৩. সতিপট্ঠানসংযুত্তং

১. অম্বপালিৰগ্গো

১. অম্বপালিসুত্তং

৩৬৭. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা ৰেসালিযং ৰিহরতি অম্বপালিৰনে. তত্র খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৰো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ –

‘‘একাযনো অযং, ভিক্খৰে, মগ্গো সত্তানং ৰিসুদ্ধিযা সোকপরিদেৰানং সমতিক্কমায দুক্খদোমনস্সানং অত্থঙ্গমায ঞাযস্স অধিগমায নিব্বানস্স সচ্ছিকিরিযায, যদিদং – চত্তারো সতিপট্ঠানা. কতমে চত্তারো? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ৰেদনাসু ৰেদনানুপস্সী ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; চিত্তে চিত্তানুপস্সী ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. একাযনো অযং, ভিক্খৰে, মগ্গো সত্তানং ৰিসুদ্ধিযা সোকপরিদেৰানং সমতিক্কমায দুক্খদোমনস্সানং অত্থঙ্গমায ঞাযস্স অধিগমায নিব্বানস্স সচ্ছিকিরিযায, যদিদং – চত্তারো সতিপট্ঠানা’’তি.

ইদমৰোচ ভগৰা. অত্তমনা তে ভিক্খূ ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দুন্তি. পঠমং.

২. সতিসুত্তং

৩৬৮. একং সমযং ভগৰা ৰেসালিযং ৰিহরতি অম্বপালিৰনে. তত্র খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৰো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ –

‘‘সতো, ভিক্খৰে, ভিক্খু ৰিহরেয্য সম্পজানো. অযং ৰো অম্হাকং অনুসাসনী. কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু সতো হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ৰেদনাসু…পে… চিত্তে…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু সতো হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু সম্পজানো হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু অভিক্কন্তে পটিক্কন্তে সম্পজানকারী হোতি, আলোকিতে ৰিলোকিতে সম্পজানকারী হোতি, সমিঞ্জিতে পসারিতে সম্পজানকারী হোতি, সঙ্ঘাটিপত্তচীৰরধারণে সম্পজানকারী হোতি, অসিতে পীতে খাযিতে সাযিতে সম্পজানকারী হোতি, উচ্চারপস্সাৰকম্মে সম্পজানকারী হোতি, গতে ঠিতে নিসিন্নে সুত্তে জাগরিতে ভাসিতে তুণ্হীভাৰে সম্পজানকারী হোতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু সম্পজানকারী হোতি. সতো, ভিক্খৰে, ভিক্খু ৰিহরেয্য সম্পজানো. অযং ৰো অম্হাকং অনুসাসনী’’তি. দুতিযং.

৩. ভিক্খুসুত্তং

৩৬৯. একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. অথ খো অঞ্ঞতরো ভিক্খু যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো সো ভিক্খু ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘সাধু মে, ভন্তে, ভগৰা সংখিত্তেন ধম্মং দেসেতু, যমহং ভগৰতো ধম্মং সুত্ৰা একো ৰূপকট্ঠো অপ্পমত্তো আতাপী পহিতত্তো ৰিহরেয্য’’ন্তি. ‘‘এৰমেৰ পনিধেকচ্চে মোঘপুরিসা মঞ্চেৰ [মমেৰ (সী.)] অজ্ঝেসন্তি, ধম্মে চ ভাসিতে মমেৰ অনুবন্ধিতব্বং মঞ্ঞন্তী’’তি. ‘‘দেসেতু মে, ভন্তে, ভগৰা সংখিত্তেন ধম্মং, দেসেতু সুগতো সংখিত্তেন ধম্মং. অপ্পেৰ নামাহং ভগৰতো ভাসিতস্স অত্থং জানেয্যং, অপ্পেৰ নামাহং ভগৰতো ভাসিতস্স দাযাদো অস্স’’ন্তি. ‘‘তস্মাতিহ ত্ৰং, ভিক্খু, আদিমেৰ ৰিসোধেহি কুসলেসু ধম্মেসু. কো চাদি কুসলানং ধম্মানং? সীলঞ্চ সুৰিসুদ্ধং, দিট্ঠি চ উজুকা. যতো খো তে, ভিক্খু, সীলঞ্চ সুৰিসুদ্ধং ভৰিস্সতি দিট্ঠি চ উজুকা, ততো ত্ৰং, ভিক্খু, সীলং নিস্সায সীলে পতিট্ঠায চত্তারো সতিপট্ঠানে তিৰিধেন ভাৰেয্যাসি.

কতমে চত্তারো? ইধ ত্ৰং, ভিক্খু, অজ্ঝত্তং ৰা কাযে কাযানুপস্সী ৰিহরাহি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; বহিদ্ধা ৰা কাযে কাযানুপস্সী ৰিহরাহি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; অজ্ঝত্তবহিদ্ধা ৰা কাযে কাযানুপস্সী ৰিহরাহি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. অজ্ঝত্তং ৰা ৰেদনাসু…পে… বহিদ্ধা ৰা ৰেদনাসু…পে… অজ্ঝত্তবহিদ্ধা ৰা ৰেদনাসু ৰেদনানুপস্সী ৰিহরাহি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. অজ্ঝত্তং ৰা চিত্তে…পে… বহিদ্ধা ৰা চিত্তে…পে… অজ্ঝত্তবহিদ্ধা ৰা চিত্তে চিত্তানুপস্সী ৰিহরাহি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. অজ্ঝত্তং ৰা ধম্মেসু…পে… বহিদ্ধা ৰা ধম্মেসু…পে… অজ্ঝত্তবহিদ্ধা ৰা ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৰিহরাহি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. যতো খো ত্ৰং, ভিক্খু, সীলং নিস্সায সীলে পতিট্ঠায ইমে চত্তারো সতিপট্ঠানে এৰং তিৰিধেন ভাৰেস্সসি, ততো তুয্হং, ভিক্খু, যা রত্তি ৰা দিৰসো ৰা আগমিস্সতি ৰুদ্ধিযেৰ পাটিকঙ্খা কুসলেসু ধম্মেসু, নো পরিহানী’’তি.

অথ খো সো ভিক্খু ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দিত্ৰা অনুমোদিত্ৰা উট্ঠাযাসনা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা পক্কামি. অথ খো সো ভিক্খু একো ৰূপকট্ঠো অপ্পমত্তো আতাপী পহিতত্তো ৰিহরন্তো নচিরস্সেৰ – যস্সত্থায কুলপুত্তা সম্মদেৰ অগারস্মা অনগারিযং পব্বজন্তি, তদনুত্তরং – ব্রহ্মচরিযপরিযোসানং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. ‘‘খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযা’’তি অব্ভঞ্ঞাসি. অঞ্ঞতরো চ পন সো ভিক্খু অরহতং অহোসীতি. ততিযং.

৪. সালসুত্তং

৩৭০. একং সমযং ভগৰা কোসলেসু ৰিহরতি সালায ব্রাহ্মণগামে. তত্র খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি…পে… এতদৰোচ –

‘‘যে তে, ভিক্খৰে, ভিক্খূ নৰা অচিরপব্বজিতা অধুনাগতা ইমং ধম্মৰিনযং, তে ৰো, ভিক্খৰে, ভিক্খূ চতুন্নং সতিপট্ঠানানং ভাৰনায সমাদপেতব্বা নিৰেসেতব্বা পতিট্ঠাপেতব্বা. কতমেসং চতুন্নং? এথ তুম্হে, আৰুসো, কাযে কাযানুপস্সিনো ৰিহরথ আতাপিনো সম্পজানা একোদিভূতা ৰিপ্পসন্নচিত্তা সমাহিতা একগ্গচিত্তা, কাযস্স যথাভূতং ঞাণায; ৰেদনাসু ৰেদনানুপস্সিনো ৰিহরথ আতাপিনো সম্পজানা একোদিভূতা ৰিপ্পসন্নচিত্তা সমাহিতা একগ্গচিত্তা, ৰেদনানং যথাভূতং ঞাণায; চিত্তে চিত্তানুপস্সিনো ৰিহরথ আতাপিনো সম্পজানা একোদিভূতা ৰিপ্পসন্নচিত্তা সমাহিতা একগ্গচিত্তা, চিত্তস্স যথাভূতং ঞাণায; ধম্মেসু ধম্মানুপস্সিনো ৰিহরথ আতাপিনো সম্পজানা একোদিভূতা ৰিপ্পসন্নচিত্তা সমাহিতা একগ্গচিত্তা, ধম্মানং যথাভূতং ঞাণায. যেপি তে, ভিক্খৰে, ভিক্খূ সেখা অপ্পত্তমানসা অনুত্তরং যোগক্খেমং পত্থযমানা ৰিহরন্তি, তেপি কাযে কাযানুপস্সিনো ৰিহরন্তি আতাপিনো সম্পজানা একোদিভূতা ৰিপ্পসন্নচিত্তা সমাহিতা একগ্গচিত্তা, কাযস্স পরিঞ্ঞায; ৰেদনাসু ৰেদনানুপস্সিনো ৰিহরন্তি আতাপিনো সম্পজানা একোদিভূতা ৰিপ্পসন্নচিত্তা সমাহিতা একগ্গচিত্তা, ৰেদনানং পরিঞ্ঞায; চিত্তে চিত্তানুপস্সিনো ৰিহরন্তি আতাপিনো সম্পজানা একোদিভূতা ৰিপ্পসন্নচিত্তা সমাহিতা একগ্গচিত্তা, চিত্তস্স পরিঞ্ঞায; ধম্মেসু ধম্মানুপস্সিনো ৰিহরন্তি আতাপিনো সম্পজানা একোদিভূতা ৰিপ্পসন্নচিত্তা সমাহিতা একগ্গচিত্তা, ধম্মানং পরিঞ্ঞায.

‘‘যেপি তে, ভিক্খৰে, ভিক্খূ অরহন্তো খীণাসৰা ৰুসিতৰন্তো কতকরণীযা ওহিতভারা অনুপ্পত্তসদত্থা পরিক্খীণভৰসংযোজনা সম্মদঞ্ঞা ৰিমুত্তা, তেপি কাযে কাযানুপস্সিনো ৰিহরন্তি আতাপিনো সম্পজানা একোদিভূতা ৰিপ্পসন্নচিত্তা সমাহিতা একগ্গচিত্তা, কাযেন ৰিসংযুত্তা; ৰেদনাসু ৰেদনানুপস্সিনো ৰিহরন্তি আতাপিনো সম্পজানা একোদিভূতা ৰিপ্পসন্নচিত্তা সমাহিতা একগ্গচিত্তা, ৰেদনাহি ৰিসংযুত্তা; চিত্তে চিত্তানুপস্সিনো ৰিহরন্তি আতাপিনো সম্পজানা একোদিভূতা ৰিপ্পসন্নচিত্তা সমাহিতা একগ্গচিত্তা, চিত্তেন ৰিসংযুত্তা; ধম্মেসু ধম্মানুপস্সিনো ৰিহরন্তি আতাপিনো সম্পজানা একোদিভূতা ৰিপ্পসন্নচিত্তা সমাহিতা একগ্গচিত্তা, ধম্মেহি ৰিসংযুত্তা.

‘‘যেপি তে, ভিক্খৰে, ভিক্খূ নৰা অচিরপব্বজিতা অধুনাগতা ইমং ধম্মৰিনযং, তে ৰো, ভিক্খৰে, ভিক্খূ ইমেসং চতুন্নং সতিপট্ঠানানং ভাৰনায সমাদপেতব্বা নিৰেসেতব্বা পতিট্ঠাপেতব্বা’’তি. চতুত্থং.

৫. অকুসলরাসিসুত্তং

৩৭১. সাৰত্থিনিদানং. তত্র খো ভগৰা এতদৰোচ – ‘‘‘অকুসলরাসী’তি, ভিক্খৰে, ৰদমানো পঞ্চ নীৰরণে সম্মা ৰদমানো ৰদেয্য. কেৰলো হাযং, ভিক্খৰে, অকুসলরাসি, যদিদং – পঞ্চ নীৰরণা. কতমে পঞ্চ? কামচ্ছন্দনীৰরণং, ব্যাপাদনীৰরণং, থিনমিদ্ধনীৰরণং, উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চনীৰরণং, ৰিচিকিচ্ছানীৰরণং. ‘অকুসলরাসী’তি, ভিক্খৰে, ৰদমানো ইমে পঞ্চ নীৰরণে সম্মা ৰদমানো ৰদেয্য. কেৰলো হাযং, ভিক্খৰে, অকুসলরাসি, যদিদং – পঞ্চ নীৰরণা.

‘‘‘কুসলরাসী’তি, ভিক্খৰে, ৰদমানো চত্তারো সতিপট্ঠানে সম্মা ৰদমানো ৰদেয্য. কেৰলো হাযং, ভিক্খৰে, কুসলরাসি, যদিদং – চত্তারো সতিপট্ঠানা. কতমে চত্তারো? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ৰেদনাসু…পে… চিত্তে…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. ‘কুসলরাসী’তি, ভিক্খৰে, ৰদমানো ইমে চত্তারো সতিপট্ঠানে সম্মা ৰদমানো ৰদেয্য. কেৰলো হাযং, ভিক্খৰে, কুসলরাসি, যদিদং – চত্তারো সতিপট্ঠানা’’তি. পঞ্চমং.

৬. সকুণগ্ঘিসুত্তং

৩৭২. ‘‘ভূতপুব্বং, ভিক্খৰে, সকুণগ্ঘি লাপং সকুণং সহসা অজ্ঝপ্পত্তা অগ্গহেসি. অথ খো, ভিক্খৰে, লাপো সকুণো সকুণগ্ঘিযা হরিযমানো এৰং পরিদেৰসি – ‘মযমেৰম্হ [মযমেৰাম্হ (ক.)] অলক্খিকা, মযং অপ্পপুঞ্ঞা, যে মযং অগোচরে চরিম্হ পরৰিসযে. সচেজ্জ মযং গোচরে চরেয্যাম সকে পেত্তিকে ৰিসযে, ন ম্যাযং [ন চাযং (সী.)], সকুণগ্ঘি, অলং অভৰিস্স, যদিদং – যুদ্ধাযা’তি. ‘কো পন তে, লাপ, গোচরো সকো পেত্তিকো ৰিসযো’তি? ‘যদিদং – নঙ্গলকট্ঠকরণং লেড্ডুট্ঠান’’’ন্তি. ‘‘অথ খো, ভিক্খৰে, সকুণগ্ঘি সকে বলে অপত্থদ্ধা সকে বলে অসংৰদমানা [অৰচমানা (সী.)] লাপং সকুণং পমুঞ্চি – ‘গচ্ছ খো ত্ৰং, লাপ, তত্রপি মে গন্ত্ৰা ন মোক্খসী’’’তি.

‘‘অথ খো, ভিক্খৰে, লাপো সকুণো নঙ্গলকট্ঠকরণং লেড্ডুট্ঠানং গন্ত্ৰা মহন্তং লেড্ডুং অভিরুহিত্ৰা সকুণগ্ঘিং ৰদমানো অট্ঠাসি – ‘এহি খো দানি মে, সকুণগ্ঘি, এহি খো দানি মে, সকুণগ্ঘী’তি. অথ খো সা, ভিক্খৰে, সকুণগ্ঘি সকে বলে অপত্থদ্ধা সকে বলে অসংৰদমানা উভো পক্খে সন্নয্হ [সন্ধায (সী. স্যা.)] লাপং সকুণং সহসা অজ্ঝপ্পত্তা. যদা খো, ভিক্খৰে, অঞ্ঞাসি লাপো সকুণো ‘বহুআগতো খো ম্যাযং সকুণগ্ঘী’তি, অথ তস্সেৰ লেড্ডুস্স অন্তরং পচ্চুপাদি. অথ খো, ভিক্খৰে, সকুণগ্ঘি তত্থেৰ উরং পচ্চতাল়েসি. এৰঞ্হি তং [এৰং হেতং (সী.)], ভিক্খৰে, হোতি যো অগোচরে চরতি পরৰিসযে.

‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৰে, মা অগোচরে চরিত্থ পরৰিসযে. অগোচরে, ভিক্খৰে, চরতং পরৰিসযে লচ্ছতি মারো ওতারং, লচ্ছতি মারো আরম্মণং. কো চ, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো অগোচরো পরৰিসযো? যদিদং – পঞ্চ কামগুণা. কতমে পঞ্চ? চক্খুৰিঞ্ঞেয্যা রূপা ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযরূপা কামূপসংহিতা রজনীযা, সোতৰিঞ্ঞেয্যা সদ্দা…পে… ঘানৰিঞ্ঞেয্যা গন্ধা… জিৰ্হাৰিঞ্ঞেয্যা রসা… কাযৰিঞ্ঞেয্যা ফোট্ঠব্বা ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযরূপা কামূপসংহিতা রজনীযা – অযং, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো অগোচরো পরৰিসযো.

‘‘গোচরে, ভিক্খৰে, চরথ সকে পেত্তিকে ৰিসযে. গোচরে, ভিক্খৰে, চরতং সকে পেত্তিকে ৰিসযে ন লচ্ছতি মারো ওতারং, ন লচ্ছতি মারো আরম্মণং. কো চ, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো গোচরো সকো পেত্তিকো ৰিসযো? যদিদং – চত্তারো সতিপট্ঠানা. কতমে চত্তারো? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ৰেদনাসু…পে… চিত্তে…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং – অযং, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো গোচরো সকো পেত্তিকো ৰিসযো’’তি. ছট্ঠং.

৭. মক্কটসুত্তং

৩৭৩. ‘‘অত্থি, ভিক্খৰে, হিমৰতো পব্বতরাজস্স দুগ্গা ৰিসমা দেসা, যত্থ নেৰ মক্কটানং চারী ন মনুস্সানং. অত্থি, ভিক্খৰে, হিমৰতো পব্বতরাজস্স দুগ্গা ৰিসমা দেসা, যত্থ মক্কটানঞ্হি খো চারী, ন মনুস্সানং. অত্থি, ভিক্খৰে, হিমৰতো পব্বতরাজস্স সমা ভূমিভাগা রমণীযা, যত্থ মক্কটানঞ্চেৰ চারী মনুস্সানঞ্চ. তত্র, ভিক্খৰে, লুদ্দা মক্কটৰীথীসু লেপং ওড্ডেন্তি মক্কটানং বাধনায.

‘‘তত্র, ভিক্খৰে, যে তে মক্কটা অবালজাতিকা অলোলজাতিকা, তে তং লেপং দিস্ৰা আরকা পরিৰজ্জন্তি. যো পন সো হোতি মক্কটো বালজাতিকো লোলজাতিকো, সো তং লেপং উপসঙ্কমিত্ৰা হত্থেন গণ্হাতি. সো তত্থ বজ্ঝতি. ‘হত্থং মোচেস্সামী’তি দুতিযেন হত্থেন গণ্হাতি. সো তত্থ বজ্ঝতি. ‘উভো হত্থে মোচেস্সামী’তি পাদেন গণ্হাতি. সো তত্থ বজ্ঝতি. ‘উভো হত্থে মোচেস্সামি পাদঞ্চা’তি দুতিযেন পাদেন গণ্হাতি. সো তত্থ বজ্ঝতি. ‘উভো হত্থে মোচেস্সামি পাদে চা’তি তুণ্ডেন গণ্হাতি. সো তত্থ বজ্ঝতি. এৰঞ্হি সো, ভিক্খৰে, মক্কটো পঞ্চোড্ডিতো থুনং সেতি অনযং আপন্নো ব্যসনং আপন্নো যথাকামকরণীযো লুদ্দস্স. তমেনং, ভিক্খৰে, লুদ্দো ৰিজ্ঝিত্ৰা তস্মিংযেৰ কট্ঠকতঙ্গারে [তস্মিংযেৰ মক্কটং উদ্ধরিত্ৰা (সী. স্যা.)] অৰস্সজ্জেত্ৰা যেন কামং পক্কমতি. এৰং সো তং, ভিক্খৰে, হোতি যো অগোচরে চরতি পরৰিসযে.

‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৰে, মা অগোচরে চরিত্থ পরৰিসযে. অগোচরে, ভিক্খৰে, চরতং পরৰিসযে লচ্ছতি মারো ওতারং, লচ্ছতি মারো আরম্মণং. কো চ, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো অগোচরো পরৰিসযো? যদিদং – পঞ্চ কামগুণা. কতমে পঞ্চ? চক্খুৰিঞ্ঞেয্যা রূপা ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযরূপা কামূপসংহিতা রজনীযা, সোতৰিঞ্ঞেয্যা সদ্দা…পে… ঘানৰিঞ্ঞেয্যা গন্ধা… জিৰ্হাৰিঞ্ঞেয্যা রসা… কাযৰিঞ্ঞেয্যা ফোট্ঠব্বা ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযরূপা কামূপসংহিতা রজনীযা. অযং, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো অগোচরো পরৰিসযো.

‘‘গোচরে, ভিক্খৰে, চরথ সকে পেত্তিকে ৰিসযে. গোচরে, ভিক্খৰে, চরতং সকে পেত্তিকে ৰিসযে ন লচ্ছতি মারো ওতারং, ন লচ্ছতি মারো আরম্মণং. কো চ, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো গোচরো সকো পেত্তিকো ৰিসযো? যদিদং – চত্তারো সতিপট্ঠানা. কতমে চত্তারো? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ৰেদনাসু…পে… চিত্তে…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. অযং, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো গোচরো সকো পেত্তিকো ৰিসযো’’তি. সত্তমং.

৮. সূদসুত্তং

৩৭৪. ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, বালো অব্যত্তো অকুসলো সূদো রাজানং ৰা রাজমহামত্তং ৰা [রাজমহামত্তানং ৰা (সী.)] নানচ্চযেহি সূপেহি পচ্চুপট্ঠিতো অস্স – অম্বিলগ্গেহিপি, তিত্তকগ্গেহিপি, কটুকগ্গেহিপি, মধুরগ্গেহিপি, খারিকেহিপি, অখারিকেহিপি, লোণিকেহিপি, অলোণিকেহিপি.

‘‘স খো সো, ভিক্খৰে, বালো অব্যত্তো অকুসলো সূদো সকস্স ভত্তু নিমিত্তং ন উগ্গণ্হাতি – ‘ইদং ৰা মে অজ্জ ভত্তু সূপেয্যং রুচ্চতি, ইমস্স ৰা অভিহরতি, ইমস্স ৰা বহুং গণ্হাতি, ইমস্স ৰা ৰণ্ণং ভাসতি. অম্বিলগ্গং ৰা মে অজ্জ ভত্তু সূপেয্যং রুচ্চতি, অম্বিলগ্গস্স ৰা অভিহরতি, অম্বিলগ্গস্স ৰা বহুং গণ্হাতি, অম্বিলগ্গস্স ৰা ৰণ্ণং ভাসতি. তিত্তকগ্গং ৰা মে অজ্জ… কটুকগ্গং ৰা মে অজ্জ… মধুরগ্গং ৰা মে অজ্জ… খারিকং ৰা মে অজ্জ… অখারিকং ৰা মে অজ্জ… লোণিকং ৰা মে অজ্জ… অলোণিকং ৰা মে অজ্জ ভত্তু সূপেয্যং রুচ্চতি, অলোণিকস্স ৰা অভিহরতি, অলোণিকস্স ৰা বহুং গণ্হাতি, অলোণিকস্স ৰা ৰণ্ণং ভাসতী’’’তি.

‘‘স খো সো, ভিক্খৰে, বালো অব্যত্তো অকুসলো সূদো ন চেৰ লাভী হোতি অচ্ছাদনস্স, ন লাভী ৰেতনস্স, ন লাভী অভিহারানং. তং কিস্স হেতু? তথা হি সো, ভিক্খৰে, বালো অব্যত্তো অকুসলো সূদো সকস্স ভত্তু নিমিত্তং ন উগ্গণ্হাতি. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, ইধেকচ্চো বালো অব্যত্তো অকুসলো ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. তস্স কাযে কাযানুপস্সিনো ৰিহরতো চিত্তং ন সমাধিযতি, উপক্কিলেসা ন পহীযন্তি. সো তং নিমিত্তং ন উগ্গণ্হাতি. ৰেদনাসু ৰেদনানুপস্সী ৰিহরতি…পে… চিত্তে চিত্তানুপস্সী ৰিহরতি …পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. তস্স ধম্মেসু ধম্মানুপস্সিনো ৰিহরতো চিত্তং ন সমাধিযতি, উপক্কিলেসা ন পহীযন্তি. সো তং নিমিত্তং ন উগ্গণ্হাতি.

‘‘স খো সো, ভিক্খৰে, বালো অব্যত্তো অকুসলো ভিক্খু ন চেৰ লাভী হোতি দিট্ঠেৰ ধম্মে সুখৰিহারানং, ন লাভী সতিসম্পজঞ্ঞস্স. তং কিস্স হেতু? তথা হি সো, ভিক্খৰে, বালো অব্যত্তো অকুসলো ভিক্খু সকস্স চিত্তস্স নিমিত্তং ন উগ্গণ্হাতি.

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, পণ্ডিতো ব্যত্তো কুসলো সূদো রাজানং ৰা রাজমহামত্তং ৰা নানচ্চযেহি সূপেহি পচ্চুপট্ঠিতো অস্স – অম্বিলগ্গেহিপি, তিত্তকগ্গেহিপি, কটুকগ্গেহিপি, মধুরগ্গেহিপি, খারিকেহিপি, অখারিকেহিপি, লোণিকেহিপি, অলোণিকেহিপি.

‘‘স খো সো, ভিক্খৰে, পণ্ডিতো ব্যত্তো কুসলো সূদো সকস্স ভত্তু নিমিত্তং উগ্গণ্হাতি – ‘ইদং ৰা মে অজ্জ ভত্তু সূপেয্যং রুচ্চতি, ইমস্স ৰা অভিহরতি, ইমস্স ৰা বহুং গণ্হাতি, ইমস্স ৰা ৰণ্ণং ভাসতি. অম্বিলগ্গং ৰা মে অজ্জ ভত্তু সূপেয্যং রুচ্চতি, অম্বিলগ্গস্স ৰা অভিহরতি, অম্বিলগ্গস্স ৰা বহুং গণ্হাতি, অম্বিলগ্গস্স ৰা ৰণ্ণং ভাসতি. তিত্তকগ্গং ৰা মে অজ্জ… কটুকগ্গং ৰা মে অজ্জ… মধুরগ্গং ৰা মে অজ্জ… খারিকং ৰা মে অজ্জ… অখারিকং ৰা মে অজ্জ… লোণিকং ৰা মে অজ্জ… অলোণিকং ৰা মে অজ্জ ভত্তু সূপেয্যং রুচ্চতি, অলোণিকস্স ৰা অভিহরতি, অলোণিকস্স ৰা বহুং গণ্হাতি, অলোণিকস্স ৰা ৰণ্ণং ভাসতী’’’তি.

‘‘স খো সো, ভিক্খৰে, পণ্ডিতো ব্যত্তো কুসলো সূদো লাভী চেৰ হোতি অচ্ছাদনস্স, লাভী ৰেতনস্স, লাভী অভিহারানং. তং কিস্স হেতু? তথা হি সো, ভিক্খৰে, পণ্ডিতো ব্যত্তো কুসলো সূদো সকস্স ভত্তু নিমিত্তং উগ্গণ্হাতি. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, ইধেকচ্চো পণ্ডিতো ব্যত্তো কুসলো ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. তস্স কাযে কাযানুপস্সিনো ৰিহরতো চিত্তং সমাধিযতি, উপক্কিলেসা পহীযন্তি. সো তং নিমিত্তং উগ্গণ্হাতি. ৰেদনাসু ৰেদনানুপস্সী ৰিহরতি…পে… চিত্তে চিত্তানুপস্সী ৰিহরতি…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. তস্স ধম্মেসু ধম্মানুপস্সিনো ৰিহরতো চিত্তং সমাধিযতি, উপক্কিলেসা পহীযন্তি. সো তং নিমিত্তং উগ্গণ্হাতি.

‘‘স খো সো, ভিক্খৰে, পণ্ডিতো ব্যত্তো কুসলো ভিক্খু লাভী চেৰ হোতি দিট্ঠেৰ ধম্মে সুখৰিহারানং, লাভী হোতি সতিসম্পজঞ্ঞস্স. তং কিস্স হেতু? তথা হি সো, ভিক্খৰে, পণ্ডিতো ব্যত্তো কুসলো ভিক্খু সকস্স চিত্তস্স নিমিত্তং উগ্গণ্হাতী’’তি. অট্ঠমং.

৯. গিলানসুত্তং

৩৭৫. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা ৰেসালিযং ৰিহরতি ৰেল়ুৰগামকে [বেলুৰগামকে (সী. স্যা. কং. পী.)]. তত্র খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘এথ তুম্হে, ভিক্খৰে, সমন্তা ৰেসালিযা যথামিত্তং যথাসন্দিট্ঠং যথাসম্ভত্তং ৰস্সং উপেথ. ইধেৰাহং ৰেল়ুৰগামকে ৰস্সং উপগচ্ছামী’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো তে ভিক্খূ ভগৰতো পটিস্সুত্ৰা সমন্তা ৰেসালিযা যথামিত্তং যথাসন্দিট্ঠং যথাসম্ভত্তং ৰস্সং উপগচ্ছুং. ভগৰা পন তত্থেৰ ৰেল়ুৰগামকে ৰস্সং উপগচ্ছি [উপগঞ্ছি (সী. পী.)].

অথ খো ভগৰতো ৰস্সূপগতস্স খরো আবাধো উপ্পজ্জি, বাল়্হা ৰেদনা ৰত্তন্তি মারণন্তিকা. তত্র সুদং ভগৰা সতো সম্পজানো অধিৰাসেসি অৰিহঞ্ঞমানো. অথ খো ভগৰতো এতদহোসি – ‘‘ন খো মে তং পতিরূপং, যোহং অনামন্তেত্ৰা উপট্ঠাকে অনপলোকেত্ৰা ভিক্খুসঙ্ঘং পরিনিব্বাযেয্যং. যংনূনাহং ইমং আবাধং ৰীরিযেন পটিপণামেত্ৰা জীৰিতসঙ্খারং অধিট্ঠায ৰিহরেয্য’’ন্তি. অথ খো ভগৰা তং আবাধং ৰীরিযেন পটিপণামেত্ৰা জীৰিতসঙ্খারং অধিট্ঠায ৰিহাসি. (অথ খো ভগৰতো সো আবাধো পটিপ্পস্সম্ভি) [( ) দী. নি. ২.১৬৪ দিস্সতি].

অথ খো ভগৰা গিলানা ৰুট্ঠিতো [গিলানৰুট্ঠিতো (সদ্দনীতি)] অচিরৰুট্ঠিতো গেলঞ্ঞা ৰিহারা নিক্খমিত্ৰা ৰিহারপচ্ছাযাযং [ৰিহারপচ্ছাছাযাযং (বহূসু)] পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. অথ খো আযস্মা আনন্দো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা আনন্দো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘দিট্ঠো মে, ভন্তে, ভগৰতো ফাসু; দিট্ঠং, ভন্তে, ভগৰতো খমনীযং; দিট্ঠং, ভন্তে, ভগৰতো যাপনীযং. অপি চ মে, ভন্তে, মধুরকজাতো ৰিয কাযো, দিসাপি মে ন পক্খাযন্তি, ধম্মাপি মং নপ্পটিভন্তি ভগৰতো গেলঞ্ঞেন. অপি চ মে, ভন্তে, অহোসি কাচিদেৰ অস্সাসমত্তা – ‘ন তাৰ ভগৰা পরিনিব্বাযিস্সতি, ন যাৰ ভগৰা ভিক্খুসঙ্ঘং আরব্ভ কিঞ্চিদেৰ উদাহরতী’’’তি.

‘‘কিং পন দানি, আনন্দ, ভিক্খুসঙ্ঘো মযি পচ্চাসীসতি [পচ্চাসিংসতি (সী. স্যা. কং. পী.)]? দেসিতো, আনন্দ, মযা ধম্মো অনন্তরং অবাহিরং করিত্ৰা. নত্থানন্দ, তথাগতস্স ধম্মেসু আচরিযমুট্ঠি. যস্স নূন, আনন্দ, এৰমস্স – ‘অহং ভিক্খুসঙ্ঘং পরিহরিস্সামী’তি ৰা, ‘মমুদ্দেসিকো ভিক্খুসঙ্ঘো’তি ৰা, সো নূন, আনন্দ, ভিক্খুসঙ্ঘং আরব্ভ কিঞ্চিদেৰ উদাহরেয্য. তথাগতস্স খো, আনন্দ, ন এৰং হোতি – ‘অহং ভিক্খুসঙ্ঘং পরিহরিস্সামী’তি ৰা, ‘মমুদ্দেসিকো ভিক্খুসঙ্ঘো’তি ৰা. স কিং [সো নূন (সী. পী.)], আনন্দ, তথাগতো ভিক্খুসঙ্ঘং আরব্ভ কিঞ্চিদেৰ উদাহরিস্সতি! এতরহি খো পনাহং, আনন্দ, জিণ্ণো ৰুদ্ধো মহল্লকো অদ্ধগতো ৰযোঅনুপ্পত্তো. আসীতিকো মে ৰযো ৰত্ততি. সেয্যথাপি, আনন্দ, জজ্জরসকটং [জরসকটং (সব্বত্থ)] ৰেল়মিস্সকেন [ৰেগমিস্সকেন (সী.), ৰেল়ুমিস্সকেন (স্যা. কং.), ৰেধমিস্সকেন (পী. ক.), ৰেখমিস্সকেন (ক.)] যাপেতি; এৰমেৰ খো, আনন্দ, ৰেধমিস্সকেন মঞ্ঞে তথাগতস্স কাযো যাপেতি.

‘‘যস্মিং, আনন্দ, সমযে তথাগতো সব্বনিমিত্তানং অমনসিকারা একচ্চানং ৰেদনানং নিরোধা অনিমিত্তং চেতোসমাধিং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি, ফাসুতরো [ফাসুতরং (সব্বত্থ)], আনন্দ, তস্মিং সমযে তথাগতস্স কাযো হোতি [তথাগতস্স হোতি (বহূসু)]. তস্মাতিহানন্দ, অত্তদীপা ৰিহরথ অত্তসরণা অনঞ্ঞসরণা, ধম্মদীপা ধম্মসরণা অনঞ্ঞসরণা.

‘‘কথঞ্চানন্দ, ভিক্খু অত্তদীপো ৰিহরতি অত্তসরণো অনঞ্ঞসরণো, ধম্মদীপো ধম্মসরণো অনঞ্ঞসরণো? ইধানন্দ, ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ৰেদনাসু…পে… চিত্তে…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. এৰং খো, আনন্দ, ভিক্খু অত্তদীপো ৰিহরতি অত্তসরণো অনঞ্ঞসরণো, ধম্মদীপো ধম্মসরণো অনঞ্ঞসরণো. যে হি কেচি, আনন্দ, এতরহি ৰা মমচ্চযে ৰা অত্তদীপা ৰিহরিস্সন্তি অত্তসরণা অনঞ্ঞসরণা, ধম্মদীপা ধম্মসরণা অনঞ্ঞসরণা; তমতগ্গে মেতে, আনন্দ, ভিক্খূ ভৰিস্সন্তি যে কেচি সিক্খাকামা’’তি. নৰমং.

১০. ভিক্খুনুপস্সযসুত্তং

৩৭৬. অথ খো আযস্মা আনন্দো পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায যেন অঞ্ঞতরো ভিক্খুনুপস্সযো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. অথ খো সম্বহুলা ভিক্খুনিযো যেনাযস্মা আনন্দো তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মন্তং আনন্দং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তা ভিক্খুনিযো আযস্মন্তং আনন্দং এতদৰোচুং –

‘‘ইধ, ভন্তে আনন্দ, সম্বহুলা ভিক্খুনিযো চতূসু সতিপট্ঠানেসু সুপ্পতিট্ঠিতচিত্তা [সুপট্ঠিতচিত্তা (সী. পী. ক.)] ৰিহরন্তিযো উল়ারং পুব্বেনাপরং ৰিসেসং সঞ্জানন্তী’’তি [সম্পজানন্তীতি (ক.)]. ‘‘এৰমেতং, ভগিনিযো, এৰমেতং, ভগিনিযো! যো হি কোচি, ভগিনিযো, ভিক্খু ৰা ভিক্খুনী ৰা চতূসু সতিপট্ঠানেসু সুপ্পতিট্ঠিতচিত্তো ৰিহরতি, তস্সেতং পাটিকঙ্খং – ‘উল়ারং পুব্বেনাপরং ৰিসেসং সঞ্জানিস্সতী’’’তি.

অথ খো আযস্মা আনন্দো তা ভিক্খুনিযো ধম্মিযা কথায সন্দস্সেত্ৰা সমাদপেত্ৰা সমুত্তেজেত্ৰা সম্পহংসেত্ৰা উট্ঠাযাসনা পক্কামি. অথ খো আযস্মা আনন্দো সাৰত্থিযং পিণ্ডায চরিত্ৰা পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিং; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদিং. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা আনন্দো ভগৰন্তং এতদৰোচ –

‘‘ইধাহং, ভন্তে, পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায যেন অঞ্ঞতরো ভিক্খুনুপস্সযো তেনুপসঙ্কমিং; উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদিং. অথ খো, ভন্তে, সম্বহুলা ভিক্খুনিযো যেনাহং তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা মং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো, ভন্তে, তা ভিক্খুনিযো মং এতদৰোচুং – ‘ইধ, ভন্তে আনন্দ, সম্বহুলা ভিক্খুনিযো চতূসু সতিপট্ঠানেসু সুপ্পতিট্ঠিতচিত্তা ৰিহরন্তিযো উল়ারং পুব্বেনাপরং ৰিসেসং সঞ্জানন্তী’তি. এৰং ৰুত্তাহং, ভন্তে, তা ভিক্খুনিযো এতদৰোচং – ‘এৰমেতং, ভগিনিযো, এৰমেতং, ভগিনিযো! যো হি কোচি, ভগিনিযো, ভিক্খু ৰা ভিক্খুনী ৰা চতূসু সতিপট্ঠানেসু সুপ্পতিট্ঠিতচিত্তো ৰিহরতি, তস্সেতং পাটিকঙ্খং – উল়ারং পুব্বেনাপরং ৰিসেসং সঞ্জানিস্সতী’’’তি.

‘‘এৰমেতং, আনন্দ, এৰমেতং, আনন্দ! যো হি কোচি, আনন্দ, ভিক্খু ৰা ভিক্খুনী ৰা চতূসু সতিপট্ঠানেসু সুপ্পতিট্ঠিতচিত্তো ৰিহরতি, তস্সেতং পাটিকঙ্খং – ‘উল়ারং পুব্বেনাপরং ৰিসেসং সঞ্জানিস্সতি’’’ [সঞ্জানিস্সতীতি (বহূসু)].

‘‘কতমেসু চতূসু? ইধানন্দ, ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. তস্স কাযে কাযানুপস্সিনো ৰিহরতো কাযারম্মণো ৰা উপ্পজ্জতি কাযস্মিং পরিল়াহো, চেতসো ৰা লীনত্তং, বহিদ্ধা ৰা চিত্তং ৰিক্খিপতি. তেনানন্দ [তেনহানন্দ (সী.)], ভিক্খুনা কিস্মিঞ্চিদেৰ পসাদনীযে নিমিত্তে চিত্তং পণিদহিতব্বং. তস্স কিস্মিঞ্চিদেৰ পসাদনীযে নিমিত্তে চিত্তং পণিদহতো পামোজ্জং জাযতি. পমুদিতস্স পীতি জাযতি. পীতিমনস্স কাযো পস্সম্ভতি. পস্সদ্ধকাযো সুখং ৰেদযতি [ৰেদিযতি (সী.)]. সুখিনো চিত্তং সমাধিযতি. সো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘যস্স খ্ৰাহং অত্থায চিত্তং পণিদহিং, সো মে অত্থো অভিনিপ্ফন্নো. হন্দ, দানি পটিসংহরামী’তি. সো পটিসংহরতি চেৰ ন চ ৰিতক্কেতি ন চ ৰিচারেতি. ‘অৰিতক্কোম্হি অৰিচারো, অজ্ঝত্তং সতিমা সুখমস্মী’তি পজানাতি’’.

‘‘পুন চপরং, আনন্দ, ভিক্খু ৰেদনাসু…পে… চিত্তে…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. তস্স ধম্মেসু ধম্মানুপস্সিনো ৰিহরতো ধম্মারম্মণো ৰা উপ্পজ্জতি কাযস্মিং পরিল়াহো, চেতসো ৰা লীনত্তং, বহিদ্ধা ৰা চিত্তং ৰিক্খিপতি. তেনানন্দ, ভিক্খুনা কিস্মিঞ্চিদেৰ পসাদনীযে নিমিত্তে চিত্তং পণিদহিতব্বং. তস্স কিস্মিঞ্চিদেৰ পসাদনীযে নিমিত্তে চিত্তং পণিদহতো পামোজ্জং জাযতি. পমুদিতস্স পীতি জাযতি. পীতিমনস্স কাযো পস্সম্ভতি. পস্সদ্ধকাযো সুখং ৰেদযতি. সুখিনো চিত্তং সমাধিযতি. সো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘যস্স খ্ৰাহং অত্থায চিত্তং পণিদহিং, সো মে অত্থো অভিনিপ্ফন্নো. হন্দ, দানি পটিসংহরামী’তি. সো পটিসংহরতি চেৰ ন চ ৰিতক্কেতি ন চ ৰিচারেতি. ‘অৰিতক্কোম্হি অৰিচারো, অজ্ঝত্তং সতিমা সুখমস্মী’তি পজানাতি. এৰং খো, আনন্দ, পণিধায ভাৰনা হোতি.

‘‘কথঞ্চানন্দ, অপ্পণিধায ভাৰনা হোতি? বহিদ্ধা, আনন্দ, ভিক্খু চিত্তং অপ্পণিধায ‘অপ্পণিহিতং মে বহিদ্ধা চিত্ত’ন্তি পজানাতি. অথ পচ্ছাপুরে ‘অসংখিত্তং ৰিমুত্তং অপ্পণিহিত’ন্তি পজানাতি. অথ চ পন ‘কাযে কাযানুপস্সী ৰিহরামি আতাপী সম্পজানো সতিমা সুখমস্মী’তি পজানাতি. বহিদ্ধা, আনন্দ, ভিক্খু চিত্তং অপ্পণিধায ‘অপ্পণিহিতং মে বহিদ্ধা চিত্ত’ন্তি পজানাতি. অথ পচ্ছাপুরে ‘অসংখিত্তং ৰিমুত্তং অপ্পণিহিত’ন্তি পজানাতি. অথ চ পন ‘ৰেদনাসু ৰেদনানুপস্সী ৰিহরামি আতাপী সম্পজানো সতিমা সুখমস্মী’তি পজানাতি. বহিদ্ধা, আনন্দ, ভিক্খু চিত্তং অপ্পণিধায ‘অপ্পণিহিতং মে বহিদ্ধা চিত্ত’ন্তি পজানাতি. অথ পচ্ছাপুরে ‘অসংখিত্তং ৰিমুত্তং অপ্পণিহিত’ন্তি পজানাতি. অথ চ পন ‘চিত্তে চিত্তানুপস্সী ৰিহরামি আতাপী সম্পজানো সতিমা সুখমস্মী’তি পজানাতি. বহিদ্ধা, আনন্দ, ভিক্খু চিত্তং অপ্পণিধায ‘অপ্পণিহিতং মে বহিদ্ধা চিত্ত’ন্তি পজানাতি. অথ পচ্ছাপুরে ‘অসংখিত্তং ৰিমুত্তং অপ্পণিহিত’ন্তি পজানাতি. অথ চ পন ‘ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৰিহরামি আতাপী সম্পজানো সতিমা সুখমস্মী’তি পজানাতি. এৰং খো, আনন্দ, অপ্পণিধায ভাৰনা হোতি.

‘‘ইতি খো, আনন্দ, দেসিতা মযা পণিধায ভাৰনা, দেসিতা অপ্পণিধায ভাৰনা. যং, আনন্দ, সত্থারা করণীযং সাৰকানং হিতেসিনা অনুকম্পকেন অনুকম্পং উপাদায, কতং ৰো তং মযা. এতানি, আনন্দ, রুক্খমূলানি, এতানি সুঞ্ঞাগারানি! ঝাযথানন্দ, মা পমাদত্থ; মা পচ্ছা ৰিপ্পটিসারিনো অহুৰত্থ! অযং ৰো অম্হাকং অনুসাসনী’’তি.

ইদমৰোচ ভগৰা. অত্তমনো আযস্মা আনন্দো ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দীতি. দসমং.

অম্বপালিৰগ্গো পঠমো.

তস্সুদ্দানং –

অম্বপালি সতো ভিক্খু, সালা কুসলরাসি চ;

সকুণগ্ধি মক্কটো সূদো, গিলানো ভিক্খুনুপস্সযোতি.

২. নালন্দৰগ্গো

১. মহাপুরিসসুত্তং

৩৭৭. সাৰত্থিনিদানং. অথ খো আযস্মা সারিপুত্তো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা সারিপুত্তো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘‘মহাপুরিসো, মহাপুরিসো’তি, ভন্তে, ৰুচ্চতি. কিত্তাৰতা নু খো, ভন্তে, মহাপুরিসো হোতী’’তি? ‘‘ৰিমুত্তচিত্তত্তা খ্ৰাহং, সারিপুত্ত, ‘মহাপুরিসো’তি ৰদামি. অৰিমুত্তচিত্তত্তা ‘নো মহাপুরিসো’তি ৰদামি’’.

‘‘কথঞ্চ, সারিপুত্ত, ৰিমুত্তচিত্তো হোতি? ইধ, সারিপুত্ত, ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. তস্স কাযে কাযানুপস্সিনো ৰিহরতো চিত্তং ৰিরজ্জতি, ৰিমুচ্চতি অনুপাদায আসৰেহি. ৰেদনাসু…পে… চিত্তে…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. তস্স ধম্মেসু ধম্মানুপস্সিনো ৰিহরতো চিত্তং ৰিরজ্জতি, ৰিমুচ্চতি অনুপাদায আসৰেহি. এৰং খো, সারিপুত্ত, ৰিমুত্তচিত্তো হোতি. ৰিমুত্তচিত্তত্তা খ্ৰাহং, সারিপুত্ত, ‘মহাপুরিসো’তি ৰদামি. অৰিমুত্তচিত্তত্তা ‘নো মহাপুরিসো’তি ৰদামী’’তি. পঠমং.

২. নালন্দসুত্তং

৩৭৮. একং সমযং ভগৰা নালন্দাযং ৰিহরতি পাৰারিকম্বৰনে. অথ খো আযস্মা সারিপুত্তো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা সারিপুত্তো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘এৰংপসন্নো অহং, ভন্তে, ভগৰতি! ন চাহু, ন চ ভৰিস্সতি, ন চেতরহি ৰিজ্জতি অঞ্ঞো সমণো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা ভগৰতা ভিয্যোভিঞ্ঞতরো, যদিদং – সম্বোধিয’’ন্তি. ‘‘উল়ারা খো ত্যাযং, সারিপুত্ত, আসভী ৰাচা ভাসিতা, একংসো গহিতো, সীহনাদো নদিতো – ‘এৰংপসন্নো অহং, ভন্তে, ভগৰতি! ন চাহু, ন চ ভৰিস্সতি ন চেতরহি ৰিজ্জতি অঞ্ঞো সমণো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা ভগৰতা ভিয্যোভিঞ্ঞতরো, যদিদং – সম্বোধিয’’’ন্তি.

‘‘কিং নু তে, সারিপুত্ত, যে তে অহেসুং অতীতমদ্ধানং অরহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা, সব্বে তে ভগৰন্তো চেতসা চেতো পরিচ্চ ৰিদিতা – ‘এৰংসীলা তে ভগৰন্তো অহেসুং’ ইতি ৰা, ‘এৰংধম্মা তে ভগৰন্তো অহেসুং’ ইতি ৰা, ‘এৰংপঞ্ঞা তে ভগৰন্তো অহেসুং’ ইতি ৰা, ‘এৰংৰিহারিনো তে ভগৰন্তো অহেসুং’ ইতি ৰা, ‘এৰংৰিমুত্তা তে ভগৰন্তো অহেসুং’ ইতি ৰা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’!

‘‘কিং পন তে, সারিপুত্ত, যে তে ভৰিস্সন্তি অনাগতমদ্ধানং অরহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা, সব্বে তে ভগৰন্তো চেতসা চেতো পরিচ্চ ৰিদিতা – ‘এৰংসীলা তে ভগৰন্তো ভৰিস্সন্তি’ ইতি ৰা, ‘এৰংধম্মা তে ভগৰন্তো ভৰিস্সন্তি’ ইতি ৰা, ‘এৰংপঞ্ঞা তে ভগৰন্তো ভৰিস্সন্তি’ ইতি ৰা, ‘এৰংৰিহারিনো তে ভগৰন্তো ভৰিস্সন্তি’ ইতি ৰা, ‘এৰংৰিমুত্তা তে ভগৰন্তো ভৰিস্সন্তি’ ইতি ৰা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.

‘‘কিং পন ত্যাহং [কিং পন তে (সী.)], সারিপুত্ত, এতরহি, অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো চেতসা চেতো পরিচ্চ ৰিদিতো – ‘এৰংসীলো ভগৰা’ ইতি ৰা, ‘এৰংধম্মো ভগৰা’ ইতি ৰা, ‘এৰংপঞ্ঞো ভগৰা’ ইতি ৰা, ‘এৰংৰিহারী ভগৰা’ ইতি ৰা, ‘এৰংৰিমুত্তো ভগৰা’ ইতি ৰা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.

‘‘এত্থ চ তে, সারিপুত্ত, অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নেসু অরহন্তেসু সম্মাসম্বুদ্ধেসু চেতোপরিযঞাণং [চেতোপরিযাযঞাণং (বহূসু)] নত্থি. অথ কিঞ্চরহি ত্যাযং, সারিপুত্ত, উল়ারা আসভী ৰাচা ভাসিতা, একংসো গহিতো, সীহনাদো নদিতো – ‘এৰংপসন্নো অহং, ভন্তে, ভগৰতি! ন চাহু, ন চ ভৰিস্সতি, ন চেতরহি ৰিজ্জতি অঞ্ঞো সমণো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা ভগৰতা’ ভিয্যোভিঞ্ঞতরো, যদিদং – সম্বোধিয’’ন্তি?

‘‘ন খো মে [ন খো মে তং (স্যা. কং. ক.)], ভন্তে, অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নেসু অরহন্তেসু সম্মাসম্বুদ্ধেসু চেতোপরিযঞাণং অত্থি, অপি চ মে ধম্মন্ৰযো ৰিদিতো. সেয্যথাপি, ভন্তে, রঞ্ঞো পচ্চন্তিমং নগরং দল়্হুদ্ধাপং [দল়্হুদ্দাপং (সী. পী. ক.), দল়্হদ্ধাপং (স্যা. কং.)] দল়্হপাকারতোরণং একদ্ৰারং. তত্রস্স দোৰারিকো পণ্ডিতো ব্যত্তো মেধাৰী অঞ্ঞাতানং নিৰারেতা ঞাতানং পৰেসেতা. সো তস্স নগরস্স সমন্তা অনুপরিযাযপথং অনুক্কমমানো ন পস্সেয্য পাকারসন্ধিং ৰা পাকারৰিৰরং ৰা, অন্তমসো বিল়ারনিক্খমনমত্তম্পি. তস্স এৰমস্স – ‘যে খো কেচি ওল়ারিকা পাণা ইমং নগরং পৰিসন্তি ৰা নিক্খমন্তি ৰা, সব্বে তে ইমিনাৰ দ্ৰারেন পৰিসন্তি ৰা নিক্খমন্তি ৰা’তি. এৰমেৰ খো মে, ভন্তে, ধম্মন্ৰযো ৰিদিতো – ‘যেপি তে, ভন্তে, অহেসুং অতীতমদ্ধানং অরহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা, সব্বে তে ভগৰন্তো পঞ্চ নীৰরণে পহায, চেতসো উপক্কিলেসে পঞ্ঞায দুব্বলীকরণে, চতূসু সতিপট্ঠানেসু সুপ্পতিট্ঠিতচিত্তা, সত্ত বোজ্ঝঙ্গে যথাভূতং ভাৰেত্ৰা, অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝিংসু. যেপি তে, ভন্তে, ভৰিস্সন্তি অনাগতমদ্ধানং অরহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা, সব্বে তে ভগৰন্তো পঞ্চ নীৰরণে পহায, চেতসো উপক্কিলেসে পঞ্ঞায দুব্বলীকরণে, চতূসু সতিপট্ঠানেসু সুপ্পতিট্ঠিতচিত্তা, সত্ত বোজ্ঝঙ্গে যথাভূতং ভাৰেত্ৰা, অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝিস্সন্তি. ভগৰাপি, ভন্তে, এতরহি অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো পঞ্চ নীৰরণে পহায, চেতসো উপক্কিলেসে পঞ্ঞায দুব্বলীকরণে, চতূসু সতিপট্ঠানেসু সুপ্পতিট্ঠিতচিত্তো, সত্ত বোজ্ঝঙ্গে যথাভূতং ভাৰেত্ৰা, অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো’’’তি.

‘‘সাধু সাধু, সারিপুত্ত! তস্মাতিহ ত্ৰং, সারিপুত্ত, ইমং ধম্মপরিযাযং অভিক্খণং ভাসেয্যাসি ভিক্খূনং ভিক্খুনীনং উপাসকানং উপাসিকানং. যেসম্পি হি, সারিপুত্ত, মোঘপুরিসানং ভৰিস্সতি তথাগতে কঙ্খা ৰা ৰিমতি ৰা, তেসম্পিমং ধম্মপরিযাযং সুত্ৰা যা তথাগতে কঙ্খা ৰা ৰিমতি ৰা সা পহীযিস্সতী’’তি. দুতিযং.

৩. চুন্দসুত্তং

৩৭৯. একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তেন খো পন সমযেন আযস্মা সারিপুত্তো মগধেসু ৰিহরতি নালকগামকে আবাধিকো দুক্খিতো বাল়্হগিলানো. চুন্দো চ সমণুদ্দেসো আযস্মতো সারিপুত্তস্স উপট্ঠাকো হোতি.

অথ খো আযস্মা সারিপুত্তো তেনেৰ আবাধেন পরিনিব্বাযি. অথ খো চুন্দো সমণুদ্দেসো আযস্মতো সারিপুত্তস্স পত্তচীৰরমাদায যেন সাৰত্থি জেতৰনং অনাথপিণ্ডিকস্স আরামো যেনাযস্মা আনন্দো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মন্তং আনন্দং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো চুন্দো সমণুদ্দেসো আযস্মন্তং আনন্দং এতদৰোচ – ‘‘আযস্মা, ভন্তে, সারিপুত্তো পরিনিব্বুতো. ইদমস্স পত্তচীৰর’’ন্তি.

‘‘অত্থি খো ইদং, আৰুসো চুন্দ, কথাপাভতং ভগৰন্তং দস্সনায. আযামাৰুসো চুন্দ, যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিস্সাম; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতো এতমত্থং আরোচেস্সামা’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো চুন্দো সমণুদ্দেসো আযস্মতো আনন্দস্স পচ্চস্সোসি.

অথ খো আযস্মা চ আনন্দো চুন্দো চ সমণুদ্দেসো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা আনন্দো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অযং, ভন্তে, চুন্দো সমণুদ্দেসো এৰমাহ – ‘আযস্মা, ভন্তে, সারিপুত্তো পরিনিব্বুতো; ইদমস্স পত্তচীৰর’ন্তি. অপি চ মে, ভন্তে, মধুরকজাতো ৰিয কাযো, দিসাপি মে ন পক্খাযন্তি, ধম্মাপি মং নপ্পটিভন্তি ‘আযস্মা সারিপুত্তো পরিনিব্বুতো’তি সুত্ৰা’’.

‘‘কিং নু খো তে, আনন্দ, সারিপুত্তো সীলক্খন্ধং ৰা আদায পরিনিব্বুতো, সমাধিক্খন্ধং ৰা আদায পরিনিব্বুতো, পঞ্ঞাক্খন্ধং ৰা আদায পরিনিব্বুতো, ৰিমুত্তিক্খন্ধং ৰা আদায পরিনিব্বুতো, ৰিমুত্তিঞাণদস্সনক্খন্ধং ৰা আদায পরিনিব্বুতো’’তি? ‘‘ন চ খো মে, ভন্তে, আযস্মা সারিপুত্তো সীলক্খন্ধং ৰা আদায পরিনিব্বুতো, সমাধিক্খন্ধং ৰা…পে… পঞ্ঞাক্খন্ধং ৰা… ৰিমুত্তিক্খন্ধং ৰা… ৰিমুত্তিঞাণদস্সনক্খন্ধং ৰা আদায পরিনিব্বুতো. অপি চ মে, ভন্তে, আযস্মা সারিপুত্তো ওৰাদকো অহোসি ওতিণ্ণো ৰিঞ্ঞাপকো সন্দস্সকো সমাদপকো সমুত্তেজকো সম্পহংসকো, অকিলাসু ধম্মদেসনায, অনুগ্গাহকো সব্রহ্মচারীনং. তং মযং আযস্মতো সারিপুত্তস্স ধম্মোজং ধম্মভোগং ধম্মানুগ্গহং অনুস্সরামা’’তি.

‘‘ননু তং, আনন্দ, মযা পটিকচ্চেৰ [পটিগচ্চেৰ (সী. পী.)] অক্খাতং – ‘সব্বেহি পিযেহি মনাপেহি নানাভাৰো ৰিনাভাৰো অঞ্ঞথাভাৰো. তং কুতেত্থ, আনন্দ, লব্ভা! যং তং জাতং ভূতং সঙ্খতং পলোকধম্মং, তং ৰত মা পলুজ্জীতি – নেতং ঠানং ৰিজ্জতি. সেয্যথাপি, আনন্দ, মহতো রুক্খস্স তিট্ঠতো সারৰতো যো মহন্ততরো খন্ধো সো পলুজ্জেয্য; এৰমেৰ খো আনন্দ, মহতো ভিক্খুসঙ্ঘস্স তিট্ঠতো সারৰতো সারিপুত্তো পরিনিব্বুতো. তং কুতেত্থ, আনন্দ, লব্ভা! যং তং জাতং ভূতং সঙ্খতং পলোকধম্মং, তং ৰত মা পলুজ্জী’তি – নেতং ঠানং ৰিজ্জতি. তস্মাতিহানন্দ, অত্তদীপা ৰিহরথ অত্তসরণা অনঞ্ঞসরণা, ধম্মদীপা ধম্মসরণা অনঞ্ঞসরণা.

‘‘কথঞ্চানন্দ, ভিক্খু অত্তদীপো ৰিহরতি অত্তসরণো অনঞ্ঞসরণো, ধম্মদীপো ধম্মসরণো অনঞ্ঞসরণো? ইধানন্দ, ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ৰেদনাসু…পে… চিত্তে…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. এৰং খো, আনন্দ, ভিক্খু অত্তদীপো ৰিহরতি অত্তসরণো অনঞ্ঞসরণো, ধম্মদীপো ধম্মসরণো অনঞ্ঞসরণো. যে হি কেচি, আনন্দ, এতরহি ৰা মমচ্চযে ৰা অত্তদীপা ৰিহরিস্সন্তি অত্তসরণা অনঞ্ঞসরণা, ধম্মদীপা ধম্মসরণা অনঞ্ঞসরণা; তমতগ্গে মেতে, আনন্দ, ভিক্খূ ভৰিস্সন্তি যে কেচি সিক্খাকামা’’তি. ততিযং.

৪. উক্কচেলসুত্তং

৩৮০. একং সমযং ভগৰা ৰজ্জীসু ৰিহরতি উক্কচেলাযং গঙ্গায নদিযা তীরে মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং অচিরপরিনিব্বুতেসু সারিপুত্তমোগ্গল্লানেসু. তেন খো পন সমযেন ভগৰা ভিক্খুসঙ্ঘপরিৰুতো অজ্ঝোকাসে নিসিন্নো হোতি.

অথ খো ভগৰা তুণ্হীভূতং ভিক্খুসঙ্ঘং অনুৰিলোকেত্ৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘অপি ম্যাযং, ভিক্খৰে, পরিসা সুঞ্ঞা ৰিয খাযতি পরিনিব্বুতেসু সারিপুত্তমোগ্গল্লানেসু. অসুঞ্ঞা মে, ভিক্খৰে, পরিসা হোতি, অনপেক্খা তস্সং দিসাযং হোতি, যস্সং দিসাযং সারিপুত্তমোগ্গল্লানা ৰিহরন্তি. যে হি তে, ভিক্খৰে, অহেসুং অতীতমদ্ধানং অরহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা, তেসম্পি ভগৰন্তানং এতপ্পরমংযেৰ সাৰকযুগং [এতপরমংযেৰ (সী. স্যা. কং. পী.)] অহোসি – সেয্যথাপি ময্হং সারিপুত্তমোগ্গল্লানা. যেপি তে, ভিক্খৰে, ভৰিস্সন্তি অনাগতমদ্ধানং অরহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা, তেসম্পি ভগৰন্তানং এতপ্পরমংযেৰ সাৰকযুগং ভৰিস্সতি – সেয্যথাপি ময্হং সারিপুত্তমোগ্গল্লানা. অচ্ছরিযং, ভিক্খৰে, সাৰকানং! অব্ভুতং, ভিক্খৰে, সাৰকানং! সত্থু চ নাম সাসনকরা ভৰিস্সন্তি ওৰাদপ্পটিকরা, চতুন্নঞ্চ পরিসানং পিযা ভৰিস্সন্তি মনাপা গরুভাৰনীযা চ! অচ্ছরিযং, ভিক্খৰে, তথাগতস্স, অব্ভুতং, ভিক্খৰে, তথাগতস্স! এৰরূপেপি নাম সাৰকযুগে পরিনিব্বুতে নত্থি তথাগতস্স সোকো ৰা পরিদেৰো ৰা! তং কুতেত্থ, ভিক্খৰে, লব্ভা! যং তং জাতং ভূতং সঙ্খতং পলোকধম্মং, তং ৰত মা পলুজ্জীতি – নেতং ঠানং ৰিজ্জতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, মহতো রুক্খস্স তিট্ঠতো সারৰতো যে মহন্ততরা খন্ধা তে পলুজ্জেয্যুং; এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, মহতো ভিক্খুসঙ্ঘস্স তিট্ঠতো সারৰতো সারিপুত্তমোগ্গল্লানা পরিনিব্বুতা. তং কুতেত্থ, ভিক্খৰে, লব্ভা! যং তং জাতং ভূতং সঙ্খতং পলোকধম্মং, তং ৰত মা পলুজ্জীতি – নেতং ঠানং ৰিজ্জতি. তস্মাতিহ, ভিক্খৰে, অত্তদীপা ৰিহরথ অত্তসরণা অনঞ্ঞসরণা, ধম্মদীপা ধম্মসরণা অনঞ্ঞসরণা.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু অত্তদীপো ৰিহরতি অত্তসরণো অনঞ্ঞসরণো, ধম্মদীপো ধম্মসরণো অনঞ্ঞসরণো? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ৰেদনাসু…পে… চিত্তে…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু অত্তদীপো ৰিহরতি অত্তসরণো অনঞ্ঞসরণো, ধম্মদীপো ধম্মসরণো অনঞ্ঞসরণো. যে হি কেচি, ভিক্খৰে, এতরহি ৰা মমচ্চযে ৰা অত্তদীপা ৰিহরিস্সন্তি অত্তসরণা অনঞ্ঞসরণা, ধম্মদীপা ধম্মসরণা অনঞ্ঞসরণা; তমতগ্গে মেতে, ভিক্খৰে, ভিক্খূ ভৰিস্সন্তি যে কেচি সিক্খাকামা’’তি. চতুত্থং.

৫. বাহিযসুত্তং

৩৮১. সাৰত্থিনিদানং. অথ খো আযস্মা বাহিযো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা বাহিযো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘সাধু মে, ভন্তে, ভগৰা সংখিত্তেন ধম্মং দেসেতু, যমহং ভগৰতো ধম্মং সুত্ৰা একো ৰূপকট্ঠো অপ্পমত্তো আতাপী পহিতত্তো ৰিহরেয্য’’ন্তি. ‘‘তস্মাতিহ ত্ৰং, বাহিয, আদিমেৰ ৰিসোধেহি কুসলেসু ধম্মেসু. কো চাদি কুসলানং ধম্মানং? সীলঞ্চ সুৰিসুদ্ধং, দিট্ঠি চ উজুকা. যতো চ খো তে, বাহিয, সীলঞ্চ সুৰিসুদ্ধং ভৰিস্সতি, দিট্ঠি চ উজুকা, ততো ত্ৰং, বাহিয, সীলং নিস্সায সীলে পতিট্ঠায চত্তারো সতিপট্ঠানে ভাৰেয্যাসি’’.

‘‘কতমে চত্তারো? ইধ, ত্ৰং, বাহিয, কাযে কাযানুপস্সী ৰিহরাহি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ৰেদনাসু…পে… চিত্তে…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৰিহরাহি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. যতো খো ত্ৰং, বাহিয, সীলং নিস্সায সীলে পতিট্ঠায ইমে চত্তারো সতিপট্ঠানে এৰং ভাৰেস্সসি, ততো তুয্হং, বাহিয, যা রত্তি ৰা দিৰসো ৰা আগমিস্সতি, ৰুদ্ধিযেৰ পাটিকঙ্খা কুসলেসু ধম্মেসু, নো পরিহানী’’তি.

অথ খো আযস্মা বাহিযো ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দিত্ৰা অনুমোদিত্ৰা উট্ঠাযাসনা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা পক্কামি. অথ খো আযস্মা বাহিযো একো ৰূপকট্ঠো অপ্পমত্তো আতাপী পহিতত্তো ৰিহরন্তো নচিরস্সেৰ – যস্সত্থায কুলপুত্তা সম্মদেৰ অগারস্মা অনগারিযং পব্বজন্তি, তদনুত্তরং – ব্রহ্মচরিযপরিযোসানং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহাসি. ‘‘খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযা’’তি অব্ভঞ্ঞাসি. অঞ্ঞতরো চ পনাযস্মা বাহিযো অরহতং অহোসীতি. পঞ্চমং.

৬. উত্তিযসুত্তং

৩৮২. সাৰত্থিনিদানং. অথ খো আযস্মা উত্তিযো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি…পে… একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা উত্তিযো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘সাধু মে, ভন্তে, ভগৰা সংখিত্তেন ধম্মং দেসেতু, যমহং ভগৰতো ধম্মং সুত্ৰা একো ৰূপকট্ঠো অপ্পমত্তো আতাপী পহিতত্তো ৰিহরেয্য’’ন্তি. ‘‘তস্মাতিহ ত্ৰং, উত্তিয, আদিমেৰ ৰিসোধেহি কুসলেসু ধম্মেসু. কো চাদি কুসলানং ধম্মানং? সীলঞ্চ সুৰিসুদ্ধং, দিট্ঠি চ উজুকা. যতো চ খো তে, উত্তিয, সীলঞ্চ সুৰিসুদ্ধং ভৰিস্সতি, দিট্ঠি চ উজুকা, ততো ত্ৰং, উত্তিয, সীলং নিস্সায সীলে পতিট্ঠায চত্তারো সতিপট্ঠানে ভাৰেয্যাসি’’.

‘‘কতমে চত্তারো? ইধ ত্ৰং, উত্তিয, কাযে কাযানুপস্সী ৰিহরাহি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ৰেদনাসু…পে… চিত্তে…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৰিহরাহি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. যতো খো ত্ৰং, উত্তিয, সীলং নিস্সায সীলে পতিট্ঠায ইমে চত্তারো সতিপট্ঠানে এৰং ভাৰেস্সসি, ততো ত্ৰং, উত্তিয, গমিস্সসি মচ্চুধেয্যস্স পার’’ন্তি.

অথ খো আযস্মা উত্তিযো ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দিত্ৰা অনুমোদিত্ৰা উট্ঠাযাসনা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা পক্কামি. অথ খো আযস্মা উত্তিযো একো ৰূপকট্ঠো অপ্পমত্তো আতাপী পহিতত্তো ৰিহরন্তো নচিরস্সেৰ – যস্সত্থায কুলপুত্তা সম্মদেৰ অগারস্মা অনগারিযং পব্বজন্তি, তদনুত্তরং – ব্রহ্মচরিযপরিযোসানং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহাসি. ‘‘খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযা’’তি অব্ভঞ্ঞাসি. অঞ্ঞতরো চ পনাযস্মা উত্তিযো অরহতং অহোসীতি. ছট্ঠং.

৭. অরিযসুত্তং

৩৮৩. ‘‘চত্তারোমে, ভিক্খৰে, সতিপট্ঠানা ভাৰিতা বহুলীকতা অরিযা নিয্যানিকা নিয্যন্তি তক্করস্স সম্মা দুক্খক্খযায. কতমে চত্তারো? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ৰেদনাসু…পে… চিত্তে…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. ইমে খো, ভিক্খৰে, চত্তারো সতিপট্ঠানা ভাৰিতা বহুলীকতা অরিযা নিয্যানিকা নিয্যন্তি তক্করস্স সম্মা দুক্খক্খযাযা’’তি. সত্তমং.

৮. ব্রহ্মসুত্তং

৩৮৪. একং সমযং ভগৰা উরুৰেলাযং ৰিহরতি নজ্জা নেরঞ্জরায তীরে অজপালনিগ্রোধে পঠমাভিসম্বুদ্ধো. অথ খো ভগৰতো রহোগতস্স পটিসল্লীনস্স এৰং চেতসো পরিৰিতক্কো উদপাদি – ‘‘একাযনো অযং মগ্গো সত্তানং ৰিসুদ্ধিযা সোকপরিদেৰানং সমতিক্কমায দুক্খদোমনস্সানং অত্থঙ্গমায ঞাযস্স অধিগমায নিব্বানস্স সচ্ছিকিরিযায, যদিদং – চত্তারো সতিপট্ঠানা’’.

‘‘কতমে চত্তারো? কাযে ৰা ভিক্খু কাযানুপস্সী ৰিহরেয্য আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ৰেদনাসু ৰা ভিক্খু…পে… চিত্তে ৰা ভিক্খু…পে… ধম্মেসু ৰা ভিক্খু ধম্মানুপস্সী ৰিহরেয্য আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. একাযনো অযং মগ্গো সত্তানং ৰিসুদ্ধিযা সোকপরিদেৰানং সমতিক্কমায দুক্খদোমনস্সানং অত্থঙ্গমায ঞাযস্স অধিগমায নিব্বানস্স সচ্ছিকিরিযায, যদিদং – চত্তারো সতিপট্ঠানা’’তি.

অথ খো ব্রহ্মা সহম্পতি ভগৰতো চেতসা চেতোপরিৰিতক্কমঞ্ঞায – সেয্যথাপি নাম বলৰা পুরিসো সমিঞ্জিতং ৰা বাহং পসারেয্য, পসারিতং ৰা বাহং সমিঞ্জেয্য, এৰমেৰ – ব্রহ্মলোকে অন্তরহিতো ভগৰতো পুরতো পাতুরহোসি. অথ খো ব্রহ্মা সহম্পতি একংসং উত্তরাসঙ্গং করিত্ৰা যেন ভগৰা তেনঞ্জলিং পণামেত্ৰা ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘এৰমেতং, ভগৰা, এৰমেতং, সুগত! একাযনো অযং, ভন্তে, মগ্গো সত্তানং ৰিসুদ্ধিযা সোকপরিদেৰানং সমতিক্কমায দুক্খদোমনস্সানং অত্থঙ্গমায ঞাযস্স অধিগমায নিব্বানস্স সচ্ছিকিরিযায, যদিদং – চত্তারো সতিপট্ঠানা’’.

‘‘কতমে চত্তারো? কাযে ৰা, ভন্তে, ভিক্খু কাযানুপস্সী ৰিহরেয্য আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ৰেদনাসু ৰা, ভন্তে, ভিক্খু…পে… চিত্তে ৰা, ভন্তে, ভিক্খু…পে… ধম্মেসু ৰা, ভন্তে, ভিক্খু ধম্মানুপস্সী ৰিহরেয্য আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. একাযনো অযং, ভন্তে, মগ্গো সত্তানং ৰিসুদ্ধিযা সোকপরিদেৰানং সমতিক্কমায দুক্খদোমনস্সানং অত্থঙ্গমায ঞাযস্স অধিগমায নিব্বানস্স সচ্ছিকিরিযায, যদিদং – চত্তারো সতিপট্ঠানা’’তি.

ইদমৰোচ ব্রহ্মা সহম্পতি. ইদং ৰত্ৰা অথাপরং এতদৰোচ –

‘‘একাযনং জাতিখযন্তদস্সী, মগ্গং পজানাতি হিতানুকম্পী;

এতেন মগ্গেন তরিংসু পুব্বে, তরিস্সন্তি যে চ তরন্তি ওঘ’’ন্তি. অট্ঠমং;

৯. সেদকসুত্তং

৩৮৫. একং সমযং ভগৰা সুম্ভেসু ৰিহরতি সেদকং নাম সুম্ভানং নিগমো. তত্র খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভূতপুব্বং, ভিক্খৰে, চণ্ডালৰংসিকো চণ্ডালৰংসং উস্সাপেত্ৰা মেদকথালিকং অন্তেৰাসিং আমন্তেসি – ‘এহি ত্ৰং, সম্ম মেদকথালিকে, চণ্ডালৰংসং অভিরুহিত্ৰা মম উপরিখন্ধে তিট্ঠাহী’তি. ‘এৰং, আচরিযা’তি খো, ভিক্খৰে, মেদকথালিকা অন্তেৰাসী চণ্ডালৰংসিকস্স পটিস্সুত্ৰা চণ্ডালৰংসং অভিরুহিত্ৰা আচরিযস্স উপরিখন্ধে অট্ঠাসি. অথ খো, ভিক্খৰে, চণ্ডালৰংসিকো মেদকথালিকং অন্তেৰাসিং এতদৰোচ – ‘ত্ৰং, সম্ম মেদকথালিকে, মমং রক্খ, অহং তং রক্খিস্সামি. এৰং মযং অঞ্ঞমঞ্ঞং গুত্তা অঞ্ঞমঞ্ঞং রক্খিতা সিপ্পানি চেৰ দস্সেস্সাম, লাভঞ্চ [লাভে চ (সী.)] লচ্ছাম, সোত্থিনা চ চণ্ডালৰংসা ওরোহিস্সামা’তি. এৰং ৰুত্তে, ভিক্খৰে, মেদকথালিকা অন্তেৰাসী চণ্ডালৰংসিকং এতদৰোচ – ‘ন খো পনেতং, আচরিয, এৰং ভৰিস্সতি. ত্ৰং, আচরিয, অত্তানং রক্খ, অহং অত্তানং রক্খিস্সামি. এৰং মযং অত্তগুত্তা অত্তরক্খিতা সিপ্পানি চেৰ দস্সেস্সাম, লাভঞ্চ লচ্ছাম, সোত্থিনা চ চণ্ডালৰংসা ওরোহিস্সামা’’’তি. ‘‘সো তত্থ ঞাযো’’তি ভগৰা এতদৰোচ, ‘‘যথা মেদকথালিকা অন্তেৰাসী আচরিযং অৰোচ. অত্তানং, ভিক্খৰে, রক্খিস্সামীতি সতিপট্ঠানং সেৰিতব্বং; পরং রক্খিস্সামীতি সতিপট্ঠানং সেৰিতব্বং. অত্তানং, ভিক্খৰে, রক্খন্তো পরং রক্খতি, পরং রক্খন্তো অত্তানং রক্খতি’’.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, অত্তানং রক্খন্তো পরং রক্খতি? আসেৰনায, ভাৰনায, বহুলীকম্মেন – এৰং খো, ভিক্খৰে, অত্তানং রক্খন্তো পরং রক্খতি. কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পরং রক্খন্তো অত্তানং রক্খতি? খন্তিযা, অৰিহিংসায, মেত্তচিত্ততায, অনুদযতায – এৰং খো, ভিক্খৰে, পরং রক্খন্তো অত্তানং রক্খতি. অত্তানং, ভিক্খৰে, রক্খিস্সামীতি সতিপট্ঠানং সেৰিতব্বং; পরং রক্খিস্সামীতি সতিপট্ঠানং সেৰিতব্বং. অত্তানং, ভিক্খৰে, রক্খন্তো পরং রক্খতি, পরং রক্খন্তো অত্তানং রক্খতী’’তি. নৰমং.

১০. জনপদকল্যাণীসুত্তং

৩৮৬. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সুম্ভেসু ৰিহরতি সেদকং নাম সুম্ভানং নিগমো. তত্র খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৰো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ –

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, ‘জনপদকল্যাণী, জনপদকল্যাণী’তি খো, ভিক্খৰে, মহাজনকাযো সন্নিপতেয্য. ‘সা খো পনস্স জনপদকল্যাণী পরমপাসাৰিনী নচ্চে, পরমপাসাৰিনী গীতে. জনপদকল্যাণী নচ্চতি গাযতী’তি খো, ভিক্খৰে, ভিয্যোসোমত্তায মহাজনকাযো সন্নিপতেয্য. অথ পুরিসো আগচ্ছেয্য জীৰিতুকামো অমরিতুকামো সুখকামো দুক্খপ্পটিকূলো. তমেনং এৰং ৰদেয্য – ‘অযং তে, অম্ভো পুরিস, সমতিত্তিকো তেলপত্তো অন্তরেন চ মহাসমজ্জং অন্তরেন চ জনপদকল্যাণিযা পরিহরিতব্বো. পুরিসো চ তে উক্খিত্তাসিকো পিট্ঠিতো পিট্ঠিতো অনুবন্ধিস্সতি. যত্থেৰ নং থোকম্পি ছড্ডেস্সতি তত্থেৰ তে সিরো পাতেস্সতী’তি. তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৰে, অপি নু সো পুরিসো অমুং তেলপত্তং অমনসিকরিত্ৰা বহিদ্ধা পমাদং আহরেয্যা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.

‘‘উপমা খো ম্যাযং, ভিক্খৰে, কতা অত্থস্স ৰিঞ্ঞাপনায. অযং চেৰেত্থ অত্থো – সমতিত্তিকো তেলপত্তোতি খো, ভিক্খৰে, কাযগতায এতং সতিযা অধিৰচনং. তস্মাতিহ, ভিক্খৰে, এৰং সিক্খিতব্বং – ‘কাযগতা সতি নো ভাৰিতা ভৰিস্সতি বহুলীকতা যানীকতা ৰত্থুকতা অনুট্ঠিতা পরিচিতা সুসমারদ্ধা’তি. এৰঞ্হি খো, ভিক্খৰে, সিক্খিতব্ব’’ন্তি. দসমং.

নালন্দৰগ্গো দুতিযো.

তস্সুদ্দানং –

মহাপুরিসো নালন্দং, চুন্দো চেলঞ্চ বাহিযো;

উত্তিযো অরিযো ব্রহ্মা, সেদকং জনপদেন চাতি.

৩. সীলট্ঠিতিৰগ্গো

১. সীলসুত্তং

৩৮৭. এৰং মে সুতং – একং সমযং আযস্মা চ আনন্দো আযস্মা চ ভদ্দো পাটলিপুত্তে ৰিহরন্তি কুক্কুটারামে. অথ খো আযস্মা ভদ্দো সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৰুট্ঠিতো যেনাযস্মা আনন্দো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মতা আনন্দেন সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা ভদ্দো আযস্মন্তং আনন্দং এতদৰোচ – ‘‘যানিমানি, আৰুসো আনন্দ, কুসলানি সীলানি ৰুত্তানি ভগৰতা, ইমানি কুসলানি সীলানি কিমত্থিযানি ৰুত্তানি ভগৰতা’’তি?

‘‘সাধু সাধু, আৰুসো ভদ্দ! ভদ্দকো খো তে, আৰুসো ভদ্দ, উম্মঙ্গো [উম্মগ্গো (সী. স্যা. কং.)], ভদ্দকং পটিভানং, কল্যাণী পরিপুচ্ছা. এৰঞ্হি ত্ৰং, আৰুসো ভদ্দ, পুচ্ছসি – ‘যানিমানি আৰুসো আনন্দ, কুসলানি সীলানি ৰুত্তানি ভগৰতা, ইমানি কুসলানি সীলানি কিমত্থিযানি ৰুত্তানি ভগৰতা’’’তি? ‘‘এৰমাৰুসো’’তি. ‘‘যানিমানি, আৰুসো ভদ্দ, কুসলানি সীলানি ৰুত্তানি ভগৰতা, ইমানি কুসলানি সীলানি যাৰদেৰ চতুন্নং সতিপট্ঠানানং ভাৰনায ৰুত্তানি ভগৰতা’’.

‘‘কতমেসং চতুন্নং? ইধাৰুসো, ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ৰেদনাসু…পে… চিত্তে…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. যানিমানি, আৰুসো ভদ্দ, কুসলানি সীলানি ৰুত্তানি ভগৰতা, ইমানি কুসলানি সীলানি যাৰদেৰ ইমেসং চতুন্নং সতিপট্ঠানানং ভাৰনায ৰুত্তানি ভগৰতা’’তি. পঠমং.

২. চিরট্ঠিতিসুত্তং

৩৮৮. তংযেৰ নিদানং. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা ভদ্দো আযস্মন্তং আনন্দং এতদৰোচ – ‘‘কো নু খো, আৰুসো আনন্দ, হেতু, কো পচ্চযো যেন তথাগতে পরিনিব্বুতে সদ্ধম্মো ন চিরট্ঠিতিকো হোতি? কো পনাৰুসো আনন্দ, হেতু, কো পচ্চযো যেন তথাগতে পরিনিব্বুতে সদ্ধম্মো চিরট্ঠিতিকো হোতী’’তি?

‘‘সাধু সাধু, আৰুসো ভদ্দ! ভদ্দকো খো তে, আৰুসো ভদ্দ, উম্মঙ্গো, ভদ্দকং পটিভানং, কল্যাণী পরিপুচ্ছা. এৰঞ্হি ত্ৰং, আৰুসো ভদ্দ, পুচ্ছসি – ‘কো নু খো, আৰুসো আনন্দ, হেতু, কো পচ্চযো যেন তথাগতে পরিনিব্বুতে সদ্ধম্মো ন চিরট্ঠিতিকো হোতি? কো পনাৰুসো আনন্দ, হেতু, কো পচ্চযো যেন তথাগতে পরিনিব্বুতে সদ্ধম্মো চিরট্ঠিতিকো হোতী’’’তি? ‘‘এৰমাৰুসো’’তি. ‘‘চতুন্নং খো, আৰুসো, সতিপট্ঠানানং অভাৰিতত্তা অবহুলীকতত্তা তথাগতে পরিনিব্বুতে সদ্ধম্মো ন চিরট্ঠিতিকো হোতি. চতুন্নঞ্চ খো, আৰুসো, সতিপট্ঠানানং ভাৰিতত্তা বহুলীকতত্তা তথাগতে পরিনিব্বুতে সদ্ধম্মো চিরট্ঠিতিকো হোতি’’.

‘‘কতমেসং চতুন্নং? ইধাৰুসো, ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ৰেদনাসু…পে… চিত্তে…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. ইমেসং খো, আৰুসো, চতুন্নং সতিপট্ঠানানং অভাৰিতত্তা অবহুলীকতত্তা তথাগতে পরিনিব্বুতে সদ্ধম্মো ন চিরট্ঠিতিকো হোতি. ইমেসঞ্চ খো, আৰুসো, চতুন্নং সতিপট্ঠানানং ভাৰিতত্তা বহুলীকতত্তা তথাগতে পরিনিব্বুতে সদ্ধম্মো চিরট্ঠিতিকো হোতী’’তি. দুতিযং.

৩. পরিহানসুত্তং

৩৮৯. একং সমযং আযস্মা চ আনন্দো আযস্মা চ ভদ্দো পাটলিপুত্তে ৰিহরন্তি কুক্কুটারামে. অথ খো আযস্মা ভদ্দো সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৰুট্ঠিতো যেনাযস্মা আনন্দো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মতা আনন্দেন সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা ভদ্দো আযস্মন্তং আনন্দং এতদৰোচ – ‘‘কো নু খো, আৰুসো আনন্দ, হেতু, কো পচ্চযো যেন সদ্ধম্মপরিহানং হোতি? কো নু খো, আৰুসো আনন্দ, হেতু, কো পচ্চযো যেন সদ্ধম্মঅপরিহানং হোতী’’তি?

‘‘সাধু সাধু, আৰুসো ভদ্দ! ভদ্দকো খো তে, আৰুসো ভদ্দ, উম্মঙ্গো, ভদ্দকং পটিভানং, কল্যাণী পরিপুচ্ছা. এৰঞ্হি ত্ৰং, আৰুসো ভদ্দ, পুচ্ছসি – ‘কো নু খো, আৰুসো আনন্দ, হেতু, কো পচ্চযো যেন সদ্ধম্মপরিহানং হোতি? কো পনাৰুসো আনন্দ, হেতু, কো পচ্চযো যেন সদ্ধম্মঅপরিহানং হোতী’’’তি? ‘‘এৰমাৰুসো’’তি. ‘‘চতুন্নং খো, আৰুসো, সতিপট্ঠানানং অভাৰিতত্তা অবহুলীকতত্তা সদ্ধম্মপরিহানং হোতি. চতুন্নঞ্চ খো, আৰুসো, সতিপট্ঠানানং ভাৰিতত্তা বহুলীকতত্তা সদ্ধম্মঅপরিহানং হোতি’’.

‘‘কতমেসং চতুন্নং? ইধাৰুসো, ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ৰেদনাসু…পে… চিত্তে…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. ইমেসং খো, আৰুসো, চতুন্নং সতিপট্ঠানানং অভাৰিতত্তা অবহুলীকতত্তা সদ্ধম্মপরিহানং হোতি. ইমেসঞ্চ খো, আৰুসো, চতুন্নং সতিপট্ঠানানং ভাৰিতত্তা বহুলীকতত্তা সদ্ধম্মঅপরিহানং হোতী’’তি. ততিযং.

৪. সুদ্ধসুত্তং

৩৯০. সাৰত্থিনিদানং. ‘‘চত্তারোমে, ভিক্খৰে, সতিপট্ঠানা. কতমে চত্তারো? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ৰেদনাসু …পে… চিত্তে …পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. ইমে খো, ভিক্খৰে, চত্তারো সতিপট্ঠানা’’তি. চতুত্থং.

৫. অঞ্ঞতরব্রাহ্মণসুত্তং

৩৯১. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. অথ খো অঞ্ঞতরো ব্রাহ্মণো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো সো ব্রাহ্মণো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘কো নু খো, ভো গোতম, হেতু, কো পচ্চযো যেন তথাগতে পরিনিব্বুতে সদ্ধম্মো ন চিরট্ঠিতিকো হোতি? কো পন, ভো গোতম, হেতু, কো পচ্চযো যেন তথাগতে পরিনিব্বুতে সদ্ধম্মো চিরট্ঠিতিকো হোতী’’তি?

‘‘চতুন্নং খো, ব্রাহ্মণ, সতিপট্ঠানানং অভাৰিতত্তা অবহুলীকতত্তা তথাগতে পরিনিব্বুতে সদ্ধম্মো ন চিরট্ঠিতিকো হোতি. চতুন্নঞ্চ খো, ব্রাহ্মণ, সতিপট্ঠানানং ভাৰিতত্তা বহুলীকতত্তা তথাগতে পরিনিব্বুতে সদ্ধম্মো চিরট্ঠিতিকো হোতি.

‘‘কতমেসং চতুন্নং? ইধ, ব্রাহ্মণ, ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ৰেদনাসু…পে… চিত্তে…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. ইমেসং খো, ব্রাহ্মণ, চতুন্নং সতিপট্ঠানানং অভাৰিতত্তা অবহুলীকতত্তা তথাগতে পরিনিব্বুতে সদ্ধম্মো ন চিরট্ঠিতিকো হোতি. ইমেসঞ্চ খো, ব্রাহ্মণ, চতুন্নং সতিপট্ঠানানং ভাৰিতত্তা বহুলীকতত্তা তথাগতে পরিনিব্বুতে সদ্ধম্মো চিরট্ঠিতিকো হোতী’’তি.

এৰং ৰুত্তে সো ব্রাহ্মণো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অভিক্কন্তং, ভো গোতম…পে… উপাসকং মং ভৰং গোতমো ধারেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সরণং গত’’ন্তি. পঞ্চমং.

৬. পদেসসুত্তং

৩৯২. একং সমযং আযস্মা চ সারিপুত্তো আযস্মা চ মহামোগ্গল্লানো আযস্মা চ অনুরুদ্ধো সাকেতে ৰিহরন্তি কণ্ডকীৰনে [কণ্টকীৰনে (সী. স্যা. কং. পী.)]. অথ খো আযস্মা চ সারিপুত্তো আযস্মা চ মহামোগ্গল্লানো সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৰুট্ঠিতা যেনাযস্মা অনিরুদ্ধো তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মতা অনুরুদ্ধেন সদ্ধিং সম্মোদিংসু. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা সারিপুত্তো আযস্মন্তং অনুরুদ্ধং এতদৰোচ – ‘‘‘সেখো, সেখো’তি [সেক্খো সেক্খোতি (স্যা. কং.)], আৰুসো অনুরুদ্ধ, ৰুচ্চতি. কিত্তাৰতা নু খো, আৰুসো, সেখো হোতী’’তি? ‘‘চতুন্নং খো, আৰুসো, সতিপট্ঠানানং পদেসং ভাৰিতত্তা সেখো হোতি’’.

‘‘কতমেসং চতুন্নং? ইধাৰুসো, ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ৰেদনাসু…পে… চিত্তে…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. ইমেসং খো, আৰুসো, চতুন্নং সতিপট্ঠানানং পদেসং ভাৰিতত্তা সেখো হোতী’’তি. ছট্ঠং.

৭. সমত্তসুত্তং

৩৯৩. তংযেৰ নিদানং. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা সারিপুত্তো আযস্মন্তং অনুরুদ্ধং এতদৰোচ – ‘‘‘অসেখো, অসেখো’তি, আৰুসো অনুরুদ্ধ, ৰুচ্চতি. কিত্তাৰতা নু খো, আৰুসো, অসেখো হোতী’’তি? ‘‘চতুন্নং খো, আৰুসো, সতিপট্ঠানানং সমত্তং ভাৰিতত্তা অসেখো হোতি’’.

‘‘কতমেসং চতুন্নং? ইধাৰুসো, ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ৰেদনাসু…পে… চিত্তে…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. ইমেসং খো, আৰুসো, চতুন্নং সতিপট্ঠানানং সমত্তং ভাৰিতত্তা অসেখো হোতী’’তি. সত্তমং.

৮. লোকসুত্তং

৩৯৪. তংযেৰ নিদানং. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা সারিপুত্তো আযস্মন্তং অনুরুদ্ধং এতদৰোচ – ‘‘কতমেসং, আৰুসো অনুরুদ্ধ, ধম্মানং ভাৰিতত্তা বহুলীকতত্তা মহাভিঞ্ঞতং [মহাভিঞ্ঞাতং (পী.)] পত্তো’’তি? ‘‘চতুন্নং, আৰুসো, সতিপট্ঠানানং ভাৰিতত্তা বহুলীকতত্তা মহাভিঞ্ঞতং পত্তো’’.

‘‘কতমেসং চতুন্নং? ইধাহং, আৰুসো, কাযে কাযানুপস্সী ৰিহরামি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ৰেদনাসু…পে… চিত্তে…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৰিহরামি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. ইমেসং খ্ৰাহং, আৰুসো, চতুন্নং সতিপট্ঠানানং ভাৰিতত্তা বহুলীকতত্তা মহাভিঞ্ঞতং পত্তো. ইমেসঞ্চ পনাহং, আৰুসো, চতুন্নং সতিপট্ঠানানং ভাৰিতত্তা বহুলীকতত্তা সহস্সং লোকং অভিজানামী’’তি. অট্ঠমং.

৯. সিরিৰড্ঢসুত্তং

৩৯৫. একং সমযং আযস্মা আনন্দো রাজগহে ৰিহরতি ৰেল়ুৰনে কলন্দকনিৰাপে. তেন খো পন সমযেন সিরিৰড্ঢো [সিরীৰড্ঢো (ক.)] গহপতি আবাধিকো হোতি দুক্খিতো বাল়্হগিলানো. অথ খো সিরিৰড্ঢো গহপতি অঞ্ঞতরং পুরিসং আমন্তেসি – ‘‘এহি ত্ৰং, অম্ভো পুরিস, যেনাযস্মা আনন্দো তেনুপসঙ্কম; উপসঙ্কমিত্ৰা মম ৰচনেন আযস্মতো আনন্দস্স পাদে সিরসা ৰন্দ – ‘সিরিৰড্ঢো, ভন্তে, গহপতি আবাধিকো দুক্খিতো বাল়্হগিলানো. সো আযস্মতো আনন্দস্স পাদে সিরসা ৰন্দতী’তি. এৰঞ্চ ৰদেহি – ‘সাধু কির, ভন্তে, আযস্মা আনন্দো যেন সিরিৰড্ঢস্স গহপতিস্স নিৰেসনং তেনুপসঙ্কমতু অনুকম্পং উপাদাযা’’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো সো পুরিসো সিরিৰড্ঢস্স গহপতিস্স পটিস্সুত্ৰা যেনাযস্মা আনন্দো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মন্তং আনন্দং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো সো পুরিসো আযস্মন্তং আনন্দং এতদৰোচ – ‘‘সিরিৰড্ঢো, ভন্তে, গহপতি আবাধিকো দুক্খিতো বাল়্হগিলানো, সো আযস্মতো আনন্দস্স পাদে সিরসা ৰন্দতি. এৰঞ্চ ৰদেতি – ‘সাধু কির, ভন্তে, আযস্মা আনন্দো যেন সিরিৰড্ঢস্স গহপতিস্স নিৰেসনং তেনুপসঙ্কমতু অনুকম্পং উপাদাযা’’’তি. অধিৰাসেসি খো আযস্মা আনন্দো তুণ্হীভাৰেন.

অথ খো আযস্মা আনন্দো পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায যেন সিরিৰড্ঢস্স গহপতিস্স নিৰেসনং তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. নিসজ্জ খো আযস্মা আনন্দো সিরিৰড্ঢং গহপতিং এতদৰোচ – ‘‘কচ্চি তে, গহপতি, খমনীযং কচ্চি যাপনীযং, কচ্চি দুক্খা ৰেদনা পটিক্কমন্তি, নো অভিক্কমন্তি; পটিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি, নো অভিক্কমো’’তি? ‘‘ন মে, ভন্তে, খমনীযং ন যাপনীযং. বাল়্হা মে দুক্খা ৰেদনা অভিক্কমন্তি, নো পটিক্কমন্তি; অভিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি, নো পটিক্কমো’’তি.

‘‘তস্মাতিহ তে, গহপতি, এৰং সিক্খিতব্বং – ‘কাযে কাযানুপস্সী ৰিহরিস্সামি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ৰেদনাসু…পে… চিত্তে…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৰিহরিস্সামি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্স’ন্তি. এৰঞ্হি তে, গহপতি, সিক্খিতব্ব’’ন্তি.

‘‘যেমে, ভন্তে, ভগৰতা চত্তারো সতিপট্ঠানা দেসিতা সংৰিজ্জন্তি, তে ধম্মা [সংৰিজ্জন্তে রতনধম্মা (সী.)] মযি, অহঞ্চ তেসু ধম্মেসু সন্দিস্সামি. অহঞ্হি, ভন্তে, কাযে কাযানুপস্সী ৰিহরামি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ৰেদনাসু…পে… চিত্তে…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৰিহরামি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. যানি চিমানি, ভন্তে, ভগৰতা পঞ্চোরম্ভাগিযানি সংযোজনানি দেসিতানি, নাহং, ভন্তে, তেসং কিঞ্চি অত্তনি অপ্পহীনং সমনুপস্সামী’’তি. ‘‘লাভা তে, গহপতি, সুলদ্ধং তে, গহপতি! অনাগামিফলং তযা, গহপতি, ব্যাকত’’ন্তি. নৰমং.