২. গিলানৰগ্গো
১. পাণসুত্তং
১৯২. ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, যে কেচি পাণা চত্তারো ইরিযাপথে কপ্পেন্তি – কালেন গমনং, কালেন ঠানং, কালেন নিসজ্জং, কালেন সেয্যং, সব্বে তে পথৰিং নিস্সায পথৰিযং পতিট্ঠায এৰমেতে চত্তারো ইরিযাপথে কপ্পেন্তি; এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু সীলং নিস্সায সীলে পতিট্ঠায সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৰেতি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গে বহুলীকরোতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু সীলং নিস্সায সীলে পতিট্ঠায সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৰেতি সত্ত বোজ্ঝঙ্গে বহুলীকরোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি ৰিৰেকনিস্সিতং ৰিরাগনিস্সিতং নিরোধনিস্সিতং ৰোস্সগ্গপরিণামিং…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি ৰিৰেকনিস্সিতং ৰিরাগনিস্সিতং নিরোধনিস্সিতং ৰোস্সগ্গপরিণামিং. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু সীলং নিস্সায সীলে পতিট্ঠায সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৰেতি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গে বহুলীকরোতী’’তি. পঠমং.
২. পঠমসূরিযূপমসুত্তং
১৯৩. ‘‘সূরিযস্স, ভিক্খৰে, উদযতো এতং পুব্বঙ্গমং এতং পুব্বনিমিত্তং, যদিদং – অরুণুগ্গং; এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো সত্তন্নং বোজ্ঝঙ্গানং উপ্পাদায এতং পুব্বঙ্গমং এতং পুব্বনিমিত্তং, যদিদং – কল্যাণমিত্ততা. কল্যাণমিত্তস্সেতং, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো পাটিকঙ্খং – সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৰেস্সতি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গে বহুলীকরিস্সতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু কল্যাণমিত্তো সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৰেতি সত্ত বোজ্ঝঙ্গে বহুলীকরোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি ৰিৰেকনিস্সিতং…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি ৰিৰেকনিস্সিতং ৰিরাগনিস্সিতং নিরোধনিস্সিতং ৰোস্সগ্গপরিণামিং. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু কল্যাণমিত্তো সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৰেতি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গে বহুলীকরোতী’’তি. দুতিযং.
৩. দুতিযসূরিযূপমসুত্তং
১৯৪. ‘‘সূরিযস্স, ভিক্খৰে, উদযতো এতং পুব্বঙ্গমং এতং পুব্বনিমিত্তং, যদিদং – অরুণুগ্গং; এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো সত্তন্নং বোজ্ঝঙ্গানং উপ্পাদায এতং পুব্বঙ্গমং এতং পুব্বনিমিত্তং, যদিদং – যোনিসোমনসিকারো. যোনিসোমনসিকারসম্পন্নস্সেতং, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো পাটিকঙ্খং – সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৰেস্সতি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গে বহুলীকরিস্সতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু যোনিসোমনসিকারসম্পন্নো সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৰেতি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গে বহুলীকরোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি ৰিৰেকনিস্সিতং…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি ৰিৰেকনিস্সিতং ৰিরাগনিস্সিতং নিরোধনিস্সিতং ৰোস্সগ্গপরিণামিং. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু যোনিসোমনসিকারসম্পন্নো সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৰেতি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গে বহুলীকরোতী’’তি. ততিযং.
৪. পঠমগিলানসুত্তং
১৯৫. একং সমযং ভগৰা রাজগহে ৰিহরতি ৰেল়ুৰনে কলন্দকনিৰাপে. তেন খো পন সমযেন আযস্মা মহাকস্সপো পিপ্পলিগুহাযং [ৰিপ্ফলিগুহাযং (সী.)] ৰিহরতি আবাধিকো দুক্খিতো বাল়্হগিলানো. অথ খো ভগৰা সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৰুট্ঠিতো যেনাযস্মা মহাকস্সপো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. নিসজ্জ খো ভগৰা আযস্মন্তং মহাকস্সপং এতদৰোচ –
‘‘কচ্চি তে, কস্সপ, খমনীযং কচ্চি যাপনীযং? কচ্চি দুক্খা ৰেদনা পটিক্কমন্তি, নো অভিক্কমন্তি; পটিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি, নো অভিক্কমো’’তি? ‘‘ন মে, ভন্তে, খমনীযং, ন যাপনীযং. বাল়্হা মে দুক্খা ৰেদনা অভিক্কমন্তি, নো পটিক্কমন্তি; অভিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি, নো পটিক্কমো’’তি.
‘‘সত্তিমে, কস্সপ, বোজ্ঝঙ্গা মযা সম্মদক্খাতা ভাৰিতা বহুলীকতা অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৰত্তন্তি. কতমে সত্ত? সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো খো, কস্সপ, মযা সম্মদক্খাতো ভাৰিতো বহুলীকতো অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৰত্ততি…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো খো, কস্সপ, মযা সম্মদক্খাতো ভাৰিতো বহুলীকতো অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৰত্ততি. ইমে খো, কস্সপ, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা মযা সম্মদক্খাতা ভাৰিতা বহুলীকতা অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৰত্তন্তী’’তি. ‘‘তগ্ঘ, ভগৰা, বোজ্ঝঙ্গা; তগ্ঘ, সুগত, বোজ্ঝঙ্গা’’তি.
ইদমৰোচ ভগৰা. অত্তমনো আযস্মা মহাকস্সপো ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দি. ৰুট্ঠহি চাযস্মা মহাকস্সপো তম্হা আবাধা. তথাপহীনো চাযস্মতো মহাকস্সপস্স সো আবাধো অহোসীতি. চতুত্থং.
৫. দুতিযগিলানসুত্তং
১৯৬. একং সমযং ভগৰা রাজগহে ৰিহরতি ৰেল়ুৰনে কলন্দকনিৰাপে. তেন খো পন সমযেন আযস্মা মহামোগ্গল্লানো গিজ্ঝকূটে পব্বতে ৰিহরতি আবাধিকো দুক্খিতো বাল়্হগিলানো. অথ খো ভগৰা সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৰুট্ঠিতো যেনাযস্মা মহামোগ্গল্লানো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. নিসজ্জ খো ভগৰা আযস্মন্তং মহামোগ্গল্লানং এতদৰোচ –
‘‘কচ্চি তে, মোগ্গল্লান, খমনীযং কচ্চি যাপনীযং? কচ্চি দুক্খা ৰেদনা পটিক্কমন্তি, নো অভিক্কমন্তি; পটিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি, নো অভিক্কমো’’তি? ‘‘ন মে, ভন্তে, খমনীযং, ন যাপনীযং. বাল়্হা মে দুক্খা ৰেদনা অভিক্কমন্তি, নো পটিক্কমন্তি; অভিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি, নো পটিক্কমো’’তি.
‘‘সত্তিমে, মোগ্গল্লান, বোজ্ঝঙ্গা মযা সম্মদক্খাতা ভাৰিতা বহুলীকতা অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৰত্তন্তি. কতমে সত্ত? সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো খো, মোগ্গল্লান, মযা সম্মদক্খাতো ভাৰিতো বহুলীকতো অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৰত্ততি…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো খো, মোগ্গল্লান, মযা সম্মদক্খাতো ভাৰিতো বহুলীকতো অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৰত্ততি. ইমে খো, মোগ্গল্লান, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা মযা সম্মদক্খাতা ভাৰিতা বহুলীকতা অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৰত্তন্তী’’তি. ‘‘তগ্ঘ, ভগৰা, বোজ্ঝঙ্গা; তগ্ঘ, সুগত, বোজ্ঝঙ্গা’’তি.
ইদমৰোচ ভগৰা. অত্তমনো আযস্মা মহামোগ্গল্লানো ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দি. ৰুট্ঠহি চাযস্মা মহামোগ্গল্লানো তম্হা আবাধা. তথাপহীনো চাযস্মতো মহামোগ্গল্লানস্স সো আবাধো অহোসীতি. পঞ্চমং.
৬. ততিযগিলানসুত্তং
১৯৭. একং সমযং ভগৰা রাজগহে ৰিহরতি ৰেল়ুৰনে কলন্দকনিৰাপে. তেন খো পন সমযেন ভগৰা আবাধিকো হোতি দুক্খিতো বাল়্হগিলানো. অথ খো আযস্মা মহাচুন্দো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো আযস্মন্তং মহাচুন্দং ভগৰা এতদৰোচ – ‘‘পটিভন্তু তং, চুন্দ, বোজ্ঝঙ্গা’’তি.
‘‘সত্তিমে, ভন্তে, বোজ্ঝঙ্গা ভগৰতা সম্মদক্খাতা ভাৰিতা বহুলীকতা অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৰত্তন্তি. কতমে সত্ত? সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো খো, ভন্তে, ভগৰতা সম্মদক্খাতো ভাৰিতো বহুলীকতো অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৰত্ততি…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো খো, ভন্তে, ভগৰতা সম্মদক্খাতো ভাৰিতো বহুলীকতো অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৰত্ততি. ইমে খো, ভন্তে, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা ভগৰতা সম্মদক্খাতা ভাৰিতা বহুলীকতা অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৰত্তন্তী’’তি. ‘‘তগ্ঘ, চুন্দ, বোজ্ঝঙ্গা; তগ্ঘ, চুন্দ, বোজ্ঝঙ্গা’’তি.
ইদমৰোচাযস্মা চুন্দো. সমনুঞ্ঞো সত্থা অহোসি. ৰুট্ঠহি চ ভগৰা তম্হা আবাধা. তথাপহীনো চ ভগৰতো সো আবাধো অহোসীতি. ছট্ঠং.
৭. পারঙ্গমসুত্তং
১৯৮. ‘‘সত্তিমে, ভিক্খৰে, বোজ্ঝঙ্গা ভাৰিতা বহুলীকতা অপারা পারং গমনায সংৰত্তন্তি. কতমে সত্ত? সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো – ইমে খো, ভিক্খৰে, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা ভাৰিতা বহুলীকতা অপারা পারং গমনায সংৰত্তন্তী’’তি.
‘‘অপ্পকা তে মনুস্সেসু, যে জনা পারগামিনো;
অথাযং ইতরা পজা, তীরমেৰানুধাৰতি.
‘‘যে চ খো সম্মদক্খাতে, ধম্মে ধম্মানুৰত্তিনো;
তে জনা পারমেস্সন্তি, মচ্চুধেয্যং সুদুত্তরং.
‘‘কণ্হং ধম্মং ৰিপ্পহায, সুক্কং ভাৰেথ পণ্ডিতো;
ওকা অনোকমাগম্ম, ৰিৰেকে যত্থ দূরমং.
‘‘তত্রাভিরতিমিচ্ছেয্য, হিত্ৰা কামে অকিঞ্চনো;
পরিযোদপেয্য অত্তানং, চিত্তক্লেসেহি পণ্ডিতো.
‘‘যেসং সম্বোধিযঙ্গেসু, সম্মা চিত্তং সুভাৰিতং;
আদানপ্পটিনিস্সগ্গে, অনুপাদায যে রতা;
খীণাসৰা জুতিমন্তো, তে লোকে পরিনিব্বুতা’’তি. সত্তমং;
৮. ৰিরদ্ধসুত্তং
১৯৯. ‘‘যেসং কেসঞ্চি, ভিক্খৰে, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা ৰিরদ্ধা, ৰিরদ্ধো তেসং অরিযো মগ্গো সম্মা দুক্খক্খযগামী. যেসং কেসঞ্চি, ভিক্খৰে, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা আরদ্ধা, আরদ্ধো তেসং অরিযো মগ্গো সম্মা দুক্খক্খযগামী. কতমে সত্ত? সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো – যেসং কেসঞ্চি, ভিক্খৰে, ইমে সত্ত বোজ্ঝঙ্গা ৰিরদ্ধা, ৰিরদ্ধো তেসং অরিযো মগ্গো সম্মা দুক্খক্খযগামী. যেসং কেসঞ্চি, ভিক্খৰে, ইমে সত্ত বোজ্ঝঙ্গা আরদ্ধা, আরদ্ধো তেসং অরিযো মগ্গো সম্মা দুক্খক্খযগামী’’তি. অট্ঠমং.
৯. অরিযসুত্তং
২০০. ‘‘সত্তিমে, ভিক্খৰে, বোজ্ঝঙ্গা ভাৰিতা বহুলীকতা অরিযা নিয্যানিকা নীযন্তি তক্করস্স সম্মা দুক্খক্খযায. কতমে সত্ত? সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো – ইমে খো, ভিক্খৰে, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা ভাৰিতা বহুলীকতা অরিযা নিয্যানিকা নীযন্তি তক্করস্স সম্মা দুক্খক্খযাযা’’তি. নৰমং.
১০. নিব্বিদাসুত্তং
২০১. ‘‘সত্তিমে, ভিক্খৰে, বোজ্ঝঙ্গা ভাৰিতা বহুলীকতা একন্তনিব্বিদায ৰিরাগায নিরোধায উপসমায অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৰত্তন্তি. কতমে সত্ত? সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো – ইমে খো, ভিক্খৰে, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা ভাৰিতা বহুলীকতা একন্তনিব্বিদায ৰিরাগায নিরোধায উপসমায অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৰত্তন্তী’’তি. দসমং.
গিলানৰগ্গো দুতিযো.
তস্সুদ্দানং –
পাণা সূরিযূপমা দ্ৰে, গিলানা অপরে তযো;
পারঙ্গামী ৰিরদ্ধো চ, অরিযো নিব্বিদায চাতি.