৩. সরণানিৰগ্গো
১. পঠমমহানামসুত্তং
১০১৭. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সক্কেসু ৰিহরতি কপিলৰত্থুস্মিং নিগ্রোধারামে. অথ খো মহানামো সক্কো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো মহানামো সক্কো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘ইদং, ভন্তে, কপিলৰত্থু ইদ্ধঞ্চেৰ ফীতঞ্চ বাহুজঞ্ঞং আকিণ্ণমনুস্সং সম্বাধব্যূহং. সো খ্ৰাহং, ভন্তে, ভগৰন্তং ৰা পযিরুপাসিত্ৰা মনোভাৰনীযে ৰা ভিক্খূ সাযন্হসমযং কপিলৰত্থুং পৰিসন্তো; ভন্তেনপি [ৰিব্ভন্তেনপি (সী.), ভমন্তেনপি (ক.)] হত্থিনা সমাগচ্ছামি; ভন্তেনপি অস্সেন সমাগচ্ছামি; ভন্তেনপি রথেন সমাগচ্ছামি; ভন্তেনপি সকটেন সমাগচ্ছামি; ভন্তেনপি পুরিসেন সমাগচ্ছামি. তস্স ময্হং, ভন্তে, তস্মিং সমযে মুস্সতেৰ [মুসতেৰ (?)] ভগৰন্তং আরব্ভ সতি, মুস্সতি [মুসতি (?)] ধম্মং আরব্ভ সতি, মুস্সতি সঙ্ঘং আরব্ভ সতি. তস্স ময্হং, ভন্তে, এৰং হোতি – ‘ইমম্হি চাহং সমযে কালং করেয্যং, কা ময্হং গতি, কো অভিসম্পরাযো’’’তি?
‘‘মা ভাযি, মহানাম, মা ভাযি, মহানাম! অপাপকং তে মরণং ভৰিস্সতি অপাপিকা কালংকিরিযা [কালকিরিযা (সী. স্যা. কং.)]. যস্স কস্সচি, মহানাম, দীঘরত্তং সদ্ধাপরিভাৰিতং চিত্তং সীলপরিভাৰিতং চিত্তং সুতপরিভাৰিতং চিত্তং চাগপরিভাৰিতং চিত্তং পঞ্ঞাপরিভাৰিতং চিত্তং, তস্স যো হি খ্ৰাযং কাযো রূপী চাতুমহাভূতিকো [চাতুম্মহাভূতিকো (সী. স্যা. কং.)] মাতাপেত্তিকসম্ভৰো ওদনকুম্মাসূপচযো অনিচ্চুচ্ছাদনপরিমদ্দনভেদনৰিদ্ধংসনধম্মো. তং ইধেৰ কাকা ৰা খাদন্তি গিজ্ঝা ৰা খাদন্তি কুললা ৰা খাদন্তি সুনখা ৰা খাদন্তি সিঙ্গালা [সিগালা (সী. স্যা. কং. পী.)] ৰা খাদন্তি ৰিৰিধা ৰা পাণকজাতা খাদন্তি; যঞ্চ খ্ৰস্স চিত্তং দীঘরত্তং সদ্ধাপরিভাৰিতং…পে… পঞ্ঞাপরিভাৰিতং তং উদ্ধগামি হোতি ৰিসেসগামি.
‘‘সেয্যথাপি, মহানাম, পুরিসো সপ্পিকুম্ভং ৰা তেলকুম্ভং ৰা গম্ভীরং উদকরহদং ওগাহিত্ৰা ভিন্দেয্য. তত্র যা অস্স সক্খরা ৰা কঠলা [কথলা (পী. ক.)] ৰা সা অধোগামী অস্স, যঞ্চ খ্ৰস্স তত্র সপ্পি ৰা তেলং ৰা তং উদ্ধগামি অস্স ৰিসেসগামি. এৰমেৰ খো, মহানাম, যস্স কস্সচি দীঘরত্তং সদ্ধাপরিভাৰিতং চিত্তং…পে… পঞ্ঞাপরিভাৰিতং চিত্তং তস্স যো হি খ্ৰাযং কাযো রূপী চাতুমহাভূতিকো মাতাপেত্তিকসম্ভৰো ওদনকুম্মাসূপচযো অনিচ্চুচ্ছাদনপরিমদ্দনভেদনৰিদ্ধংসনধম্মো তং ইধেৰ কাকা ৰা খাদন্তি গিজ্ঝা ৰা খাদন্তি কুললা ৰা খাদন্তি সুনখা ৰা খাদন্তি সিঙ্গালা ৰা খাদন্তি ৰিৰিধা ৰা পাণকজাতা খাদন্তি; যঞ্চ খ্ৰস্স চিত্তং দীঘরত্তং সদ্ধাপরিভাৰিতং…পে… পঞ্ঞাপরিভাৰিতং তং উদ্ধগামি হোতি ৰিসেসগামি. তুয্হং খো পন, মহানাম, দীঘরত্তং সদ্ধাপরিভাৰিতং চিত্তং…পে… পঞ্ঞাপরিভাৰিতং চিত্তং. মা ভাযি, মহানাম, মা ভাযি, মহানাম! অপাপকং তে মরণং ভৰিস্সতি, অপাপিকা কালংকিরিযা’’তি. পঠমং.
২. দুতিযমহানামসুত্তং
১০১৮. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সক্কেসু ৰিহরতি কপিলৰত্থুস্মিং নিগ্রোধারামে. অথ খো মহানামো সক্কো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো মহানামো সক্কো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘ইদং, ভন্তে, কপিলৰত্থু ইদ্ধঞ্চেৰ ফীতঞ্চ বাহুজঞ্ঞং আকিণ্ণমনুস্সং সম্বাধব্যূহং. সো খ্ৰাহং, ভন্তে, ভগৰন্তং ৰা পযিরুপাসিত্ৰা মনোভাৰনীযে ৰা ভিক্খূ সাযন্হসমযং কপিলৰত্থুং পৰিসন্তো; ভন্তেনপি হত্থিনা সমাগচ্ছামি; ভন্তেনপি অস্সেন সমাগচ্ছামি; ভন্তেনপি রথেন সমাগচ্ছামি; ভন্তে, নপি সকটেন সমাগচ্ছামি; ভন্তে, নপি পুরিসেন সমাগচ্ছামি. তস্স ময্হং, ভন্তে, তস্মিং সমযে মুস্সতেৰ ভগৰন্তং আরব্ভ সতি, মুস্সতি ধম্মং আরব্ভ সতি, মুস্সতি সঙ্ঘং আরব্ভ সতি. তস্স ময্হং, ভন্তে, এৰং হোতি – ‘ইমম্হি চাহং সমযে কালং করেয্যং, কা ময্হং গতি, কো অভিসম্পরাযো’’’তি?
‘‘মা ভাযি, মহানাম, মা ভাযি, মহানাম! অপাপকং তে মরণং ভৰিস্সতি অপাপিকা কালংকিরিযা. চতূহি খো, মহানাম, ধম্মেহি সমন্নাগতো অরিযসাৰকো নিব্বাননিন্নো হোতি নিব্বানপোণো নিব্বানপব্ভারো. কতমেহি চতূহি? ইধ, মহানাম, অরিযসাৰকো বুদ্ধে অৰেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতো হোতি – ইতিপি সো ভগৰা…পে… সত্থা দেৰমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৰাতি. ধম্মে…পে… সঙ্ঘে …পে… অরিযকন্তেহি সীলেহি সমন্নাগতো হোতি অখণ্ডেহি…পে… সমাধিসংৰত্তনিকেহি.
‘‘সেয্যথাপি, মহানাম, রুক্খো পাচীননিন্নো পাচীনপোণো পাচীনপব্ভারো, সো মূলচ্ছিন্নো কতমেন পপতেয্যা’’তি? ‘‘যেন, ভন্তে, নিন্নো যেন পোণো যেন পব্ভারো’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, মহানাম, ইমেহি চতূহি ধম্মেহি সমন্নাগতো অরিযসাৰকো নিব্বাননিন্নো হোতি নিব্বানপোণো নিব্বানপব্ভারো’’তি. দুতিযং.
৩. গোধসক্কসুত্তং
১০১৯. কপিলৰত্থুনিদানং. অথ খো মহানামো সক্কো যেন গোধা সক্কো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা গোধং সক্কং এতদৰোচ – ‘‘কতিহি [কতীহি (পী. ক.) রূপসিদ্ধি ওলোকেতব্বা] ত্ৰং, গোধে, ধম্মেহি সমন্নাগতং সোতাপন্নপুগ্গলং আজানাসি অৰিনিপাতধম্মং নিযতং সম্বোধিপরাযণ’’ন্তি?
‘‘তীহি খ্ৰাহং, মহানাম, ধম্মেহি সমন্নাগতং সোতাপন্নপুগ্গলং আজানামি অৰিনিপাতধম্মং নিযতং সম্বোধিপরাযণং. কতমেহি তীহি? ইধ, মহানাম, অরিযসাৰকো বুদ্ধে অৰেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতো হোতি – ইতিপি সো ভগৰা…পে… সত্থা দেৰমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৰাতি. ধম্মে…পে… সঙ্ঘে অৰেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতো হোতি – সুপ্পটিপন্নো ভগৰতো সাৰকসঙ্ঘো…পে… অনুত্তরং পুঞ্ঞক্খেত্তং লোকস্সাতি. ইমেহি খ্ৰাহং, মহানাম, তীহি ধম্মেহি সমন্নাগতং সোতাপন্নপুগ্গলং আজানামি অৰিনিপাতধম্মং নিযতং সম্বোধিপরাযণং.
‘‘ত্ৰং পন, মহানাম, কতিহি ধম্মেহি সমন্নাগতং সোতাপন্নপুগ্গলং আজানাসি অৰিনিপাতধম্মং নিযতং সম্বোধিপরাযণ’’ন্তি? ‘‘চতূহি খ্ৰাহং, গোধে, ধম্মেহি সমন্নাগতং সোতাপন্নপুগ্গলং আজানামি অৰিনিপাতধম্মং নিযতং সম্বোধিপরাযণং. কতমেহি চতূহি? ইধ, গোধে, অরিযসাৰকো বুদ্ধে অৰেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতো হোতি – ইতিপি সো ভগৰা…পে… সত্থা দেৰমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৰাতি. ধম্মে…পে… সঙ্ঘে…পে… অরিযকন্তেহি সীলেহি সমন্নাগতো হোতি অখণ্ডেহি…পে… সমাধিসংৰত্তনিকেহি. ইমেহি খ্ৰাহং, গোধে, চতূহি ধম্মেহি সমন্নাগতং সোতাপন্নপুগ্গলং আজানামি অৰিনিপাতধম্মং নিযতং সম্বোধিপরাযণ’’ন্তি.
‘‘আগমেহি ত্ৰং, মহানাম, আগমেহি ত্ৰং, মহানাম! ভগৰাৰ এতং জানেয্য এতেহি ধম্মেহি সমন্নাগতং ৰা অসমন্নাগতং ৰা’’তি. ‘‘আযাম, গোধে, যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমেয্যাম; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতো এতমত্থং আরোচেস্সামা’’তি. অথ খো মহানামো সক্কো গোধা চ সক্কো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্নো খো মহানামো সক্কো ভগৰন্তং এতদৰোচ –
‘‘ইধাহং, ভন্তে, যেন গোধা সক্কো তেনুপসঙ্কমিং; উপসঙ্কমিত্ৰা গোধং সক্কং এতদৰোচং – ‘কতিহি ত্ৰং, গোধে, ধম্মেহি সমন্নাগতং সোতাপন্নপুগ্গলং আজানাসি অৰিনিপাতধম্মং নিযতং সম্বোধিপরাযণং’? এৰং ৰুত্তে, ভন্তে, গোধা সক্কো মং এতদৰোচ –
‘‘তীহি খ্ৰাহং, মহানাম, ধম্মেহি সমন্নাগতং সোতাপন্নপুগ্গলং আজানামি অৰিনিপাতধম্মং নিযতং সম্বোধিপরাযণং. কতমেহি তীহি? ইধ, মহানাম, অরিযসাৰকো বুদ্ধে অৰেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতো হোতি – ইতিপি সো ভগৰা…পে… সত্থা দেৰমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৰাতি. ধম্মে…পে… সঙ্ঘে অৰেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতো হোতি – সুপ্পটিপন্নো ভগৰতো সাৰকসঙ্ঘো…পে… অনুত্তরং পুঞ্ঞক্খেত্তং লোকস্সাতি. ইমেহি খ্ৰাহং, মহানাম, তীহি ধম্মেহি সমন্নাগতং সোতাপন্নপুগ্গলং আজানামি অৰিনিপাতধম্মং নিযতং সম্বোধিপরাযণং. ত্ৰং পন, মহানাম, কতমেহি ধম্মেহি সমন্নাগতং সোতাপন্নপুগ্গলং আজানাসি অৰিনিপাতধম্মং নিযতং সম্বোধিপরাযণ’’ন্তি?
‘‘এৰং ৰুত্তাহং, ভন্তে, গোধং সক্কং এতদৰোচং – ‘চতূহি খ্ৰাহং, গোধে, ধম্মেহি সমন্নাগতং সোতাপন্নপুগ্গলং আজানামি অৰিনিপাতধম্মং নিযতং সম্বোধিপরাযণং. কতমেহি চতূহি? ইধ, গোধে, অরিযসাৰকো বুদ্ধে অৰেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতো হোতি – ইতিপি সো ভগৰা…পে… সত্থা দেৰমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৰাতি. ধম্মে…পে… সঙ্ঘে…পে… অরিযকন্তেহি সীলেহি সমন্নাগতো হোতি অখণ্ডেহি…পে… সমাধিসংৰত্তনিকেহি. ইমেহি খ্ৰাহং, গোধে, চতূহি ধম্মেহি সমন্নাগতং সোতাপন্নপুগ্গলং আজানামি অৰিনিপাতধম্মং নিযতং সম্বোধিপরাযণ’’’ন্তি.
‘‘এৰং ৰুত্তে, ভন্তে, গোধা সক্কো মং এতদৰোচ – ‘আগমেহি ত্ৰং, মহানাম, আগমেহি ত্ৰং, মহানাম! ভগৰাৰ এতং জানেয্য এতেহি ধম্মেহি সমন্নাগতং ৰা অসমন্নাগতং ৰা’’’তি. ‘‘ইধ, ভন্তে, কোচিদেৰ ধম্মো সমুপ্পাদো উপ্পজ্জেয্য, একতো অস্স ভগৰা একতো ভিক্খুসঙ্ঘো চ. যেনেৰ ভগৰা তেনেৰাহং অস্সং. এৰং পসন্নং মং, ভন্তে, ভগৰা ধারেতু. ইধ, ভন্তে, কোচিদেৰ ধম্মো সমুপ্পাদো উপ্পজ্জেয্য, একতো অস্স ভগৰা একতো ভিক্খুসঙ্ঘো ভিক্খুনিসঙ্ঘো চ. যেনেৰ ভগৰা তেনেৰাহং অস্সং. এৰং পসন্নং মং, ভন্তে, ভগৰা ধারেতু. ইধ, ভন্তে, কোচিদেৰ ধম্মো সমুপ্পাদো উপ্পজ্জেয্য, একতো অস্স ভগৰা একতো ভিক্খুসঙ্ঘো ভিক্খুনিসঙ্ঘো চ উপাসকা চ. যেনেৰ ভগৰা তেনেৰাহং অস্সং. এৰং পসন্নং মং, ভন্তে, ভগৰা ধারেতু. ইধ, ভন্তে, কোচিদেৰ ধম্মো সমুপ্পাদো উপ্পজ্জেয্য, একতো অস্স ভগৰা একতো ভিক্খুসঙ্ঘো ভিক্খুনিসঙ্ঘো উপাসকা উপাসিকাযো চ. যেনেৰ ভগৰা তেনেৰাহং অস্সং. এৰং পসন্নং মং, ভন্তে, ভগৰা ধারেতু. ইধ, ভন্তে, কোচিদেৰ ধম্মো সমুপ্পাদো উপ্পজ্জেয্য, একতো অস্স ভগৰা একতো ভিক্খুসঙ্ঘো ভিক্খুনিসঙ্ঘো উপাসকা উপাসিকাযো সদেৰকো চ লোকো সমারকো সব্রহ্মকো সস্সমণব্রাহ্মণী পজা সদেৰমনুস্সা. যেনেৰ ভগৰা তেনেৰাহং অস্সং. এৰং পসন্নং মং, ভন্তে, ভগৰা ধারেতূ’’তি. ‘‘এৰংৰাদী ত্ৰং, গোধে, মহানামং সক্কং কিং ৰদেসী’’তি? ‘‘এৰংৰাদাহং, ভন্তে, মহানামং সক্কং ন কিঞ্চি ৰদামি, অঞ্ঞত্র কল্যাণা অঞ্ঞত্র কুসলা’’তি. ততিযং.
৪. পঠমসরণানিসক্কসুত্তং
১০২০. কপিলৰত্থুনিদানং. তেন খো পন সমযেন সরণানি [সরকানি (সী. স্যা. কং. পী.)] সক্কো কালঙ্কতো হোতি. সো ভগৰতা ব্যাকতো – ‘‘সোতাপন্নো অৰিনিপাতধম্মো নিযতো সম্বোধিপরাযণো’’তি. তত্র সুদং সম্বহুলা সক্কা সঙ্গম্ম সমাগম্ম উজ্ঝাযন্তি খীযন্তি ৰিপাচেন্তি – ‘‘অচ্ছরিযং ৰত, ভো, অব্ভুতং ৰত, ভো! এত্থ দানি কো ন সোতাপন্নো ভৰিস্সতি! যত্র হি নাম সরণানি সক্কো কালঙ্কতো; সো ভগৰতা ব্যাকতো – ‘সোতাপন্নো অৰিনিপাতধম্মো নিযতো সম্বোধিপরাযণো’তি. সরণানি সক্কো সিক্খাদুব্বল্যমাপাদি, মজ্জপানং অপাযী’’তি.
অথ খো মহানামো সক্কো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো মহানামো সক্কো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘ইধ, ভন্তে, সরণানি সক্কো কালঙ্কতো. সো ভগৰতা ব্যাকতো – ‘সোতাপন্নো অৰিনিপাতধম্মো নিযতো সম্বোধিপরাযণো’তি. তত্র সুদং, ভন্তে, সম্বহুলা সক্কা সঙ্গম্ম সমাগম্ম উজ্ঝাযন্তি খীযন্তি ৰিপাচেন্তি – ‘‘অচ্ছরিযং ৰত ভো, অব্ভুতং ৰত ভো! এত্থ দানি কো ন সোতপন্নো ভৰিস্সতি! যত্র হি নাম সরণানি সক্কো কালঙ্কতো; সো ভগৰতা ব্যাকতো – ‘সোতাপন্নো অৰিনিপাতধম্মো নিযতো সম্বোধিপরাযণো’তি. সরণানি সক্কো সিক্খাদুব্বল্যমাপাদি, মজ্জপানং অপাযী’’তি.
‘‘যো সো, মহানাম, দীঘরত্তং উপাসকো বুদ্ধং সরণং গতো ধম্মং সরণং গতো সঙ্ঘং সরণং গতো, সো কথং ৰিনিপাতং গচ্ছেয্য! যঞ্হি তং, মহানাম, সম্মা ৰদমানো ৰদেয্য – ‘দীঘরত্তং উপাসকো বুদ্ধং সরণং গতো ধম্মং সরণং গতো সঙ্ঘং সরণং গতো’তি, সরণানি সক্কং সম্মা ৰদমানো ৰদেয্য. সরণানি, মহানাম, সক্কো দীঘরত্তং উপাসকো বুদ্ধং সরণং গতো ধম্মং সরণং গতো সঙ্ঘং সরণং গতো. সো কথং ৰিনিপাতং গচ্ছেয্য!
‘‘ইধ, মহানাম, একচ্চো পুগ্গলো বুদ্ধে অৰেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতো হোতি – ইতিপি সো ভগৰা…পে… সত্থা দেৰমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৰাতি. ধম্মে…পে… সঙ্ঘে…পে… হাসপঞ্ঞো জৰনপঞ্ঞো ৰিমুত্তিযা চ সমন্নাগতো. সো আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. অযম্পি খো, মহানাম, পুগ্গলো পরিমুত্তো নিরযা পরিমুত্তো তিরচ্ছানযোনিযা পরিমুত্তো পেত্তিৰিসযা পরিমুত্তো অপাযদুগ্গতিৰিনিপাতা.
‘‘ইধ পন, মহানাম, একচ্চো পুগ্গলো বুদ্ধে অৰেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতো হোতি – ইতিপি সো ভগৰা…পে… সত্থা দেৰমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৰাতি. ধম্মে…পে… সঙ্ঘে…পে… হাসপঞ্ঞো জৰনপঞ্ঞো ন চ ৰিমুত্তিযা সমন্নাগতো. সো পঞ্চন্নং ওরম্ভাগিযানং সংযোজনানং পরিক্খযা ওপপাতিকো হোতি তত্থ পরিনিব্বাযী অনাৰত্তিধম্মো তস্মা [অস্মা (স্যা. কং. পী. ক.)] লোকা. অযম্পি খো, মহানাম, পুগ্গলো পরিমুত্তো নিরযা পরিমুত্তো তিরচ্ছানযোনিযা পরিমুত্তো পেত্তিৰিসযা পরিমুত্তো অপাযদুগ্গতিৰিনিপাতা.
‘‘ইধ পন, মহানাম, একচ্চো পুগ্গলো বুদ্ধে অৰেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতো হোতি – ইতিপি সো ভগৰা…পে… সত্থা দেৰমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৰাতি. ধম্মে…পে… সঙ্ঘে…পে… ন হাসপঞ্ঞো ন জৰনপঞ্ঞো ন চ ৰিমুত্তিযা সমন্নাগতো. সো তিণ্ণং সংযোজনানং পরিক্খযা রাগদোসমোহানং তনুত্তা সকদাগামী হোতি, সকিদেৰ ইমং লোকং আগন্ত্ৰা দুক্খস্সন্তং করোতি. অযম্পি খো, মহানাম, পুগ্গলো পরিমুত্তো নিরযা পরিমুত্তো তিরচ্ছানযোনিযা পরিমুত্তো পেত্তিৰিসযা পরিমুত্তো অপাযদুগ্গতিৰিনিপাতা.
‘‘ইধ পন, মহানাম, একচ্চো পুগ্গলো বুদ্ধে অৰেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতো হোতি – ইতিপি সো ভগৰা…পে… সত্থা দেৰমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৰাতি; ধম্মে…পে… সঙ্ঘে…পে… ন হাসপঞ্ঞো ন জৰনপঞ্ঞো ন চ ৰিমুত্তিযা সমন্নাগতো. সো তিণ্ণং সংযোজনানং পরিক্খযা সোতাপন্নো হোতি অৰিনিপাতধম্মো নিযতো সম্বোধিপরাযণোতি. অযম্পি খো, মহানাম, পুগ্গলো পরিমুত্তো নিরযা পরিমুত্তো তিরচ্ছানযোনিযা পরিমুত্তো পেত্তিৰিসযা পরিমুত্তো অপাযদুগ্গতিৰিনিপাতা.
‘‘ইধ পন, মহানাম, একচ্চো পুগ্গলো ন হেৰ খো বুদ্ধে অৰেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতো হোতি… ন ধম্মে…পে… ন সঙ্ঘে…পে… ন হাসপঞ্ঞো ন জৰনপঞ্ঞো ন চ ৰিমুত্তিযা সমন্নাগতো. অপি চস্স ইমে ধম্মা হোন্তি – সদ্ধিন্দ্রিযং, ৰীরিযিন্দ্রিযং, সতিন্দ্রিযং, সমাধিন্দ্রিযং, পঞ্ঞিন্দ্রিযং. তথাগতপ্পৰেদিতা চস্স ধম্মা পঞ্ঞায মত্তসো নিজ্ঝানং খমন্তি. অযম্পি খো, মহানাম, পুগ্গলো অগন্তা নিরযং অগন্তা তিরচ্ছানযোনিং অগন্তা পেত্তিৰিসযং অগন্তা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং.
‘‘ইধ পন, মহানাম, একচ্চো পুগ্গলো ন হেৰ খো বুদ্ধে অৰেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতো হোতি… ন ধম্মে…পে… ন সঙ্ঘে…পে… ন হাসপঞ্ঞো ন জৰনপঞ্ঞো ন চ ৰিমুত্তিযা সমন্নাগতো, অপি চস্স ইমে ধম্মা হোন্তি সদ্ধিন্দ্রিযং…পে… পঞ্ঞিন্দ্রিযং. তথাগতে চস্স সদ্ধামত্তং হোতি পেমমত্তং. অযম্পি খো, মহানাম, পুগ্গলো অগন্তা নিরযং অগন্তা তিরচ্ছানযোনিং অগন্তা পেত্তিৰিসযং অগন্তা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং. ইমে চেপি, মহানাম, মহাসালা সুভাসিতং দুব্ভাসিতং আজানেয্যুং, ইমে চাহং [ইমেৰাহং (স্যা. কং.), ইমেসাহং (ক.)] মহাসালে ব্যাকরেয্যং – ‘সোতাপন্না অৰিনিপাতধম্মা নিযতা সম্বোধিপরাযণা’তি; কিমঙ্গং [কিমঙ্গ (সী. স্যা. কং. পী.)] পন সরণানিং সক্কং. সরণানি, মহানাম, সক্কো মরণকালে সিক্খং সমাদিযী’’তি. চতুত্থং.
৫. দুতিযসরণানিসক্কসুত্তং
১০২১. কপিলৰত্থুনিদানং. তেন খো পন সমযেন সরণানি সক্কো কালঙ্কতো হোতি. সো ভগৰতা ব্যাকতো – ‘‘সোতাপন্নো অৰিনিপাতধম্মো নিযতো সম্বোধিপরাযণো’’তি. তত্র সুদং সম্বহুলা সক্কা সঙ্গম্ম সমাগম্ম উজ্ঝাযন্তি খীযন্তি ৰিপাচেন্তি – ‘‘অচ্ছরিযং ৰত, ভো, অব্ভুতং ৰত, ভো! এত্থ দানি কো ন সোতাপন্নো ভৰিস্সতি! যত্র হি নাম সরণানি সক্কো কালঙ্কতো. সো ভগৰতা ব্যাকতো – ‘সোতাপন্নো অৰিনিপাতধম্মো নিযতো সম্বোধিপরাযণো’তি. সরণানি সক্কো সিক্খায অপরিপূরকারী অহোসী’’তি. অথ খো মহানামো সক্কো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো মহানামো সক্কো ভগৰন্তং এতদৰোচ –
‘‘ইধ, ভন্তে, সরণানি সক্কো কালঙ্কতো. সো ভগৰতা ব্যাকতো – ‘সোতাপন্নো অৰিনিপাতধম্মো নিযতো সম্বোধিপরাযণো’তি. তত্র সুদং, ভন্তে, সম্বহুলা সক্কা সঙ্গম্ম সমাগম্ম উজ্ঝাযন্তি খীযন্তি ৰিপাচেন্তি – ‘অচ্ছরিযং ৰত, ভো, অব্ভুতং ৰত, ভো! এত্থ দানি কো ন সোতাপন্নো ভৰিস্সতি! যত্র হি নাম সরণানি সক্কো কালঙ্কতো. সো ভগৰতা ব্যাকতো – সোতাপন্নো অৰিনিপাতধম্মো নিযতো সম্বোধিপরাযণোতি. সরণানি সক্কো সিক্খায অপরিপূরকারী অহোসী’’’তি.
‘‘যো সো, মহানাম, দীঘরত্তং উপাসকো বুদ্ধং সরণং গতো ধম্মং সরণং গতো সঙ্ঘং সরণং গতো, সো কথং ৰিনিপাতং গচ্ছেয্য! যঞ্হি তং, মহানাম, সম্মা ৰদমানো ৰদেয্য – ‘দীঘরত্তং উপাসকো বুদ্ধং সরণং গতো ধম্মং সরণং গতো সঙ্ঘং সরণং গতো’, সরণানিং সক্কং সম্মা ৰদমানো ৰদেয্য. সরণানি, মহানাম, সক্কো দীঘরত্তং উপাসকো বুদ্ধং সরণং গতো ধম্মং সরণং গতো সঙ্ঘং সরণং গতো, সো কথং ৰিনিপাতং গচ্ছেয্য!
‘‘ইধ, মহানাম, একচ্চো পুগ্গলো বুদ্ধে একন্তগতো হোতি অভিপ্পসন্নো – ইতিপি সো ভগৰা…পে… সত্থা দেৰমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৰাতি. ধম্মে…পে… সঙ্ঘে…পে… হাসপঞ্ঞো জৰনপঞ্ঞো ৰিমুত্তিযা চ সমন্নাগতো. সো আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. অযম্পি খো, মহানাম, পুগ্গলো পরিমুত্তো নিরযা পরিমুত্তো তিরচ্ছানযোনিযা পরিমুত্তো পেত্তিৰিসযা পরিমুত্তো অপাযদুগ্গতিৰিনিপাতা.
‘‘ইধ পন, মহানাম, একচ্চো পুগ্গলো বুদ্ধে একন্তগতো হোতি অভিপ্পসন্নো – ইতিপি সো ভগৰা…পে… সত্থা দেৰমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৰাতি. ধম্মে…পে… সঙ্ঘে…পে… হাসপঞ্ঞো জৰনপঞ্ঞো ন চ ৰিমুত্তিযা সমন্নাগতো. সো পঞ্চন্নং ওরম্ভাগিযানং সংযোজনানং পরিক্খযা অন্তরাপরিনিব্বাযী হোতি, উপহচ্চপরিনিব্বাযী হোতি, অসঙ্খারপরিনিব্বাযী হোতি, সসঙ্খারপরিনিব্বাযী হোতি, উদ্ধংসোতো হোতি অকনিট্ঠগামী. অযম্পি খো, মহানাম, পুগ্গলো পরিমুত্তো নিরযা পরিমুত্তো তিরচ্ছানযোনিযা পরিমুত্তো পেত্তিৰিসযা পরিমুত্তো অপাযদুগ্গতিৰিনিপাতা.
‘‘ইধ পন, মহানাম, একচ্চো পুগ্গলো বুদ্ধে একন্তগতো হোতি অভিপ্পসন্নো – ইতিপি সো ভগৰা…পে… সত্থা দেৰমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৰাতি. ধম্মে…পে… সঙ্ঘে…পে… ন হাসপঞ্ঞো ন জৰনপঞ্ঞো ন চ ৰিমুত্তিযা সমন্নাগতো. সো তিণ্ণং সংযোজনানং পরিক্খযা রাগদোসমোহানং তনুত্তা সকদাগামী হোতি, সকিদেৰ ইমং লোকং আগন্ত্ৰা দুক্খস্সন্তং করোতি. অযম্পি খো, মহানাম, পুগ্গলো পরিমুত্তো নিরযা পরিমুত্তো তিরচ্ছানযোনিযা পরিমুত্তো পেত্তিৰিসযা পরিমুত্তো অপাযদুগ্গতিৰিনিপাতা.
‘‘ইধ পন, মহানাম, একচ্চো পুগ্গলো বুদ্ধে একন্তগতো হোতি অভিপ্পসন্নো – ইতিপি সো ভগৰা…পে… সত্থা দেৰমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৰাতি. ধম্মে…পে… সঙ্ঘে…পে… ন হাসপঞ্ঞো ন জৰনপঞ্ঞো ন চ ৰিমুত্তিযা সমন্নাগতো. সো তিণ্ণং সংযোজনানং পরিক্খযা সোতাপন্নো হোতি অৰিনিপাতধম্মো নিযতো সম্বোধিপরাযণো. অযম্পি খো, মহানাম, পুগ্গলো পরিমুত্তো নিরযা পরিমুত্তো তিরচ্ছানযোনিযা পরিমুত্তো পেত্তিৰিসযা পরিমুত্তো অপাযদুগ্গতিৰিনিপাতা.
‘‘ইধ পন, মহানাম, একচ্চো পুগ্গলো ন হেৰ খো বুদ্ধে একন্তগতো হোতি অভিপ্পসন্নো…পে… ন ধম্মে…পে… ন সঙ্ঘে…পে… ন হাসপঞ্ঞো ন জৰনপঞ্ঞো ন চ ৰিমুত্তিযা সমন্নাগতো; অপি চস্স ইমে ধম্মা হোন্তি – সদ্ধিন্দ্রিযং …পে… পঞ্ঞিন্দ্রিযং. তথাগতপ্পৰেদিতা চস্স ধম্মা পঞ্ঞায মত্তসো নিজ্ঝানং খমন্তি. অযম্পি খো, মহানাম, পুগ্গলো অগন্তা নিরযং অগন্তা তিরচ্ছানযোনিং অগন্তা পেত্তিৰিসযং অগন্তা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং.
‘‘ইধ পন, মহানাম, একচ্চো পুগ্গলো ন হেৰ খো বুদ্ধে একন্তগতো হোতি অভিপ্পসন্নো… ন ধম্মে…পে… ন সঙ্ঘে…পে… ন হাসপঞ্ঞো ন জৰনপঞ্ঞো ন চ ৰিমুত্তিযা সমন্নাগতো; অপি চস্স ইমে ধম্মা হোন্তি – সদ্ধিন্দ্রিযং…পে… পঞ্ঞিন্দ্রিযং. তথাগতে চস্স সদ্ধামত্তং হোতি পেমমত্তং. অযম্পি খো, মহানাম, পুগ্গলো অগন্তা নিরযং অগন্তা তিরচ্ছানযোনিং অগন্তা পেত্তিৰিসযং অগন্তা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং.
‘‘সেয্যথাপি, মহানাম, দুক্খেত্তং দুব্ভূমং অৰিহতখাণুকং, বীজানি চস্সু খণ্ডানি পূতীনি ৰাতাতপহতানি অসারাদানি অসুখসযিতানি [অসুখাপস্সযিতানি (ক.)], দেৰো চ ন সম্মা [দেৰো পন সম্মা (স্যা. কং.), দেৰো ন সম্মা (ক.) দী. নি. ২.৪৩৮] ধারং অনুপ্পৰেচ্ছেয্য. অপি নু তানি বীজানি ৰুদ্ধিং ৰিরূল়্হিং ৰেপুল্লং আপজ্জেয্যু’’ন্তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘এৰমেৰ খো, মহানাম, ইধ ধম্মো দুরক্খাতো [দ্ৰাক্খাতো (পী. ক.)] হোতি দুপ্পৰেদিতো অনিয্যানিকো অনুপসমসংৰত্তনিকো অসম্মাসম্বুদ্ধপ্পৰেদিতো – ইদমহং দুক্খেত্তস্মিং ৰদামি. তস্মিঞ্চ ধম্মে সাৰকো ৰিহরতি ধম্মানুধম্মপ্পটিপন্নো সামীচিপ্পটিপন্নো অনুধম্মচারী – ইদমহং দুব্বীজস্মিং ৰদামি’’.
‘‘সেয্যথাপি, মহানাম, সুখেত্তং সুভূমং সুৰিহতখাণুকং, বীজানি চস্সু অখণ্ডানি অপূতীনি অৰাতাতপহতানি সারাদানি সুখসযিতানি; দেৰো চ [দেৰো চস্স (স্যা. কং. ক.)] সম্মা ধারং অনুপ্পৰেচ্ছেয্য. অপি নু তানি বীজানি ৰুদ্ধিং ৰিরূল়্হিং ৰেপুল্লং আপজ্জেয্যু’’ন্তি? ‘‘এৰং, ভন্তে’’. ‘‘এৰমেৰ খো, মহানাম, ইধ ধম্মো স্ৰাক্খাতো হোতি সুপ্পৰেদিতো নিয্যানিকো উপসমসংৰত্তনিকো সম্মাসম্বুদ্ধপ্পৰেদিতো – ইদমহং সুখেত্তস্মিং ৰদামি. তস্মিঞ্চ ধম্মে সাৰকো ৰিহরতি ধম্মানুধম্মপ্পটিপন্নো সামীচিপ্পটিপন্নো অনুধম্মচারী – ইদমহং সুবীজস্মিং ৰদামি. কিমঙ্গং পন সরণানিং সক্কং! সরণানি, মহানাম, সক্কো মরণকালে সিক্খায পরিপূরকারী অহোসী’’তি. পঞ্চমং.
৬. পঠমঅনাথপিণ্ডিকসুত্তং
১০২২. সাৰত্থিনিদানং. তেন খো পন সমযেন অনাথপিণ্ডিকো গহপতি আবাধিকো হোতি দুক্খিতো বাল়্হগিলানো. অথ খো অনাথপিণ্ডিকো গহপতি অঞ্ঞতরং পুরিসং আমন্তেসি – ‘‘এহি ত্ৰং, অম্ভো পুরিস, যেনাযস্মা সারিপুত্তো তেনুপসঙ্কম; উপসঙ্কমিত্ৰা মম ৰচনেন আযস্মতো সারিপুত্তস্স পাদে সিরসা ৰন্দ – ‘অনাথপিণ্ডিকো, ভন্তে, গহপতি আবাধিকো দুক্খিতো বাল়্হগিলানো. সো আযস্মতো সারিপুত্তস্স পাদে সিরসা ৰন্দতী’তি. এৰঞ্চ ৰদেহি – ‘সাধু কির, ভন্তে, আযস্মা সারিপুত্তো যেন অনাথপিণ্ডিকস্স গহপতিস্স নিৰেসনং তেনুপসঙ্কমতু অনুকম্পং উপাদাযা’’’তি.
‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো সো পুরিসো অনাথপিণ্ডিকস্স গহপতিস্স পটিস্সুত্ৰা যেনাযস্মা সারিপুত্তো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মন্তং সারিপুত্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো সো পুরিসো আযস্মন্তং সারিপুত্তং এতদৰোচ –
‘‘অনাথপিণ্ডিকো, ভন্তে, গহপতি আবাধিকো দুক্খিতো বাল়্হগিলানো. সো আযস্মতো সারিপুত্তস্স পাদে সিরসা ৰন্দতি. এৰঞ্চ ৰদতি – ‘সাধু কির, ভন্তে, আযস্মা সারিপুত্তো যেন অনাথপিণ্ডিকস্স গহপতিস্স নিৰেসনং তেনুপসঙ্কমতু অনুকম্পং উপাদাযা’’’তি. অধিৰাসেসি খো আযস্মা সারিপুত্তো তুণ্হীভাৰেন.
অথ খো আযস্মা সারিপুত্তো পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায আযস্মতা আনন্দেন পচ্ছাসমণেন যেন অনাথপিণ্ডিকস্স গহপতিস্স নিৰেসনং তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. নিসজ্জ খো আযস্মা সারিপুত্তো অনাথপিণ্ডিকং গহপতিং এতদৰোচ – ‘‘কচ্চি তে, গহপতি, খমনীযং কচ্চি যাপনীযং? কচ্চি দুক্খা ৰেদনা পটিক্কমন্তি, নো অভিক্কমন্তি; পটিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি, নো অভিক্কমো’’তি? ‘‘ন মে, ভন্তে, খমনীযং, ন যাপনীযং. বাল়্হা মে দুক্খা ৰেদনা অভিক্কমন্তি, নো পটিক্কমন্তি; অভিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি, নো পটিক্কমো’’তি.
‘‘যথারূপেন খো, গহপতি, বুদ্ধে অপ্পসাদেন সমন্নাগতো অস্সুতৰা পুথুজ্জনো কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপজ্জতি তথারূপো তে বুদ্ধে অপ্পসাদো নত্থি. অত্থি চ খো তে, গহপতি, বুদ্ধে অৰেচ্চপ্পসাদো – ইতিপি সো ভগৰা…পে… সত্থা দেৰমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৰাতি. তঞ্চ পন তে বুদ্ধে অৰেচ্চপ্পসাদং অত্তনি সমনুপস্সতো ঠানসো ৰেদনা পটিপ্পস্সম্ভেয্য.
‘‘যথারূপেন খো, গহপতি, ধম্মে অপ্পসাদেন সমন্নাগতো অস্সুতৰা পুথুজ্জনো কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপজ্জতি, তথারূপো তে ধম্মে অপ্পসাদো নত্থি. অত্থি চ খো তে, গহপতি, ধম্মে অৰেচ্চপ্পসাদো – স্ৰাক্খাতো ভগৰতা ধম্মো…পে… পচ্চত্তং ৰেদিতব্বো ৰিঞ্ঞূহীতি. তঞ্চ পন তে ধম্মে অৰেচ্চপ্পসাদং অত্তনি সমনুপস্সতো ঠানসো ৰেদনা পটিপ্পস্সম্ভেয্য.
‘‘যথারূপেন খো, গহপতি, সঙ্ঘে অপ্পসাদেন সমন্নাগতো অস্সুতৰা পুথুজ্জনো কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপজ্জতি, তথারূপো তে সঙ্ঘে অপ্পসাদো নত্থি. অত্থি চ খো তে, গহপতি, সঙ্ঘে অৰেচ্চপ্পসাদো – সুপ্পটিপন্নো ভগৰতো সাৰকসঙ্ঘো…পে… অনুত্তরং পুঞ্ঞক্খেত্তং লোকস্সাতি. তঞ্চ পন তে সঙ্ঘে অৰেচ্চপ্পসাদং অত্তনি সমনুপস্সতো ঠানসো ৰেদনা পটিপ্পস্সম্ভেয্য.
‘‘যথারূপেন খো, গহপতি, দুস্সীল্যেন সমন্নাগতো অস্সুতৰা পুথুজ্জনো কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপজ্জতি, তথারূপং তে দুস্সীল্যং নত্থি. অত্থি চ খো তে, গহপতি, অরিযকন্তানি সীলানি…পে… সমাধিসংৰত্তনিকানি. তানি চ পন তে অরিযকন্তানি সীলানি অত্তনি সমনুপস্সতো ঠানসো ৰেদনা পটিপ্পস্সম্ভেয্য.
‘‘যথারূপায খো, গহপতি, মিচ্ছাদিট্ঠিযা সমন্নাগতো অস্সুতৰা পুথুজ্জনো কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপজ্জতি, তথারূপা তে মিচ্ছাদিট্ঠি নত্থি. অত্থি চ খো তে, গহপতি, সম্মাদিট্ঠি. তঞ্চ পন তে সম্মাদিট্ঠিং অত্তনি সমনুপস্সতো ঠানসো ৰেদনা পটিপ্পস্সম্ভেয্য.
‘‘যথারূপেন খো, গহপতি, মিচ্ছাসঙ্কপ্পেন সমন্নাগতো অস্সুতৰা পুথুজ্জনো কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপজ্জতি, তথারূপো তে মিচ্ছাসঙ্কপ্পো নত্থি. অত্থি চ খো তে, গহপতি, সম্মাসঙ্কপ্পো. তঞ্চ পন তে সম্মাসঙ্কপ্পং অত্তনি সমনুপস্সতো ঠানসো ৰেদনা পটিপ্পস্সম্ভেয্য.
‘‘যথারূপায খো, গহপতি, মিচ্ছাৰাচায সমন্নাগতো অস্সুতৰা পুথুজ্জনো কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপজ্জতি, তথারূপা তে মিচ্ছাৰাচা নত্থি. অত্থি চ খো তে, গহপতি, সম্মাৰাচা. তঞ্চ পন তে সম্মাৰাচং অত্তনি সমনুপস্সতো ঠানসো ৰেদনা পটিপ্পস্সম্ভেয্য.
‘‘যথারূপেন খো, গহপতি, মিচ্ছাকম্মন্তেন সমন্নাগতো অস্সুতৰা পুথুজ্জনো কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপজ্জতি, তথারূপো তে মিচ্ছাকম্মন্তো নত্থি. অত্থি চ খো তে, গহপতি, সম্মাকম্মন্তো. তঞ্চ পন তে সম্মাকম্মন্তং অত্তনি সমনুপস্সতো ঠানসো ৰেদনা পটিপ্পস্সম্ভেয্য.
‘‘যথারূপেন খো, গহপতি, মিচ্ছাআজীৰেন সমন্নাগতো অস্সুতৰা পুথুজ্জনো কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপজ্জতি, তথারূপো তে মিচ্ছাআজীৰো নত্থি. অত্থি চ খো তে, গহপতি, সম্মাআজীৰো. তঞ্চ পন তে সম্মাআজীৰং অত্তনি সমনুপস্সতো ঠানসো ৰেদনা পটিপ্পস্সম্ভেয্য.
‘‘যথারূপেন খো, গহপতি, মিচ্ছাৰাযামেন সমন্নাগতো অস্সুতৰা পুথুজ্জনো কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপজ্জতি, তথারূপো তে মিচ্ছাৰাযামো নত্থি. অত্থি চ খো তে, গহপতি, সম্মাৰাযামো. তঞ্চ পন তে সম্মাৰাযামং অত্তনি সমনুপস্সতো ঠানসো ৰেদনা পটিপ্পস্সম্ভেয্য.
‘‘যথারূপায খো, গহপতি, মিচ্ছাসতিযা সমন্নাগতো অস্সুতৰা পুথুজ্জনো কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপজ্জতি, তথারূপা তে মিচ্ছাসতি নত্থি. অত্থি চ খো তে, গহপতি, সম্মাসতি. তঞ্চ পন তে সম্মাসতিং অত্তনি সমনুপস্সতো ঠানসো ৰেদনা পটিপ্পস্সম্ভেয্য.
‘‘যথারূপেন খো, গহপতি, মিচ্ছাসমাধিনা সমন্নাগতো অস্সুতৰা পুথুজ্জনো কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপজ্জতি, তথারূপো তে মিচ্ছাসমাধি নত্থি. অত্থি চ খো তে, গহপতি, সম্মাসমাধি. তঞ্চ পন তে সম্মাসমাধিং অত্তনি সমনুপস্সতো ঠানসো ৰেদনা পটিপ্পস্সম্ভেয্য.
‘‘যথারূপেন খো, গহপতি, মিচ্ছাঞাণেন সমন্নাগতো অস্সুতৰা পুথুজ্জনো কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপজ্জতি, তথারূপং তে মিচ্ছাঞাণং নত্থি. অত্থি চ খো তে, গহপতি, সম্মাঞাণং. তঞ্চ পন তে সম্মাঞাণং অত্তনি সমনুপস্সতো ঠানসো ৰেদনা পটিপ্পস্সম্ভেয্য.
‘‘যথারূপায খো, গহপতি, মিচ্ছাৰিমুত্তিযা সমন্নাগতো অস্সুতৰা পুথুজ্জনো কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপজ্জতি, তথারূপা তে মিচ্ছাৰিমুত্তি নত্থি. অত্থি চ খো তে, গহপতি, সম্মাৰিমুত্তি. তঞ্চ পন তে সম্মাৰিমুত্তিং অত্তনি সমনুপস্সতো ঠানসো ৰেদনা পটিপ্পস্সম্ভেয্যা’’তি.
অথ খো অনাথপিণ্ডিকস্স গহপতিস্স ঠানসো ৰেদনা পটিপ্পস্সম্ভিংসু. অথ খো অনাথপিণ্ডিকো গহপতি আযস্মন্তঞ্চ সারিপুত্তং আযস্মন্তঞ্চ আনন্দং সকেনেৰ থালিপাকেন পরিৰিসি. অথ খো অনাথপিণ্ডিকো গহপতি আযস্মন্তং সারিপুত্তং ভুত্তাৰিং ওনীতপত্তপাণিং অঞ্ঞতরং নীচাসনং গহেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো অনাথপিণ্ডিকং গহপতিং আযস্মা সারিপুত্তো ইমাহি গাথাহি অনুমোদি –
‘‘যস্স সদ্ধা তথাগতে, অচলা সুপ্পতিট্ঠিতা;
সীলঞ্চ যস্স কল্যাণং, অরিযকন্তং পসংসিতং.
‘‘সঙ্ঘে পসাদো যস্সত্থি, উজুভূতঞ্চ দস্সনং;
অদলিদ্দোতি [অদল়িদ্দোতি (সী. স্যা. কং.)] তং আহু, অমোঘং তস্স জীৰিতং.
‘‘তস্মা সদ্ধঞ্চ সীলঞ্চ, পসাদং ধম্মদস্সনং;
অনুযুঞ্জেথ মেধাৰী, সরং বুদ্ধানসাসন’’ন্তি.
অথ খো আযস্মা সারিপুত্তো অনাথপিণ্ডিকং গহপতিং ইমাহি গাথাহি অনুমোদিত্ৰা উট্ঠাযাসনা পক্কামি.
অথ খো আযস্মা আনন্দো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো আযস্মন্তং আনন্দং ভগৰা এতদৰোচ – ‘‘হন্দ! কুতো নু ত্ৰং, আনন্দ, আগচ্ছসি দিৰাদিৰস্সা’’তি? ‘‘আযস্মতা, ভন্তে, সারিপুত্তেন অনাথপিণ্ডিকো গহপতি ইমিনা চ ইমিনা চ ওৰাদেন ওৰদিতো’’তি. ‘‘পণ্ডিতো, আনন্দ, সারিপুত্তো; মহাপঞ্ঞো, আনন্দ, সারিপুত্তো, যত্র হি নাম চত্তারি সোতাপত্তিযঙ্গানি দসহাকারেহি ৰিভজিস্সতী’’তি. ছট্ঠং.
৭. দুতিযঅনাথপিণ্ডিকসুত্তং
১০২৩. সাৰত্থিনিদানং. তেন খো পন সমযেন অনাথপিণ্ডিকো গহপতি আবাধিকো হোতি দুক্খিতো বাল়্হগিলানো. অথ খো অনাথপিণ্ডিকো গহপতি অঞ্ঞতরং পুরিসং আমন্তেসি – ‘‘এহি ত্ৰং, অম্ভো পুরিস, যেনাযস্মা আনন্দো তেনুপসঙ্কম; উপসঙ্কমিত্ৰা মম ৰচনেন আযস্মতো আনন্দস্স পাদে সিরসা ৰন্দ – ‘অনাথপিণ্ডিকো, ভন্তে, গহপতি আবাধিকো দুক্খিতো বাল়্হগিলানো. সো আযস্মতো আনন্দস্স পাদে সিরসা ৰন্দতী’তি. এৰঞ্চ ৰদেহি – ‘সাধু কির, ভন্তে, আযস্মা আনন্দো যেন অনাথপিণ্ডিকস্স গহপতিস্স নিৰেসনং তেনুপসঙ্কমতু অনুকম্পং উপাদাযা’’’তি.
‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো সো পুরিসো অনাথপিণ্ডিকস্স গহপতিস্স পটিস্সুত্ৰা যেনাযস্মা আনন্দো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মন্তং আনন্দং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো সো পুরিসো আযস্মন্তং আনন্দং এতদৰোচ – ‘‘অনাথপিণ্ডিকো, ভন্তে, গহপতি আবাধিকো দুক্খিতো বাল়্হগিলানো. সো আযস্মতো আনন্দস্স পাদে সিরসা ৰন্দতি. এৰঞ্চ ৰদতি – ‘সাধু কির, ভন্তে, আযস্মা আনন্দো যেন অনাথপিণ্ডিকস্স গহপতিস্স নিৰেসনং তেনুপসঙ্কমতু অনুকম্পং উপাদাযা’’’তি. অধিৰাসেসি খো আযস্মা আনন্দো তুণ্হীভাৰেন.
অথ খো আযস্মা আনন্দো পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায যেন অনাথপিণ্ডিকস্স গহপতিস্স নিৰেসনং তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. নিসজ্জ খো আযস্মা আনন্দো অনাথপিণ্ডিকং গহপতিং এতদৰোচ – ‘‘কচ্চি তে, গহপতি, খমনীযং, কচ্চি যাপনীযং? কচ্চি দুক্খা ৰেদনা পটিক্কমন্তি, নো অভিক্কমন্তি; পটিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি, নো অভিক্কমো’’তি? ‘‘ন মে, ভন্তে, খমনীযং ন যাপনীযং. বাল়্হা মে দুক্খা ৰেদনা অভিক্কমন্তি, নো পটিক্কমন্তি; অভিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি, নো পটিক্কমো’’তি.
‘‘চতূহি খো, গহপতি, ধম্মেহি সমন্নাগতস্স অস্সুতৰতো পুথুজ্জনস্স হোতি উত্তাসো, হোতি ছম্ভিতত্তং, হোতি সম্পরাযিকং মরণভযং. কতমেহি চতূহি? ইধ, গহপতি, অস্সুতৰা পুথুজ্জনো বুদ্ধে অপ্পসাদেন সমন্নাগতো হোতি. তঞ্চ পনস্স বুদ্ধে অপ্পসাদং অত্তনি সমনুপস্সতো হোতি উত্তাসো, হোতি ছম্ভিতত্তং, হোতি সম্পরাযিকং মরণভযং.
‘‘পুন চপরং, গহপতি, অস্সুতৰা পুথুজ্জনো ধম্মে অপ্পসাদেন সমন্নাগতো হোতি. তঞ্চ পনস্স ধম্মে অপ্পসাদং অত্তনি সমনুপস্সতো হোতি উত্তাসো, হোতি ছম্ভিতত্তং, হোতি সম্পরাযিকং মরণভযং.
‘‘পুন চপরং, গহপতি, অস্সুতৰা পুথুজ্জনো সঙ্ঘে অপ্পসাদেন সমন্নাগতো হোতি. তঞ্চ পনস্স সঙ্ঘে অপ্পসাদং অত্তনি সমনুপস্সতো হোতি উত্তাসো, হোতি ছম্ভিতত্তং, হোতি সম্পরাযিকং মরণভযং.
‘‘পুন চপরং, গহপতি, অস্সুতৰা পুথুজ্জনো দুস্সীল্যেন সমন্নাগতো হোতি. তঞ্চ পনস্স দুস্সীল্যং অত্তনি সমনুপস্সতো হোতি উত্তাসো, হোতি ছম্ভিতত্তং, হোতি সম্পরাযিকং মরণভযং. ইমেহি খো, গহপতি, চতূহি ধম্মেহি সমন্নাগতস্স অস্সুতৰতো পুথুজ্জনস্স হোতি উত্তাসো, হোতি ছম্ভিতত্তং, হোতি সম্পরাযিকং মরণভযং.
‘‘চতূহি খো, গহপতি, ধম্মেহি সমন্নাগতস্স সুতৰতো অরিযসাৰকস্স ন হোতি উত্তাসো, ন হোতি ছম্ভিতত্তং, ন হোতি সম্পরাযিকং মরণভযং. কতমেহি চতূহি? ইধ, গহপতি, সুতৰা অরিযসাৰকো বুদ্ধে অৰেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতো হোতি – ইতিপি সো ভগৰা…পে… সত্থা দেৰমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৰাতি. তঞ্চ পনস্স বুদ্ধে অৰেচ্চপ্পসাদং অত্তনি সমনুপস্সতো ন হোতি উত্তাসো, ন হোতি ছম্ভিতত্তং, ন হোতি সম্পরাযিকং মরণভযং.
‘‘পুন চপরং, গহপতি, সুতৰা অরিযসাৰকো ধম্মে অৰেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতো হোতি – স্ৰাক্খাতো ভগৰতা ধম্মো…পে… পচ্চত্তং ৰেদিতব্বো ৰিঞ্ঞূহীতি. তঞ্চ পনস্স ধম্মে অৰেচ্চপ্পসাদং অত্তনি সমনুপস্সতো ন হোতি উত্তাসো, ন হোতি ছম্ভিতত্তং, ন হোতি সম্পরাযিকং মরণভযং.
‘‘পুন চপরং, গহপতি, সুতৰা অরিযসাৰকো সঙ্ঘে অৰেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতো হোতি – সুপ্পটিপন্নো ভগৰতো সাৰকসঙ্ঘো…পে… অনুত্তরং পুঞ্ঞক্খেত্তং লোকস্সাতি. তঞ্চ পনস্স সঙ্ঘে অৰেচ্চপ্পসাদং অত্তনি সমনুপস্সতো ন হোতি উত্তাসো, ন হোতি ছম্ভিতত্তং, ন হোতি সম্পরাযিকং মরণভযং.
‘‘পুন চপরং, গহপতি, সুতৰা অরিযসাৰকো অরিযকন্তেহি সীলেহি সমন্নাগতো হোতি অখণ্ডেহি…পে… সমাধিসংৰত্তনিকেহি. তানি চ পনস্স অরিযকন্তানি সীলানি অত্তনি সমনুপস্সতো ন হোতি উত্তাসো, ন হোতি ছম্ভিতত্তং, ন হোতি সম্পরাযিকং মরণভযং. ইমেহি খো, গহপতি, চতূহি ধম্মেহি সমন্নাগতস্স সুতৰতো অরিযসাৰকস্স ন হোতি উত্তাসো, ন হোতি ছম্ভিতত্তং, ন হোতি সম্পরাযিকং মরণভয’’ন্তি.
‘‘নাহং, ভন্তে আনন্দ, ভাযামি. ক্যাহং ভাযিস্সামি! অহঞ্হি, ভন্তে, বুদ্ধে অৰেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতো হোমি – ইতিপি সো ভগৰা…পে… সত্থা দেৰমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৰাতি. ধম্মে…পে… সঙ্ঘে অৰেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতো হোমি – সুপ্পটিপন্নো ভগৰতো সাৰকসঙ্ঘো…পে… অনুত্তরং পুঞ্ঞক্খেত্তং লোকস্সাতি. যানি চিমানি, ভন্তে, ভগৰতা গিহিসামীচিকানি সিক্খাপদানি দেসিতানি, নাহং তেসং কিঞ্চি অত্তনি খণ্ডং সমনুপস্সামী’’তি. ‘‘লাভা তে, গহপতি, সুলদ্ধং তে, গহপতি! সোতাপত্তিফলং তযা, গহপতি, ব্যাকত’’ন্তি. সত্তমং.
৮. পঠমভযৰেরূপসন্তসুত্তং
১০২৪. সাৰত্থিনিদানং. একমন্তং নিসিন্নং খো অনাথপিণ্ডিকং গহপতিং ভগৰা এতদৰোচ – ‘‘যতো খো, গহপতি, অরিযসাৰকস্স পঞ্চ ভযানি ৰেরানি ৰূপসন্তানি চ হোন্তি, চতূহি চ সোতাপত্তিযঙ্গেহি সমন্নাগতো হোতি, অরিযো চস্স ঞাযো পঞ্ঞায সুদিট্ঠো হোতি সুপ্পটিৰিদ্ধো, সো আকঙ্খমানো অত্তনাৰ অত্তানং ব্যাকরেয্য – ‘খীণনিরযোম্হি খীণতিরচ্ছানযোনি [খীণতিরচ্ছানযোনিযো (সব্বত্থ)] খীণপেত্তিৰিসযো খীণাপাযদুগ্গতিৰিনিপাতো; সোতাপন্নোহমস্মি অৰিনিপাতধম্মো নিযতো সম্বোধিপরাযণো’’’.
‘‘কতমানি পঞ্চ ভযানি ৰেরানি ৰূপসন্তানি হোন্তি? যং, গহপতি, পাণাতিপাতী পাণাতিপাতপ্পচ্চযা দিট্ঠধম্মিকম্পি ভযং ৰেরং পসৰতি, সম্পরাযিকম্পি ভযং ৰেরং পসৰতি, চেতসিকম্পি দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৰেদিযতি. পাণাতিপাতা পটিৰিরতস্স এৰং তং ভযং ৰেরং ৰূপসন্তং হোতি. যং, গহপতি, অদিন্নাদাযী…পে… যং, গহপতি, কামেসুমিচ্ছাচারী…পে… যং, গহপতি, মুসাৰাদী…পে… যং, গহপতি, সুরামেরযমজ্জপ্পমাদট্ঠাযী সুরামেরযমজ্জপ্পমাদট্ঠানপ্পচ্চযা দিট্ঠধম্মিকম্পি ভযং ৰেরং পসৰতি, সম্পরাযিকম্পি ভযং ৰেরং পসৰতি, চেতসিকম্পি দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৰেদিযতি. সুরামেরযমজ্জপ্পমাদট্ঠানা পটিৰিরতস্স এৰং তং ভযং ৰেরং ৰূপসন্তং হোতি. ইমানি পঞ্চ ভযানি ৰেরানি ৰূপসন্তানি হোন্তি.
‘‘কতমেহি চতূহি সোতাপত্তিযঙ্গেহি সমন্নাগতো হোতি? ইধ, গহপতি, অরিযসাৰকো বুদ্ধে অৰেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতো হোতি – ইতিপি সো ভগৰা…পে… সত্থা দেৰমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৰাতি. ধম্মে…পে… সঙ্ঘে…পে… অরিযকন্তেহি সীলেহি সমন্নাগতো হোতি অখণ্ডেহি…পে… সমাধিসংৰত্তনিকেহি. ইমেহি চতূহি সোতাপত্তিযঙ্গেহি সমন্নাগতো হোতি.
‘‘কতমো চস্স অরিযো ঞাযো পঞ্ঞায সুদিট্ঠো হোতি সুপ্পটিৰিদ্ধো? ইধ, গহপতি, অরিযসাৰকো পটিচ্চসমুপ্পাদঞ্ঞেৰ সাধুকং যোনিসো মনসি করোতি – ইতি ইমস্মিং সতি ইদং হোতি, ইমস্সুপ্পাদা ইদং উপ্পজ্জতি; ইতি ইমস্মিং অসতি ইদং ন হোতি, ইমস্স নিরোধা ইদং নিরুজ্ঝতি; যদিদং অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা, সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণং…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি. অৰিজ্জায ত্ৰেৰ অসেসৰিরাগনিরোধা সঙ্খারনিরোধো…পে… ফস্সনিরোধা ৰেদনানিরোধো, ৰেদনানিরোধা তণ্হানিরোধো… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধো হোতি. অযমস্স অরিযো ঞাযো পঞ্ঞায সুদিট্ঠো হোতি সুপ্পটিৰিদ্ধো.
‘‘যতো খো, গহপতি, অরিযসাৰকস্স ইমানি পঞ্চ ভযানি ৰেরানি ৰূপসন্তানি হোন্তি, ইমেহি চতূহি সোতাপত্তিযঙ্গেহি সমন্নাগতো হোতি, অযঞ্চস্স অরিযো ঞাযো পঞ্ঞায সুদিট্ঠো হোতি সুপ্পটিৰিদ্ধো. সো আকঙ্খমানো অত্তনাৰ অত্তানং ব্যাকরেয্য – ‘খীণনিরযোম্হি খীণতিরচ্ছানযোনি খীণপেত্তিৰিসযো খীণাপাযদুগ্গতিৰিনিপাতো; সোতাপন্নোহমস্মি অৰিনিপাতধম্মো নিযতো সম্বোধিপরাযণো’’’তি. অট্ঠমং.
৯. দুতিযভযৰেরূপসন্তসুত্তং
১০২৫. সাৰত্থিনিদানং…পে… ‘‘যতো খো, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকস্স ইমানি পঞ্চ ভযানি ৰেরানি ৰূপসন্তানি হোন্তি, ইমেহি চতূহি সোতাপত্তিযঙ্গেহি সমন্নাগতো হোতি, অযঞ্চস্স অরিযো ঞাযো পঞ্ঞায সুদিট্ঠো হোতি সুপ্পটিৰিদ্ধো; সো আকঙ্খমানো অত্তনাৰ অত্তানং ব্যাকরেয্য – ‘খীণনিরযোম্হি খীণতিরচ্ছানযোনি খীণপেত্তিৰিসযো খীণাপাযদুগ্গতিৰিনিপাতো; সোতাপন্নোহমস্মি অৰিনিপাতধম্মো নিযতো সম্বোধিপরাযণো’’’তি. নৰমং.
১০. নন্দকলিচ্ছৰিসুত্তং
১০২৬. একং সমযং ভগৰা ৰেসালিযং ৰিহরতি মহাৰনে কূটাগারসালাযং. অথ খো নন্দকো লিচ্ছৰিমহামত্তো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো নন্দকং লিচ্ছৰিমহামত্তং ভগৰা এতদৰোচ –
‘‘চতূহি খো, নন্দক, ধম্মেহি সমন্নাগতো অরিযসাৰকো সোতাপন্নো হোতি অৰিনিপাতধম্মো নিযতো সম্বোধিপরাযণো. কতমেহি চতূহি? ইধ, নন্দক, অরিযসাৰকো বুদ্ধে অৰেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতো হোতি – ইতিপি সো ভগৰা…পে… সত্থা দেৰমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৰাতি. ধম্মে…পে… সঙ্ঘে…পে… অরিযকন্তেহি সীলেহি সমন্নাগতো হোতি অখণ্ডেহি…পে… সমাধিসংৰত্তনিকেহি. ইমেহি খো, নন্দক, চতূহি ধম্মেহি সমন্নাগতো অরিযসাৰকো সোতাপন্নো হোতি অৰিনিপাতধম্মো নিযতো সম্বোধিপরাযণো.
‘‘ইমেহি চ পন, নন্দক, চতূহি ধম্মেহি সমন্নাগতো অরিযসাৰকো আযুনা সংযুত্তো হোতি দিব্বেনপি মানুসেনপি; ৰণ্ণেন সংযুত্তো হোতি দিব্বেনপি মানুসেনপি; সুখেন সংযুত্তো হোতি দিব্বেনপি মানুসেনপি; যসেন সংযুত্তো হোতি দিব্বেনপি মানুসেনপি; আধিপতেয্যেন সংযুত্তো হোতি দিব্বেনপি মানুসেনপি. তং খো পনাহং, নন্দক, নাঞ্ঞস্স সমণস্স ৰা ব্রাহ্মণস্স ৰা সুত্ৰা ৰদামি. অপি চ যদেৰ মযা সামং ঞাতং সামং দিট্ঠং সামং ৰিদিতং, তদেৰাহং ৰদামী’’তি.
এৰং ৰুত্তে অঞ্ঞতরো পুরিসো নন্দকং লিচ্ছৰিমহামত্তং এতদৰোচ – ‘‘নহানকালো, ভন্তে’’তি. ‘‘অলং দানি, ভণে, এতেন বাহিরেন নহানেন. অলমিদং অজ্ঝত্তং নহানং ভৰিস্সতি, যদিদং – ভগৰতি পসাদো’’তি. দসমং.
সরণানিৰগ্গো ততিযো.
তস্সুদ্দানং –
মহানামেন দ্ৰে ৰুত্তা, গোধা চ সরণা দুৰে;
দুৰে অনাথপিণ্ডিকা, দুৰে ৰেরভযেন চ;
লিচ্ছৰী দসমো ৰুত্তো, ৰগ্গো তেন পৰুচ্চতীতি.