৪. ছন্নসুত্তং
৮৭. একং সমযং ভগৰা রাজগহে ৰিহরতি ৰেল়ুৰনে কলন্দকনিৰাপে. তেন খো পন সমযেন আযস্মা চ সারিপুত্তো আযস্মা চ মহাচুন্দো আযস্মা চ ছন্নো গিজ্ঝকূটে পব্বতে ৰিহরন্তি. তেন খো পন সমযেন যেন আযস্মা ছন্নো আবাধিকো হোতি দুক্খিতো বাল়্হগিলানো. অথ খো আযস্মা সারিপুত্তো সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৰুট্ঠিতো যেনাযস্মা মহাচুন্দো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মন্তং মহাচুন্দং এতদৰোচ – ‘‘আযামাৰুসো চুন্দ, যেনাযস্মা ছন্নো তেনুপসঙ্কমিস্সাম গিলানপুচ্ছকা’’তি. ‘‘এৰমাৰুসো’’তি খো আযস্মা মহাচুন্দো আযস্মতো সারিপুত্তস্স পচ্চস্সোসি.
অথ খো আযস্মা চ সারিপুত্তো আযস্মা চ মহাচুন্দো যেনাযস্মা ছন্নো তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদিংসু. নিসজ্জ খো আযস্মা সারিপুত্তো আযস্মন্তং ছন্নং এতদৰোচ – ‘‘কচ্চি তে, আৰুসো ছন্ন, খমনীযং, কচ্চি যাপনীযং, কচ্চি দুক্খা ৰেদনা পটিক্কমন্তি নো অভিক্কমন্তি, পটিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি নো অভিক্কমো’’তি?
‘‘ন মে, আৰুসো সারিপুত্ত, খমনীযং ন যাপনীযং, বাল়্হা মে দুক্খা ৰেদনা অভিক্কমন্তি নো পটিক্কমন্তি, অভিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি নো পটিক্কমো. সেয্যথাপি, আৰুসো, বলৰা পুরিসো তিণ্হেন সিখরেন [খগ্গেন (ক.)] মুদ্ধনি [মুদ্ধানং (সী. স্যা. কং. পী.)] অভিমত্থেয্য [অভিমন্থেয্য (সী.)]; এৰমেৰ খো, আৰুসো, অধিমত্তা ৰাতা মুদ্ধনি [মুদ্ধানং (সী. স্যা. কং. পী.)] ঊহনন্তি [উপহনন্তি (সী. স্যা. কং. পী. ক.), উহনন্তি (ক.)]. ন মে, আৰুসো, খমনীযং, ন যাপনীযং…পে… নো পটিক্কমো. সেয্যথাপি, আৰুসো, বলৰা পুরিসো দল়্হেন ৰরত্তক্খণ্ডেন সীসে সীসৰেঠং দদেয্য; এৰমেৰ খো, আৰুসো, অধিমত্তা সীসে সীসৰেদনা. ন মে, আৰুসো, খমনীযং, ন যাপনীযং…পে… নো পটিক্কমো. সেয্যথাপি, আৰুসো, দক্খো গোঘাতকো ৰা গোঘাতকন্তেৰাসী ৰা তিণ্হেন গোৰিকন্তনেন কুচ্ছিং পরিকন্তেয্য; এৰমেৰ খো অধিমত্তা ৰাতা কুচ্ছিং পরিকন্তন্তি. ন মে, আৰুসো, খমনীযং, ন যাপনীযং…পে… নো পটিক্কমো. সেয্যথাপি, আৰুসো, দ্ৰে বলৰন্তো পুরিসা দুব্বলতরং পুরিসং নানাবাহাসু গহেত্ৰা অঙ্গারকাসুযা সন্তাপেয্যুং সম্পরিতাপেয্যুং; এৰমেৰ খো, আৰুসো, অধিমত্তো কাযস্মিং ডাহো. ন মে, আৰুসো, খমনীযং, ন যাপনীযং, বাল়্হা মে দুক্খা ৰেদনা অভিক্কমন্তি নো পটিক্কমন্তি, অভিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি নো পটিক্কমো. সত্থং, আৰুসো সারিপুত্ত, আহরিস্সামি, নাৰকঙ্খামি [নাপি কঙ্খামি (ক.)] জীৰিত’’ন্তি.
‘‘মা আযস্মা ছন্নো সত্থং আহরেসি. যাপেতাযস্মা ছন্নো, যাপেন্তং মযং আযস্মন্তং ছন্নং ইচ্ছাম. সচে আযস্মতো ছন্নস্স নত্থি সপ্পাযানি ভোজনানি, অহং আযস্মতো ছন্নস্স সপ্পাযানি ভোজনানি পরিযেসিস্সামি. সচে আযস্মতো ছন্নস্স নত্থি সপ্পাযানি ভেসজ্জানি, অহং আযস্মতো ছন্নস্স সপ্পাযানি ভেসজ্জানি পরিযেসিস্সামি. সচে আযস্মতো ছন্নস্স নত্থি পতিরূপা উপট্ঠাকা, অহং আযস্মন্তং ছন্নং উপট্ঠহিস্সামি. মা আযস্মা ছন্নো সত্থং আহরেসি. যাপেতাযস্মা ছন্নো, যাপেন্তং মযং আযস্মন্তং ছন্নং ইচ্ছামা’’তি.
‘‘ন মে, আৰুসো সারিপুত্ত, নত্থি সপ্পাযানি ভোজনানি; অত্থি মে সপ্পাযানি ভোজনানি. নপি মে নত্থি সপ্পাযানি ভেসজ্জানি; অত্থি মে সপ্পাযানি ভেসজ্জানি. নপি মে নত্থি পতিরূপা উপট্ঠাকা; অত্থি মে পতিরূপা উপট্ঠাকা. অপি চ মে, আৰুসো, সত্থা পরিচিণ্ণো দীঘরত্তং মনাপেনেৰ, নো অমনাপেন. এতঞ্হি, আৰুসো, সাৰকস্স পতিরূপং যং সত্থারং পরিচরেয্য মনাপেনেৰ, নো অমনাপেন. ‘অনুপৰজ্জং [তং অনুপৰজ্জং (বহূসু)] ছন্নো ভিক্খু সত্থং আহরিস্সতী’তি – এৰমেতং, আৰুসো সারিপুত্ত, ধারেহী’’তি.
‘‘পুচ্ছেয্যাম মযং আযস্মন্তং ছন্নং কঞ্চিদেৰ [কিঞ্চিদেৰ (স্যা. কং. পী. ক.)] দেসং, সচে আযস্মা ছন্নো ওকাসং করোতি পঞ্হস্স ৰেয্যাকরণাযা’’তি. ‘‘পুচ্ছাৰুসো সারিপুত্ত, সুত্ৰা ৰেদিস্সামা’’তি.
‘‘চক্খুং, আৰুসো ছন্ন, চক্খুৰিঞ্ঞাণং চক্খুৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতব্বে ধম্মে ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সসি…পে… জিৰ্হং, আৰুসো ছন্ন, জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণং জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতব্বে ধম্মে ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সসি…পে… মনং, আৰুসো ছন্ন, মনোৰিঞ্ঞাণং মনোৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতব্বে ধম্মে ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সসী’’তি?
‘‘চক্খুং, আৰুসো সারিপুত্ত, চক্খুৰিঞ্ঞাণং চক্খুৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতব্বে ধম্মে ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সামি…পে… জিৰ্হং, আৰুসো সারিপুত্ত, জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণং জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতব্বে ধম্মে ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সামি…পে… মনং, আৰুসো সারিপুত্ত, মনোৰিঞ্ঞাণং মনোৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতব্বে ধম্মে ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সামী’’তি.
‘‘চক্খুস্মিং, আৰুসো ছন্ন, চক্খুৰিঞ্ঞাণে চক্খুৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতব্বেসু ধম্মেসু কিং দিস্ৰা কিং অভিঞ্ঞায চক্খুং চক্খুৰিঞ্ঞাণং চক্খুৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতব্বে ধম্মে ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সসি… জিৰ্হায, আৰুসো ছন্ন, জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণে জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতব্বেসু ধম্মেসু কিং দিস্ৰা কিং অভিঞ্ঞায জিৰ্হং জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণং জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতব্বে ধম্মে ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সসি… মনস্মিং, আৰুসো ছন্ন, মনোৰিঞ্ঞাণে মনোৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতব্বেসু ধম্মেসু কিং দিস্ৰা কিং অভিঞ্ঞায মনং মনোৰিঞ্ঞাণং মনোৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতব্বে ধম্মে ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সসী’’তি?
‘‘চক্খুস্মিং, আৰুসো সারিপুত্ত, চক্খুৰিঞ্ঞাণে চক্খুৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতব্বেসু ধম্মেসু নিরোধং দিস্ৰা নিরোধং অভিঞ্ঞায চক্খুং চক্খুৰিঞ্ঞাণং চক্খুৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতব্বে ধম্মে ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সামি…পে… জিৰ্হায, আৰুসো সারিপুত্ত, জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণে জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতব্বেসু ধম্মেসু নিরোধং দিস্ৰা নিরোধং অভিঞ্ঞায জিৰ্হং জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণং জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতব্বে ধম্মে ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সামি…পে… মনস্মিং, আৰুসো সারিপুত্ত, মনোৰিঞ্ঞাণে মনোৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতব্বেসু ধম্মেসু নিরোধং দিস্ৰা নিরোধং অভিঞ্ঞায মনং মনোৰিঞ্ঞাণং মনোৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতব্বে ধম্মে ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সামী’’তি.
এৰং ৰুত্তে, আযস্মা মহাচুন্দো আযস্মন্তং ছন্নং এতদৰোচ – ‘‘তস্মাতিহ, আৰুসো ছন্ন, ইদম্পি তস্স ভগৰতো সাসনং নিচ্চকপ্পং সাধুকং মনসি কাতব্বং – ‘নিস্সিতস্স চলিতং, অনিস্সিতস্স চলিতং নত্থি. চলিতে অসতি পস্সদ্ধি হোতি. পস্সদ্ধিযা সতি নতি ন হোতি. নতিযা অসতি আগতিগতি ন হোতি. আগতিগতিযা অসতি চুতূপপাতো ন হোতি. চুতূপপাতে অসতি নেৰিধ ন হুরং ন উভযমন্তরেন. এসেৰন্তো দুক্খস্সা’’’তি.
অথ খো আযস্মা চ সারিপুত্তো আযস্মা চ মহাচুন্দো আযস্মন্তং ছন্নং ইমিনা ওৰাদেন ওৰদিত্ৰা উট্ঠাযাসনা পক্কমিংসু. অথ খো আযস্মা ছন্নো অচিরপক্কন্তেসু তেসু আযস্মন্তেসু সত্থং আহরেসি.
অথ খো আযস্মা সারিপুত্তো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা সারিপুত্তো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘আযস্মতা, ভন্তে, ছন্নেন সত্থং আহরিতং. তস্স কা গতি কো অভিসম্পরাযো’’তি? ‘‘ননু তে, সারিপুত্ত, ছন্নেন ভিক্খুনা সম্মুখাযেৰ অনুপৰজ্জতা ব্যাকতা’’তি? ‘‘অত্থি, ভন্তে, পুব্বৰিজ্জনং [পুব্বৰিচিরং (সী.), পুব্বৰিজ্ঝনং (পী.), পুব্বজিরং (ম. নি. ৩.৩৯৪] নাম ৰজ্জিগামো. তত্থাযস্মতো ছন্নস্স মিত্তকুলানি সুহজ্জকুলানি উপৰজ্জকুলানী’’তি. ‘‘হোন্তি হেতে, সারিপুত্ত, ছন্নস্স ভিক্খুনো মিত্তকুলানি সুহজ্জকুলানি উপৰজ্জকুলানি. ন খো পনাহং, সারিপুত্ত, এত্তাৰতা সউপৰজ্জোতি ৰদামি. যো খো, সারিপুত্ত, তঞ্চ কাযং নিক্খিপতি, অঞ্ঞঞ্চ কাযং উপাদিযতি, তমহং সউপৰজ্জোতি ৰদামি. তং ছন্নস্স ভিক্খুনো নত্থি. ‘অনুপৰজ্জং ছন্নেন ভিক্খুনা সত্থং আহরিত’ন্তি – এৰমেতং, সারিপুত্ত, ধারেহী’’তি. চতুত্থং.