১. সল়াযতনসংযুত্তং
১. অনিচ্চৰগ্গো
১. অজ্ঝত্তানিচ্চসুত্তং
১. এৰং মে সুতং. একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তত্র খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৰো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ –
‘‘চক্খুং, ভিক্খৰে, অনিচ্চং. যদনিচ্চং তং দুক্খং; যং দুক্খং তদনত্তা. যদনত্তা তং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং. সোতং অনিচ্চং. যদনিচ্চং…পে… ঘানং অনিচ্চং. যদনিচ্চং…পে… জিৰ্হা অনিচ্চা. যদনিচ্চং তং দুক্খং; যং দুক্খং তদনত্তা. যদনত্তা তং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং. কাযো অনিচ্চো. যদনিচ্চং…পে… মনো অনিচ্চো. যদনিচ্চং তং দুক্খং; যং দুক্খং তদনত্তা. যদনত্তা তং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং. এৰং পস্সং, ভিক্খৰে, সুতৰা অরিযসাৰকো চক্খুস্মিম্পি নিব্বিন্দতি, সোতস্মিম্পি নিব্বিন্দতি, ঘানস্মিম্পি নিব্বিন্দতি, জিৰ্হাযপি নিব্বিন্দতি, কাযস্মিম্পি নিব্বিন্দতি, মনস্মিম্পি নিব্বিন্দতি. নিব্বিন্দং ৰিরজ্জতি; ৰিরাগা ৰিমুচ্চতি; ৰিমুত্তস্মিং ৰিমুত্তমিতি ঞাণং হোতি. ‘খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতী’’তি. পঠমং.
২. অজ্ঝত্তদুক্খসুত্তং
২. ‘‘চক্খুং, ভিক্খৰে, দুক্খং. যং দুক্খং তদনত্তা; যদনত্তা তং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং. সোতং দুক্খং…পে… ঘানং দুক্খং… জিৰ্হা দুক্খা… কাযো দুক্খো… মনো দুক্খো. যং দুক্খং তদনত্তা; যদনত্তা তং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং. এৰং পস্সং…পে… নাপরং ইত্থত্তাযাতি পজানাতী’’তি. দুতিযং.
৩. অজ্ঝত্তানত্তসুত্তং
৩. ‘‘চক্খুং, ভিক্খৰে, অনত্তা. যদনত্তা তং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং. সোতং অনত্তা…পে… ঘানং অনত্তা… জিৰ্হা অনত্তা… কাযো অনত্তা… মনো অনত্তা. যদনত্তা তং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং. এৰং পস্সং…পে… নাপরং ইত্থত্তাযাতি পজানাতী’’তি. ততিযং.
৪. বাহিরানিচ্চসুত্তং
৪. ‘‘রূপা, ভিক্খৰে, অনিচ্চা. যদনিচ্চং তং দুক্খং; যং দুক্খং তদনত্তা. যদনত্তা তং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং. সদ্দা… গন্ধা… রসা… ফোট্ঠব্বা… ধম্মা অনিচ্চা. যদনিচ্চং তং দুক্খং; যং দুক্খং তদনত্তা. যদনত্তা তং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং. এৰং পস্সং, ভিক্খৰে, সুতৰা অরিযসাৰকো রূপেসুপি নিব্বিন্দতি, সদ্দেসুপি নিব্বিন্দতি, গন্ধেসুপি নিব্বিন্দতি, রসেসুপি নিব্বিন্দতি, ফোট্ঠব্বেসুপি নিব্বিন্দতি, ধম্মেসুপি নিব্বিন্দতি. নিব্বিন্দং ৰিরজ্জতি; ৰিরাগা ৰিমুচ্চতি; ৰিমুত্তস্মিং ৰিমুত্তমিতি ঞাণং হোতি. ‘খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতী’’তি. চতুত্থং.
৫. বাহিরদুক্খসুত্তং
৫. ‘‘রূপা, ভিক্খৰে, দুক্খা. যং দুক্খং তদনত্তা; যদনত্তা তং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং. সদ্দা… গন্ধা… রসা… ফোট্ঠব্বা… ধম্মা দুক্খা. যং দুক্খং তদনত্তা. যদনত্তা তং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং. এৰং পস্সং…পে… নাপরং ইত্থত্তাযাতি পজানাতী’’তি. পঞ্চমং.
৬. বাহিরানত্তসুত্তং
৬. ‘‘রূপা, ভিক্খৰে, অনত্তা. যদনত্তা তং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং. সদ্দা… গন্ধা… রসা… ফোট্ঠব্বা… ধম্মা অনত্তা. যদনত্তা তং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং. এৰং পস্সং…পে… নাপরং ইত্থত্তাযাতি পজানাতী’’তি. ছট্ঠং.
৭. অজ্ঝত্তানিচ্চাতীতানাগতসুত্তং
৭. ‘‘চক্খুং, ভিক্খৰে, অনিচ্চং অতীতানাগতং; কো পন ৰাদো পচ্চুপ্পন্নস্স! এৰং পস্সং, ভিক্খৰে, সুতৰা অরিযসাৰকো অতীতস্মিং চক্খুস্মিং অনপেক্খো হোতি; অনাগতং চক্খুং নাভিনন্দতি; পচ্চুপ্পন্নস্স চক্খুস্স নিব্বিদায ৰিরাগায নিরোধায পটিপন্নো হোতি. সোতং অনিচ্চং… ঘানং অনিচ্চং… জিৰ্হা অনিচ্চা অতীতানাগতা; কো পন ৰাদো পচ্চুপ্পন্নায! এৰং পস্সং, ভিক্খৰে, সুতৰা অরিযসাৰকো অতীতায জিৰ্হায অনপেক্খো হোতি; অনাগতং জিৰ্হং নাভিনন্দতি; পচ্চুপ্পন্নায জিৰ্হায নিব্বিদায ৰিরাগায নিরোধায পটিপন্নো হোতি. কাযো অনিচ্চো…পে… মনো অনিচ্চো অতীতানাগতো; কো পন ৰাদো পচ্চুপ্পন্নস্স! এৰং পস্সং, ভিক্খৰে, সুতৰা অরিযসাৰকো অতীতস্মিং মনস্মিং অনপেক্খো হোতি; অনাগতং মনং নাভিনন্দতি; পচ্চুপ্পন্নস্স মনস্স নিব্বিদায ৰিরাগায নিরোধায পটিপন্নো হোতী’’তি. সত্তমং.
৮. অজ্ঝত্তদুক্খাতীতানাগতসুত্তং
৮. ‘‘চক্খুং, ভিক্খৰে, দুক্খং অতীতানাগতং; কো পন ৰাদো পচ্চুপ্পন্নস্স! এৰং পস্সং, ভিক্খৰে, সুতৰা অরিযসাৰকো অতীতস্মিং চক্খুস্মিং অনপেক্খো হোতি; অনাগতং চক্খুং নাভিনন্দতি; পচ্চুপ্পন্নস্স চক্খুস্স নিব্বিদায ৰিরাগায নিরোধায পটিপন্নো হোতি. সোতং দুক্খং…পে… ঘানং দুক্খং…পে… জিৰ্হা দুক্খা অতীতানাগতা; কো পন ৰাদো পচ্চুপ্পন্নায! এৰং পস্সং, ভিক্খৰে, সুতৰা অরিযসাৰকো অতীতায জিৰ্হায অনপেক্খো হোতি; অনাগতং জিৰ্হং নাভিনন্দতি; পচ্চুপ্পন্নায জিৰ্হায নিব্বিদায ৰিরাগায নিরোধায পটিপন্নো হোতি. কাযো দুক্খো…পে… মনো দুক্খো অতীতানাগতো; কো পন ৰাদো পচ্চুপ্পন্নস্স! এৰং পস্সং, ভিক্খৰে, সুতৰা অরিযসাৰকো অতীতস্মিং মনস্মিং অনপেক্খো হোতি; অনাগতং মনং নাভিনন্দতি; পচ্চুপ্পন্নস্স মনস্স নিব্বিদায ৰিরাগায নিরোধায পটিপন্নো হোতী’’তি. অট্ঠমং.
৯. অজ্ঝত্তানত্তাতীতানাগতসুত্তং
৯. ‘‘চক্খুং, ভিক্খৰে, অনত্তা অতীতানাগতং; কো পন ৰাদো পচ্চুপ্পন্নস্স! এৰং পস্সং, ভিক্খৰে, সুতৰা অরিযসাৰকো অতীতস্মিং চক্খুস্মিং অনপেক্খো হোতি; অনাগতং চক্খুং নাভিনন্দতি; পচ্চুপ্পন্নস্স চক্খুস্স নিব্বিদায ৰিরাগায নিরোধায পটিপন্নো হোতি. সোতং অনত্তা…পে… ঘানং অনত্তা…পে… জিৰ্হা অনত্তা অতীতানাগতা; কো পন ৰাদো পচ্চুপ্পন্নায! এৰং পস্সং, ভিক্খৰে, সুতৰা অরিযসাৰকো অতীতায জিৰ্হায অনপেক্খো হোতি; অনাগতং জিৰ্হং নাভিনন্দতি; পচ্চুপ্পন্নায জিৰ্হায নিব্বিদায ৰিরাগায নিরোধায পটিপন্নো হোতি. কাযো অনত্তা…পে… মনো অনত্তা অতীতানাগতো; কো পন ৰাদো পচ্চুপ্পন্নস্স! এৰং পস্সং, ভিক্খৰে, সুতৰা অরিযসাৰকো অতীতস্মিং মনস্মিং অনপেক্খো হোতি; অনাগতং মনং নাভিনন্দতি; পচ্চুপ্পন্নস্স মনস্স নিব্বিদায ৰিরাগায নিরোধায পটিপন্নো হোতী’’তি. নৰমং.
১০. বাহিরানিচ্চাতীতানাগতসুত্তং
১০. ‘‘রূপা, ভিক্খৰে, অনিচ্চা অতীতানাগতা; কো পন ৰাদো পচ্চুপ্পন্নানং! এৰং পস্সং, ভিক্খৰে, সুতৰা অরিযসাৰকো অতীতেসু রূপেসু অনপেক্খো হোতি; অনাগতে রূপে নাভিনন্দতি; পচ্চুপ্পন্নানং রূপানং নিব্বিদায ৰিরাগায নিরোধায পটিপন্নো হোতি. সদ্দা… গন্ধা… রসা… ফোট্ঠব্বা… ধম্মা অনিচ্চা অতীতানাগতা; কো পন ৰাদো পচ্চুপ্পন্নানং! এৰং পস্সং, ভিক্খৰে, সুতৰা অরিযসাৰকো অতীতেসু ধম্মেসু অনপেক্খো হোতি; অনাগতে ধম্মে নাভিনন্দতি; পচ্চুপ্পন্নানং ধম্মানং নিব্বিদায ৰিরাগায নিরোধায পটিপন্নো হোতী’’তি. দসমং.
১১. বাহিরদুক্খাতীতানাগতসুত্তং
১১. ‘‘রূপা, ভিক্খৰে, দুক্খা অতীতানাগতা; কো পন ৰাদো পচ্চুপ্পন্নানং! এৰং পস্সং, ভিক্খৰে, সুতৰা অরিযসাৰকো অতীতেসু রূপেসু অনপেক্খো হোতি; অনাগতে রূপে নাভিনন্দতি; পচ্চুপ্পন্নানং রূপানং নিব্বিদায ৰিরাগায নিরোধায পটিপন্নো হোতী’’তি…পে. …. একাদসমং.
১২. বাহিরানত্তাতীতানাগতসুত্তং
১২. ‘‘রূপা, ভিক্খৰে, অনত্তা অতীতানাগতা; কো পন ৰাদো পচ্চুপ্পন্নানং! এৰং পস্সং, ভিক্খৰে, সুতৰা অরিযসাৰকো অতীতেসু রূপেসু অনপেক্খো হোতি; অনাগতে রূপে নাভিনন্দতি; পচ্চুপ্পন্নানং রূপানং নিব্বিদায ৰিরাগায নিরোধায পটিপন্নো হোতি. সদ্দা… গন্ধা… রসা… ফোট্ঠব্বা… ধম্মা অনত্তা অতীতানাগতা; কো পন ৰাদো পচ্চুপ্পন্নানং! এৰং পস্সং, ভিক্খৰে, সুতৰা অরিযসাৰকো অতীতেসু ধম্মেসু অনপেক্খো হোতি; অনাগতে ধম্মে নাভিনন্দতি; পচ্চুপ্পন্নানং ধম্মানং নিব্বিদায ৰিরাগায নিরোধায পটিপন্নো হোতী’’তি. দ্ৰাদসমং.
অনিচ্চৰগ্গো পঠমো.
তস্সুদ্দানং –
অনিচ্চং দুক্খং অনত্তা চ, তযো অজ্ঝত্তবাহিরা;
যদনিচ্চেন তযো ৰুত্তা, তে তে অজ্ঝত্তবাহিরাতি.
২. যমকৰগ্গো
১. পঠমপুব্বেসম্বোধসুত্তং
১৩. সাৰত্থিনিদানং. ‘‘পুব্বেৰ মে, ভিক্খৰে, সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধস্স বোধিসত্তস্সেৰ সতো এতদহোসি – ‘কো নু খো চক্খুস্স অস্সাদো, কো আদীনৰো, কিং নিস্সরণং? কো সোতস্স…পে… কো ঘানস্স… কো জিৰ্হায… কো কাযস্স… কো মনস্স অস্সাদো, কো আদীনৰো, কিং নিস্সরণ’ন্তি? তস্স ময্হং, ভিক্খৰে, এতদহোসি – ‘যং খো চক্খুং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং, অযং চক্খুস্স অস্সাদো. যং চক্খুং অনিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, অযং চক্খুস্স আদীনৰো. যো চক্খুস্মিং ছন্দরাগৰিনযো ছন্দরাগপ্পহানং, ইদং চক্খুস্স নিস্সরণং. যং সোতং…পে… যং ঘানং…পে… যং জিৰ্হং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং, অযং জিৰ্হায অস্সাদো. যং [যা (সী. স্যা. কং. পী.)] জিৰ্হা অনিচ্চা দুক্খা ৰিপরিণামধম্মা, অযং জিৰ্হায আদীনৰো. যো জিৰ্হায ছন্দরাগৰিনযো ছন্দরাগপ্পহানং, ইদং জিৰ্হায নিস্সরণং. যং কাযং…পে… যং মনং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং, অযং মনস্স অস্সাদো. যং [যো (সী. স্যা. কং. ক.)] মনো অনিচ্চো দুক্খো ৰিপরিণামধম্মো, অযং মনস্স আদীনৰো. যো মনস্মিং ছন্দরাগৰিনযো ছন্দরাগপ্পহানং, ইদং মনস্স নিস্সরণ’’’ন্তি.
‘‘যাৰকীৰঞ্চাহং, ভিক্খৰে, ইমেসং ছন্নং অজ্ঝত্তিকানং আযতনানং এৰং অস্সাদঞ্চ অস্সাদতো, আদীনৰঞ্চ আদীনৰতো, নিস্সরণঞ্চ নিস্সরণতো যথাভূতং নাব্ভঞ্ঞাসিং, নেৰ তাৰাহং, ভিক্খৰে, সদেৰকে লোকে সমারকে সব্রহ্মকে সস্সমণব্রাহ্মণিযা পজায সদেৰমনুস্সায ‘অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো’তি [সব্বত্থাপি এৰমেৰ ইতিসদ্দেন সহ দিস্সতি] পচ্চঞ্ঞাসিং. যতো চ খ্ৰাহং, ভিক্খৰে, ইমেসং ছন্নং অজ্ঝত্তিকানং আযতনানং এৰং অস্সাদঞ্চ অস্সাদতো, আদীনৰঞ্চ আদীনৰতো, নিস্সরণঞ্চ নিস্সরণতো যথাভূতং অব্ভঞ্ঞাসিং, অথাহং, ভিক্খৰে, সদেৰকে লোকে সমারকে সব্রহ্মকে সস্সমণব্রাহ্মণিযা পজায সদেৰমনুস্সায ‘অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো’তি পচ্চঞ্ঞাসিং. ঞাণঞ্চ পন মে দস্সনং উদপাদি – ‘অকুপ্পা মে ৰিমুত্তি [চেতোৰিমুত্তি (সী. পী. ক.) এৰমুপরিপি], অযমন্তিমা জাতি, নত্থি দানি পুনব্ভৰো’’’তি. পঠমং.
২. দুতিযপুব্বেসম্বোধসুত্তং
১৪. ‘‘পুব্বেৰ মে, ভিক্খৰে, সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধস্স বোধিসত্তস্সেৰ সতো এতদহোসি – ‘কো নু খো রূপানং অস্সাদো, কো আদীনৰো, কিং নিস্সরণং? কো সদ্দানং…পে… কো গন্ধানং… কো রসানং… কো ফোট্ঠব্বানং… কো ধম্মানং অস্সাদো, কো আদীনৰো, কিং নিস্সরণ’ন্তি? তস্স ময্হং, ভিক্খৰে, এতদহোসি – ‘যং খো রূপে পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং, অযং রূপানং অস্সাদো. যং রূপা অনিচ্চা দুক্খা ৰিপরিণামধম্মা, অযং রূপানং আদীনৰো. যো রূপেসু ছন্দরাগৰিনযো ছন্দরাগপ্পহানং, ইদং রূপানং নিস্সরণং. যং সদ্দে… গন্ধে… রসে… ফোট্ঠব্বে… যং ধম্মে পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং, অযং ধম্মানং অস্সাদো. যং ধম্মা অনিচ্চা দুক্খা ৰিপরিণামধম্মা, অযং ধম্মানং আদীনৰো. যো ধম্মেসু ছন্দরাগৰিনযো ছন্দরাগপ্পহানং, ইদং ধম্মানং নিস্সরণ’’’ন্তি.
‘‘যাৰকীৰঞ্চাহং, ভিক্খৰে, ইমেসং ছন্নং বাহিরানং আযতনানং এৰং অস্সাদঞ্চ অস্সাদতো, আদীনৰঞ্চ আদীনৰতো, নিস্সরণঞ্চ নিস্সরণতো যথাভূতং নাব্ভঞ্ঞাসিং, নেৰ তাৰাহং, ভিক্খৰে, সদেৰকে লোকে সমারকে সব্রহ্মকে সস্সমণব্রাহ্মণিযা পজায সদেৰমনুস্সায ‘অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো’তি পচ্চঞ্ঞাসিং. যতো চ খ্ৰাহং, ভিক্খৰে, ইমেসং ছন্নং বাহিরানং আযতনানং এৰং অস্সাদঞ্চ অস্সাদতো, আদীনৰঞ্চ আদীনৰতো, নিস্সরণঞ্চ নিস্সরণতো যথাভূতং অব্ভঞ্ঞাসিং, অথাহং, ভিক্খৰে, সদেৰকে লোকে সমারকে সব্রহ্মকে সস্সমণব্রাহ্মণিযা পজায সদেৰমনুস্সায ‘অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো’তি পচ্চঞ্ঞাসিং. ঞাণঞ্চ পন মে দস্সনং উদপাদি – ‘অকুপ্পা মে ৰিমুত্তি, অযমন্তিমা জাতি, নত্থি দানি পুনব্ভৰো’’’তি. দুতিযং.
৩. পঠমঅস্সাদপরিযেসনসুত্তং
১৫. ‘‘চক্খুস্সাহং, ভিক্খৰে, অস্সাদপরিযেসনং অচরিং. যো চক্খুস্স অস্সাদো তদজ্ঝগমং. যাৰতা চক্খুস্স অস্সাদো পঞ্ঞায মে সো সুদিট্ঠো. চক্খুস্সাহং, ভিক্খৰে, আদীনৰপরিযেসনং অচরিং. যো চক্খুস্স আদীনৰো তদজ্ঝগমং. যাৰতা চক্খুস্স আদীনৰো পঞ্ঞায মে সো সুদিট্ঠো. চক্খুস্সাহং, ভিক্খৰে, নিস্সরণপরিযেসনং অচরিং. যং চক্খুস্স নিস্সরণং তদজ্ঝগমং. যাৰতা চক্খুস্স নিস্সরণং, পঞ্ঞায মে তং সুদিট্ঠং. সোতস্সাহং, ভিক্খৰে… ঘানস্সাহং, ভিক্খৰে… জিৰ্হাযাহং ভিক্খৰে, অস্সাদপরিযেসনং অচরিং. যো জিৰ্হায অস্সাদো তদজ্ঝগমং. যাৰতা জিৰ্হায অস্সাদো পঞ্ঞায মে সো সুদিট্ঠো. জিৰ্হাযাহং, ভিক্খৰে, আদীনৰপরিযেসনং অচরিং. যো জিৰ্হায আদীনৰো তদজ্ঝগমং. যাৰতা জিৰ্হায আদীনৰো পঞ্ঞায মে সো সুদিট্ঠো. জিৰ্হাযাহং, ভিক্খৰে, নিস্সরণপরিযেসনং অচরিং. যং জিৰ্হায নিস্সরণং তদজ্ঝগমং. যাৰতা জিৰ্হায নিস্সরণং, পঞ্ঞায মে তং সুদিট্ঠং. মনস্সাহং, ভিক্খৰে, অস্সাদপরিযেসনং অচরিং. যো মনস্স অস্সাদো তদজ্ঝগমং. যাৰতা মনস্স অস্সাদো পঞ্ঞায মে সো সুদিট্ঠো. মনস্সাহং, ভিক্খৰে, আদীনৰপরিযেসনং অচরিং. যো মনস্স আদীনৰো তদজ্ঝগমং. যাৰতা মনস্স আদীনৰো পঞ্ঞায মে সো সুদিট্ঠো. মনস্সাহং, ভিক্খৰে, নিস্সরণপরিযেসনং অচরিং. যং মনস্স নিস্সরণং তদজ্ঝগমং. যাৰতা মনস্স নিস্সরণং, পঞ্ঞায মে তং সুদিট্ঠং.
‘‘যাৰকীৰঞ্চাহং, ভিক্খৰে, ইমেসং ছন্নং অজ্ঝত্তিকানং আযতনানং অস্সাদঞ্চ অস্সাদতো, আদীনৰঞ্চ আদীনৰতো, নিস্সরণঞ্চ নিস্সরণতো যথাভূতং নাব্ভঞ্ঞাসিং…পে… পচ্চঞ্ঞাসিং. ঞাণঞ্চ পন মে দস্সনং উদপাদি – ‘অকুপ্পা মে ৰিমুত্তি, অযমন্তিমা জাতি, নত্থি দানি পুনব্ভৰো’’’তি. ততিযং.
৪. দুতিযঅস্সাদপরিযেসনসুত্তং
১৬. ‘‘রূপানাহং, ভিক্খৰে, অস্সাদপরিযেসনং অচরিং. যো রূপানং অস্সাদো তদজ্ঝগমং. যাৰতা রূপানং অস্সাদো পঞ্ঞায মে সো সুদিট্ঠো. রূপানাহং, ভিক্খৰে, আদীনৰপরিযেসনং অচরিং. যো রূপানং আদীনৰো তদজ্ঝগমং. যাৰতা রূপানং আদীনৰো পঞ্ঞায মে সো সুদিট্ঠো. রূপানাহং, ভিক্খৰে, নিস্সরণপরিযেসনং অচরিং. যং রূপানং নিস্সরণং তদজ্ঝগমং. যাৰতা রূপানং নিস্সরণং, পঞ্ঞায মে তং সুদিট্ঠং. সদ্দানাহং, ভিক্খৰে… গন্ধানাহং, ভিক্খৰে… রসানাহং, ভিক্খৰে… ফোট্ঠব্বানাহং, ভিক্খৰে… ধম্মানাহং, ভিক্খৰে, অস্সাদপরিযেসনং অচরিং. যো ধম্মানং অস্সাদো তদজ্ঝগমং. যাৰতা ধম্মানং অস্সাদো পঞ্ঞায মে সো সুদিট্ঠো. ধম্মানাহং, ভিক্খৰে, আদীনৰপরিযেসনং অচরিং. যো ধম্মানং আদীনৰো তদজ্ঝগমং. যাৰতা ধম্মানং আদীনৰো পঞ্ঞায মে সো সুদিট্ঠো. ধম্মানাহং, ভিক্খৰে, নিস্সরণপরিযেসনং অচরিং. যং ধম্মানং নিস্সরণং তদজ্ঝগমং. যাৰতা ধম্মানং নিস্সরণং, পঞ্ঞায মে তং সুদিট্ঠং.
‘‘যাৰকীৰঞ্চাহং, ভিক্খৰে, ইমেসং ছন্নং বাহিরানং আযতনানং অস্সাদঞ্চ অস্সাদতো, আদীনৰঞ্চ আদীনৰতো, নিস্সরণঞ্চ নিস্সরণতো যথাভূতং নাব্ভঞ্ঞাসিং…পে… পচ্চঞ্ঞাসিং. ঞাণঞ্চ পন মে দস্সনং উদপাদি – ‘অকুপ্পা মে ৰিমুত্তি, অযমন্তিমা জাতি, নত্থি দানি পুনব্ভৰো’’’তি. চতুত্থং.
৫. পঠমনোচেঅস্সাদসুত্তং
১৭. ‘‘নো চেদং, ভিক্খৰে, চক্খুস্স অস্সাদো অভৰিস্স, নযিদং সত্তা চক্খুস্মিং সারজ্জেয্যুং. যস্মা চ খো, ভিক্খৰে, অত্থি চক্খুস্স অস্সাদো তস্মা সত্তা চক্খুস্মিং সারজ্জন্তি. নো চেদং, ভিক্খৰে, চক্খুস্স আদীনৰো অভৰিস্স, নযিদং সত্তা চক্খুস্মিং নিব্বিন্দেয্যুং. যস্মা চ খো, ভিক্খৰে, অত্থি চক্খুস্স আদীনৰো তস্মা সত্তা চক্খুস্মিং নিব্বিন্দন্তি. নো চেদং, ভিক্খৰে, চক্খুস্স নিস্সরণং অভৰিস্স, নযিদং সত্তা চক্খুস্মা নিস্সরেয্যুং. যস্মা চ খো, ভিক্খৰে, অত্থি চক্খুস্স নিস্সরণং তস্মা সত্তা চক্খুস্মা নিস্সরন্তি. নো চেদং, ভিক্খৰে, সোতস্স অস্সাদো অভৰিস্স… নো চেদং, ভিক্খৰে, ঘানস্স অস্সাদো অভৰিস্স… নো চেদং, ভিক্খৰে, জিৰ্হায অস্সাদো অভৰিস্স, নযিদং সত্তা জিৰ্হায সারজ্জেয্যুং. যস্মা চ খো, ভিক্খৰে, অত্থি জিৰ্হায অস্সাদো, তস্মা সত্তা জিৰ্হায সারজ্জন্তি. নো চেদং, ভিক্খৰে, জিৰ্হায আদীনৰো অভৰিস্স, নযিদং সত্তা জিৰ্হায নিব্বিন্দেয্যুং. যস্মা চ খো, ভিক্খৰে, অত্থি জিৰ্হায আদীনৰো, তস্মা সত্তা জিৰ্হায নিব্বিন্দন্তি. নো চেদং, ভিক্খৰে, জিৰ্হায নিস্সরণং অভৰিস্স, নযিদং সত্তা জিৰ্হায নিস্সরেয্যুং. যস্মা চ খো, ভিক্খৰে, অত্থি জিৰ্হায নিস্সরণং, তস্মা সত্তা জিৰ্হায নিস্সরন্তি. নো চেদং, ভিক্খৰে, কাযস্স অস্সাদো অভৰিস্স… নো চেদং, ভিক্খৰে, মনস্স অস্সাদো অভৰিস্স, নযিদং সত্তা মনস্মিং সারজ্জেয্যুং. যস্মা চ খো, ভিক্খৰে, অত্থি মনস্স অস্সাদো, তস্মা সত্তা মনস্মিং সারজ্জন্তি. নো চেদং, ভিক্খৰে, মনস্স আদীনৰো অভৰিস্স, নযিদং সত্তা মনস্মিং নিব্বিন্দেয্যুং. যস্মা চ খো, ভিক্খৰে, অত্থি মনস্স আদীনৰো, তস্মা সত্তা মনস্মিং নিব্বিন্দন্তি. নো চেদং, ভিক্খৰে, মনস্স নিস্সরণং অভৰিস্স, নযিদং সত্তা মনস্মা নিস্সরেয্যুং. যস্মা চ খো, ভিক্খৰে, অত্থি মনস্স নিস্সরণং, তস্মা সত্তা মনস্মা নিস্সরন্তি.
‘‘যাৰকীৰঞ্চ, ভিক্খৰে, সত্তা ইমেসং ছন্নং অজ্ঝত্তিকানং আযতনানং অস্সাদঞ্চ অস্সাদতো, আদীনৰঞ্চ আদীনৰতো, নিস্সরণঞ্চ নিস্সরণতো যথাভূতং নাব্ভঞ্ঞংসু, নেৰ তাৰ, ভিক্খৰে, সত্তা সদেৰকা লোকা সমারকা সব্রহ্মকা সস্সমণব্রাহ্মণিযা পজায সদেৰমনুস্সায নিস্সটা ৰিসঞ্ঞুত্তা ৰিপ্পমুত্তা ৰিমরিযাদীকতেন [ৰিপরিযাদিকতেন (সী. পী.), ৰিপরিযাদিকতেন (স্যা. কং. ক.)] চেতসা ৰিহরিংসু. যতো চ খো, ভিক্খৰে, সত্তা ইমেসং ছন্নং অজ্ঝত্তিকানং আযতনানং অস্সাদঞ্চ অস্সাদতো, আদীনৰঞ্চ আদীনৰতো, নিস্সরণঞ্চ নিস্সরণতো যথাভূতং অব্ভঞ্ঞংসু, অথ, ভিক্খৰে, সত্তা সদেৰকা লোকা সমারকা সব্রহ্মকা সস্সমণব্রাহ্মণিযা পজায সদেৰমনুস্সায নিস্সটা ৰিসঞ্ঞুত্তা ৰিপ্পমুত্তা ৰিমরিযাদীকতেন চেতসা ৰিহরন্তী’’তি. পঞ্চমং.
৬. দুতিযনোচেঅস্সাদসুত্তং
১৮. ‘‘নো চেদং, ভিক্খৰে, রূপানং অস্সাদো অভৰিস্স, নযিদং সত্তা রূপেসু সারজ্জেয্যুং. যস্মা চ খো, ভিক্খৰে, অত্থি রূপানং অস্সাদো, তস্মা সত্তা রূপেসু সারজ্জন্তি. নো চেদং, ভিক্খৰে, রূপানং আদীনৰো অভৰিস্স, নযিদং সত্তা রূপেসু নিব্বিন্দেয্যুং. যস্মা চ খো, ভিক্খৰে, অত্থি রূপানং আদীনৰো, তস্মা সত্তা রূপেসু নিব্বিন্দন্তি. নো চেদং, ভিক্খৰে, রূপানং নিস্সরণং অভৰিস্স, নযিদং সত্তা রূপেহি নিস্সরেয্যুং. যস্মা চ খো, ভিক্খৰে, অত্থি রূপানং নিস্সরণং, তস্মা সত্তা রূপেহি নিস্সরন্তি. নো চেদং, ভিক্খৰে, সদ্দানং… গন্ধানং… রসানং… ফোট্ঠব্বানং… ধম্মানং অস্সাদো অভৰিস্স, নযিদং সত্তা ধম্মেসু সারজ্জেয্যুং. যস্মা চ খো, ভিক্খৰে, অত্থি ধম্মানং অস্সাদো, তস্মা সত্তা ধম্মেসু সারজ্জন্তি. নো চেদং, ভিক্খৰে, ধম্মানং আদীনৰো অভৰিস্স, নযিদং সত্তা ধম্মেসু নিব্বিন্দেয্যুং. যস্মা চ খো, ভিক্খৰে, অত্থি ধম্মানং আদীনৰো, তস্মা সত্তা ধম্মেসু নিব্বিন্দন্তি. নো চেদং, ভিক্খৰে, ধম্মানং নিস্সরণং অভৰিস্স, নযিদং সত্তা ধম্মেহি নিস্সরেয্যুং. যস্মা চ খো, ভিক্খৰে, অত্থি ধম্মানং নিস্সরণং, তস্মা সত্তা ধম্মেহি নিস্সরন্তি.
‘‘যাৰকীৰঞ্চ, ভিক্খৰে, সত্তা ইমেসং ছন্নং বাহিরানং আযতনানং অস্সাদঞ্চ অস্সাদতো, আদীনৰঞ্চ আদীনৰতো, নিস্সরণঞ্চ নিস্সরণতো যথাভূতং নাব্ভঞ্ঞংসু, নেৰ তাৰ, ভিক্খৰে, সত্তা সদেৰকা লোকা সমারকা সব্রহ্মকা সস্সমণব্রাহ্মণিযা পজায সদেৰমনুস্সায নিস্সটা ৰিসঞ্ঞুত্তা ৰিপ্পমুত্তা ৰিমরিযাদীকতেন চেতসা ৰিহরিংসু. যতো চ খো, ভিক্খৰে, সত্তা ইমেসং ছন্নং বাহিরানং আযতনানং অস্সাদঞ্চ অস্সাদতো, আদীনৰঞ্চ আদীনৰতো, নিস্সরণঞ্চ নিস্সরণতো যথাভূতং অব্ভঞ্ঞংসু, অথ, ভিক্খৰে, সত্তা সদেৰকা লোকা সমারকা সব্রহ্মকা সস্সমণব্রাহ্মণিযা পজায সদেৰমনুস্সায নিস্সটা ৰিসঞ্ঞুত্তা ৰিপ্পমুত্তা ৰিমরিযাদীকতেন চেতসা ৰিহরন্তী’’তি. ছট্ঠং.
৭. পঠমাভিনন্দসুত্তং
১৯. ‘‘যো, ভিক্খৰে, চক্খুং অভিনন্দতি, দুক্খং সো অভিনন্দতি. যো দুক্খং অভিনন্দতি, অপরিমুত্তো সো দুক্খস্মাতি ৰদামি. যো সোতং…পে… যো ঘানং…পে… যো জিৰ্হং অভিনন্দতি, দুক্খং সো অভিনন্দতি. যো দুক্খং অভিনন্দতি, অপরিমুত্তো সো দুক্খস্মাতি ৰদামি. যো কাযং…পে… যো মনং অভিনন্দতি, দুক্খং সো অভিনন্দতি. যো দুক্খং অভিনন্দতি, অপরিমুত্তো সো দুক্খস্মা’’তি ৰদামি.
‘‘যো চ খো, ভিক্খৰে, চক্খুং নাভিনন্দতি, দুক্খং সো নাভিনন্দতি. যো দুক্খং নাভিনন্দতি, পরিমুত্তো সো দুক্খস্মাতি ৰদামি. যো সোতং…পে… যো ঘানং…পে… যো জিৰ্হং নাভিনন্দতি, দুক্খং সো নাভিনন্দতি. যো দুক্খং নাভিনন্দতি, পরিমুত্তো সো দুক্খস্মাতি ৰদামি. যো কাযং…পে… যো মনং নাভিনন্দতি, দুক্খং সো নাভিনন্দতি. যো দুক্খং নাভিনন্দতি, পরিমুত্তো সো দুক্খস্মা’’তি ৰদামি. সত্তমং.
৮. দুতিযাভিনন্দসুত্তং
২০. ‘‘যো, ভিক্খৰে, রূপে অভিনন্দতি, দুক্খং সো অভিনন্দতি. যো দুক্খং অভিনন্দতি, অপরিমুত্তো সো দুক্খস্মাতি ৰদামি. যো সদ্দে…পে… গন্ধে… রসে… ফোট্ঠব্বে… ধম্মে অভিনন্দতি, দুক্খং সো অভিনন্দতি. যো দুক্খং অভিনন্দতি, অপরিমুত্তো সো দুক্খস্মা’’তি ৰদামি.
‘‘যো চ খো, ভিক্খৰে, রূপে নাভিনন্দতি, দুক্খং সো নাভিনন্দতি. যো দুক্খং নাভিনন্দতি, পরিমুত্তো সো দুক্খস্মাতি ৰদামি. যো সদ্দে…পে… গন্ধে… রসে… ফোট্ঠব্বে… ধম্মে নাভিনন্দতি, দুক্খং সো নাভিনন্দতি. যো দুক্খং নাভিনন্দতি, পরিমুত্তো সো দুক্খস্মা’’তি ৰদামি. অট্ঠমং.
৯. পঠমদুক্খুপ্পাদসুত্তং
২১. ‘‘যো, ভিক্খৰে, চক্খুস্স উপ্পাদো ঠিতি অভিনিব্বত্তি পাতুভাৰো, দুক্খস্সেসো উপ্পাদো, রোগানং ঠিতি, জরামরণস্স পাতুভাৰো. যো সোতস্স…পে… যো ঘানস্স… যো জিৰ্হায… যো কাযস্স… যো মনস্স উপ্পাদো ঠিতি অভিনিব্বত্তি পাতুভাৰো, দুক্খস্সেসো উপ্পাদো, রোগানং ঠিতি, জরামরণস্স পাতুভাৰো.
‘‘যো চ খো, ভিক্খৰে, চক্খুস্স নিরোধো ৰূপসমো অত্থঙ্গমো, দুক্খস্সেসো নিরোধো, রোগানং ৰূপসমো, জরামরণস্স অত্থঙ্গমো. যো সোতস্স… যো ঘানস্স… যো জিৰ্হায… যো কাযস্স… যো মনস্স নিরোধো ৰূপসমো অত্থঙ্গমো, দুক্খস্সেসো নিরোধো, রোগানং ৰূপসমো, জরামরণস্স অত্থঙ্গমো’’তি. নৰমং.
১০. দুতিযদুক্খুপ্পাদসুত্তং
২২. ‘‘যো, ভিক্খৰে, রূপানং উপ্পাদো ঠিতি অভিনিব্বত্তি পাতুভাৰো, দুক্খস্সেসো উপ্পাদো, রোগানং ঠিতি, জরামরণস্স পাতুভাৰো. যো সদ্দানং…পে… যো গন্ধানং… যো রসানং… যো ফোট্ঠব্বানং… যো ধম্মানং উপ্পাদো ঠিতি অভিনিব্বত্তি পাতুভাৰো, দুক্খস্সেসো উপ্পাদো, রোগানং ঠিতি, জরামরণস্স পাতুভাৰো.
‘‘যো চ খো, ভিক্খৰে, রূপানং নিরোধো ৰূপসমো অত্থঙ্গমো, দুক্খস্সেসো নিরোধো, রোগানং ৰূপসমো, জরামরণস্স অত্থঙ্গমো. যো সদ্দানং…পে… যো গন্ধানং… যো রসানং… যো ফোট্ঠব্বানং… যো ধম্মানং নিরোধো ৰূপসমো অত্থঙ্গমো, দুক্খস্সেসো নিরোধো, রোগানং ৰূপসমো, জরামরণস্স অত্থঙ্গমো’’তি. দসমং.
যমকৰগ্গো দুতিযো.
তস্সুদ্দানং –
সম্বোধেন দুৰে ৰুত্তা, অস্সাদেন অপরে দুৰে;
নো চেতেন দুৰে ৰুত্তা, অভিনন্দেন অপরে দুৰে;
উপ্পাদেন দুৰে ৰুত্তা, ৰগ্গো তেন পৰুচ্চতীতি.
৩. সব্বৰগ্গো
১. সব্বসুত্তং
২৩. সাৰত্থিনিদানং. ‘‘সব্বং ৰো, ভিক্খৰে, দেসেস্সামি. তং সুণাথ. কিঞ্চ, ভিক্খৰে, সব্বং? চক্খুঞ্চেৰ রূপা চ, সোতঞ্চ [সোতঞ্চেৰ (?) এৰমিতরযুগলেসুপি] সদ্দা চ, ঘানঞ্চ গন্ধা চ, জিৰ্হা চ রসা চ, কাযো চ ফোট্ঠব্বা চ, মনো চ ধম্মা চ – ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, সব্বং. যো, ভিক্খৰে, এৰং ৰদেয্য – ‘অহমেতং সব্বং পচ্চক্খায অঞ্ঞং সব্বং পঞ্ঞাপেস্সামী’তি, তস্স ৰাচাৰত্থুকমেৰস্স [ৰাচাৰত্থুরেৰস্স (সী. পী.), ৰাচাৰত্থুদেৰস্স (স্যা. কং.)]; পুট্ঠো চ ন সম্পাযেয্য, উত্তরিঞ্চ ৰিঘাতং আপজ্জেয্য. তং কিস্স হেতু? যথা তং, ভিক্খৰে, অৰিসযস্মি’’ন্তি. পঠমং.
২. পহানসুত্তং
২৪. ‘‘সব্বপ্পহানায [সব্বং পহানায (স্যা. কং. ক.)] ৰো, ভিক্খৰে, ধম্মং দেসেস্সামি. তং সুণাথ. কতমো চ, ভিক্খৰে, সব্বপ্পহানায ধম্মো? চক্খুং, ভিক্খৰে, পহাতব্বং, রূপা পহাতব্বা, চক্খুৰিঞ্ঞাণং পহাতব্বং, চক্খুসম্ফস্সো পহাতব্বো, যম্পিদং চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা তম্পি পহাতব্বং…পে… যম্পিদং সোতসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা তম্পি পহাতব্বং… যম্পিদং ঘানসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা তম্পি পহাতব্বং. জিৰ্হা পহাতব্বা, রসা পহাতব্বা, জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণং পহাতব্বং, জিৰ্হাসম্ফস্সো পহাতব্বো, যম্পিদং জিৰ্হাসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা তম্পি পহাতব্বং. কাযো পহাতব্বো… মনো পহাতব্বো, ধম্মা পহাতব্বা, মনোৰিঞ্ঞাণং পহাতব্বং, মনোসম্ফস্সো পহাতব্বো, যম্পিদং মনোসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা তম্পি পহাতব্বং. অযং খো, ভিক্খৰে, সব্বপ্পহানায ধম্মো’’তি. দুতিযং.
৩. অভিঞ্ঞাপরিঞ্ঞাপহানসুত্তং
২৫. ‘‘সব্বং অভিঞ্ঞা পরিঞ্ঞা পহানায ৰো, ভিক্খৰে, ধম্মং দেসেস্সামি. তং সুণাথ. কতমো চ, ভিক্খৰে, সব্বং অভিঞ্ঞা পরিঞ্ঞা পহানায ধম্মো? চক্খুং, ভিক্খৰে, অভিঞ্ঞা পরিঞ্ঞা পহাতব্বং, রূপা অভিঞ্ঞা পরিঞ্ঞা পহাতব্বা, চক্খুৰিঞ্ঞাণং অভিঞ্ঞা পরিঞ্ঞা পহাতব্বং, চক্খুসম্ফস্সো অভিঞ্ঞা পরিঞ্ঞা পহাতব্বো, যম্পিদং চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা তম্পি অভিঞ্ঞা পরিঞ্ঞা পহাতব্বং…পে… জিৰ্হা অভিঞ্ঞা পরিঞ্ঞা পহাতব্বা, রসা অভিঞ্ঞা পরিঞ্ঞা পহাতব্বা, জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণং অভিঞ্ঞা পরিঞ্ঞা পহাতব্বং, জিৰ্হাসম্ফস্সো অভিঞ্ঞা পরিঞ্ঞা পহাতব্বো, যম্পিদং জিৰ্হাসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা তম্পি অভিঞ্ঞা পরিঞ্ঞা পহাতব্বং. কাযো অভিঞ্ঞা পরিঞ্ঞা পহাতব্বো… মনো অভিঞ্ঞা পরিঞ্ঞা পহাতব্বো, ধম্মা অভিঞ্ঞা পরিঞ্ঞা পহাতব্বা, মনোৰিঞ্ঞাণং অভিঞ্ঞা পরিঞ্ঞা পহাতব্বং, মনোসম্ফস্সো অভিঞ্ঞা পরিঞ্ঞা পহাতব্বো, যম্পিদং মনোসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা তম্পি অভিঞ্ঞা পরিঞ্ঞা পহাতব্বং. অযং খো, ভিক্খৰে, সব্বং অভিঞ্ঞা পরিঞ্ঞা পহানায ধম্মো’’তি. ততিযং.
৪. পঠমঅপরিজাননসুত্তং
২৬. ‘‘সব্বং, ভিক্খৰে, অনভিজানং অপরিজানং অৰিরাজযং অপ্পজহং অভব্বো দুক্খক্খযায. কিঞ্চ, ভিক্খৰে, অনভিজানং অপরিজানং অৰিরাজযং অপ্পজহং অভব্বো দুক্খক্খযায? চক্খুং, ভিক্খৰে, অনভিজানং অপরিজানং অৰিরাজযং অপ্পজহং অভব্বো দুক্খক্খযায. রূপে অনভিজানং অপরিজানং অৰিরাজযং অপ্পজহং অভব্বো দুক্খক্খযায. চক্খুৰিঞ্ঞাণং অনভিজানং অপরিজানং অৰিরাজযং অপ্পজহং অভব্বো দুক্খক্খযায. চক্খুসম্ফস্সং অনভিজানং অপরিজানং অৰিরাজযং অপ্পজহং অভব্বো দুক্খক্খযায. যম্পিদং চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা তম্পি অনভিজানং অপরিজানং অৰিরাজযং অপ্পজহং অভব্বো দুক্খক্খযায…পে… জিৰ্হং অনভিজানং অপরিজানং অৰিরাজযং অপ্পজহং অভব্বো দুক্খক্খযায. রসে…পে… জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণং…পে… জিৰ্হাসম্ফস্সং…পে… যম্পিদং জিৰ্হাসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা তম্পি অনভিজানং অপরিজানং অৰিরাজযং অপ্পজহং অভব্বো দুক্খক্খযায. কাযং…পে… মনং অনভিজানং অপরিজানং অৰিরাজযং অপ্পজহং অভব্বো দুক্খক্খযায. ধম্মে…পে… মনোৰিঞ্ঞাণং…পে… মনোসম্ফস্সং…পে… যম্পিদং মনোসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা তম্পি অনভিজানং অপরিজানং অৰিরাজযং অপ্পজহং অভব্বো দুক্খক্খযায. ইদং খো, ভিক্খৰে, সব্বং অনভিজানং অপরিজানং অৰিরাজযং অপ্পজহং অভব্বো দুক্খক্খযায.
‘‘সব্বঞ্চ খো, ভিক্খৰে, অভিজানং পরিজানং ৰিরাজযং পজহং ভব্বো দুক্খক্খযায. কিঞ্চ, ভিক্খৰে, সব্বং অভিজানং পরিজানং ৰিরাজযং পজহং ভব্বো দুক্খক্খযায? চক্খুং, ভিক্খৰে, অভিজানং পরিজানং ৰিরাজযং পজহং ভব্বো দুক্খক্খযায. রূপে অভিজানং পরিজানং ৰিরাজযং পজহং ভব্বো দুক্খক্খযায. চক্খুৰিঞ্ঞাণং অভিজানং পরিজানং ৰিরাজযং পজহং ভব্বো দুক্খক্খযায. চক্খুসম্ফস্সং অভিজানং পরিজানং ৰিরাজযং পজহং ভব্বো দুক্খক্খযায. যম্পিদং চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা তম্পি অভিজানং পরিজানং ৰিরাজযং পজহং ভব্বো দুক্খক্খযায…পে… জিৰ্হং অভিজানং পরিজানং ৰিরাজযং পজহং ভব্বো দুক্খক্খযায. রসে…পে… জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণং…পে… জিৰ্হাসম্ফস্সং…পে… যম্পিদং জিৰ্হাসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা তম্পি অভিজানং পরিজানং ৰিরাজযং পজহং ভব্বো দুক্খক্খযায. কাযং…পে… মনং অভিজানং পরিজানং ৰিরাজযং পজহং ভব্বো দুক্খক্খযায. ধম্মে…পে… মনোৰিঞ্ঞাণং…পে… মনোসম্ফস্সং…পে… যম্পিদং মনোসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা তম্পি অভিজানং পরিজানং ৰিরাজযং পজহং ভব্বো দুক্খক্খযায. ইদং খো, ভিক্খৰে, সব্বং অভিজানং পরিজানং ৰিরাজযং পজহং ভব্বো দুক্খক্খযাযা’’তি. চতুত্থং.
৫. দুতিযঅপরিজাননসুত্তং
২৭. ‘‘সব্বং, ভিক্খৰে, অনভিজানং অপরিজানং অৰিরাজযং অপ্পজহং অভব্বো দুক্খক্খযায. কিঞ্চ, ভিক্খৰে, সব্বং অনভিজানং অপরিজানং অৰিরাজযং অপ্পজহং অভব্বো দুক্খক্খযায? যঞ্চ, ভিক্খৰে, চক্খু, যে চ রূপা, যঞ্চ চক্খুৰিঞ্ঞাণং, যে চ চক্খুৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতব্বা ধম্মা…পে… যা চ জিৰ্হা, যে চ রসা, যঞ্চ জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণং, যে চ জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতব্বা ধম্মা; যো চ কাযো, যে চ ফোট্ঠব্বা, যঞ্চ কাযৰিঞ্ঞাণং, যে চ কাযৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতব্বা ধম্মা; যো চ মনো, যে চ ধম্মা, যঞ্চ মনোৰিঞ্ঞাণং, যে চ মনোৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতব্বা ধম্মা – ইদং খো, ভিক্খৰে, সব্বং অনভিজানং অপরিজানং অৰিরাজযং অপ্পজহং অভব্বো দুক্খক্খযায.
‘‘সব্বং, ভিক্খৰে, অভিজানং পরিজানং ৰিরাজযং পজহং ভব্বো দুক্খক্খযায. কিঞ্চ, ভিক্খৰে, সব্বং অভিজানং পরিজানং ৰিরাজযং পজহং ভব্বো দুক্খক্খযায? যঞ্চ, ভিক্খৰে, চক্খু, যে চ রূপা, যঞ্চ চক্খুৰিঞ্ঞাণং, যে চ চক্খুৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতব্বা ধম্মা…পে… যা চ জিৰ্হা, যে চ রসা, যঞ্চ জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণং, যে চ জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতব্বা ধম্মা; যো চ কাযো, যে চ ফোট্ঠব্বা, যঞ্চ কাযৰিঞ্ঞাণং, যে চ কাযৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতব্বা ধম্মা; যো চ মনো, যে চ ধম্মা, যঞ্চ মনোৰিঞ্ঞাণং, যে চ মনোৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতব্বা ধম্মা – ইদং খো, ভিক্খৰে, সব্বং অভিজানং পরিজানং ৰিরাজযং পজহং ভব্বো দুক্খক্খযাযা’’তি. পঞ্চমং.
৬. আদিত্তসুত্তং
২৮. একং সমযং ভগৰা গযাযং ৰিহরতি গযাসীসে সদ্ধিং ভিক্খুসহস্সেন. তত্র খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘সব্বং, ভিক্খৰে, আদিত্তং. কিঞ্চ, ভিক্খৰে, সব্বং আদিত্তং? চক্খু [চক্খুং (সী. স্যা. কং. পী.)], ভিক্খৰে, আদিত্তং, রূপা আদিত্তা, চক্খুৰিঞ্ঞাণং আদিত্তং, চক্খুসম্ফস্সো আদিত্তো. যম্পিদং চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা তম্পি আদিত্তং. কেন আদিত্তং? ‘রাগগ্গিনা, দোসগ্গিনা, মোহগ্গিনা আদিত্তং, জাতিযা জরায মরণেন সোকেহি পরিদেৰেহি দুক্খেহি দোমনস্সেহি উপাযাসেহি আদিত্ত’ন্তি ৰদামি…পে… জিৰ্হা আদিত্তা, রসা আদিত্তা, জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণং আদিত্তং, জিৰ্হাসম্ফস্সো আদিত্তো. যম্পিদং জিৰ্হাসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা তম্পি আদিত্তং. কেন আদিত্তং? ‘রাগগ্গিনা, দোসগ্গিনা, মোহগ্গিনা আদিত্তং, জাতিযা জরায মরণেন সোকেহি পরিদেৰেহি দুক্খেহি দোমনস্সেহি উপাযাসেহি আদিত্ত’ন্তি ৰদামি…পে… মনো আদিত্তো, ধম্মা আদিত্তা, মনোৰিঞ্ঞাণং আদিত্তং, মনোসম্ফস্সো আদিত্তো. যম্পিদং মনোসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা তম্পি আদিত্তং. কেন আদিত্তং? ‘রাগগ্গিনা, দোসগ্গিনা, মোহগ্গিনা আদিত্তং, জাতিযা জরায মরণেন সোকেহি পরিদেৰেহি দুক্খেহি দোমনস্সেহি উপাযাসেহি আদিত্ত’ন্তি ৰদামি. এৰং পস্সং, ভিক্খৰে, সুতৰা অরিযসাৰকো চক্খুস্মিম্পি নিব্বিন্দতি, রূপেসুপি নিব্বিন্দতি, চক্খুৰিঞ্ঞাণেপি নিব্বিন্দতি, চক্খুসম্ফস্সেপি নিব্বিন্দতি, যম্পিদং চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা তস্মিম্পি নিব্বিন্দতি …পে… যম্পিদং মনোসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা তস্মিম্পি নিব্বিন্দতি. নিব্বিন্দং ৰিরজ্জতি; ৰিরাগা ৰিমুচ্চতি; ৰিমুত্তস্মিং ৰিমুত্তমিতি ঞাণং হোতি. ‘খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতী’’তি. ইদমৰোচ ভগৰা. অত্তমনা তে ভিক্খূ ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দুং. ইমস্মিঞ্চ পন ৰেয্যাকরণস্মিং ভঞ্ঞমানে তস্স ভিক্খুসহস্সস্স অনুপাদায আসৰেহি চিত্তানি ৰিমুচ্চিংসূতি. ছট্ঠং.
৭. অদ্ধভূতসুত্তং
২৯. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা রাজগহে ৰিহরতি ৰেল়ুৰনে কলন্দকনিৰাপে. তত্র খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘সব্বং, ভিক্খৰে, অদ্ধভূতং [অন্ধভূতং (সী. স্যা. কং.)]. কিঞ্চ, ভিক্খৰে, সব্বং অদ্ধভূতং? চক্খু, ভিক্খৰে, অদ্ধভূতং, রূপা অদ্ধভূতা, চক্খুৰিঞ্ঞাণং অদ্ধভূতং, চক্খুসম্ফস্সো অদ্ধভূতো, যম্পিদং চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা তম্পি অদ্ধভূতং. কেন অদ্ধভূতং? ‘জাতিযা জরায মরণেন সোকেহি পরিদেৰেহি দুক্খেহি দোমনস্সেহি উপাযাসেহি অদ্ধভূত’ন্তি ৰদামি…পে… জিৰ্হা অদ্ধভূতা, রসা অদ্ধভূতা, জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণং অদ্ধভূতং, জিৰ্হাসম্ফস্সো অদ্ধভূতো, যম্পিদং জিৰ্হাসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা তম্পি অদ্ধভূতং. কেন অদ্ধভূতং? ‘জাতিযা জরায মরণেন সোকেহি পরিদেৰেহি দুক্খেহি দোমনস্সেহি উপাযাসেহি অদ্ধভূত’ন্তি ৰদামি. কাযো অদ্ধভূতো…পে… মনো অদ্ধভূতো, ধম্মা অদ্ধভূতা, মনোৰিঞ্ঞাণং অদ্ধভূতং, মনোসম্ফস্সো অদ্ধভূতো, যম্পিদং মনোসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা তম্পি অদ্ধভূতং. কেন অদ্ধভূতং? ‘জাতিযা জরায মরণেন সোকেহি পরিদেৰেহি দুক্খেহি দোমনস্সেহি উপাযাসেহি অদ্ধভূত’ন্তি ৰদামি. এৰং পস্সং, ভিক্খৰে, সুতৰা অরিযসাৰকো চক্খুস্মিম্পি নিব্বিন্দতি, রূপেসুপি নিব্বিন্দতি, চক্খুৰিঞ্ঞাণেপি নিব্বিন্দতি, চক্খুসম্ফস্সেপি নিব্বিন্দতি…পে… যম্পিদং মনোসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা তস্মিম্পি নিব্বিন্দতি. নিব্বিন্দং ৰিরজ্জতি, ৰিরাগা ৰিমুচ্চতি, ৰিমুত্তস্মিং ‘ৰিমুত্ত’মিতি ঞাণং হোতি, ‘খীণা জাতি ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতী’’তি. সত্তমং.
৮. সমুগ্ঘাতসারুপ্পসুত্তং
৩০. ‘‘সব্বমঞ্ঞিতসমুগ্ঘাতসারুপ্পং ৰো, ভিক্খৰে, পটিপদং দেসেস্সামি. তং সুণাথ, সাধুকং মনসি করোথ; ভাসিস্সামীতি. কতমা চ সা, ভিক্খৰে, সব্বমঞ্ঞিতসমুগ্ঘাতসারুপ্পা পটিপদা? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু চক্খুং ন মঞ্ঞতি, চক্খুস্মিং ন মঞ্ঞতি, চক্খুতো ন মঞ্ঞতি, চক্খুং মেতি ন মঞ্ঞতি. রূপে ন মঞ্ঞতি, রূপেসু ন মঞ্ঞতি, রূপতো ন মঞ্ঞতি, রূপা মেতি ন মঞ্ঞতি. চক্খুৰিঞ্ঞাণং ন মঞ্ঞতি, চক্খুৰিঞ্ঞাণস্মিং ন মঞ্ঞতি, চক্খুৰিঞ্ঞাণতো ন মঞ্ঞতি, চক্খুৰিঞ্ঞাণং মেতি ন মঞ্ঞতি. চক্খুসম্ফস্সং ন মঞ্ঞতি, চক্খুসম্ফস্সস্মিং ন মঞ্ঞতি, চক্খুসম্ফস্সতো ন মঞ্ঞতি, চক্খুসম্ফস্সো মেতি ন মঞ্ঞতি. যম্পিদং চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা তম্পি ন মঞ্ঞতি, তস্মিম্পি ন মঞ্ঞতি, ততোপি ন মঞ্ঞতি, তং মেতি ন মঞ্ঞতি…পে… জিৰ্হং ন মঞ্ঞতি, জিৰ্হায ন মঞ্ঞতি, জিৰ্হাতো ন মঞ্ঞতি, জিৰ্হা মেতি ন মঞ্ঞতি. রসে ন মঞ্ঞতি, রসেসু ন মঞ্ঞতি, রসতো ন মঞ্ঞতি, রসা মেতি ন মঞ্ঞতি. জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণং ন মঞ্ঞতি, জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণস্মিং ন মঞ্ঞতি, জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণতো ন মঞ্ঞতি, জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণং মেতি ন মঞ্ঞতি. জিৰ্হাসম্ফস্সং ন মঞ্ঞতি, জিৰ্হাসম্ফস্সস্মিং ন মঞ্ঞতি, জিৰ্হাসম্ফস্সতো ন মঞ্ঞতি, জিৰ্হাসম্ফস্সো মেতি ন মঞ্ঞতি. যম্পিদং জিৰ্হাসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা তম্পি ন মঞ্ঞতি, তস্মিম্পি ন মঞ্ঞতি, ততোপি ন মঞ্ঞতি, তং মেতি ন মঞ্ঞতি…পে… মনং ন মঞ্ঞতি, মনস্মিং ন মঞ্ঞতি, মনতো ন মঞ্ঞতি, মনো মেতি ন মঞ্ঞতি. ধম্মে ন মঞ্ঞতি, ধম্মেসু ন মঞ্ঞতি, ধম্মতো ন মঞ্ঞতি, ধম্মা মেতি ন মঞ্ঞতি. মনোৰিঞ্ঞাণং ন মঞ্ঞতি, মনোৰিঞ্ঞাণস্মিং ন মঞ্ঞতি, মনোৰিঞ্ঞাণতো ন মঞ্ঞতি, মনোৰিঞ্ঞাণং মেতি ন মঞ্ঞতি. মনোসম্ফস্সং ন মঞ্ঞতি, মনোসম্ফস্সস্মিং ন মঞ্ঞতি, মনোসম্ফস্সতো ন মঞ্ঞতি, মনোসম্ফস্সো মেতি ন মঞ্ঞতি. যম্পিদং মনোসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা তম্পি ন মঞ্ঞতি, তস্মিম্পি ন মঞ্ঞতি, ততোপি ন মঞ্ঞতি, তং মেতি ন মঞ্ঞতি. সব্বং ন মঞ্ঞতি, সব্বস্মিং ন মঞ্ঞতি, সব্বতো ন মঞ্ঞতি, সব্বং মেতি ন মঞ্ঞতি. সো এৰং অমঞ্ঞমানো ন চ কিঞ্চি লোকে উপাদিযতি. অনুপাদিযং ন পরিতস্সতি. অপরিতস্সং পচ্চত্তঞ্ঞেৰ পরিনিব্বাযতি. ‘খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতি. অযং খো সা, ভিক্খৰে, সব্বমঞ্ঞিতসমুগ্ঘাতসারুপ্পা পটিপদা’’তি. অট্ঠমং.
৯. পঠমসমুগ্ঘাতসপ্পাযসুত্তং
৩১. ‘‘সব্বমঞ্ঞিতসমুগ্ঘাতসপ্পাযং ৰো, ভিক্খৰে, পটিপদং দেসেস্সামি. তং সুণাথ. কতমা চ সা, ভিক্খৰে, সব্বমঞ্ঞিতসমুগ্ঘাতসপ্পাযা পটিপদা? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু চক্খুং ন মঞ্ঞতি, চক্খুস্মিং ন মঞ্ঞতি, চক্খুতো ন মঞ্ঞতি, চক্খুং মেতি ন মঞ্ঞতি. রূপে ন মঞ্ঞতি…পে… চক্খুৰিঞ্ঞাণং ন মঞ্ঞতি, চক্খুসম্ফস্সং ন মঞ্ঞতি, যম্পিদং চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা তম্পি ন মঞ্ঞতি, তস্মিম্পি ন মঞ্ঞতি, ততোপি ন মঞ্ঞতি, তং মেতি ন মঞ্ঞতি. যঞ্হি, ভিক্খৰে, মঞ্ঞতি, যস্মিং মঞ্ঞতি, যতো মঞ্ঞতি, যং মেতি মঞ্ঞতি, ততো তং হোতি অঞ্ঞথা. অঞ্ঞথাভাৰী ভৰসত্তো লোকো ভৰমেৰাভিনন্দতি…পে… জিৰ্হং ন মঞ্ঞতি, জিৰ্হায ন মঞ্ঞতি, জিৰ্হাতো ন মঞ্ঞতি, জিৰ্হা মেতি ন মঞ্ঞতি. রসে ন মঞ্ঞতি…পে… জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণং ন মঞ্ঞতি, জিৰ্হাসম্ফস্সং ন মঞ্ঞতি. যম্পিদং জিৰ্হাসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা তম্পি ন মঞ্ঞতি, তস্মিম্পি ন মঞ্ঞতি, ততোপি ন মঞ্ঞতি, তং মেতি ন মঞ্ঞতি. যঞ্হি, ভিক্খৰে, মঞ্ঞতি, যস্মিং মঞ্ঞতি, যতো মঞ্ঞতি, যং মেতি মঞ্ঞতি, ততো তং হোতি অঞ্ঞথা. অঞ্ঞথাভাৰী ভৰসত্তো লোকো ভৰমেৰাভিনন্দতি…পে… মনং ন মঞ্ঞতি, মনস্মিং ন মঞ্ঞতি, মনতো ন মঞ্ঞতি, মনো মেতি ন মঞ্ঞতি. ধম্মে ন মঞ্ঞতি…পে… মনোৰিঞ্ঞাণং ন মঞ্ঞতি, মনোসম্ফস্সং ন মঞ্ঞতি. যম্পিদং মনোসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা তম্পি ন মঞ্ঞতি, তস্মিম্পি ন মঞ্ঞতি, ততোপি ন মঞ্ঞতি, তং মেতি ন মঞ্ঞতি. যঞ্হি, ভিক্খৰে, মঞ্ঞতি, যস্মিং মঞ্ঞতি, যতো মঞ্ঞতি, যং মেতি মঞ্ঞতি, ততো তং হোতি অঞ্ঞথা. অঞ্ঞথাভাৰী ভৰসত্তো লোকো ভৰমেৰাভিনন্দতি. যাৰতা, ভিক্খৰে, খন্ধধাতুআযতনং তম্পি ন মঞ্ঞতি, তস্মিম্পি ন মঞ্ঞতি, ততোপি ন মঞ্ঞতি, তং মেতি ন মঞ্ঞতি. সো এৰং অমঞ্ঞমানো ন চ কিঞ্চি লোকে উপাদিযতি. অনুপাদিযং ন পরিতস্সতি. অপরিতস্সং পচ্চত্তঞ্ঞেৰ পরিনিব্বাযতি. ‘খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতি. অযং খো সা, ভিক্খৰে, সব্বমঞ্ঞিতসমুগ্ঘাতসপ্পাযা পটিপদা’’তি. নৰমং.
১০. দুতিযসমুগ্ঘাতসপ্পাযসুত্তং
৩২. ‘‘সব্বমঞ্ঞিতসমুগ্ঘাতসপ্পাযং ৰো, ভিক্খৰে, পটিপদং দেসেস্সামি. তং সুণাথ. কতমা চ সা, ভিক্খৰে, সব্বমঞ্ঞিতসমুগ্ঘাতসপ্পাযা পটিপদা?
‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৰে, চক্খুং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি?
‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’.
‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰা তং সুখং ৰা’’তি?
‘‘দুক্খং, ভন্তে’’.
‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি?
‘‘নো হেতং ভন্তে’’.
‘‘রূপা…পে… চক্খুৰিঞ্ঞাণং… চক্খুসম্ফস্সো নিচ্চো ৰা অনিচ্চো ৰা’’তি?
‘‘অনিচ্চো, ভন্তে’’…পে….
‘‘যম্পিদং চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা তম্পি নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি?
‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’.
‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰা তং সুখং ৰা’’তি?
‘‘দুক্খং, ভন্তে’’.
‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি?
‘‘নো হেতং, ভন্তে’’…পে….
‘‘জিৰ্হা নিচ্চা ৰা অনিচ্চা ৰা’’তি?
‘‘অনিচ্চা ভন্তে’’…পে….
‘‘রসা… জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণং… জিৰ্হাসম্ফস্সো…পে… যম্পিদং জিৰ্হাসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা তম্পি নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি?
‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’…পে… ধম্মা… মনোৰিঞ্ঞাণং… মনোসম্ফস্সো নিচ্চো ৰা অনিচ্চো ৰাতি?
‘‘অনিচ্চো, ভন্তে’’.
‘‘যম্পিদং মনোসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা তম্পি নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি?
‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’.
‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰা তং সুখং ৰা’’তি?
‘‘দুক্খং ভন্তে’’.
‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি?
‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.
‘‘এৰং পস্সং, ভিক্খৰে, সুতৰা অরিযসাৰকো চক্খুস্মিম্পি নিব্বিন্দতি, রূপেসুপি নিব্বিন্দতি, চক্খুৰিঞ্ঞাণেপি নিব্বিন্দতি, চক্খুসম্ফস্সেপি নিব্বিন্দতি. যম্পিদং চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা তস্মিম্পি নিব্বিন্দতি…পে… জিৰ্হাযপি নিব্বিন্দতি, রসেসুপি…পে… যম্পিদং জিৰ্হাসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা তস্মিম্পি নিব্বিন্দতি. মনস্মিম্পি নিব্বিন্দতি, ধম্মেসুপি নিব্বিন্দতি, মনোৰিঞ্ঞাণেপি নিব্বিন্দতি, মনোসম্ফস্সেপি নিব্বিন্দতি. যম্পিদং মনোসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা তস্মিম্পি নিব্বিন্দতি. নিব্বিন্দং ৰিরজ্জতি; ৰিরাগা ৰিমুচ্চতি; ৰিমুত্তস্মিং ৰিমুত্তমিতি ঞাণং হোতি. ‘খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতি. অযং খো সা, ভিক্খৰে, সব্বমঞ্ঞিতসমুগ্ঘাতসপ্পাযা পটিপদা’’তি. দসমং.
সব্বৰগ্গো ততিযো.
তস্সুদ্দানং –
সব্বঞ্চ দ্ৰেপি পহানা, পরিজানাপরে দুৰে;
আদিত্তং অদ্ধভূতঞ্চ, সারুপ্পা দ্ৰে চ সপ্পাযা;
ৰগ্গো তেন পৰুচ্চতীতি.
৪. জাতিধম্মৰগ্গো
১-১০. জাতিধম্মাদিসুত্তদসকং
৩৩. সাৰত্থিনিদানং. তত্র খো…পে… ‘‘সব্বং, ভিক্খৰে, জাতিধম্মং. কিঞ্চ, ভিক্খৰে, সব্বং জাতিধম্মং? চক্খু, ভিক্খৰে, জাতিধম্মং. রূপা… চক্খুৰিঞ্ঞাণং… চক্খুসম্ফস্সো জাতিধম্মো. যম্পিদং চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা তম্পি জাতিধম্মং…পে… জিৰ্হা… রসা… জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণং… জিৰ্হাসম্ফস্সো… যম্পিদং জিৰ্হাসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা তম্পি জাতিধম্মং. কাযো…পে... মনো জাতিধম্মো, ধম্মা জাতিধম্মা, মনোৰিঞ্ঞাণং জাতিধম্মং, মনোসম্ফস্সো জাতিধম্মো. যম্পিদং মনোসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা তম্পি জাতিধম্মং. এৰং পস্সং, ভিক্খৰে, সুতৰা অরিযসাৰকো চক্খুস্মিম্পি নিব্বিন্দতি, রূপেসুপি… চক্খুৰিঞ্ঞাণেপি… চক্খুসম্ফস্সেপি…পে… নাপরং ইত্থত্তাযাতি পজানাতী’’তি. পঠমং.
৩৪. ‘‘সব্বং, ভিক্খৰে, জরাধম্মং…পে… সংখিত্তং. দুতিযং.
৩৫. ‘‘সব্বং, ভিক্খৰে, ব্যাধিধম্মং…পে…. ততিযং.
৩৬. ‘‘সব্বং, ভিক্খৰে, মরণধম্মং…পে…. চতুত্থং.
৩৭. ‘‘সব্বং, ভিক্খৰে, সোকধম্মং…পে…. পঞ্চমং.
৩৮. ‘‘সব্বং, ভিক্খৰে, সংকিলেসিকধম্মং…পে…. ছট্ঠং.
৩৯. ‘‘সব্বং, ভিক্খৰে, খযধম্মং…পে…. সত্তমং.
৪০. ‘‘সব্বং, ভিক্খৰে, ৰযধম্মং…পে…. অট্ঠমং.
৪১. ‘‘সব্বং, ভিক্খৰে, সমুদযধম্মং…পে…. নৰমং.
৪২. ‘‘সব্বং, ভিক্খৰে, নিরোধধম্মং…পে…. দসমং.
জাতিধম্মৰগ্গো চতুত্থো.
তস্সুদ্দানং –
জাতিজরাব্যাধিমরণং, সোকো চ সংকিলেসিকং;
খযৰযসমুদযং, নিরোধধম্মেন তে দসাতি.
৫. সব্বঅনিচ্চৰগ্গো
১-৯. অনিচ্চাদিসুত্তনৰকং
৪৩. সাৰত্থিনিদানং. তত্র খো…পে… ‘‘সব্বং, ভিক্খৰে, অনিচ্চং. কিঞ্চ, ভিক্খৰে, সব্বং অনিচ্চং? চক্খু, ভিক্খৰে, অনিচ্চং, রূপা অনিচ্চা, চক্খুৰিঞ্ঞাণং অনিচ্চং, চক্খুসম্ফস্সো অনিচ্চো. যম্পিদং চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা তম্পি অনিচ্চং…পে… জিৰ্হা অনিচ্চা, রসা অনিচ্চা, জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণং অনিচ্চং, জিৰ্হাসম্ফস্সো অনিচ্চো. যম্পিদং জিৰ্হাসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা তম্পি অনিচ্চং. কাযো অনিচ্চো…পে… মনো অনিচ্চো, ধম্মা অনিচ্চা, মনোৰিঞ্ঞাণং অনিচ্চং, মনোসম্ফস্সো অনিচ্চো. যম্পিদং মনোসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা তম্পি অনিচ্চং. এৰং পস্সং, ভিক্খৰে, সুতৰা অরিযসাৰকো চক্খুস্মিম্পি নিব্বিন্দতি, রূপেসুপি নিব্বিন্দতি, চক্খুৰিঞ্ঞাণেপি নিব্বিন্দতি, চক্খুসম্ফস্সেপি নিব্বিন্দতি. যম্পিদং চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা তস্মিম্পি নিব্বিন্দতি…পে… মনস্মিম্পি নিব্বিন্দতি, ধম্মেসুপি নিব্বিন্দতি, মনোৰিঞ্ঞাণেপি নিব্বিন্দতি, মনোসম্ফস্সেপি নিব্বিন্দতি, যম্পিদং মনোসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা তস্মিম্পি নিব্বিন্দতি. নিব্বিন্দং ৰিরজ্জতি; ৰিরাগা ৰিমুচ্চতি; ৰিমুত্তস্মিং ৰিমুত্তমিতি ঞাণং হোতি. ‘খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতী’’তি. পঠমং.
৪৪. ‘‘সব্বং, ভিক্খৰে, দুক্খং…পে…. দুতিযং.
৪৫. ‘‘সব্বং, ভিক্খৰে, অনত্তা…পে…. ততিযং.
৪৬. ‘‘সব্বং, ভিক্খৰে, অভিঞ্ঞেয্যং…পে…. চতুত্থং.
৪৭. ‘‘সব্বং, ভিক্খৰে, পরিঞ্ঞেয্যং…পে…. পঞ্চমং.
৪৮. ‘‘সব্বং, ভিক্খৰে, পহাতব্বং…পে…. ছট্ঠং.
৪৯. ‘‘সব্বং, ভিক্খৰে, সচ্ছিকাতব্বং…পে…. সত্তমং.
৫০. ‘‘সব্বং, ভিক্খৰে, অভিঞ্ঞাপরিঞ্ঞেয্যং…পে…. অট্ঠমং.
৫১. ‘‘সব্বং, ভিক্খৰে, উপদ্দুতং…পে…. নৰমং.
১০. উপস্সট্ঠসুত্তং
৫২. ‘‘সব্বং, ভিক্খৰে, উপস্সট্ঠং [উপসট্ঠং (ক.)]. কিঞ্চ, ভিক্খৰে, সব্বং উপস্সট্ঠং? চক্খু, ভিক্খৰে, উপস্সট্ঠং, রূপা উপস্সট্ঠা, চক্খুৰিঞ্ঞাণং উপস্সট্ঠং, চক্খুসম্ফস্সো উপস্সট্ঠো. যম্পিদং চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা তম্পি উপস্সট্ঠং…পে… জিৰ্হা উপস্সট্ঠা, রসা উপস্সট্ঠা, জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণং উপস্সট্ঠং, জিৰ্হাসম্ফস্সো উপস্সট্ঠো. যম্পিদং জিৰ্হাসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা তম্পি উপস্সট্ঠং. কাযো উপস্সট্ঠো… মনো উপস্সট্ঠো, ধম্মা উপস্সট্ঠা, মনোৰিঞ্ঞাণং উপস্সট্ঠং, মনোসম্ফস্সো উপস্সট্ঠো. যম্পিদং মনোসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা তম্পি উপস্সট্ঠং. এৰং পস্সং, ভিক্খৰে, সুতৰা অরিযসাৰকো চক্খুস্মিম্পি নিব্বিন্দতি, রূপেসুপি নিব্বিন্দতি, চক্খুৰিঞ্ঞাণেপি নিব্বিন্দতি, চক্খুসম্ফস্সেপি নিব্বিন্দতি. যম্পিদং চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা তস্মিম্পি নিব্বিন্দতি…পে… মনস্মিম্পি নিব্বিন্দতি, ধম্মেসুপি নিব্বিন্দতি, মনোৰিঞ্ঞাণেপি নিব্বিন্দতি, মনোসম্ফস্সেপি নিব্বিন্দতি. যম্পিদং মনোসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা তস্মিম্পি নিব্বিন্দতি. নিব্বিন্দং ৰিরজ্জতি; ৰিরাগা ৰিমুচ্চতি; ৰিমুত্তস্মিং ৰিমুত্তমিতি ঞাণং হোতি. ‘খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতী’’তি. দসমং.