২. উপাসকৰগ্গো
১. কসিভারদ্ৰাজসুত্তং
১৯৭. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা মগধেসু ৰিহরতি দক্খিণাগিরিস্মিং একনাল়াযং ব্রাহ্মণগামে. তেন খো পন সমযেন কসিভারদ্ৰাজস্স [কসিকভারদ্ৰাজস্স (ক.)] ব্রাহ্মণস্স পঞ্চমত্তানি নঙ্গলসতানি পযুত্তানি হোন্তি ৰপ্পকালে. অথ খো ভগৰা পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায যেন কসিভারদ্ৰাজস্স ব্রাহ্মণস্স কম্মন্তো তেনুপসঙ্কমি.
তেন খো পন সমযেন কসিভারদ্ৰাজস্স ব্রাহ্মণস্স পরিৰেসনা ৰত্ততি. অথ খো ভগৰা যেন পরিৰেসনা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা একমন্তং অট্ঠাসি. অদ্দসা খো কসিভারদ্ৰাজো ব্রাহ্মণো ভগৰন্তং পিণ্ডায ঠিতং. দিস্ৰা ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অহং খো, সমণ, কসামি চ ৰপামি চ, কসিত্ৰা চ ৰপিত্ৰা চ ভুঞ্জামি. ত্ৰম্পি, সমণ, কসস্সু চ ৰপস্সু চ, কসিত্ৰা চ ৰপিত্ৰা চ ভুঞ্জস্সূ’’তি. ‘‘অহম্পি খো, ব্রাহ্মণ, কসামি চ ৰপামি চ, কসিত্ৰা চ ৰপিত্ৰা চ ভুঞ্জামী’’তি. ন খো মযং পস্সাম ভোতো গোতমস্স যুগং ৰা নঙ্গলং ৰা ফালং ৰা পাচনং ৰা বলীবদ্দে ৰা, অথ চ পন ভৰং গোতমো এৰমাহ – ‘‘অহম্পি খো, ব্রাহ্মণ, কসামি চ ৰপামি চ, কসিত্ৰা চ ৰপিত্ৰা চ ভুঞ্জামী’’তি. অথ খো কসিভারদ্ৰাজো ব্রাহ্মণো ভগৰন্তং গাথায অজ্ঝভাসি –
‘‘কস্সকো পটিজানাসি, ন চ পস্সামি তে কসিং;
কস্সকো পুচ্ছিতো ব্রূহি, কথং জানেমু তং কসি’’ন্তি.
‘‘সদ্ধা বীজং তপো ৰুট্ঠি, পঞ্ঞা মে যুগনঙ্গলং;
হিরী ঈসা মনো যোত্তং, সতি মে ফালপাচনং.
‘‘কাযগুত্তো ৰচীগুত্তো, আহারে উদরে যতো;
সচ্চং করোমি নিদ্দানং, সোরচ্চং মে পমোচনং.
‘‘ৰীরিযং মে ধুরধোরয্হং, যোগক্খেমাধিৰাহনং;
গচ্ছতি অনিৰত্তন্তং, যত্থ গন্ত্ৰা ন সোচতি.
‘‘এৰমেসা কসী কট্ঠা, সা হোতি অমতপ্ফলা;
এতং কসিং কসিত্ৰান, সব্বদুক্খা পমুচ্চতী’’তি.
‘‘ভুঞ্জতু ভৰং গোতমো. কস্সকো ভৰং. যঞ্হি ভৰং গোতমো অমতপ্ফলম্পি কসিং কসতী’’তি [ভাসতীতি (ক.)].
‘‘গাথাভিগীতং মে অভোজনেয্যং,
সম্পস্সতং ব্রাহ্মণ নেস ধম্মো;
গাথাভিগীতং পনুদন্তি বুদ্ধা,
ধম্মে সতি ব্রাহ্মণ ৰুত্তিরেসা.
‘‘অঞ্ঞেন চ কেৰলিনং মহেসিং,
খীণাসৰং কুক্কুচ্চৰূপসন্তং;
অন্নেন পানেন উপট্ঠহস্সু,
খেত্তঞ্হি তং পুঞ্ঞপেক্খস্স হোতী’’তি.
এৰং ৰুত্তে, কসিভারদ্ৰাজো ব্রাহ্মণো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অভিক্কন্তং, ভো গোতম…পে… অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সরণং গত’’ন্তি.
২. উদযসুত্তং
১৯৮. সাৰত্থিনিদানং. অথ খো ভগৰা পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায যেন উদযস্স ব্রাহ্মণস্স নিৰেসনং তেনুপসঙ্কমি. অথ খো উদযো ব্রাহ্মণো ভগৰতো পত্তং ওদনেন পূরেসি. দুতিযম্পি খো ভগৰা পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায যেন উদযস্স ব্রাহ্মণস্স নিৰেসনং তেনুপসঙ্কমি…পে… ততিযম্পি খো উদযো ব্রাহ্মণো ভগৰতো পত্তং ওদনেন পূরেত্ৰা ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘পকট্ঠকোযং সমণো গোতমো পুনপ্পুনং আগচ্ছতী’’তি.
‘‘পুনপ্পুনঞ্চেৰ ৰপন্তি বীজং, পুনপ্পুনং ৰস্সতি দেৰরাজা;
পুনপ্পুনং খেত্তং কসন্তি কস্সকা, পুনপ্পুনং ধঞ্ঞমুপেতি রট্ঠং.
‘‘পুনপ্পুনং যাচকা যাচযন্তি, পুনপ্পুনং দানপতী দদন্তি;
পুনপ্পুনং দানপতী দদিত্ৰা, পুনপ্পুনং সগ্গমুপেন্তি ঠানং.
‘‘পুনপ্পুনং খীরনিকা দুহন্তি, পুনপ্পুনং ৰচ্ছো উপেতি মাতরং;
পুনপ্পুনং কিলমতি ফন্দতি চ, পুনপ্পুনং গব্ভমুপেতি মন্দো.
‘‘পুনপ্পুনং জাযতি মীযতি চ, পুনপ্পুনং সিৰথিকং [সীৰথিকং (সী. স্যা. কং. পী.)] হরন্তি;
মগ্গঞ্চ লদ্ধা অপুনব্ভৰায, ন পুনপ্পুনং জাযতি ভূরিপঞ্ঞো’’তি [পুনপ্পুনং জাযতি ভূরিপঞ্ঞোতি (স্যা. কং. ক.)].
এৰং ৰুত্তে, উদযো ব্রাহ্মণো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অভিক্কন্তং, ভো গোতম…পে… উপাসকং মং ভৰং গোতমো ধারেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সরণং গত’’ন্তি.
৩. দেৰহিতসুত্তং
১৯৯. সাৰত্থিনিদানং. তেন খো পন সমযেন ভগৰা ৰাতেহাবাধিকো হোতি; আযস্মা চ উপৰাণো ভগৰতো উপট্ঠাকো হোতি. অথ খো ভগৰা আযস্মন্তং উপৰাণং আমন্তেসি – ‘‘ইঙ্ঘ মে ত্ৰং, উপৰাণ, উণ্হোদকং জানাহী’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো আযস্মা উপৰাণো ভগৰতো পটিস্সুত্ৰা নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায যেন দেৰহিতস্স ব্রাহ্মণস্স নিৰেসনং তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা তুণ্হীভূতো একমন্তং অট্ঠাসি. অদ্দসা খো দেৰহিতো ব্রাহ্মণো আযস্মন্তং উপৰাণং তুণ্হীভূতং একমন্তং ঠিতং. দিস্ৰান আযস্মন্তং উপৰাণং গাথায অজ্ঝভাসি –
‘‘তুণ্হীভূতো ভৰং তিট্ঠং, মুণ্ডো সঙ্ঘাটিপারুতো;
কিং পত্থযানো কিং এসং, কিং নু যাচিতুমাগতো’’তি.
‘‘অরহং সুগতো লোকে, ৰাতেহাবাধিকো মুনি;
সচে উণ্হোদকং অত্থি, মুনিনো দেহি ব্রাহ্মণ.
‘‘পূজিতো পূজনেয্যানং, সক্করেয্যান সক্কতো;
অপচিতো অপচেয্যানং [অপচিনেয্যানং (সী. স্যা. কং.) টীকা ওলোকেতব্বা], তস্স ইচ্ছামি হাতৰে’’তি.
অথ খো দেৰহিতো ব্রাহ্মণো উণ্হোদকস্স কাজং পুরিসেন গাহাপেত্ৰা ফাণিতস্স চ পুটং আযস্মতো উপৰাণস্স পাদাসি. অথ খো আযস্মা উপৰাণো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং উণ্হোদকেন ন্হাপেত্ৰা [নহাপেত্ৰা (সী. পী.)] উণ্হোদকেন ফাণিতং আলোলেত্ৰা ভগৰতো পাদাসি. অথ খো ভগৰতো আবাধো পটিপ্পস্সম্ভি.
অথ খো দেৰহিতো ব্রাহ্মণো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো দেৰহিতো ব্রাহ্মণো ভগৰন্তং গাথায অজ্ঝভাসি –
‘‘কত্থ দজ্জা দেয্যধম্মং, কত্থ দিন্নং মহপ্ফলং;
কথঞ্হি যজমানস্স, কথং ইজ্ঝতি দক্খিণা’’তি.
‘‘পুব্বেনিৰাসং যো ৰেদী, সগ্গাপাযঞ্চ পস্সতি;
অথো জাতিক্খযং পত্তো, অভিঞ্ঞাৰোসিতো মুনি.
‘‘এত্থ দজ্জা দেয্যধম্মং, এত্থ দিন্নং মহপ্ফলং;
এৰঞ্হি যজমানস্স, এৰং ইজ্ঝতি দক্খিণা’’তি.
এৰং ৰুত্তে, দেৰহিতো ব্রাহ্মণো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অভিক্কন্তং ভো গোতম…পে… উপাসকং মং ভৰং গোতমো ধারেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সরণং গত’’ন্তি.
৪. মহাসালসুত্তং
২০০. সাৰত্থিনিদানং. অথ খো অঞ্ঞতরো ব্রাহ্মণমহাসালো লূখো লূখপাৰুরণো [লূখপাপুরণো (সী. স্যা. কং. পী.)] যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো তং ব্রাহ্মণমহাসালং ভগৰা এতদৰোচ – ‘‘কিন্নু ত্ৰং, ব্রাহ্মণ, লূখো লূখপাৰুরণো’’তি? ‘‘ইধ মে, ভো গোতম, চত্তারো পুত্তা. তে মং দারেহি সংপুচ্ছ ঘরা নিক্খামেন্তী’’তি. ‘‘তেন হি ত্ৰং, ব্রাহ্মণ, ইমা গাথাযো পরিযাপুণিত্ৰা সভাযং মহাজনকাযে সন্নিপতিতে পুত্তেসু চ সন্নিসিন্নেসু ভাসস্সু –
‘‘যেহি জাতেহি নন্দিস্সং, যেসঞ্চ ভৰমিচ্ছিসং;
তে মং দারেহি সংপুচ্ছ, সাৰ ৰারেন্তি সূকরং.
‘‘অসন্তা কির মং জম্মা, তাত তাতাতি ভাসরে;
রক্খসা পুত্তরূপেন, তে জহন্তি ৰযোগতং.
‘‘অস্সোৰ জিণ্ণো নিব্ভোগো, খাদনা অপনীযতি;
বালকানং পিতা থেরো, পরাগারেসু ভিক্খতি.
‘‘দণ্ডোৰ কির মে সেয্যো, যঞ্চে পুত্তা অনস্সৰা;
চণ্ডম্পি গোণং ৰারেতি, অথো চণ্ডম্পি কুক্কুরং.
‘‘অন্ধকারে পুরে হোতি, গম্ভীরে গাধমেধতি;
দণ্ডস্স আনুভাৰেন, খলিত্ৰা পতিতিট্ঠতী’’তি.
অথ খো সো ব্রাহ্মণমহাসালো ভগৰতো সন্তিকে ইমা গাথাযো পরিযাপুণিত্ৰা সভাযং মহাজনকাযে সন্নিপতিতে পুত্তেসু চ সন্নিসিন্নেসু অভাসি –
‘‘যেহি জাতেহি নন্দিস্সং, যেসঞ্চ ভৰমিচ্ছিসং;
তে মং দারেহি সংপুচ্ছ, সাৰ ৰারেন্তি সূকরং.
‘‘অসন্তা কির মং জম্মা, তাত তাতাতি ভাসরে;
রক্খসা পুত্তরূপেন, তে জহন্তি ৰযোগতং.
‘‘অস্সোৰ জিণ্ণো নিব্ভোগো, খাদনা অপনীযতি;
বালকানং পিতা থেরো, পরাগারেসু ভিক্খতি.
‘‘দণ্ডোৰ কির মে সেয্যো, যঞ্চে পুত্তা অনস্সৰা;
চণ্ডম্পি গোণং ৰারেতি, অথো চণ্ডম্পি কুক্কুরং.
‘‘অন্ধকারে পুরে হোতি, গম্ভীরে গাধমেধতি;
দণ্ডস্স আনুভাৰেন, খলিত্ৰা পতিতিট্ঠতী’’তি.
অথ খো নং ব্রাহ্মণমহাসালং পুত্তা ঘরং নেত্ৰা ন্হাপেত্ৰা পচ্চেকং দুস্সযুগেন অচ্ছাদেসুং. অথ খো সো ব্রাহ্মণমহাসালো একং দুস্সযুগং আদায যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো ব্রাহ্মণমহাসালো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘মযং, ভো গোতম, ব্রাহ্মণা নাম আচরিযস্স আচরিযধনং পরিযেসাম. পটিগ্গণ্হতু মে ভৰং গোতমো আচরিযধন’’ন্তি. পটিগ্গহেসি ভগৰা অনুকম্পং উপাদায. অথ খো সো ব্রাহ্মণমহাসালো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অভিক্কন্তং, ভো গোতম…পে… উপাসকং মং ভৰং গোতমো ধারেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সরণং গত’’ন্তি.
৫. মানত্থদ্ধসুত্তং
২০১. সাৰত্থিনিদানং. তেন খো পন সমযেন মানত্থদ্ধো নাম ব্রাহ্মণো সাৰত্থিযং পটিৰসতি. সো নেৰ মাতরং অভিৰাদেতি, ন পিতরং অভিৰাদেতি, ন আচরিযং অভিৰাদেতি, ন জেট্ঠভাতরং অভিৰাদেতি. তেন খো পন সমযেন ভগৰা মহতিযা পরিসায পরিৰুতো ধম্মং দেসেতি. অথ খো মানত্থদ্ধস্স ব্রাহ্মণস্স এতদহোসি – ‘‘অযং খো সমণো গোতমো মহতিযা পরিসায পরিৰুতো ধম্মং দেসেতি. যংনূনাহং যেন সমণো গোতমো তেনুপসঙ্কমেয্যং. সচে মং সমণো গোতমো আলপিস্সতি, অহম্পি তং আলপিস্সামি. নো চে মং সমণো গোতমো আলপিস্সতি, অহম্পি নালপিস্সামী’’তি. অথ খো মানত্থদ্ধো ব্রাহ্মণো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা তুণ্হীভূতো একমন্তং অট্ঠাসি. অথ খো ভগৰা তং নালপি. অথ খো মানত্থদ্ধো ব্রাহ্মণো – ‘নাযং সমণো গোতমো কিঞ্চি জানাতী’তি ততোৰ পুন নিৰত্তিতুকামো অহোসি. অথ খো ভগৰা মানত্থদ্ধস্স ব্রাহ্মণস্স চেতসা চেতোপরিৰিতক্কমঞ্ঞায মানত্থদ্ধং ব্রাহ্মণং গাথায অজ্ঝভাসি –
‘‘ন মানং ব্রাহ্মণ সাধু, অত্থিকস্সীধ ব্রাহ্মণ;
যেন অত্থেন আগচ্ছি, তমেৰমনুব্রূহযে’’তি.
অথ খো মানত্থদ্ধো ব্রাহ্মণো – ‘‘চিত্তং মে সমণো গোতমো জানাতী’’তি তত্থেৰ ভগৰতো পাদেসু সিরসা নিপতিত্ৰা ভগৰতো পাদানি মুখেন চ পরিচুম্বতি পাণীহি চ পরিসম্বাহতি, নামঞ্চ সাৰেতি – ‘‘মানত্থদ্ধাহং, ভো গোতম, মানত্থদ্ধাহং, ভো গোতমা’’তি. অথ খো সা পরিসা অব্ভুতচিত্তজাতা [অব্ভুতচিত্তজাতা (সী. স্যা. কং. পী.), অচ্ছরিযব্ভুতচিত্তজাতা (ক.)] অহোসি – ‘অচ্ছরিযং ৰত ভো, অব্ভুতং ৰত ভো! অযঞ্হি মানত্থদ্ধো ব্রাহ্মণো নেৰ মাতরং অভিৰাদেতি, ন পিতরং অভিৰাদেতি, ন আচরিযং অভিৰাদেতি, ন জেট্ঠভাতরং অভিৰাদেতি; অথ চ পন সমণে গোতমে এৰরূপং পরমনিপচ্চকারং করোতী’তি. অথ খো ভগৰা মানত্থদ্ধং ব্রাহ্মণং এতদৰোচ – ‘‘অলং, ব্রাহ্মণ, উট্ঠেহি, সকে আসনে নিসীদ. যতো তে মযি চিত্তং পসন্ন’’ন্তি. অথ খো মানত্থদ্ধো ব্রাহ্মণো সকে আসনে নিসীদিত্ৰা ভগৰন্তং গাথায অজ্ঝভাসি –
‘‘কেসু ন মানং কযিরাথ, কেসু চস্স সগারৰো;
ক্যস্স অপচিতা অস্সু, ক্যস্সু সাধু সুপূজিতা’’তি.
‘‘মাতরি পিতরি চাপি, অথো জেট্ঠম্হি ভাতরি;
আচরিযে চতুত্থম্হি,
তেসু ন মানং কযিরাথ;
তেসু অস্স সগারৰো,
ত্যস্স অপচিতা অস্সু;
ত্যস্সু সাধু সুপূজিতা.
‘‘অরহন্তে সীতীভূতে, কতকিচ্চে অনাসৰে;
নিহচ্চ মানং অথদ্ধো, তে নমস্সে অনুত্তরে’’তি.
এৰং ৰুত্তে, মানত্থদ্ধো ব্রাহ্মণো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অভিক্কন্তং, ভো গোতম…পে… উপাসকং মং ভৰং গোতমো ধারেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সরণং গত’’ন্তি.
৬. পচ্চনীকসুত্তং
২০২. সাৰত্থিনিদানং. তেন খো পন সমযেন পচ্চনীকসাতো নাম ব্রাহ্মণো সাৰত্থিযং পটিৰসতি. অথ খো পচ্চনীকসাতস্স ব্রাহ্মণস্স এতদহোসি – ‘‘যংনূনাহং যেন সমণো গোতমো তেনুপসঙ্কমেয্যং. যং যদেৰ সমণো গোতমো ভাসিস্সতি তং তদেৰস্সাহং [তদেৰ সাহং (ক.)] পচ্চনীকাস্স’’ন্তি [পচ্চনীকস্সন্তি (পী.), পচ্চনীকসাতন্তি (ক.)]. তেন খো পন সমযেন ভগৰা অব্ভোকাসে চঙ্কমতি. অথ খো পচ্চনীকসাতো ব্রাহ্মণো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং চঙ্কমন্তং এতদৰোচ – ‘ভণ সমণধম্ম’ন্তি.
‘‘ন পচ্চনীকসাতেন, সুৰিজানং সুভাসিতং;
উপক্কিলিট্ঠচিত্তেন, সারম্ভবহুলেন চ.
‘‘যো চ ৰিনেয্য সারম্ভং, অপ্পসাদঞ্চ চেতসো;
আঘাতং পটিনিস্সজ্জ, স ৰে [সচে (স্যা. কং. ক.)] জঞ্ঞা সুভাসিত’’ন্তি.
এৰং ৰুত্তে, পচ্চনীকসাতো ব্রাহ্মণো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অভিক্কন্তং, ভো গোতম, অভিক্কন্তং, ভো গোতম…পে… উপাসকং মং ভৰং গোতমো ধারেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সরণং গত’’ন্তি.
৭. নৰকম্মিকসুত্তং
২০৩. একং সমযং ভগৰা কোসলেসু ৰিহরতি অঞ্ঞতরস্মিং ৰনসণ্ডে. তেন খো পন সমযেন নৰকম্মিকভারদ্ৰাজো ব্রাহ্মণো তস্মিং ৰনসণ্ডে কম্মন্তং কারাপেতি. অদ্দসা খো নৰকম্মিকভারদ্ৰাজো ব্রাহ্মণো ভগৰন্তং অঞ্ঞতরস্মিং সালরুক্খমূলে নিসিন্নং পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা উজুং কাযং পণিধায পরিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৰা. দিস্ৰানস্স এতদহোসি – ‘‘অহং খো ইমস্মিং ৰনসণ্ডে কম্মন্তং কারাপেন্তো রমামি. অযং সমণো গোতমো কিং কারাপেন্তো রমতী’’তি? অথ খো নৰকম্মিকভারদ্ৰাজো ব্রাহ্মণো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি. উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং গাথায অজ্ঝভাসি –
‘‘কে নু কম্মন্তা করীযন্তি, ভিক্খু সালৰনে তৰ;
যদেককো অরঞ্ঞস্মিং, রতিং ৰিন্দতি গোতমো’’তি.
‘‘ন মে ৰনস্মিং করণীযমত্থি,
উচ্ছিন্নমূলং মে ৰনং ৰিসূকং;
স্ৰাহং ৰনে নিব্বনথো ৰিসল্লো,
একো রমে অরতিং ৰিপ্পহাযা’’তি.
এৰং ৰুত্তে, নৰকম্মিকভারদ্ৰাজো ব্রাহ্মণো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অভিক্কন্তং, ভো গোতম…পে… উপাসকং মং ভৰং গোতমো ধারেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সরণং গত’’ন্তি.
৮. কট্ঠহারসুত্তং
২০৪. একং সমযং ভগৰা কোসলেসু ৰিহরতি অঞ্ঞতরস্মিং ৰনসণ্ডে. তেন খো পন সমযেন অঞ্ঞতরস্স ভারদ্ৰাজগোত্তস্স ব্রাহ্মণস্স সম্বহুলা অন্তেৰাসিকা কট্ঠহারকা মাণৰকা যেন ৰনসণ্ডো তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা অদ্দসংসু ভগৰন্তং তস্মিং ৰনসণ্ডে নিসিন্নং পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা উজুং কাযং পণিধায পরিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৰা. দিস্ৰান যেন ভারদ্ৰাজগোত্তো ব্রাহ্মণো তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা ভারদ্ৰাজগোত্তং ব্রাহ্মণং এতদৰোচুং – ‘‘যগ্ঘে, ভৰং জানেয্যাসি! অসুকস্মিং ৰনসণ্ডে সমণো নিসিন্নো পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা উজুং কাযং পণিধায পরিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৰা’’. অথ খো ভারদ্ৰাজগোত্তো ব্রাহ্মণো তেহি মাণৰকেহি সদ্ধিং যেন সো ৰনসণ্ডো তেনুপসঙ্কমি. অদ্দসা খো ভগৰন্তং তস্মিং ৰনসণ্ডে নিসিন্নং পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা উজুং কাযং পণিধায পরিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৰা. দিস্ৰান যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং গাথায অজ্ঝভাসি –
‘‘গম্ভীররূপে বহুভেরৰে ৰনে,
সুঞ্ঞং অরঞ্ঞং ৰিজনং ৰিগাহিয;
অনিঞ্জমানেন ঠিতেন ৰগ্গুনা,
সুচারুরূপং ৰত ভিক্খু ঝাযসি.
‘‘ন যত্থ গীতং নপি যত্থ ৰাদিতং,
একো অরঞ্ঞে ৰনৰস্সিতো মুনি;
অচ্ছেররূপং পটিভাতি মং ইদং,
যদেককো পীতিমনো ৰনে ৰসে.
‘‘মঞ্ঞামহং লোকাধিপতিসহব্যতং,
আকঙ্খমানো তিদিৰং অনুত্তরং;
কস্মা ভৰং ৰিজনমরঞ্ঞমস্সিতো,
তপো ইধ কুব্বসি ব্রহ্মপত্তিযা’’তি.
‘‘যা কাচি কঙ্খা অভিনন্দনা ৰা,
অনেকধাতূসু পুথূ সদাসিতা;
অঞ্ঞাণমূলপ্পভৰা পজপ্পিতা,
সব্বা মযা ব্যন্তিকতা সমূলিকা.
‘‘স্ৰাহং অকঙ্খো অসিতো অনূপযো,
সব্বেসু ধম্মেসু ৰিসুদ্ধদস্সনো;
পপ্পুয্য সম্বোধিমনুত্তরং সিৰং,
ঝাযামহং ব্রহ্ম রহো ৰিসারদো’’তি.
এৰং ৰুত্তে, ভারদ্ৰাজগোত্তো ব্রাহ্মণো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অভিক্কন্তং, ভো গোতম অভিক্কন্তং, ভো গোতম…পে… অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সরণং গত’’ন্তি.
৯. মাতুপোসকসুত্তং
২০৫. সাৰত্থিনিদানং. অথ খো মাতুপোসকো ব্রাহ্মণো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো মাতুপোসকো ব্রাহ্মণো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অহঞ্হি, ভো গোতম, ধম্মেন ভিক্খং পরিযেসামি, ধম্মেন ভিক্খং পরিযেসিত্ৰা মাতাপিতরো পোসেমি. কচ্চাহং, ভো গোতম, এৰংকারী কিচ্চকারী হোমী’’তি? ‘‘তগ্ঘ ত্ৰং, ব্রাহ্মণ, এৰংকারী কিচ্চকারী হোসি. যো খো, ব্রাহ্মণ, ধম্মেন ভিক্খং পরিযেসতি, ধম্মেন ভিক্খং পরিযেসিত্ৰা মাতাপিতরো পোসেতি, বহুং সো পুঞ্ঞং পসৰতী’’তি.
‘‘যো মাতরং পিতরং ৰা, মচ্চো ধম্মেন পোসতি;
তায নং পারিচরিযায, মাতাপিতূসু পণ্ডিতা;
ইধেৰ নং পসংসন্তি, পেচ্চ সগ্গে পমোদতী’’তি.
এৰং ৰুত্তে, মাতুপোসকো ব্রাহ্মণো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অভিক্কন্তং ভো গোতম, অভিক্কন্তং, ভো গোতম…পে… উপাসকং মং ভৰং গোতমো ধারেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সরণং গত’’ন্তি.
১০. ভিক্খকসুত্তং
২০৬. সাৰত্থিনিদানং. অথ খো ভিক্খকো ব্রাহ্মণো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো ভিক্খকো ব্রাহ্মণো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অহম্পি খো, ভো গোতম, ভিক্খকো, ভৰম্পি ভিক্খকো, ইধ নো কিং নানাকরণ’’ন্তি?
‘‘ন তেন ভিক্খকো হোতি, যাৰতা ভিক্খতে পরে;
ৰিস্সং ধম্মং সমাদায, ভিক্খু হোতি ন তাৰতা.
‘‘যোধ পুঞ্ঞঞ্চ পাপঞ্চ, বাহিত্ৰা ব্রহ্মচরিযং;
সঙ্খায লোকে চরতি, স ৰে ভিক্খূতি ৰুচ্চতী’’তি.
এৰং ৰুত্তে, ভিক্খকো ব্রাহ্মণো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অভিক্কন্তং, ভো গোতম, অভিক্কন্তং, ভো গোতম…পে… উপাসকং মং ভৰং গোতমো ধারেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সরণং গত’’ন্তি.
১১. সঙ্গারৰসুত্তং
২০৭. সাৰত্থিনিদানং. তেন খো পন সমযেন সঙ্গারৰো নাম ব্রাহ্মণো সাৰত্থিযং পটিৰসতি উদকসুদ্ধিকো, উদকেন পরিসুদ্ধিং পচ্চেতি, সাযং পাতং উদকোরোহনানুযোগমনুযুত্তো ৰিহরতি. অথ খো আযস্মা আনন্দো পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায সাৰত্থিং পিণ্ডায পাৰিসি. সাৰত্থিযং পিণ্ডায চরিত্ৰা পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা আনন্দো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘ইধ, ভন্তে, সঙ্গারৰো নাম ব্রাহ্মণো সাৰত্থিযং পটিৰসতি উদকসুদ্ধিকো, উদকেন সুদ্ধিং পচ্চেতি, সাযং পাতং উদকোরোহনানুযোগমনুযুত্তো ৰিহরতি. সাধু, ভন্তে, ভগৰা যেন সঙ্গারৰস্স ব্রাহ্মণস্স নিৰেসনং তেনুপসঙ্কমতু অনুকম্পং উপাদাযা’’তি. অধিৰাসেসি ভগৰা তুণ্হীভাৰেন.
অথ খো ভগৰা পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায যেন সঙ্গারৰস্স ব্রাহ্মণস্স নিৰেসনং তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. অথ খো সঙ্গারৰো ব্রাহ্মণো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো সঙ্গারৰং ব্রাহ্মণং ভগৰা এতদৰোচ – ‘‘সচ্চং কির ত্ৰং, ব্রাহ্মণ, উদকসুদ্ধিকো, উদকেন সুদ্ধিং পচ্চেসি, সাযং পাতং উদকোরোহনানুযোগমনুযুত্তো ৰিহরসী’’তি? ‘‘এৰং, ভো গোতম’’. ‘‘কিং পন ত্ৰং, ব্রাহ্মণ, অত্থৰসং সম্পস্সমানো উদকসুদ্ধিকো, উদকসুদ্ধিং পচ্চেসি, সাযং পাতং উদকোরোহনানুযোগমনুযুত্তো ৰিহরসী’’তি? ‘‘ইধ মে, ভো গোতম [ইধ মে ভো গোতম অহং (পী. ক.)], যং দিৰা পাপকম্মং কতং হোতি, তং সাযং ন্হানেন [নহানেন (সী. স্যা. কং. পী.)] পৰাহেমি, যং রত্তিং পাপকম্মং কতং হোতি তং পাতং ন্হানেন পৰাহেমি. ইমং খ্ৰাহং, ভো গোতম, অত্থৰসং সম্পস্সমানো উদকসুদ্ধিকো, উদকেন সুদ্ধিং পচ্চেমি, সাযং পাতং উদকোরোহনানুযোগমনুযুত্তো ৰিহরামী’’তি.
‘‘ধম্মো রহদো ব্রাহ্মণ সীলতিত্থো,
অনাৰিলো সব্ভি সতং পসত্থো;
যত্থ হৰে ৰেদগুনো সিনাতা,