৫. বোধিরাজকুমারসুত্তং
৩২৪. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা ভগ্গেসু ৰিহরতি সুসুমারগিরে ভেসকল়াৰনে মিগদাযে. তেন খো পন সমযেন বোধিস্স রাজকুমারস্স কোকনদো [কোকনুদো (স্যা. কং. ক.)] নাম পাসাদো অচিরকারিতো হোতি অনজ্ঝাৰুট্ঠো সমণেন ৰা ব্রাহ্মণেন ৰা কেনচি ৰা মনুস্সভূতেন. অথ খো বোধি রাজকুমারো সঞ্জিকাপুত্তং মাণৰং আমন্তেসি – ‘‘এহি ত্ৰং, সম্ম সঞ্জিকাপুত্ত, যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কম; উপসঙ্কমিত্ৰা মম ৰচনেন ভগৰতো পাদে সিরসা ৰন্দ, অপ্পাবাধং অপ্পাতঙ্কং লহুট্ঠানং বলং ফাসুৰিহারং পুচ্ছ – ‘বোধি, ভন্তে, রাজকুমারো ভগৰতো পাদে সিরসা ৰন্দতি, অপ্পাবাধং অপ্পাতঙ্কং লহুট্ঠানং বলং ফাসুৰিহারং পুচ্ছতী’তি. এৰঞ্চ ৰদেহি – ‘অধিৰাসেতু কির, ভন্তে, ভগৰা বোধিস্স রাজকুমারস্স স্ৰাতনায ভত্তং সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেনা’’’তি. ‘‘এৰং, ভো’’তি খো সঞ্জিকাপুত্তো মাণৰো বোধিস্স রাজকুমারস্স পটিস্সুত্ৰা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো সঞ্জিকাপুত্তো মাণৰো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘বোধি খো [বোধি ভো গোতম (সী. স্যা. কং. পী.)] রাজকুমারো ভোতো গোতমস্স পাদে সিরসা ৰন্দতি, অপ্পাবাধং অপ্পাতঙ্কং লহুট্ঠানং বলং ফাসুৰিহারং পুচ্ছতি. এৰঞ্চ ৰদেতি – ‘অধিৰাসেতু কির ভৰং গোতমো বোধিস্স রাজকুমারস্স স্ৰাতনায ভত্তং সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেনা’’’তি. অধিৰাসেসি ভগৰা তুণ্হীভাৰেন. অথ খো সঞ্জিকাপুত্তো মাণৰো ভগৰতো অধিৰাসনং ৰিদিত্ৰা উট্ঠাযাসনা যেন বোধি রাজকুমারো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা বোধিং রাজকুমারং এতদৰোচ – ‘‘অৰোচুম্হ ভোতো ৰচনেন তং ভৰন্তং গোতমং – ‘বোধি খো রাজকুমারো ভোতো গোতমস্স পাদে সিরসা ৰন্দতি, অপ্পাবাধং অপ্পাতঙ্কং লহুট্ঠানং বলং ফাসুৰিহারং পুচ্ছতি. এৰঞ্চ ৰদেতি – অধিৰাসেতু কির ভৰং গোতমো বোধিস্স রাজকুমারস্স স্ৰাতনায ভত্তং সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেনা’তি. অধিৰুট্ঠঞ্চ পন সমণেন গোতমেনা’’তি.
৩২৫. অথ খো বোধি রাজকুমারো তস্সা রত্তিযা অচ্চযেন সকে নিৰেসনে পণীতং খাদনীযং ভোজনীযং পটিযাদাপেত্ৰা, কোকনদঞ্চ পাসাদং ওদাতেহি দুস্সেহি সন্থরাপেত্ৰা যাৰ পচ্ছিমসোপানকল়েৰরা [কল়েবরা (সী.)], সঞ্জিকাপুত্তং মাণৰং আমন্তেসি – ‘‘এহি ত্ৰং, সম্ম সঞ্জিকাপুত্ত, যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কম; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতো কালং আরোচেহি – ‘কালো, ভন্তে, নিট্ঠিতং ভত্ত’’’ন্তি. ‘‘এৰং, ভো’’তি খো সঞ্জিকাপুত্তো মাণৰো বোধিস্স রাজকুমারস্স পটিস্সুত্ৰা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতো কালং আরোচেসি – ‘‘কালো, ভো গোতম, নিট্ঠিতং ভত্ত’’ন্তি. অথ খো ভগৰা পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায যেন বোধিস্স রাজকুমারস্স নিৰেসনং তেনুপসঙ্কমি. তেন খো পন সমযেন বোধি রাজকুমারো বহিদ্ৰারকোট্ঠকে ঠিতো হোতি ভগৰন্তং আগমযমানো. অদ্দসা খো বোধি রাজকুমারো ভগৰন্তং দূরতোৰ আগচ্ছন্তং. দিস্ৰান পচ্চুগ্গন্ত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা পুরক্খত্ৰা যেন কোকনদো পাসাদো তেনুপসঙ্কমি. অথ খো ভগৰা পচ্ছিমং সোপানকল়েৰরং নিস্সায অট্ঠাসি. অথ খো বোধি রাজকুমারো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অভিরুহতু [অভিরূহতু (স্যা. কং. পী.) অক্কমতু (চূল়ৰ. ২৬৮)], ভন্তে, ভগৰা দুস্সানি, অভিরুহতু সুগতো দুস্সানি; যং মম অস্স দীঘরত্তং হিতায সুখাযা’’তি. এৰং ৰুত্তে, ভগৰা তুণ্হী অহোসি. দুতিযম্পি খো…পে… ততিযম্পি খো বোধি রাজকুমারো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অভিরুহতু, ভন্তে, ভগৰা. দুস্সানি, অভিরুহতু সুগতো দুস্সানি; যং মম অস্স দীঘরত্তং হিতায সুখাযা’’তি.
৩২৬. অথ খো ভগৰা আযস্মন্তং আনন্দং অপলোকেসি. অথ খো আযস্মা আনন্দো বোধিং রাজকুমারং এতদৰোচ – ‘‘সংহরতু, রাজকুমার, দুস্সানি; ন ভগৰা চেলপটিকং [চেলপত্তিকং (সী. পী.)] অক্কমিস্সতি. পচ্ছিমং জনতং তথাগতো অনুকম্পতী’’তি [অপলোকেতীতি (সব্বত্থ)]. অথ খো বোধি রাজকুমারো দুস্সানি সংহরাপেত্ৰা উপরিকোকনদপাসাদে [উপরিকোকনদে পাসাদে (সী. পী. ৰিনযেচ), উপরিকোকনদে (স্যা. কং.)] আসনানি পঞ্ঞপেসি. অথ খো ভগৰা কোকনদং পাসাদং অভিরুহিত্ৰা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেন. অথ খো বোধি রাজকুমারো বুদ্ধপ্পমুখং ভিক্খুসঙ্ঘং পণীতেন খাদনীযেন ভোজনীযেন সহত্থা সন্তপ্পেসি সম্পৰারেসি. অথ খো বোধি রাজকুমারো ভগৰন্তং ভুত্তাৰিং ওনীতপত্তপাণিং অঞ্ঞতরং নীচং আসনং গহেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো বোধি রাজকুমারো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘ময্হং খো, ভন্তে, এৰং হোতি – ‘ন খো সুখেন সুখং অধিগন্তব্বং, দুক্খেন খো সুখং অধিগন্তব্ব’’’ন্তি.
৩২৭. ‘‘ময্হম্পি খো, রাজকুমার, পুব্বেৰ সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধস্স বোধিসত্তস্সেৰ সতো এতদহোসি – ‘ন খো সুখেন সুখং অধিগন্তব্বং, দুক্খেন খো সুখং অধিগন্তব্ব’ন্তি. সো খো অহং, রাজকুমার, অপরেন সমযেন দহরোৰ সমানো সুসুকাল়কেসো ভদ্রেন যোব্বনেন সমন্নাগতো পঠমেন ৰযসা অকামকানং মাতাপিতূনং অস্সুমুখানং রুদন্তানং কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিং. সো এৰং পব্বজিতো সমানো কিংকুসলগৰেসী [কিংকুসলংগৰেসী (ক.)] অনুত্তরং সন্তিৰরপদং পরিযেসমানো যেন আল়ারো কালামো তেনুপসঙ্কমিং; উপসঙ্কমিত্ৰা আল়ারং কালামং এতদৰোচং – ‘ইচ্ছামহং, আৰুসো কালাম, ইমস্মিং ধম্মৰিনযে ব্রহ্মচরিযং চরিতু’ন্তি. এৰং ৰুত্তে, রাজকুমার, আল়ারো কালামো মং এতদৰোচ – ‘ৰিহরতাযস্মা, তাদিসো অযং ধম্মো যত্থ ৰিঞ্ঞূ পুরিসো নচিরস্সেৰ সকং আচরিযকং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরেয্যা’তি. সো খো অহং, রাজকুমার, নচিরস্সেৰ খিপ্পমেৰ তং ধম্মং পরিযাপুণিং. সো খো অহং, রাজকুমার, তাৰতকেনেৰ ওট্ঠপহতমত্তেন লপিতলাপনমত্তেন ঞাণৰাদঞ্চ ৰদামি, থেরৰাদঞ্চ জানামি পস্সামীতি চ পটিজানামি, অহঞ্চেৰ অঞ্ঞে চ. তস্স ময্হং, রাজকুমার, এতদহোসি – ‘ন খো আল়ারো কালামো ইমং ধম্মং কেৰলং সদ্ধামত্তকেন সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরামীতি পৰেদেতি; অদ্ধা আল়ারো কালামো ইমং ধম্মং জানং পস্সং ৰিহরতী’তি.
‘‘অথ খ্ৰাহং, রাজকুমার, যেন আল়ারো কালামো তেনুপসঙ্কমিং; উপসঙ্কমিত্ৰা আল়ারং কালামং এতদৰোচং – ‘কিত্তাৰতা নো, আৰুসো কালাম, ইমং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরামীতি পৰেদেসী’তি [উপসম্পজ্জ পৰেদেসীতি (সী. স্যা. কং. পী.)]? এৰং ৰুত্তে, রাজকুমার, আল়ারো কালামো আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং পৰেদেসি. তস্স ময্হং, রাজকুমার, এতদহোসি – ‘ন খো আল়ারস্সেৰ কালামস্স অত্থি সদ্ধা, ময্হংপত্থি সদ্ধা; ন খো আল়ারস্সেৰ কালামস্স অত্থি ৰীরিযং…পে… সতি… সমাধি… পঞ্ঞা, ময্হংপত্থি পঞ্ঞা. যংনূনাহং যং ধম্মং আল়ারো কালামো সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরামীতি পৰেদেতি তস্স ধম্মস্স সচ্ছিকিরিযায পদহেয্য’ন্তি. সো খো অহং, রাজকুমার, নচিরস্সেৰ খিপ্পমেৰ তং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহাসিং. অথ খ্ৰাহং, রাজকুমার, যেন আল়ারো কালামো তেনুপসঙ্কমিং; উপসঙ্কমিত্ৰা আল়ারং কালামং এতদৰোচং – ‘এত্তাৰতা নো, আৰুসো কালাম, ইমং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ পৰেদেসী’তি? ‘এত্তাৰতা খো অহং, আৰুসো, ইমং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ পৰেদেমী’তি. ‘অহম্পি খো, আৰুসো, এত্তাৰতা ইমং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরামী’তি. ‘লাভা নো, আৰুসো, সুলদ্ধং নো, আৰুসো, যে মযং আযস্মন্তং তাদিসং সব্রহ্মচারিং পস্সাম. ইতি যাহং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ পৰেদেমি, তং ত্ৰং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরসি. যং ত্ৰং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরসি, তমহং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ পৰেদেমি. ইতি যাহং ধম্মং জানামি তং ত্ৰং ধম্মং জানাসি; যং ত্ৰং ধম্মং জানাসি তমহং ধম্মং জানামি. ইতি যাদিসো অহং, তাদিসো তুৰং; যাদিসো তুৰং তাদিসো অহং. এহি দানি, আৰুসো, উভোৰ সন্তা ইমং গণং পরিহরামা’তি. ইতি খো, রাজকুমার, আল়ারো কালামো আচরিযো মে সমানো (অত্তনো) [( ) নত্থি (সী. স্যা. কং. পী.)] অন্তেৰাসিং মং সমানং অত্তনা [অত্তনো (সী. পী.)] সমসমং ঠপেসি, উল়ারায চ মং পূজায পূজেসি. তস্স ময্হং, রাজকুমার, এতদহোসি – ‘নাযং ধম্মো নিব্বিদায ন ৰিরাগায ন নিরোধায ন উপসমায ন অভিঞ্ঞায ন সম্বোধায ন নিব্বানায সংৰত্ততি, যাৰদেৰ আকিঞ্চঞ্ঞাযতনূপপত্তিযা’তি. সো খো অহং, রাজকুমার, তং ধম্মং অনলঙ্করিত্ৰা তস্মা ধম্মা নিব্বিজ্জ অপক্কমিং.
৩২৮. ‘‘সো খো অহং, রাজকুমার, কিংকুসলগৰেসী অনুত্তরং সন্তিৰরপদং পরিযেসমানো যেন উদকো [উদ্দকো (সী. স্যা. কং. পী.)] রামপুত্তো তেনুপসঙ্কমিং; উপসঙ্কমিত্ৰা উদকং রামপুত্তং এতদৰোচং – ‘ইচ্ছামহং, আৰুসো [আৰুসো রাম (সী. স্যা. কং. ক.) পস্স ম. নি. ১.২৭৮ পাসরাসিসুত্তে], ইমস্মিং ধম্মৰিনযে ব্রহ্মচরিযং চরিতু’ন্তি. এৰং ৰুত্তে, রাজকুমার, উদকো রামপুত্তো মং এতদৰোচ – ‘ৰিহরতাযস্মা, তাদিসো অযং ধম্মো যত্থ ৰিঞ্ঞূ পুরিসো নচিরস্সেৰ সকং আচরিযকং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরেয্যা’তি. সো খো অহং, রাজকুমার, নচিরস্সেৰ খিপ্পমেৰ তং ধম্মং পরিযাপুণিং. সো খো অহং, রাজকুমার, তাৰতকেনেৰ ওট্ঠপহতমত্তেন লপিতলাপনমত্তেন ঞাণৰাদঞ্চ ৰদামি, থেরৰাদঞ্চ জানামি পস্সামীতি চ পটিজানামি, অহঞ্চেৰ অঞ্ঞে চ. তস্স ময্হং, রাজকুমার, এতদহোসি – ‘ন খো রামো ইমং ধম্মং কেৰলং সদ্ধামত্তকেন সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরামীতি পৰেদেসি; অদ্ধা রামো ইমং ধম্মং জানং পস্সং ৰিহাসী’তি. অথ খ্ৰাহং, রাজকুমার, যেন উদকো রামপুত্তো তেনুপসঙ্কমিং; উপসঙ্কমিত্ৰা উদকং রামপুত্তং এতদৰোচং – ‘কিত্তাৰতা নো, আৰুসো, রামো ইমং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরামীতি পৰেদেসী’তি? এৰং ৰুত্তে, রাজকুমার, উদকো রামপুত্তো নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং পৰেদেসি. তস্স ময্হং, রাজকুমার, এতদহোসি – ‘ন খো রামস্সেৰ অহোসি সদ্ধা, ময্হংপত্থি সদ্ধা; ন খো রামস্সেৰ অহোসি ৰীরিযং…পে… সতি… সমাধি… পঞ্ঞা, ময্হংপত্থি পঞ্ঞা. যংনূনাহং যং ধম্মং রামো সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরামীতি পৰেদেতি তস্স ধম্মস্স সচ্ছিকিরিযায পদহেয্য’ন্তি. সো খো অহং, রাজকুমার, নচিরস্সেৰ খিপ্পমেৰ তং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহাসিং.
‘‘অথ খ্ৰাহং, রাজকুমার, যেন উদকো রামপুত্তো তেনুপসঙ্কমিং; উপসঙ্কমিত্ৰা উদকং রামপুত্তং এতদৰোচং – ‘এত্তাৰতা নো, আৰুসো, রামো ইমং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ পৰেদেসী’তি? ‘এত্তাৰতা খো, আৰুসো, রামো ইমং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ পৰেদেসী’তি. ‘অহম্পি খো, আৰুসো, এত্তাৰতা ইমং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরামী’তি. ‘লাভা নো, আৰুসো, সুলদ্ধং নো, আৰুসো, যে মযং আযস্মন্তং তাদিসং সব্রহ্মচারিং পস্সাম. ইতি যং ধম্মং রামো সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ পৰেদেসি তং ত্ৰং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরসি. যং ত্ৰং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরসি তং ধম্মং রামো সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ পৰেদেসি. ইতি যং ধম্মং রামো অভিঞ্ঞাসি তং ত্ৰং ধম্মং জানাসি; যং ত্ৰং ধম্মং জানাসি তং ধম্মং রামো অভিঞ্ঞাসি. ইতি যাদিসো রামো অহোসি তাদিসো তুৰং, যাদিসো তুৰং তাদিসো রামো অহোসি. এহি দানি, আৰুসো, তুৰং ইমং গণং পরিহরা’তি. ইতি খো, রাজকুমার, উদকো রামপুত্তো সব্রহ্মচারী মে সমানো আচরিযট্ঠানে মং ঠপেসি, উল়ারায চ মং পূজায পূজেসি. তস্স ময্হং, রাজকুমার, এতদহোসি – ‘নাযং ধম্মো নিব্বিদায ন ৰিরাগায ন নিরোধায ন উপসমায ন অভিঞ্ঞায ন সম্বোধায ন নিব্বানায সংৰত্ততি, যাৰদেৰ নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনূপপত্তিযা’তি. সো খো অহং, রাজকুমার, তং ধম্মং অনলঙ্করিত্ৰা তস্মা ধম্মা নিব্বিজ্জ অপক্কমিং.
৩২৯. ‘‘সো খো অহং, রাজকুমার, কিংকুসলগৰেসী অনুত্তরং সন্তিৰরপদং পরিযেসমানো, মগধেসু অনুপুব্বেন চারিকং চরমানো, যেন উরুৰেলা সেনানিগমো তদৰসরিং. তত্থদ্দসং রমণীযং ভূমিভাগং, পাসাদিকঞ্চ ৰনসণ্ডং, নদীঞ্চ সন্দন্তিং সেতকং সুপতিত্থং, রমণীযং সমন্তা চ গোচরগামং. তস্স ময্হং, রাজকুমার, এতদহোসি – ‘রমণীযো ৰত, ভো, ভূমিভাগো, পাসাদিকো চ ৰনসণ্ডো, নদিঞ্চ সন্দন্তিং সেতকা সুপতিত্থা, রমণীযা সমন্তা [সামন্তা (?) পুরিমপিট্ঠেপি] চ গোচরগামো. অলং ৰতিদং কুলপুত্তস্স পধানত্থিকস্স পধানাযা’তি. সো খো অহং, রাজকুমার, তত্থেৰ নিসীদিং – ‘অলমিদং পধানাযা’তি. অপিস্সু মং, রাজকুমার, তিস্সো উপমা পটিভংসু অনচ্ছরিযা পুব্বে অস্সুতপুব্বা.
‘‘সেয্যথাপি, রাজকুমার, অল্লং কট্ঠং সস্নেহং উদকে নিক্খিত্তং. অথ পুরিসো আগচ্ছেয্য উত্তরারণিং আদায – ‘অগ্গিং অভিনিব্বত্তেস্সামি, তেজো পাতুকরিস্সামী’তি. তং কিং মঞ্ঞসি, রাজকুমার, অপি নু সো পুরিসো অমুং অল্লং কট্ঠং সস্নেহং উদকে নিক্খিত্তং উত্তরারণিং আদায অভিমন্থেন্তো [অভিমত্থন্তো (স্যা. কং. ক.)] অগ্গিং অভিনিব্বত্তেয্য, তেজো পাতুকরেয্যা’’তি? ‘‘নো হিদং, ভন্তে. তং কিস্স হেতু? অদুঞ্হি, ভন্তে, অল্লং কট্ঠং সস্নেহং তঞ্চ পন উদকে নিক্খিত্তং, যাৰদেৰ চ পন সো পুরিসো কিলমথস্স ৰিঘাতস্স ভাগী অস্সা’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, রাজকুমার, যে হি কেচি সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা কাযেন চেৰ চিত্তেন চ কামেহি অৰূপকট্ঠা ৰিহরন্তি, যো চ নেসং কামেসু কামচ্ছন্দো কামস্নেহো কামমুচ্ছা কামপিপাসা কামপরিল়াহো সো চ অজ্ঝত্তং ন সুপ্পহীনো হোতি, ন সুপ্পটিপ্পস্সদ্ধো. ওপক্কমিকা চেপি তে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণা দুক্খা তিব্বা খরা কটুকা ৰেদনা ৰেদযন্তি, অভব্বাৰ তে ঞাণায দস্সনায অনুত্তরায সম্বোধায. নো চেপি তে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণা ওপক্কমিকা দুক্খা তিব্বা খরা কটুকা ৰেদনা ৰেদযন্তি, অভব্বাৰ তে ঞাণায দস্সনায অনুত্তরায সম্বোধায. অযং খো মং, রাজকুমার, পঠমা উপমা পটিভাসি অনচ্ছরিযা পুব্বে অস্সুতপুব্বা.
৩৩০. ‘‘অপরাপি খো মং, রাজকুমার, দুতিযা উপমা পটিভাসি অনচ্ছরিযা পুব্বে অস্সুতপুব্বা. সেয্যথাপি, রাজকুমার, অল্লং কট্ঠং সস্নেহং আরকা উদকা থলে নিক্খিত্তং. অথ পুরিসো আগচ্ছেয্য উত্তরারণিং আদায – ‘অগ্গিং অভিনিব্বত্তেস্সামি, তেজো পাতুকরিস্সামী’তি. তং কিং মঞ্ঞসি, রাজকুমার, অপি নু সো পুরিসো অমুং অল্লং কট্ঠং সস্নেহং আরকা উদকা থলে নিক্খিত্তং উত্তরারণিং আদায অভিমন্থেন্তো অগ্গিং অভিনিব্বত্তেয্য, তেজো পাতুকরেয্যা’’তি? ‘‘নো হিদং, ভন্তে. তং কিস্স হেতু? অদুঞ্হি, ভন্তে, অল্লং কট্ঠং সস্নেহং কিঞ্চাপি আরকা উদকা থলে নিক্খিত্তং, যাৰদেৰ চ পন সো পুরিসো কিলমথস্স ৰিঘাতস্স ভাগী অস্সা’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, রাজকুমার, যে হি কেচি সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা কাযেন চেৰ চিত্তেন চ কামেহি ৰূপকট্ঠা ৰিহরন্তি, যো চ নেসং কামেসু কামচ্ছন্দো কামস্নেহো কামমুচ্ছা কামপিপাসা কামপরিল়াহো সো চ অজ্ঝত্তং ন সুপ্পহীনো হোতি, ন সুপ্পটিপ্পস্সদ্ধো. ওপক্কমিকা চেপি তে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণা দুক্খা তিব্বা খরা কটুকা ৰেদনা ৰেদযন্তি, অভব্বাৰ তে ঞাণায দস্সনায অনুত্তরায সম্বোধায. নো চেপি তে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণা ওপক্কমিকা দুক্খা তিব্বা খরা কটুকা ৰেদনা ৰেদযন্তি, অভব্বাৰ তে ঞাণায দস্সনায অনুত্তরায সম্বোধায. অযং খো মং, রাজকুমার, দুতিযা উপমা পটিভাসি অনচ্ছরিযা পুব্বে অস্সুতপুব্বা.
৩৩১. ‘‘অপরাপি খো মং, রাজকুমার, ততিযা উপমা পটিভাসি অনচ্ছরিযা পুব্বে অস্সুতপুব্বা. সেয্যথাপি, রাজকুমার, সুক্খং কট্ঠং কোল়াপং আরকা উদকা থলে নিক্খিত্তং. অথ পুরিসো আগচ্ছেয্য উত্তরারণিং আদায – ‘অগ্গিং অভিনিব্বত্তেস্সামি, তেজো পাতুকরিস্সামী’তি. তং কিং মঞ্ঞসি, রাজকুমার, অপি নু সো পুরিসো অমুং সুক্খং কট্ঠং কোল়াপং আরকা উদকা থলে নিক্খিত্তং উত্তরারণিং আদায অভিমন্থেন্তো অগ্গিং অভিনিব্বত্তেয্য, তেজো পাতুকরেয্যা’’তি? ‘‘এৰং, ভন্তে’’. তং কিস্স হেতু? অদুঞ্হি, ভন্তে, সুক্খং কট্ঠং কোল়াপং, তঞ্চ পন আরকা উদকা থলে নিক্খিত্ত’’ন্তি. ‘‘এৰমেৰ খো, রাজকুমার, যে হি কেচি সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা কাযেন চেৰ চিত্তেন চ কামেহি ৰূপকট্ঠা ৰিহরন্তি, যো চ নেসং কামেসু কামচ্ছন্দো কামস্নেহো কামমুচ্ছা কামপিপাসা কামপরিল়াহো সো চ অজ্ঝত্তং সুপ্পহীনো হোতি সুপ্পটিপ্পস্সদ্ধো. ওপক্কমিকা চেপি তে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণা দুক্খা তিব্বা খরা কটুকা ৰেদনা ৰেদযন্তি, ভব্বাৰ তে ঞাণায দস্সনায অনুত্তরায সম্বোধায. নো চেপি তে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণা ওপক্কমিকা দুক্খা তিব্বা খরা কটুকা ৰেদনা ৰেদযন্তি, ভব্বাৰ তে ঞাণায দস্সনায অনুত্তরায সম্বোধায. অযং খো মং, রাজকুমার, ততিযা উপমা পটিভাসি অনচ্ছরিযা পুব্বে অস্সুতপুব্বা. ইমা খো মং, রাজকুমার, তিস্সো উপমা পটিভংসু অনচ্ছরিযা পুব্বে অস্সুতপুব্বা.
৩৩২. ‘‘তস্স ময্হং, রাজকুমার, এতদহোসি – ‘যংনূনাহং দন্তেভিদন্তমাধায [পস্স ম. নি. ১.২২০ ৰিতক্কসণ্ঠানসুত্তে], জিৰ্হায তালুং আহচ্চ, চেতসা চিত্তং অভিনিগ্গণ্হেয্যং অভিনিপ্পীল়েয্যং অভিসন্তাপেয্য’ন্তি. সো খো অহং, রাজকুমার, দন্তেভিদন্তমাধায, জিৰ্হায তালুং আহচ্চ, চেতসা চিত্তং অভিনিগ্গণ্হামি অভিনিপ্পীল়েমি অভিসন্তাপেমি. তস্স ময্হং, রাজকুমার, দন্তেভিদন্তমাধায, জিৰ্হায তালুং আহচ্চ, চেতসা চিত্তং অভিনিগ্গণ্হতো অভিনিপ্পীল়যতো অভিসন্তাপযতো কচ্ছেহি সেদা মুচ্চন্তি. সেয্যথাপি, রাজকুমার, বলৰা পুরিসো দুব্বলতরং পুরিসং সীসে ৰা গহেত্ৰা খন্ধে ৰা গহেত্ৰা অভিনিগ্গণ্হেয্য অভিনিপ্পীল়েয্য অভিসন্তাপেয্য; এৰমেৰ খো মে, রাজকুমার, দন্তেভিদন্তমাধায, জিৰ্হায তালুং আহচ্চ, চেতসা চিত্তং অভিনিগ্গণ্হতো অভিনিপ্পীল়যতো অভিসন্তাপযতো কচ্ছেহি সেদা মুচ্চন্তি. আরদ্ধং খো পন মে, রাজকুমার, ৰীরিযং হোতি অসল্লীনং, উপট্ঠিতা সতি অসম্মুট্ঠা, সারদ্ধো চ পন মে কাযো হোতি অপ্পটিপ্পস্সদ্ধো, তেনেৰ দুক্খপ্পধানেন পধানাভিতুন্নস্স সতো.
৩৩৩. ‘‘তস্স ময্হং, রাজকুমার, এতদহোসি – ‘যংনূনাহং অপ্পাণকংযেৰ ঝানং ঝাযেয্য’ন্তি. সো খো অহং, রাজকুমার, মুখতো চ নাসতো চ অস্সাসপস্সাসে উপরুন্ধিং. তস্স ময্হং, রাজকুমার, মুখতো চ নাসতো চ অস্সাসপস্সাসেসু উপরুদ্ধেসু কণ্ণসোতেহি ৰাতানং নিক্খমন্তানং অধিমত্তো সদ্দো হোতি. সেয্যথাপি নাম কম্মারগগ্গরিযা ধমমানায অধিমত্তো সদ্দো হোতি, এৰমেৰ খো মে, রাজকুমার, মুখতো চ নাসতো চ অস্সাসপস্সাসেসু উপরুদ্ধেসু কণ্ণসোতেহি ৰাতানং নিক্খমন্তানং অধিমত্তো সদ্দো হোতি. আরদ্ধং খো পন মে, রাজকুমার, ৰীরিযং হোতি অসল্লীনং, উপট্ঠিতা সতি অসম্মুট্ঠা, সারদ্ধো চ পন মে কাযো হোতি অপ্পটিপ্পস্সদ্ধো, তেনেৰ দুক্খপ্পধানেন পধানাভিতুন্নস্স সতো.
‘‘তস্স ময্হং, রাজকুমার, এতদহোসি – ‘যংনূনাহং অপ্পাণকংযেৰ ঝানং ঝাযেয্য’ন্তি. সো খো অহং, রাজকুমার, মুখতো চ নাসতো চ কণ্ণতো চ অস্সাসপস্সাসে উপরুন্ধিং. তস্স ময্হং, রাজকুমার, মুখতো চ নাসতো চ কণ্ণতো চ অস্সাসপস্সাসেসু উপরুদ্ধেসু অধিমত্তা ৰাতা মুদ্ধনি ঊহনন্তি [ঊহন্তি (সী.), ওহনন্তি (স্যা. কং.), উহনন্তি (ক.)]. সেয্যথাপি, রাজকুমার, বলৰা পুরিসো তিণ্হেন সিখরেন মুদ্ধনি অভিমত্থেয্য [মুদ্ধানং অভিমন্থেয্য (সী. পী.), মুদ্ধানং অভিমত্থেয্য (স্যা. কং.)], এৰমেৰ খো মে, রাজকুমার, মুখতো চ নাসতো চ কণ্ণতো চ অস্সাসপস্সাসেসু উপরুদ্ধেসু অধিমত্তা ৰাতা মুদ্ধনি ঊহনন্তি. আরদ্ধং খো পন মে, রাজকুমার, ৰীরিযং হোতি অসল্লীনং, উপট্ঠিতা সতি অসম্মুট্ঠা, সারদ্ধো চ পন মে কাযো হোতি অপ্পটিপ্পস্সদ্ধো, তেনেৰ দুক্খপ্পধানেন পধানাভিতুন্নস্স সতো.
‘‘তস্স ময্হং, রাজকুমার, এতদহোসি – ‘যংনূনাহং অপ্পাণকংযেৰ ঝানং ঝাযেয্য’ন্তি. সো খো অহং, রাজকুমার, মুখতো চ নাসতো চ কণ্ণতো চ অস্সাসপস্সাসে উপরুন্ধিং. তস্স ময্হং, রাজকুমার, মুখতো চ নাসতো চ কণ্ণতো চ অস্সাসপস্সাসেসু উপরুদ্ধেসু অধিমত্তা সীসে সীসৰেদনা হোন্তি. সেয্যথাপি, রাজকুমার, বলৰা পুরিসো দল়্হেন ৰরত্তক্খণ্ডেন [ৰরত্তকবন্ধনেন (সী.)] সীসে সীসৰেঠং দদেয্য; এৰমেৰ খো মে, রাজকুমার, মুখতো চ নাসতো চ কণ্ণতো চ অস্সাসপস্সাসেসু উপরুদ্ধেসু অধিমত্তা সীসে সীসৰেদনা হোন্তি. আরদ্ধং খো পন মে, রাজকুমার, ৰীরিযং হোতি অসল্লীনং, উপট্ঠিতা সতি অসম্মুট্ঠা, সারদ্ধো চ পন মে কাযো হোতি অপ্পটিপ্পস্সদ্ধো, তেনেৰ দুক্খপ্পধানেন পধানাভিতুন্নস্স সতো.
‘‘তস্স ময্হং, রাজকুমার, এতদহোসি – ‘যংনূনাহং অপ্পাণকংযেৰ ঝানং ঝাযেয্য’ন্তি. সো খো অহং, রাজকুমার, মুখতো চ নাসতো চ কণ্ণতো চ অস্সাসপস্সাসে উপরুন্ধিং. তস্স ময্হং, রাজকুমার, মুখতো চ নাসতো চ কণ্ণতো চ অস্সাসপস্সাসেসু উপরুদ্ধেসু অধিমত্তা ৰাতা কুচ্ছিং পরিকন্তন্তি. সেয্যথাপি, রাজকুমার, দক্খো গোঘাতকো ৰা গোঘাতকন্তেৰাসী ৰা তিণ্হেন গোৰিকন্তনেন কুচ্ছিং পরিকন্তেয্য, এৰমেৰ খো মে, রাজকুমার, মুখতো চ নাসতো চ কণ্ণতো চ অস্সাসপস্সাসেসু উপরুদ্ধেসু অধিমত্তা, ৰাতা কুচ্ছিং পরিকন্তন্তি. আরদ্ধং খো পন মে, রাজকুমার, ৰীরিযং হোতি অসল্লীনং, উপট্ঠিতা সতি অসম্মুট্ঠা, সারদ্ধো চ পন মে কাযো হোতি অপ্পটিপ্পস্সদ্ধো, তেনেৰ দুক্খপ্পধানেন পধানাভিতুন্নস্স সতো.
‘‘তস্স ময্হং, রাজকুমার, এতদহোসি – ‘যংনূনাহং অপ্পাণকংযেৰ ঝানং ঝাযেয্য’ন্তি. সো খো অহং, রাজকুমার, মুখতো চ নাসতো চ কণ্ণতো চ অস্সাসপস্সাসে উপরুন্ধিং. তস্স ময্হং, রাজকুমার, মুখতো চ নাসতো চ কণ্ণতো চ অস্সাসপস্সাসেসু উপরুদ্ধেসু অধিমত্তো কাযস্মিং ডাহো হোতি. সেয্যথাপি, রাজকুমার, দ্ৰে বলৰন্তো পুরিসা দুব্বলতরং পুরিসং নানাবাহাসু গহেত্ৰা অঙ্গারকাসুযা সন্তাপেয্যুং সম্পরিতাপেয্যুং, এৰমেৰ খো মে, রাজকুমার, মুখতো চ নাসতো চ কণ্ণতো চ অস্সাসপস্সাসেসু উপরুদ্ধেসু অধিমত্তো কাযস্মিং ডাহো হোতি. আরদ্ধং খো পন মে, রাজকুমার, ৰীরিযং হোতি অসল্লীনং, উপট্ঠিতা সতি অসম্মুট্ঠা, সারদ্ধো চ পন মে কাযো হোতি অপ্পটিপ্পস্সদ্ধো, তেনেৰ দুক্খপ্পধানেন পধানাভিতুন্নস্স সতো.
‘‘অপিস্সু মং, রাজকুমার, দেৰতা দিস্ৰা এৰমাহংসু – ‘কালঙ্কতো সমণো গোতমো’তি. একচ্চা দেৰতা এৰমাহংসু – ‘ন কালঙ্কতো সমণো গোতমো, অপি চ কালঙ্করোতী’তি. একচ্চা দেৰতা এৰমাহংসু – ‘ন কালঙ্কতো সমণো গোতমো, নাপি কালঙ্করোতি. অরহং সমণো গোতমো. ৰিহারোত্ৰেৰ সো [ৰিহারোত্ৰেৰেসো (সী.)] অরহতো এৰরূপো হোতী’তি [ৰিহারোত্ৰেৰেসো অরহতো’’তি (?)].
৩৩৪. ‘‘তস্স ময্হং, রাজকুমার, এতদহোসি – ‘যংনূনাহং সব্বসো আহারুপচ্ছেদায পটিপজ্জেয্য’ন্তি. অথ খো মং, রাজকুমার, দেৰতা উপসঙ্কমিত্ৰা এতদৰোচুং – ‘মা খো ত্ৰং, মারিস, সব্বসো আহারুপচ্ছেদায পটিপজ্জি. সচে খো ত্ৰং, মারিস, সব্বসো আহারুপচ্ছেদায পটিপজ্জিস্সসি, তস্স তে মযং দিব্বং ওজং লোমকূপেহি অজ্ঝোহারেস্সাম [অজ্ঝোহরিস্সাম (স্যা. কং. পী. ক.)], তায ত্ৰং যাপেস্সসী’তি. তস্স ময্হং, রাজকুমার, এতদহোসি – ‘অহঞ্চেৰ খো পন সব্বসো অজজ্জিতং [অজদ্ধুকং (সী. পী.), জদ্ধুকং (স্যা. কং.)] পটিজানেয্যং. ইমা চ মে দেৰতা দিব্বং ওজং লোমকূপেহি অজ্ঝোহারেয্যুং [অজ্ঝোহরেয্যুং (স্যা. কং. পী. ক.)], তায চাহং যাপেয্যং, তং মমস্স মুসা’তি. সো খো অহং, রাজকুমার, তা দেৰতা পচ্চাচিক্খামি. ‘হল’ন্তি ৰদামি.
‘‘তস্স ময্হং, রাজকুমার, এতদহোসি – ‘যংনূনাহং থোকং থোকং আহারং আহারেয্যং পসতং পসতং, যদি ৰা মুগ্গযূসং যদি ৰা কুলত্থযূসং যদি ৰা কল়াযযূসং যদি ৰা হরেণুকযূস’ন্তি. সো খো অহং, রাজকুমার, থোকং থোকং আহারং আহারেসিং পসতং পসতং, যদি ৰা মুগ্গযূসং যদি ৰা কুলত্থযূসং যদি ৰা কল়াযযূসং যদি ৰা হরেণুকযূসং. তস্স ময্হং, রাজকুমার, থোকং থোকং আহারং আহারযতো পসতং পসতং, যদি ৰা মুগ্গযূসং যদি ৰা কুলত্থযূসং যদি ৰা কল়াযযূসং যদি ৰা হরেণুকযূসং, অধিমত্তকসিমানং পত্তো কাযো হোতি. সেয্যথাপি নাম আসীতিকপব্বানি ৰা কাল়পব্বানি ৰা, এৰমেৰস্সু মে অঙ্গপচ্চঙ্গানি ভৰন্তি তাযেৰপ্পাহারতায. সেয্যথাপি নাম ওট্ঠপদং, এৰমেৰস্সু মে আনিসদং হোতি তাযেৰপ্পাহারতায. সেয্যথাপি নাম ৰট্টনাৰল়ী, এৰমেৰস্সু মে পিট্ঠিকণ্টকো উণ্ণতাৰনতো হোতি তাযেৰপ্পাহারতায. সেয্যথাপি নাম জরসালায গোপানসিযো ওলুগ্গৰিলুগ্গা ভৰন্তি, এৰমেৰস্সু মে ফাসুল়িযো ওলুগ্গৰিলুগ্গা ভৰন্তি তাযেৰপ্পাহারতায. সেয্যথাপি নাম গম্ভীরে উদপানে উদকতারকা গম্ভীরগতা ওক্খাযিকা দিস্সন্তি, এৰমেৰস্সু মে অক্খিকূপেসু অক্খিতারকা গম্ভীরগতা ওক্খাযিকা দিস্সন্তি তাযেৰপ্পাহারতায. সেয্যথাপি নাম তিত্তকালাবু আমকচ্ছিন্নো ৰাতাতপেন সংফুটিতো [সম্ফুসিতো (স্যা. কং.), সংপুটীতো (ক.) সংফুটিতোতি এত্থ সঙ্কুচিতোতি অত্থো] হোতি সম্মিলাতো, এৰমেৰস্সু মে সীসচ্ছৰি সংফুটিতা হোতি সম্মিলাতা তাযেৰপ্পাহারতায. সো খো অহং, রাজকুমার, ‘উদরচ্ছৰিং পরিমসিস্সামী’তি পিট্ঠিকণ্টকংযেৰ পরিগ্গণ্হামি, ‘পিট্ঠিকণ্টকং পরিমসিস্সামী’তি উদরচ্ছৰিংযেৰ পরিগ্গণ্হামি. যাৰস্সু মে, রাজকুমার, উদরচ্ছৰি পিট্ঠিকণ্টকং অল্লীনা হোতি তাযেৰপ্পাহারতায. সো খো অহং, রাজকুমার, ‘ৰচ্চং ৰা মুত্তং ৰা করিস্সামী’তি তত্থেৰ অৰকুজ্জো পপতামি তাযেৰপ্পাহারতায. সো খো অহং, রাজকুমার, ইমমেৰ কাযং অস্সাসেন্তো পাণিনা গত্তানি অনুমজ্জামি. তস্স ময্হং, রাজকুমার, পাণিনা গত্তানি অনুমজ্জতো পূতিমূলানি লোমানি কাযস্মা পপতন্তি তাযেৰপ্পাহারতায. অপিস্সু মং, রাজকুমার, মনুস্সা দিস্ৰা এৰমাহংসু – ‘কাল়ো সমণো গোতমো’তি, একচ্চে মনুস্সা এৰমাহংসু – ‘ন কাল়ো সমণো গোতমো, সামো সমণো গোতমো’তি. একচ্চে মনুস্সা এৰমাহংসু – ‘ন কাল়ো সমণো গোতমো, নপি সামো, মঙ্গুরচ্ছৰি সমণো গোতমো’তি. যাৰস্সু মে, রাজকুমার, তাৰ পরিসুদ্ধো ছৰিৰণ্ণো পরিযোদাতো উপহতো হোতি তাযেৰপ্পাহারতায.
৩৩৫. ‘‘তস্স ময্হং, রাজকুমার, এতদহোসি – ‘যে খো কেচি অতীতমদ্ধানং সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা ওপক্কমিকা দুক্খা তিব্বা [তিপ্পা (সী. পী.)] খরা কটুকা ৰেদনা ৰেদযিংসু, এতাৰপরমং নযিতো ভিয্যো. যেপি হি কেচি অনাগতমদ্ধানং সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা ওপক্কমিকা দুক্খা তিব্বা খরা কটুকা ৰেদনা ৰেদযিস্সন্তি, এতাৰপরমং নযিতো ভিয্যো. যেপি হি কেচি এতরহি সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা ওপক্কমিকা দুক্খা তিব্বা খরা কটুকা ৰেদনা ৰেদযন্তি, এতাৰপরমং নযিতো ভিয্যো. ন খো পনাহং ইমায কটুকায দুক্করকারিকায অধিগচ্ছামি উত্তরিমনুস্সধম্মা অলমরিযঞাণদস্সনৰিসেসং; সিযা নু খো অঞ্ঞো মগ্গো বোধাযা’তি. তস্স ময্হং, রাজকুমার, এতদহোসি – ‘অভিজানামি খো পনাহং পিতু সক্কস্স কম্মন্তে সীতায জম্বুচ্ছাযায নিসিন্নো ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি ৰিৰিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৰিতক্কং সৰিচারং ৰিৰেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরিতা; সিযা নু খো এসো মগ্গো বোধাযা’তি. তস্স ময্হং, রাজকুমার, সতানুসারি ৰিঞ্ঞাণং অহোসি – ‘এসেৰ মগ্গো বোধাযা’তি. তস্স ময্হং, রাজকুমার, এতদহোসি – ‘কিং নু খো অহং তস্স সুখস্স ভাযামি যং তং সুখং অঞ্ঞত্রেৰ কামেহি অঞ্ঞত্র অকুসলেহি ধম্মেহী’তি? তস্স ময্হং, রাজকুমার, এতদহোসি – ‘ন খো অহং তস্স সুখস্স ভাযামি যং তং সুখং অঞ্ঞত্রেৰ কামেহি অঞ্ঞত্র অকুসলেহি ধম্মেহী’তি.
‘‘তস্স ময্হং, রাজকুমার, এতদহোসি – ‘ন খো তং সুকরং সুখং অধিগন্তুং এৰং অধিমত্তকসিমানং পত্তকাযেন. যংনূনাহং ওল়ারিকং আহারং আহারেয্যং ওদনকুম্মাস’ন্তি. সো খো অহং, রাজকুমার, ওল়ারিকং আহারং আহারেসিং ওদনকুম্মাসং. তেন খো পন মং, রাজকুমার, সমযেন পঞ্চৰগ্গিযা ভিক্খূ পচ্চুপট্ঠিতা হোন্তি – ‘যং খো সমণো গোতমো ধম্মং অধিগমিস্সতি তং নো আরোচেস্সতী’তি. যতো খো অহং, রাজকুমার, ওল়ারিকং আহারং আহারেসিং ওদনকুম্মাসং, অথ মে তে পঞ্চৰগ্গিযা ভিক্খূ নিব্বিজ্জ পক্কমিংসু – ‘বাহুল্লিকো [বাহুলিকো (সী. পী.) সারত্থটীকায সংঘভেদসিক্খাপদৰণ্ণনায সমেতি] সমণো গোতমো পধানৰিব্ভন্তো, আৰত্তো বাহুল্লাযা’তি.
৩৩৬. ‘‘সো খো অহং, রাজকুমার, ওল়ারিকং আহারং আহারেত্ৰা বলং গহেত্ৰা ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি…পে… পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহাসিং. ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমা… দুতিযং ঝানং… ততিযং ঝানং… চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহাসিং. সো এৰং সমাহিতে চিত্তে পরিসুদ্ধে পরিযোদাতে অনঙ্গণে ৰিগতূপক্কিলেসে মুদুভূতে কম্মনিযে ঠিতে আনেঞ্জপ্পত্তে পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণায চিত্তং অভিনিন্নামেসিং. সো অনেকৰিহিতং পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরামি, সেয্যথিদং – একম্পি জাতিং দ্ৰেপি জাতিযো…পে… ইতি সাকারং সউদ্দেসং অনেকৰিহিতং পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরামি. অযং খো মে, রাজকুমার, রত্তিযা পঠমে যামে পঠমা ৰিজ্জা অধিগতা, অৰিজ্জা ৰিহতা, ৰিজ্জা উপ্পন্না; তমো ৰিহতো, আলোকো উপ্পন্নো – যথা তং অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৰিহরতো.
‘‘সো এৰং সমাহিতে চিত্তে পরিসুদ্ধে পরিযোদাতে অনঙ্গণে ৰিগতূপক্কিলেসে মুদুভূতে কম্মনিযে ঠিতে আনেঞ্জপ্পত্তে সত্তানং চুতূপপাতঞাণায চিত্তং অভিনিন্নামেসিং. সো দিব্বেন চক্খুনা ৰিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সামি চৰমানে উপপজ্জমানে হীনে পণীতে সুৰণ্ণে দুব্বণ্ণে সুগতে দুগ্গতে যথাকম্মূপগে সত্তে পজানামি …পে… অযং খো মে, রাজকুমার, রত্তিযা মজ্ঝিমে যামে দুতিযা ৰিজ্জা অধিগতা, অৰিজ্জা ৰিহতা, ৰিজ্জা উপ্পন্না; তমো ৰিহতো, আলোকো উপ্পন্নো – যথা তং অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৰিহরতো.
‘‘সো এৰং সমাহিতে চিত্তে পরিসুদ্ধে পরিযোদাতে অনঙ্গণে ৰিগতূপক্কিলেসে মুদুভূতে কম্মনিযে ঠিতে আনেঞ্জপ্পত্তে আসৰানং খযঞাণায চিত্তং অভিনিন্নামেসিং. সো ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং অব্ভঞ্ঞাসিং…পে… ‘অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং অব্ভঞ্ঞাসিং; ‘ইমে আসৰা’তি যথাভূতং অব্ভঞ্ঞাসিং…পে… ‘অযং আসৰনিরোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং অব্ভঞ্ঞাসিং. তস্স মে এৰং জানতো এৰং পস্সতো কামাসৰাপি চিত্তং ৰিমুচ্চিত্থ, ভৰাসৰাপি চিত্তং ৰিমুচ্চিত্থ, অৰিজ্জাসৰাপি চিত্তং ৰিমুচ্চিত্থ. ৰিমুত্তস্মিং ৰিমুত্তমিতি ঞাণং অহোসি. ‘খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযা’তি অব্ভঞ্ঞাসিং. অযং খো মে, রাজকুমার, রত্তিযা পচ্ছিমে যামে ততিযা ৰিজ্জা অধিগতা, অৰিজ্জা ৰিহতা, ৰিজ্জা উপ্পন্না; তমো ৰিহতো, আলোকো উপ্পন্নো – যথা তং অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৰিহরতো.
৩৩৭. ‘‘তস্স ময্হং, রাজকুমার, এতদহোসি – ‘অধিগতো খো ম্যাযং ধম্মো গম্ভীরো দুদ্দসো দুরনুবোধো সন্তো পণীতো অতক্কাৰচরো নিপুণো পণ্ডিতৰেদনীযো. আলযরামা খো পনাযং পজা আলযরতা আলযসম্মুদিতা. আলযরামায খো পন পজায আলযরতায আলযসম্মুদিতায দুদ্দসং ইদং ঠানং যদিদং – ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পাদো. ইদম্পি খো ঠানং দুদ্দসং – যদিদং সব্বসঙ্খারসমথো সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গো তণ্হাক্খযো ৰিরাগো নিরোধো নিব্বানং. অহঞ্চেৰ খো পন ধম্মং দেসেয্যং, পরে চ মে ন আজানেয্যুং, সো মমস্স কিলমথো, সা মমস্স ৰিহেসা’তি. অপিস্সু মং, রাজকুমার, ইমা অনচ্ছরিযা গাথাযো পটিভংসু পুব্বে অস্সুতপুব্বা –
‘কিচ্ছেন মে অধিগতং, হলং দানি পকাসিতুং;
রাগদোসপরেতেহি, নাযং ধম্মো সুসম্বুধো.
‘পটিসোতগামিং নিপুণং, গম্ভীরং দুদ্দসং অণুং;
রাগরত্তা ন দক্খন্তি, তমোখন্ধেন আৰুটা’ [আৰটা (সী.), আৰুতা (স্যা. কং.)] তি.
‘‘ইতিহ মে, রাজকুমার, পটিসঞ্চিক্খতো অপ্পোস্সুক্কতায চিত্তং নমতি নো ধম্মদেসনায.
৩৩৮. ‘‘অথ খো, রাজকুমার, ব্রহ্মুনো সহম্পতিস্স মম চেতসা চেতোপরিৰিতক্কমঞ্ঞায এতদহোসি – ‘নস্সতি ৰত, ভো, লোকো; ৰিনস্সতি ৰত, ভো, লোকো. যত্র হি নাম তথাগতস্স অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স অপ্পোস্সুক্কতায চিত্তং নমতি [নমিস্সতি (?)] নো ধম্মদেসনাযা’তি. অথ খো, রাজকুমার, ব্রহ্মা সহম্পতি – সেয্যথাপি নাম বলৰা পুরিসো সমিঞ্জিতং ৰা বাহং পসারেয্য পসারিতং ৰা বাহং সমিঞ্জেয্য, এৰমেৰ – ব্রহ্মলোকে অন্তরহিতো মম পুরতো পাতুরহোসি. অথ খো, রাজকুমার, ব্রহ্মা সহম্পতি একংসং উত্তরাসঙ্গং করিত্ৰা যেনাহং তেনঞ্জলিং পণামেত্ৰা মং এতদৰোচ – ‘দেসেতু, ভন্তে, ভগৰা ধম্মং, দেসেতু সুগতো ধম্মং. সন্তি সত্তা অপ্পরজক্খজাতিকা অস্সৰনতায ধম্মস্স পরিহাযন্তি; ভৰিস্সন্তি ধম্মস্স অঞ্ঞাতারো’তি. ইদমৰোচ, রাজকুমার, ব্রহ্মা সহম্পতি; ইদং ৰত্ৰা অথাপরং এতদৰোচ –
‘পাতুরহোসি মগধেসু পুব্বে,
ধম্মো অসুদ্ধো সমলেহি চিন্তিতো;
অপাপুরেতং [অৰাপুরেতং (সী.)] অমতস্স দ্ৰারং,
সুণন্তু ধম্মং ৰিমলেনানুবুদ্ধং.
‘সেলে যথা পব্বতমুদ্ধনিট্ঠিতো,
যথাপি পস্সে জনতং সমন্ততো;
তথূপমং ধম্মমযং সুমেধ,
পাসাদমারুয্হ সমন্তচক্খু.
‘সোকাৰতিণ্ণং [সোকাৰকিণ্ণং (স্যা.)] জনতমপেতসোকো,
অৰেক্খস্সু জাতিজরাভিভূতং;
উট্ঠেহি ৰীর, ৰিজিতসঙ্গাম,
সত্থৰাহ অণণ [অনণ (সী. স্যা. কং. পী. ক.)], ৰিচর লোকে;
দেসস্সু [দেসেতু (স্যা. কং. ক.)] ভগৰা ধম্মং,
অঞ্ঞাতারো ভৰিস্সন্তী’তি.
৩৩৯. ‘‘অথ খ্ৰাহং, রাজকুমার, ব্রহ্মুনো চ অজ্ঝেসনং ৰিদিত্ৰা সত্তেসু চ কারুঞ্ঞতং পটিচ্চ বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৰোলোকেসিং. অদ্দসং খো অহং, রাজকুমার, বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৰোলোকেন্তো সত্তে অপ্পরজক্খে মহারজক্খে তিক্খিন্দ্রিযে মুদিন্দ্রিযে স্ৰাকারে দ্ৰাকারে সুৰিঞ্ঞাপযে দুৰিঞ্ঞাপযে অপ্পেকচ্চে পরলোকৰজ্জভযদস্সাৰিনে [দস্সাৰিনো (স্যা. কং. ক.)] ৰিহরন্তে, অপ্পেকচ্চে ন পরলোকৰজ্জভযদস্সাৰিনে ৰিহরন্তে. সেয্যথাপি নাম উপ্পলিনিযং ৰা পদুমিনিযং ৰা পুণ্ডরীকিনিযং ৰা অপ্পেকচ্চানি উপ্পলানি ৰা পদুমানি ৰা পুণ্ডরীকানি ৰা উদকে জাতানি উদকে সংৰড্ঢানি উদকানুগ্গতানি অন্তোনিমুগ্গপোসীনি, অপ্পেকচ্চানি উপ্পলানি ৰা পদুমানি ৰা পুণ্ডরীকানি ৰা উদকে জাতানি উদকে সংৰড্ঢানি উদকানুগ্গতানি সমোদকং ঠিতানি, অপ্পেকচ্চানি উপ্পলানি ৰা পদুমানি ৰা পুণ্ডরীকানি ৰা উদকে জাতানি উদকে সংৰড্ঢানি উদকা অচ্চুগ্গম্ম ঠিতানি [তিট্ঠন্তি (সী. স্যা. কং. পী.)] অনুপলিত্তানি উদকেন, এৰমেৰ খো অহং, রাজকুমার, বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৰোলোকেন্তো অদ্দসং সত্তে অপ্পরজক্খে মহারজক্খে তিক্খিন্দ্রিযে মুদিন্দ্রিযে স্ৰাকারে দ্ৰাকারে সুৰিঞ্ঞাপযে দুৰিঞ্ঞাপযে, অপ্পেকচ্চে পরলোকৰজ্জভযদস্সাৰিনে ৰিহরন্তে, অপ্পেকচ্চে ন পরলোকৰজ্জভযদস্সাৰিনে ৰিহরন্তে. অথ খ্ৰাহং, রাজকুমার, ব্রহ্মানং সহম্পতিং গাথায পচ্চভাসিং –
‘অপারুতা তেসং অমতস্স দ্ৰারা,
যে সোতৰন্তো পমুঞ্চন্তু সদ্ধং;
ৰিহিংসসঞ্ঞী পগুণং ন ভাসিং,
ধম্মং পণীতং মনুজেসু ব্রহ্মে’তি.
৩৪০. ‘‘অথ খো, রাজকুমার, ব্রহ্মা সহম্পতি ‘কতাৰকাসো খোম্হি ভগৰতা ধম্মদেসনাযা’তি মং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা তত্থেৰন্তরধাযি.
‘‘তস্স ময্হং, রাজকুমার, এতদহোসি – ‘কস্স নু খো অহং পঠমং ধম্মং দেসেয্যং? কো ইমং ধম্মং খিপ্পমেৰ আজানিস্সতী’তি? তস্স ময্হং, রাজকুমার, এতদহোসি – ‘অযং খো আল়ারো কালামো পণ্ডিতো ৰিযত্তো মেধাৰী দীঘরত্তং অপ্পরজক্খজাতিকো. যংনূনাহং আল়ারস্স কালামস্স পঠমং ধম্মং দেসেয্যং; সো ইমং ধম্মং খিপ্পমেৰ আজানিস্সতী’তি. অথ খো মং, রাজকুমার, দেৰতা উপসঙ্কমিত্ৰা এতদৰোচ – ‘সত্তাহকালঙ্কতো, ভন্তে, আল়ারো কালামো’তি. ঞাণঞ্চ পন মে দস্সনং উদপাদি – ‘সত্তাহকালঙ্কতো আল়ারো কালামো’তি. তস্স ময্হং, রাজকুমার, এতদহোসি – ‘মহাজানিযো খো আল়ারো কালামো. সচে হি সো ইমং ধম্মং সুণেয্য, খিপ্পমেৰ আজানেয্যা’তি. তস্স ময্হং, রাজকুমার, এতদহোসি – ‘কস্স নু খো অহং পঠমং ধম্মং দেসেয্যং? কো ইমং ধম্মং খিপ্পমেৰ আজানিস্সতী’তি? তস্স ময্হং, রাজকুমার, এতদহোসি – ‘অযং খো উদকো রামপুত্তো পণ্ডিতো ৰিযত্তো মেধাৰী দীঘরত্তং অপ্পরজক্খজাতিকো. যংনূনাহং উদকস্স রামপুত্তস্স পঠমং ধম্মং দেসেয্যং; সো ইমং ধম্মং খিপ্পমেৰ আজানিস্সতী’তি. অথ খো মং, রাজকুমার, দেৰতা উপসঙ্কমিত্ৰা এতদৰোচ – ‘অভিদোসকালঙ্কতো, ভন্তে, উদকো রামপুত্তো’তি. ঞাণঞ্চ পন মে দস্সনং উদপাদি – ‘অভিদোসকালঙ্কতো উদকো রামপুত্তো’তি. তস্স ময্হং, রাজকুমার, এতদহোসি – ‘মহাজানিযো খো উদকো রামপুত্তো. সচে হি সো ইমং ধম্মং সুণেয্য, খিপ্পমেৰ আজানেয্যা’তি.
৩৪১. ‘‘তস্স ময্হং, রাজকুমার, এতদহোসি – ‘কস্স নু খো অহং পঠমং ধম্মং দেসেয্যং? কো ইমং ধম্মং খিপ্পমেৰ আজানিস্সতী’তি? তস্স ময্হং, রাজকুমার, এতদহোসি – ‘বহুকারা খো মে পঞ্চৰগ্গিযা ভিক্খূ যে মং পধানপহিতত্তং উপট্ঠহিংসু. যংনূনাহং পঞ্চৰগ্গিযানং ভিক্খূনং পঠমং ধম্মং দেসেয্য’ন্তি. তস্স ময্হং, রাজকুমার, এতদহোসি – ‘কহং নু খো এতরহি পঞ্চৰগ্গিযা ভিক্খূ ৰিহরন্তী’তি. অদ্দসং খ্ৰাহং, রাজকুমার, দিব্বেন চক্খুনা ৰিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন পঞ্চৰগ্গিযে ভিক্খূ বারাণসিযং ৰিহরন্তে ইসিপতনে মিগদাযে. অথ খ্ৰাহং, রাজকুমার, উরুৰেলাযং যথাভিরন্তং ৰিহরিত্ৰা যেন বারাণসী তেন চারিকং পক্কমিং.
‘‘অদ্দসা খো মং, রাজকুমার, উপকো আজীৰকো অন্তরা চ গযং অন্তরা চ বোধিং অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্নং. দিস্ৰান মং এতদৰোচ – ‘ৰিপ্পসন্নানি খো তে, আৰুসো, ইন্দ্রিযানি, পরিসুদ্ধো ছৰিৰণ্ণো পরিযোদাতো. কংসি ত্ৰং, আৰুসো, উদ্দিস্স পব্বজিতো? কো ৰা তে সত্থা? কস্স ৰা ত্ৰং ধম্মং রোচেসী’তি? এৰং ৰুত্তে, অহং, রাজকুমার, উপকং আজীৰকং গাথাহি অজ্ঝভাসিং –
‘সব্বাভিভূ সব্বৰিদূহমস্মি,
সব্বেসু ধম্মেসু অনূপলিত্তো;
সব্বঞ্জহো তণ্হাক্খযে ৰিমুত্তো,
সযং অভিঞ্ঞায কমুদ্দিসেয্যং.
‘ন মে আচরিযো অত্থি, সদিসো মে ন ৰিজ্জতি;
সদেৰকস্মিং লোকস্মিং, নত্থি মে পটিপুগ্গলো.
‘অহঞ্হি অরহা লোকে, অহং সত্থা অনুত্তরো;
একোম্হি সম্মাসম্বুদ্ধো, সীতিভূতোস্মি নিব্বুতো.
‘ধম্মচক্কং পৰত্তেতুং, গচ্ছামি কাসিনং পুরং;
অন্ধীভূতস্মিং [অন্ধভূতস্মিং (সী. স্যা. পী.)] লোকস্মিং, আহঞ্ছং [আহঞ্ঞিং (স্যা. কং. ক.)] অমতদুন্দুভি’ন্তি.
‘যথা খো ত্ৰং, আৰুসো, পটিজানাসি অরহসি অনন্তজিনো’তি.
‘মাদিসা ৰে জিনা হোন্তি, যে পত্তা আসৰক্খযং;
জিতা মে পাপকা ধম্মা, তস্মাহমুপক [তস্মাহং উপকা (সী. স্যা. কং. পী.)] জিনো’তি.
‘‘এৰং ৰুত্তে, রাজকুমার, উপকো আজীৰকো ‘হুপেয্যপাৰুসো’তি [হুৰেয্যপাৰুসো (সী. পী.), হুৰেয্যাৰুসো (স্যা. কং.)] ৰত্ৰা সীসং ওকম্পেত্ৰা উম্মগ্গং গহেত্ৰা পক্কামি.
৩৪২. ‘‘অথ খ্ৰাহং, রাজকুমার, অনুপুব্বেন চারিকং চরমানো যেন বারাণসী ইসিপতনং মিগদাযো যেন পঞ্চৰগ্গিযা ভিক্খূ তেনুপসঙ্কমিং. অদ্দসংসু খো মং, রাজকুমার, পঞ্চৰগ্গিযা ভিক্খূ দূরতোৰ আগচ্ছন্তং. দিস্ৰান অঞ্ঞমঞ্ঞং সণ্ঠপেসুং – ‘অযং খো, আৰুসো, সমণো গোতমো আগচ্ছতি বাহুল্লিকো পধানৰিব্ভন্তো আৰত্তো বাহুল্লায. সো নেৰ অভিৰাদেতব্বো, ন পচ্চুট্ঠাতব্বো, নাস্স পত্তচীৰরং পটিগ্গহেতব্বং; অপি চ খো আসনং ঠপেতব্বং – সচে সো আকঙ্খিস্সতি নিসীদিস্সতী’তি. যথা যথা খো অহং, রাজকুমার, পঞ্চৰগ্গিযে ভিক্খূ উপসঙ্কমিং [উপসঙ্কমামি (সী. পী.)], তথা তথা পঞ্চৰগ্গিযা ভিক্খূ নাসক্খিংসু সকায কতিকায সণ্ঠাতুং. অপ্পেকচ্চে মং পচ্চুগ্গন্ত্ৰা পত্তচীৰরং পটিগ্গহেসুং. অপ্পেকচ্চে আসনং পঞ্ঞপেসুং. অপ্পেকচ্চে পাদোদকং উপট্ঠপেসুং. অপি চ খো মং নামেন চ আৰুসোৰাদেন চ সমুদাচরন্তি. এৰং ৰুত্তে, অহং, রাজকুমার, পঞ্চৰগ্গিযে ভিক্খূ এতদৰোচং – ‘মা, ভিক্খৰে, তথাগতং নামেন চ আৰুসোৰাদেন চ সমুদাচরথ [সমুদাচরিত্থ (সী. স্যা. কং. পী.)]; অরহং, ভিক্খৰে, তথাগতো সম্মাসম্বুদ্ধো. ওদহথ, ভিক্খৰে, সোতং. অমতমধিগতং. অহমনুসাসামি, অহং ধম্মং দেসেমি. যথানুসিট্ঠং তথা পটিপজ্জমানা নচিরস্সেৰ – যস্সত্থায কুলপুত্তা সম্মদেৰ অগারস্মা অনগারিযং পব্বজন্তি তদনুত্তরং – ব্রহ্মচরিযপরিযোসানং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরিস্সথা’তি. এৰং ৰুত্তে, রাজকুমার, পঞ্চৰগ্গিযা ভিক্খূ মং এতদৰোচুং – ‘তাযপি খো ত্ৰং, আৰুসো গোতম, ইরিযায [চরিযায (স্যা. কং.)] তায পটিপদায তায দুক্করকারিকায নাজ্ঝগমা উত্তরিমনুস্সধম্মা অলমরিযঞাণদস্সনৰিসেসং; কিং পন ত্ৰং এতরহি বাহুল্লিকো পধানৰিব্ভন্তো আৰত্তো বাহুল্লায অধিগমিস্সসি উত্তরিমনুস্সধম্মা অলমরিযঞাণদস্সনৰিসেস’ন্তি? এৰং ৰুত্তে, অহং, রাজকুমার, পঞ্চৰগ্গিযে ভিক্খূ এতদৰোচং – ‘ন, ভিক্খৰে, তথাগতো বাহুল্লিকো ন পধানৰিব্ভন্তো ন আৰত্তো বাহুল্লায. অরহং, ভিক্খৰে, তথাগতো সম্মাসম্বুদ্ধো. ওদহথ, ভিক্খৰে, সোতং. অমতমধিগতং. অহমনুসাসামি, অহং ধম্মং দেসেমি. যথানুসিট্ঠং তথা পটিপজ্জমানা নচিরস্সেৰ – যস্সত্থায কুলপুত্তা সম্মদেৰ অগারস্মা অনগারিযং পব্বজন্তি তদনুত্তরং – ব্রহ্মচরিযপরিযোসানং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরিস্সথা’তি. দুতিযম্পি খো, রাজকুমার, পঞ্চৰগ্গিযা ভিক্খূ মং এতদৰোচুং – ‘তাযপি খো ত্ৰং, আৰুসো গোতম, ইরিযায তায পটিপদায তায দুক্করকারিকায নাজ্ঝগমা উত্তরিমনুস্সধম্মা অলমরিযঞাণদস্সনৰিসেসং; কিং পন ত্ৰং এতরহি বাহুল্লিকো পধানৰিব্ভন্তো আৰত্তো বাহুল্লায অধিগমিস্সসি উত্তরিমনুস্সধম্মা অলমরিযঞাণদস্সনৰিসেস’ন্তি? দুতিযম্পি খো অহং, রাজকুমার, পঞ্চৰগ্গিযে ভিক্খূ এতদৰোচং – ‘ন, ভিক্খৰে, তথাগতো বাহুল্লিকো ন পধানৰিব্ভন্তো ন আৰত্তো বাহুল্লায. অরহং, ভিক্খৰে, তথাগতো সম্মাসম্বুদ্ধো. ওদহথ, ভিক্খৰে, সোতং. অমতমধিগতং. অহমনুসাসামি, অহং ধম্মং দেসেমি. যথানুসিট্ঠং তথা পটিপজ্জমানা নচিরস্সেৰ – যস্সত্থায কুলপুত্তা সম্মদেৰ অগারস্মা অনগারিযং পব্বজন্তি তদনুত্তরং – ব্রহ্মচরিযপরিযোসানং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরিস্সথা’তি. ততিযম্পি খো, রাজকুমার, পঞ্চৰগ্গিযা ভিক্খূ মং এতদৰোচুং – ‘তাযপি খো ত্ৰং, আৰুসো গোতম, ইরিযায তায পটিপদায তায দুক্করকারিকায নাজ্ঝগমা উত্তরিমনুস্সধম্মা অলমরিযঞাণদস্সনৰিসেসং; কিং পন ত্ৰং এতরহি বাহুল্লিকো পধানৰিব্ভন্তো আৰত্তো বাহুল্লায অধিগমিস্সসি উত্তরিমনুস্সধম্মা অলমরিযঞাণদস্সনৰিসেস’ন্তি? এৰং ৰুত্তে, অহং, রাজকুমার, পঞ্চৰগ্গিযে ভিক্খূ এতদৰোচং – ‘অভিজানাথ মে নো তুম্হে, ভিক্খৰে, ইতো পুব্বে এৰরূপং পভাৰিতমেত’ন্তি [ভাসিতমেতন্তি (সী. স্যা. ৰিনযেপি)]? ‘নো হেতং, ভন্তে’. ‘অরহং, ভিক্খৰে, তথাগতো সম্মাসম্বুদ্ধো. ওদহথ, ভিক্খৰে, সোতং. অমতমধিগতং. অহমনুসাসামি, অহং ধম্মং দেসেমি. যথানুসিট্ঠং তথা পটিপজ্জমানা নচিরস্সেৰ – যস্সত্থায কুলপুত্তা সম্মদেৰ অগারস্মা অনগারিযং পব্বজন্তি তদনুত্তরং – ব্রহ্মচরিযপরিযোসানং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরিস্সথা’তি.
‘‘অসক্খিং খো অহং, রাজকুমার, পঞ্চৰগ্গিযে ভিক্খূ সঞ্ঞাপেতুং. দ্ৰেপি সুদং, রাজকুমার, ভিক্খূ ওৰদামি. তযো ভিক্খূ পিণ্ডায চরন্তি. যং তযো ভিক্খূ পিণ্ডায চরিত্ৰা আহরন্তি, তেন ছব্বগ্গিযা [ছব্বগ্গা (সী. স্যা. কং.), ছব্বগ্গো (পী.)] যাপেম. তযোপি সুদং, রাজকুমার, ভিক্খূ ওৰদামি, দ্ৰে ভিক্খূ পিণ্ডায চরন্তি. যং দ্ৰে ভিক্খূ পিণ্ডায চরিত্ৰা আহরন্তি তেন ছব্বগ্গিযা যাপেম.
৩৪৩. ‘‘অথ খো, রাজকুমার, পঞ্চৰগ্গিযা ভিক্খূ মযা এৰং ওৰদিযমানা এৰং অনুসাসিযমানা নচিরস্সেৰ – যস্সত্থায কুলপুত্তা সম্মদেৰ অগারস্মা অনগারিযং পব্বজন্তি তদনুত্তরং – ব্রহ্মচরিযপরিযোসানং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরিংসূ’’তি. এৰং ৰুত্তে, বোধি রাজকুমারো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘কীৰ চিরেন নু খো, ভন্তে, ভিক্খু তথাগতং ৰিনাযকং [নাযকং (?)] লভমানো – যস্সত্থায কুলপুত্তা সম্মদেৰ অগারস্মা অনগারিযং পব্বজন্তি তদনুত্তরং – ব্রহ্মচরিযপরিযোসানং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরেয্যা’’তি? ‘‘তেন হি, রাজকুমার, তংযেৰেত্থ পটিপুচ্ছিস্সামি. যথা তে খমেয্য, তথা নং ব্যাকরেয্যাসি. তং কিং মঞ্ঞসি, রাজকুমার, কুসলো ত্ৰং হত্থারূল়্হে [হত্থারূয্হে (সী. পী.)] অঙ্কুসগয্হে [অঙ্কুসগণ্হে (স্যা. কং.)] সিপ্পে’’তি? ‘‘এৰং, ভন্তে, কুসলো অহং হত্থারূল়্হে অঙ্কুসগয্হে সিপ্পে’’তি. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, রাজকুমার, ইধ পুরিসো আগচ্ছেয্য – ‘বোধি রাজকুমারো হত্থারূল়্হং অঙ্কুসগয্হং সিপ্পং জানাতি; তস্সাহং সন্তিকে হত্থারূল়্হং অঙ্কুসগয্হং সিপ্পং সিক্খিস্সামী’তি. সো চস্স অস্সদ্ধো; যাৰতকং সদ্ধেন পত্তব্বং তং ন সম্পাপুণেয্য. সো চস্স বহ্ৰাবাধো; যাৰতকং অপ্পাবাধেন পত্তব্বং তং ন সম্পাপুণেয্য. সো চস্স সঠো মাযাৰী; যাৰতকং অসঠেন অমাযাৰিনা পত্তব্বং তং ন সম্পাপুণেয্য. সো চস্স কুসীতো; যাৰতকং আরদ্ধৰীরিযেন পত্তব্বং তং ন সম্পাপুণেয্য. সো চস্স দুপ্পঞ্ঞো; যাৰতকং পঞ্ঞৰতা পত্তব্বং তং ন সম্পাপুণেয্য. তং কিং মঞ্ঞসি, রাজকুমার, অপি নু সো পুরিসো তৰ সন্তিকে হত্থারূল়্হং অঙ্কুসগয্হং সিপ্পং সিক্খেয্যা’’তি? ‘‘একমেকেনাপি, ভন্তে, অঙ্গেন সমন্নাগতো সো পুরিসো ন মম সন্তিকে হত্থারূল়্হং অঙ্কুসগয্হং সিপ্পং সিক্খেয্য, কো পন ৰাদো পঞ্চহঙ্গেহী’’তি!
৩৪৪. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, রাজকুমার, ইধ পুরিসো আগচ্ছেয্য – ‘বোধি রাজকুমারো হত্থারূল়্হং অঙ্কুসগয্হং সিপ্পং জানাতি; তস্সাহং সন্তিকে হত্থারূল়্হং অঙ্কুসগয্হং সিপ্পং সিক্খিস্সামী’তি. সো চস্স সদ্ধো; যাৰতকং সদ্ধেন পত্তব্বং তং সম্পাপুণেয্য. সো চস্স অপ্পাবাধো; যাৰতকং অপ্পাবাধেন পত্তব্বং তং সম্পাপুণেয্য. সো চস্স অসঠো অমাযাৰী; যাৰতকং অসঠেন অমাযাৰিনা পত্তব্বং তং সম্পাপুণেয্য. সো চস্স আরদ্ধৰীরিযো; যাৰতকং আরদ্ধৰীরিযেন পত্তব্বং তং সম্পাপুণেয্য. সো চস্স পঞ্ঞৰা; যাৰতকং পঞ্ঞৰতা পত্তব্বং তং সম্পাপুণেয্য. তং কিং মঞ্ঞসি, রাজকুমার, অপি নু সো পুরিসো তৰ সন্তিকে হত্থারূল়্হং অঙ্কুসগয্হং সিপ্পং সিক্খেয্যা’’তি? ‘‘একমেকেনাপি, ভন্তে, অঙ্গেন সমন্নাগতো সো পুরিসো মম সন্তিকে হত্থারূল়্হং অঙ্কুসগয্হং সিপ্পং সিক্খেয্য, কো পন ৰাদো পঞ্চহঙ্গেহী’’তি! ‘‘এৰমেৰ খো, রাজকুমার, পঞ্চিমানি পধানিযঙ্গানি. কতমানি পঞ্চ? ইধ, রাজকুমার, ভিক্খু সদ্ধো হোতি; সদ্দহতি তথাগতস্স বোধিং – ‘ইতিপি সো ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৰিজ্জাচরণসম্পন্নো সুগতো লোকৰিদূ অনুত্তরো পুরিসদম্মসারথি সত্থা দেৰমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৰা’তি; অপ্পাবাধো হোতি অপ্পাতঙ্কো সমৰেপাকিনিযা গহণিযা সমন্নাগতো নাতিসীতায নাচ্চুণ্হায মজ্ঝিমায পধানক্খমায; অসঠো হোতি অমাযাৰী যথাভূতং অত্তানং আৰিকত্তা সত্থরি ৰা ৰিঞ্ঞূসু ৰা সব্রহ্মচারীসু; আরদ্ধৰীরিযো ৰিহরতি অকুসলানং ধম্মানং পহানায কুসলানং ধম্মানং উপসম্পদায, থামৰা দল়্হপরক্কমো অনিক্খিত্তধুরো কুসলেসু ধম্মেসু; পঞ্ঞৰা হোতি উদযত্থগামিনিযা পঞ্ঞায সমন্নাগতো অরিযায নিব্বেধিকায সম্মাদুক্খক্খযগামিনিযা. ইমানি খো, রাজকুমার, পঞ্চ পধানিযঙ্গানি.
৩৪৫. ‘‘ইমেহি, রাজকুমার, পঞ্চহি পধানিযঙ্গেহি সমন্নাগতো ভিক্খু তথাগতং ৰিনাযকং লভমানো – যস্সত্থায কুলপুত্তা সম্মদেৰ অগারস্মা অনগারিযং পব্বজন্তি তদনুত্তরং – ব্রহ্মচরিযপরিযোসানং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরেয্য সত্ত ৰস্সানি. তিট্ঠন্তু, রাজকুমার, সত্ত ৰস্সানি. ইমেহি পঞ্চহি পধানিযঙ্গেহি সমন্নাগতো ভিক্খু তথাগতং ৰিনাযকং লভমানো – যস্সত্থায কুলপুত্তা সম্মদেৰ অগারস্মা অনগারিযং পব্বজন্তি তদনুত্তরং – ব্রহ্মচরিযপরিযোসানং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরেয্য ছব্বস্সানি… পঞ্চ ৰস্সানি… চত্তারি ৰস্সানি… তীণি ৰস্সানি… দ্ৰে ৰস্সানি… একং ৰস্সং. তিট্ঠতু, রাজকুমার, একং ৰস্সং. ইমেহি পঞ্চহি পধানিযঙ্গেহি সমন্নাগতো ভিক্খু তথাগতং ৰিনাযকং লভমানো – যস্সত্থায কুলপুত্তা সম্মদেৰ অগারস্মা অনগারিযং পব্বজন্তি তদনুত্তরং – ব্রহ্মচরিযপরিযোসানং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরেয্য সত্ত মাসানি. তিট্ঠন্তু, রাজকুমার, সত্ত মাসানি. ইমেহি পঞ্চহি পধানিযঙ্গেহি সমন্নাগতো ভিক্খু তথাগতং ৰিনাযকং লভমানো – যস্সত্থায কুলপুত্তা সম্মদেৰ অগারস্মা অনগারিযং পব্বজন্তি তদনুত্তরং – ব্রহ্মচরিযপরিযোসানং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরেয্য ছ মাসানি… পঞ্চ মাসানি… চত্তারি মাসানি… তীণি মাসানি… দ্ৰে মাসানি… একং মাসং… অড্ঢমাসং. তিট্ঠতু, রাজকুমার, অড্ঢমাসো. ইমেহি পঞ্চহি পধানিযঙ্গেহি সমন্নাগতো ভিক্খু তথাগতং ৰিনাযকং লভমানো – যস্সত্থায কুলপুত্তা সম্মদেৰ অগারস্মা অনগারিযং পব্বজন্তি তদনুত্তরং – ব্রহ্মচরিযপরিযোসানং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরেয্য সত্ত রত্তিন্দিৰানি. তিট্ঠন্তু, রাজকুমার, সত্ত রত্তিন্দিৰানি. ইমেহি পঞ্চহি পধানিযঙ্গেহি সমন্নাগতো ভিক্খু তথাগতং ৰিনাযকং লভমানো – যস্সত্থায কুলপুত্তা সম্মদেৰ অগারস্মা অনগারিযং পব্বজন্তি তদনুত্তরং – ব্রহ্মচরিযপরিযোসানং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরেয্য ছ রত্তিন্দিৰানি… পঞ্চ রত্তিন্দিৰানি… চত্তারি রত্তিন্দিৰানি… তীণি রত্তিন্দিৰানি… দ্ৰে রত্তিন্দিৰানি… একং রত্তিন্দিৰং. তিট্ঠতু, রাজকুমার, একো রত্তিন্দিৰো. ইমেহি পঞ্চহি পধানিযঙ্গেহি সমন্নাগতো ভিক্খু তথাগতং ৰিনাযকং লভমানো সাযমনুসিট্ঠো পাতো ৰিসেসং অধিগমিস্সতি, পাতমনুসিট্ঠো সাযং ৰিসেসং অধিগমিস্সতী’’তি. এৰং ৰুত্তে, বোধি রাজকুমারো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অহো বুদ্ধো, অহো ধম্মো, অহো ধম্মস্স স্ৰাক্খাততা! যত্র হি নাম সাযমনুসিট্ঠো পাতো ৰিসেসং অধিগমিস্সতি, পাতমনুসিট্ঠো সাযং ৰিসেসং অধিগমিস্সতী’’তি!
৩৪৬. এৰং ৰুত্তে, সঞ্জিকাপুত্তো মাণৰো বোধিং রাজকুমারং এতদৰোচ – ‘‘এৰমেৰ পনাযং ভৰং বোধি – ‘অহো বুদ্ধো, অহো ধম্মো, অহো ধম্মস্স স্ৰাক্খাততা’তি চ ৰদেতি [ৰদেসি (সী.), পৰেদেতি (স্যা. কং.)]; অথ চ পন ন তং ভৰন্তং গোতমং সরণং গচ্ছতি ধম্মঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চা’’তি. ‘‘মা হেৰং, সম্ম সঞ্জিকাপুত্ত, অৰচ; মা হেৰং, সম্ম সঞ্জিকাপুত্ত, অৰচ. সম্মুখা মেতং, সম্ম সঞ্জিকাপুত্ত, অয্যায সুতং, সম্মুখা পটিগ্গহিতং’’. ‘‘একমিদং, সম্ম সঞ্জিকাপুত্ত, সমযং ভগৰা কোসম্বিযং ৰিহরতি ঘোসিতারামে. অথ খো মে অয্যা কুচ্ছিমতী যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্না খো মে অয্যা ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘যো মে অযং, ভন্তে, কুচ্ছিগতো কুমারকো ৰা কুমারিকা ৰা সো ভগৰন্তং সরণং গচ্ছতি ধম্মঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ. উপাসকং তং ভগৰা ধারেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সরণং গত’ন্তি. একমিদং, সম্ম সঞ্জিকাপুত্ত, সমযং ভগৰা ইধেৰ ভগ্গেসু ৰিহরতি সুসুমারগিরে ভেসকল়াৰনে মিগদাযে. অথ খো মং ধাতি অঙ্কেন হরিত্ৰা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং অট্ঠাসি. একমন্তং ঠিতা খো মং ধাতি ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘অযং, ভন্তে, বোধি রাজকুমারো ভগৰন্তং সরণং গচ্ছতি ধম্মঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ. উপাসকং তং ভগৰা ধারেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সরণং গত’ন্তি. এসাহং, সম্ম সঞ্জিকাপুত্ত, ততিযকম্পি ভগৰন্তং সরণং গচ্ছামি ধম্মঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ. উপাসকং মং ভগৰা ধারেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সরণং গত’’ন্তি.
বোধিরাজকুমারসুত্তং নিট্ঠিতং পঞ্চমং.