নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স

মজ্ঝিমনিকাযে

মজ্ঝিমপণ্ণাসপাল়ি

১. গহপতিৰগ্গো

১. কন্দরকসুত্তং

১. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা চম্পাযং ৰিহরতি গগ্গরায পোক্খরণিযা তীরে মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং. অথ খো পেস্সো [পেযো (ক.)] চ হত্থারোহপুত্তো কন্দরকো চ পরিব্বাজকো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা পেস্সো হত্থারোহপুত্তো ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. কন্দরকো পন পরিব্বাজকো ভগৰতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং [সারাণীযং (সী. স্যা. কং পী.)] ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং অট্ঠাসি. একমন্তং ঠিতো খো কন্দরকো পরিব্বাজকো তুণ্হীভূতং তুণ্হীভূতং ভিক্খুসঙ্ঘং অনুৰিলোকেত্ৰা ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অচ্ছরিযং, ভো গোতম, অব্ভুতং, ভো গোতম, যাৰঞ্চিদং ভোতা গোতমেন সম্মা ভিক্খুসঙ্ঘো পটিপাদিতো! যেপি তে, ভো গোতম, অহেসুং অতীতমদ্ধানং অরহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা তেপি ভগৰন্তো এতপরমংযেৰ সম্মা ভিক্খুসঙ্ঘং পটিপাদেসুং – সেয্যথাপি এতরহি ভোতা গোতমেন সম্মা ভিক্খুসঙ্ঘো পটিপাদিতো. যেপি তে, ভো গোতম, ভৰিস্সন্তি অনাগতমদ্ধানং অরহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা তেপি ভগৰন্তো এতপরমংযেৰ সম্মা ভিক্খুসঙ্ঘং পটিপাদেস্সন্তি – সেয্যথাপি এতরহি ভোতা গোতমেন সম্মা ভিক্খুসঙ্ঘো পটিপাদিতো’’তি.

২. ‘‘এৰমেতং, কন্দরক, এৰমেতং, কন্দরক. যেপি তে, কন্দরক, অহেসুং অতীতমদ্ধানং অরহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা তেপি ভগৰন্তো এতপরমংযেৰ সম্মা ভিক্খুসঙ্ঘং পটিপাদেসুং – সেয্যথাপি এতরহি মযা সম্মা ভিক্খুসঙ্ঘো পটিপাদিতো. যেপি তে, কন্দরক, ভৰিস্সন্তি অনাগতমদ্ধানং অরহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা তেপি ভগৰন্তো এতপরমংযেৰ সম্মা ভিক্খুসঙ্ঘং পটিপাদেস্সন্তি – সেয্যথাপি এতরহি মযা সম্মা ভিক্খুসঙ্ঘো পটিপাদিতো.

‘‘সন্তি হি, কন্দরক, ভিক্খূ ইমস্মিং ভিক্খুসঙ্ঘে অরহন্তো খীণাসৰা ৰুসিতৰন্তো কতকরণীযা ওহিতভারা অনুপ্পত্তসদত্থা পরিক্খীণভৰসংযোজনা সম্মদঞ্ঞা ৰিমুত্তা. সন্তি হি, কন্দরক, ভিক্খূ ইমস্মিং ভিক্খুসঙ্ঘে সেক্খা সন্ততসীলা সন্ততৰুত্তিনো নিপকা নিপকৰুত্তিনো; তে চতূসু [নিপকৰুত্তিনো চতূসু (সী.)] সতিপট্ঠানেসু সুপ্পতিট্ঠিতচিত্তা [সুপট্ঠিতচিত্তা (সী. পী. ক.)] ৰিহরন্তি. কতমেসু চতূসু? ইধ, কন্দরক, ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ৰেদনাসু ৰেদনানুপস্সী ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; চিত্তে চিত্তানুপস্সী ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্স’’ন্তি.

৩. এৰং ৰুত্তে, পেস্সো হত্থারোহপুত্তো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অচ্ছরিযং, ভন্তে, অব্ভুতং, ভন্তে! যাৰ সুপঞ্ঞত্তা চিমে, ভন্তে, ভগৰতা চত্তারো সতিপট্ঠানা সত্তানং ৰিসুদ্ধিযা সোকপরিদেৰানং [সোকপরিদ্দৰানং (সী. পী.)] সমতিক্কমায দুক্খদোমনস্সানং অত্থঙ্গমায ঞাযস্স অধিগমায নিব্বানস্স সচ্ছিকিরিযায. মযম্পি হি, ভন্তে, গিহী ওদাতৰসনা কালেন কালং ইমেসু চতূসু সতিপট্ঠানেসু সুপ্পতিট্ঠিতচিত্তা ৰিহরাম. ইধ মযং, ভন্তে, কাযে কাযানুপস্সিনো ৰিহরাম আতাপিনো সম্পজানা সতিমন্তো, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ৰেদনাসু ৰেদনানুপস্সিনো ৰিহরাম আতাপিনো সম্পজানা সতিমন্তো, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; চিত্তে চিত্তানুপস্সিনো ৰিহরাম আতাপিনো সম্পজানা সতিমন্তো, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ধম্মেসু ধম্মানুপস্সিনো ৰিহরাম আতাপিনো সম্পজানা সতিমন্তো, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. অচ্ছরিযং, ভন্তে, অব্ভুতং, ভন্তে! যাৰঞ্চিদং, ভন্তে, ভগৰা এৰং মনুস্সগহনে এৰং মনুস্সকসটে এৰং মনুস্সসাঠেয্যে ৰত্তমানে সত্তানং হিতাহিতং জানাতি. গহনঞ্হেতং, ভন্তে, যদিদং মনুস্সা; উত্তানকঞ্হেতং, ভন্তে, যদিদং পসৰো. অহঞ্হি, ভন্তে, পহোমি হত্থিদম্মং সারেতুং. যাৰতকেন অন্তরেন চম্পং গতাগতং করিস্সতি সব্বানি তানি সাঠেয্যানি কূটেয্যানি ৰঙ্কেয্যানি জিম্হেয্যানি পাতুকরিস্সতি. অম্হাকং পন, ভন্তে, দাসাতি ৰা পেস্সাতি ৰা কম্মকরাতি ৰা অঞ্ঞথাৰ কাযেন সমুদাচরন্তি অঞ্ঞথাৰ ৰাচায অঞ্ঞথাৰ নেসং চিত্তং হোতি. অচ্ছরিযং, ভন্তে, অব্ভুতং, ভন্তে! যাৰঞ্চিদং, ভন্তে, ভগৰা এৰং মনুস্সগহনে এৰং মনুস্সকসটে এৰং মনুস্সসাঠেয্যে ৰত্তমানে সত্তানং হিতাহিতং জানাতি. গহনঞ্হেতং, ভন্তে, যদিদং মনুস্সা; উত্তানকঞ্হেতং, ভন্তে, যদিদং পসৰো’’তি.

৪. ‘‘এৰমেতং, পেস্স, এৰমেতং, পেস্স. গহনঞ্হেতং, পেস্স, যদিদং মনুস্সা; উত্তানকঞ্হেতং, পেস্স, যদিদং পসৰো. চত্তারোমে, পেস্স, পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে চত্তারো? ইধ, পেস্স, একচ্চো পুগ্গলো অত্তন্তপো হোতি অত্তপরিতাপনানুযোগমনুযুত্তো; ইধ পন, পেস্স, একচ্চো পুগ্গলো পরন্তপো হোতি পরপরিতাপনানুযোগমনুযুত্তো; ইধ পন, পেস্স, একচ্চো পুগ্গলো অত্তন্তপো চ হোতি অত্তপরিতাপনানুযোগমনুযুত্তো, পরন্তপো চ পরপরিতাপনানুযোগমনুযুত্তো; ইধ পন, পেস্স, একচ্চো পুগ্গলো নেৰত্তন্তপো হোতি নাত্তপরিতাপনানুযোগমনুযুত্তো ন পরন্তপো ন পরপরিতাপনানুযোগমনুযুত্তো. সো অনত্তন্তপো অপরন্তপো দিট্ঠেৰ ধম্মে নিচ্ছাতো নিব্বুতো সীতীভূতো [সীতিভূতো (সী. পী. ক.)] সুখপ্পটিসংৰেদী ব্রহ্মভূতেন অত্তনা ৰিহরতি. ইমেসং, পেস্স, চতুন্নং পুগ্গলানং কতমো তে পুগ্গলো চিত্তং আরাধেতী’’তি?

‘‘য্ৰাযং, ভন্তে, পুগ্গলো অত্তন্তপো অত্তপরিতাপনানুযোগমনুযুত্তো, অযং মে পুগ্গলো চিত্তং নারাধেতি. যোপাযং, ভন্তে, পুগ্গলো পরন্তপো পরপরিতাপনানুযোগমনুযুত্তো, অযম্পি মে পুগ্গলো চিত্তং নারাধেতি. যোপাযং, ভন্তে, পুগ্গলো অত্তন্তপো চ অত্তপরিতাপনানুযোগমনুযুত্তো পরন্তপো চ পরপরিতাপনানুযোগমনুযুত্তো, অযম্পি মে পুগ্গলো চিত্তং নারাধেতি. যো চ খো অযং, ভন্তে, পুগ্গলো নেৰত্তন্তপো নাত্তপরিতাপনানুযোগমনুযুত্তো ন পরন্তপো ন পরপরিতাপনানুযোগমনুযুত্তো, সো অনত্তন্তপো অপরন্তপো দিট্ঠেৰ ধম্মে নিচ্ছাতো নিব্বুতো সীতীভূতো সুখপ্পটিসংৰেদী ব্রহ্মভূতেন অত্তনা ৰিহরতি – অযমেৰ [অযং (সী. স্যা. কং. পী.)] মে পুগ্গলো চিত্তং আরাধেতী’’তি.

৫. ‘‘কস্মা পন তে, পেস্স, ইমে তযো পুগ্গলা চিত্তং নারাধেন্তী’’তি? ‘‘য্ৰাযং, ভন্তে, পুগ্গলো অত্তন্তপো অত্তপরিতাপনানুযোগমনুযুত্তো সো অত্তানং সুখকামং দুক্খপটিক্কূলং আতাপেতি পরিতাপেতি – ইমিনা মে অযং পুগ্গলো চিত্তং নারাধেতি. যোপাযং, ভন্তে, পুগ্গলো পরন্তপো পরপরিতাপনানুযোগমনুযুত্তো সো পরং সুখকামং দুক্খপটিক্কূলং আতাপেতি পরিতাপেতি – ইমিনা মে অযং পুগ্গলো চিত্তং নারাধেতি. যোপাযং, ভন্তে, পুগ্গলো অত্তন্তপো চ অত্তপরিতাপনানুযোগমনুযুত্তো পরন্তপো চ পরপরিতাপনানুযোগমনুযুত্তো সো অত্তানঞ্চ পরঞ্চ সুখকামং দুক্খপটিক্কূলং [সুখকামে দুক্খপটিক্কূলে (সী. পী.)] আতাপেতি পরিতাপেতি – ইমিনা মে অযং পুগ্গলো চিত্তং নারাধেতি. যো চ খো অযং, ভন্তে, পুগ্গলো নেৰত্তন্তপো নাত্তপরিতাপনানুযোগমনুযুত্তো ন পরন্তপো ন পরপরিতাপনানুযোগমনুযুত্তো সো অনত্তন্তপো অপরন্তপো দিট্ঠেৰ ধম্মে নিচ্ছাতো নিব্বুতো সীতীভূতো সুখপ্পটিসংৰেদী ব্রহ্মভূতেন অত্তনা [ৰিহরতি. ইমিনা (সী. স্যা. কং. পী.)] ৰিহরতি; সো অত্তানঞ্চ পরঞ্চ সুখকামং দুক্খপটিক্কূলং নেৰ আতাপেতি ন পরিতাপেতি – ইমিনা [ৰিহরতি. ইমিনা (সী. স্যা. কং. পী.)] মে অযং পুগ্গলো চিত্তং আরাধেতি. হন্দ, চ দানি মযং, ভন্তে, গচ্ছাম; বহুকিচ্চা মযং বহুকরণীযা’’তি. ‘‘যস্সদানি ত্ৰং, পেস্স, কালং মঞ্ঞসী’’তি. অথ খো পেস্সো হত্থারোহপুত্তো ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দিত্ৰা অনুমোদিত্ৰা উট্ঠাযাসনা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা পক্কামি.

৬. অথ খো ভগৰা অচিরপক্কন্তে পেস্সে হত্থারোহপুত্তে ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘পণ্ডিতো, ভিক্খৰে, পেস্সো হত্থারোহপুত্তো; মহাপঞ্ঞো, ভিক্খৰে, পেস্সো হত্থারোহপুত্তো. সচে, ভিক্খৰে, পেস্সো হত্থারোহপুত্তো মুহুত্তং নিসীদেয্য যাৰস্সাহং ইমে চত্তারো পুগ্গলে ৰিত্থারেন ৰিভজিস্সামি [ৰিভজামি (সী. পী.)], মহতা অত্থেন সংযুত্তো অভৰিস্স. অপি চ, ভিক্খৰে, এত্তাৰতাপি পেস্সো হত্থারোহপুত্তো মহতা অত্থেন সংযুত্তো’’তি. ‘‘এতস্স, ভগৰা, কালো, এতস্স, সুগত, কালো, যং ভগৰা ইমে চত্তারো পুগ্গলে ৰিত্থারেন ৰিভজেয্য. ভগৰতো সুত্ৰা ভিক্খূ ধারেস্সন্তী’’তি. ‘‘তেন হি, ভিক্খৰে, সুণাথ, সাধুকং মনসি করোথ, ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ –

৭. ‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো অত্তন্তপো অত্তপরিতাপনানুযোগমনুযুত্তো? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো অচেলকো হোতি মুত্তাচারো হত্থাপলেখনো [হত্থাৰলেখনো (স্যা. কং.)] নএহিভদ্দন্তিকো নতিট্ঠভদ্দন্তিকো [নএহিভদন্তিকো, নতিট্ঠভদন্তিকো (সী. স্যা. কং. পী.)]; নাভিহটং ন উদ্দিস্সকতং ন নিমন্তনং সাদিযতি; সো ন কুম্ভিমুখা পটিগ্গণ্হাতি ন কল়োপিমুখা [খল়োপিমুখো (সী.)] পটিগ্গণ্হাতি ন এল়কমন্তরং ন দণ্ডমন্তরং ন মুসলমন্তরং ন দ্ৰিন্নং ভুঞ্জমানানং ন গব্ভিনিযা ন পাযমানায ন পুরিসন্তরগতায ন সঙ্কিত্তীসু ন যত্থ সা উপট্ঠিতো হোতি ন যত্থ মক্খিকা সণ্ডসণ্ডচারিনী; ন মচ্ছং ন মংসং ন সুরং ন মেরযং ন থুসোদকং পিৰতি. সো একাগারিকো ৰা হোতি একালোপিকো, দ্ৰাগারিকো ৰা হোতি দ্ৰালোপিকো…পে… সত্তাগারিকো ৰা হোতি সত্তালোপিকো; একিস্সাপি দত্তিযা যাপেতি, দ্ৰীহিপি দত্তীহি যাপেতি…পে… সত্তহিপি দত্তীহি যাপেতি; একাহিকম্পি আহারং আহারেতি, দ্ৰীহিকম্পি আহারং আহারেতি…পে… সত্তাহিকম্পি আহারং আহারেতি – ইতি এৰরূপং অড্ঢমাসিকং পরিযাযভত্তভোজনানুযোগমনুযুত্তো ৰিহরতি. সো সাকভক্খো ৰা হোতি, সামাকভক্খো ৰা হোতি, নীৰারভক্খো ৰা হোতি, দদ্দুলভক্খো ৰা হোতি, হটভক্খো ৰা হোতি, কণভক্খো ৰা হোতি, আচামভক্খো ৰা হোতি, পিঞ্ঞাকভক্খো ৰা হোতি, তিণভক্খো ৰা হোতি, গোমযভক্খো ৰা হোতি; ৰনমূলফলাহারো যাপেতি পৰত্তফলভোজী. সো সাণানিপি ধারেতি, মসাণানিপি ধারেতি, ছৰদুস্সানিপি ধারেতি, পংসুকূলানিপি ধারেতি, তিরীটানিপি ধারেতি, অজিনম্পি ধারেতি, অজিনক্খিপম্পি ধারেতি, কুসচীরম্পি ধারেতি, ৰাকচীরম্পি ধারেতি, ফলকচীরম্পি ধারেতি, কেসকম্বলম্পি ধারেতি, ৰাল়কম্বলম্পি ধারেতি, উলূকপক্খম্পি ধারেতি; কেসমস্সুলোচকোপি হোতি, কেসমস্সুলোচনানুযোগমনুযুত্তো, উব্ভট্ঠকোপি হোতি আসনপটিক্খিত্তো, উক্কুটিকোপি হোতি উক্কুটিকপ্পধানমনুযুত্তো, কণ্টকাপস্সযিকোপি হোতি কণ্টকাপস্সযে সেয্যং কপ্পেতি [পস্স ম. নি. ১.১৫৫ মহাসীহনাদসুত্তে]; সাযততিযকম্পি উদকোরোহনানুযোগমনুযুত্তো ৰিহরতি – ইতি এৰরূপং অনেকৰিহিতং কাযস্স আতাপনপরিতাপনানুযোগমনুযুত্তো ৰিহরতি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, পুগ্গলো অত্তন্তপো অত্তপরিতাপনানুযোগমনুযুত্তো.

৮. ‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো পরন্তপো পরপরিতাপনানুযোগমনুযুত্তো? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো ওরব্ভিকো হোতি সূকরিকো সাকুণিকো মাগৰিকো লুদ্দো মচ্ছঘাতকো চোরো চোরঘাতকো গোঘাতকো বন্ধনাগারিকো যে ৰা পনঞ্ঞেপি কেচি কুরূরকম্মন্তা. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, পুগ্গলো পরন্তপো পরপরিতাপনানুযোগমনুযুত্তো.

৯. ‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো অত্তন্তপো চ অত্তপরিতাপনানুযোগমনুযুত্তো পরন্তপো চ পরপরিতাপনানুযোগমনুযুত্তো? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো রাজা ৰা হোতি খত্তিযো মুদ্ধাৰসিত্তো ব্রাহ্মণো ৰা মহাসালো. সো পুরত্থিমেন নগরস্স নৰং সন্থাগারং [সন্ধাগারং (টীকা)] কারাপেত্ৰা কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা খরাজিনং নিৰাসেত্ৰা সপ্পিতেলেন কাযং অব্ভঞ্জিত্ৰা মগৰিসাণেন পিট্ঠিং কণ্ডুৰমানো নৰং সন্থাগারং পৰিসতি সদ্ধিং মহেসিযা ব্রাহ্মণেন চ পুরোহিতেন. সো তত্থ অনন্তরহিতায ভূমিযা হরিতুপলিত্তায সেয্যং কপ্পেতি. একিস্সায গাৰিযা সরূপৰচ্ছায যং একস্মিং থনে খীরং হোতি তেন রাজা যাপেতি, যং দুতিযস্মিং থনে খীরং হোতি তেন মহেসী যাপেতি, যং ততিযস্মিং থনে খীরং হোতি তেন ব্রাহ্মণো পুরোহিতো যাপেতি, যং চতুত্থস্মিং থনে খীরং হোতি তেন অগ্গিং জুহতি, অৰসেসেন ৰচ্ছকো যাপেতি. সো এৰমাহ – ‘এত্তকা উসভা হঞ্ঞন্তু যঞ্ঞত্থায, এত্তকা ৰচ্ছতরা হঞ্ঞন্তু যঞ্ঞত্থায, এত্তকা ৰচ্ছতরিযো হঞ্ঞন্তু যঞ্ঞত্থায, এত্তকা অজা হঞ্ঞন্তু যঞ্ঞত্থায, এত্তকা উরব্ভা হঞ্ঞন্তু যঞ্ঞত্থায, (এত্তকা অস্সা হঞ্ঞন্তু যঞ্ঞত্থায) [( ) নত্থি সী. পী. পোত্থকেসু], এত্তকা রুক্খা ছিজ্জন্তু যূপত্থায, এত্তকা দব্ভা লূযন্তু বরিহিসত্থাযা’তি [পরিহিং সত্থায (ক.)]. যেপিস্স তে হোন্তি দাসাতি ৰা পেস্সাতি ৰা কম্মকরাতি ৰা তেপি দণ্ডতজ্জিতা ভযতজ্জিতা অস্সুমুখা রুদমানা পরিকম্মানি করোন্তি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, পুগ্গলো অত্তন্তপো চ অত্তপরিতাপনানুযোগমনুযুত্তো পরন্তপো চ পরপরিতাপনানুযোগমনুযুত্তো.

১০. ‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো নেৰত্তন্তপো নাত্তপরিতাপনানুযোগমনুযুত্তো ন পরন্তপো ন পরপরিতাপনানুযোগমনুযুত্তো, সো অনত্তন্তপো অপরন্তপো দিট্ঠেৰ ধম্মে নিচ্ছাতো নিব্বুতো সীতীভূতো সুখপ্পটিসংৰেদী ব্রহ্মভূতেন অত্তনা ৰিহরতি? ইধ, ভিক্খৰে, তথাগতো লোকে উপ্পজ্জতি অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৰিজ্জাচরণসম্পন্নো সুগতো লোকৰিদূ অনুত্তরো পুরিসদম্মসারথি সত্থা দেৰমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৰা. সো ইমং লোকং সদেৰকং সমারকং সব্রহ্মকং সস্সমণব্রাহ্মণিং পজং সদেৰমনুস্সং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা পৰেদেতি. সো ধম্মং দেসেতি আদিকল্যাণং মজ্ঝেকল্যাণং পরিযোসানকল্যাণং সাত্থং সব্যঞ্জনং, কেৰলপরিপুণ্ণং পরিসুদ্ধং ব্রহ্মচরিযং পকাসেতি. তং ধম্মং সুণাতি গহপতি ৰা গহপতিপুত্তো ৰা অঞ্ঞতরস্মিং ৰা কুলে পচ্চাজাতো. সো তং ধম্মং সুত্ৰা তথাগতে সদ্ধং পটিলভতি. সো তেন সদ্ধাপটিলাভেন সমন্নাগতো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘সম্বাধো ঘরাৰাসো রজাপথো, অব্ভোকাসো পব্বজ্জা. নযিদং সুকরং অগারং অজ্ঝাৰসতা একন্তপরিপুণ্ণং একন্তপরিসুদ্ধং সঙ্খলিখিতং ব্রহ্মচরিযং চরিতুং. যংনূনাহং কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজেয্য’ন্তি. সো অপরেন সমযেন অপ্পং ৰা ভোগক্খন্ধং পহায, মহন্তং ৰা ভোগক্খন্ধং পহায, অপ্পং ৰা ঞাতিপরিৰট্টং পহায, মহন্তং ৰা ঞাতিপরিৰট্টং পহায, কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা, কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজতি.

১১. ‘‘সো এৰং পব্বজিতো সমানো ভিক্খূনং সিক্খাসাজীৰসমাপন্নো পাণাতিপাতং পহায পাণাতিপাতা পটিৰিরতো হোতি নিহিতদণ্ডো নিহিতসত্থো, লজ্জী দযাপন্নো সব্বপাণভূতহিতানুকম্পী ৰিহরতি. অদিন্নাদানং পহায অদিন্নাদানা পটিৰিরতো হোতি দিন্নাদাযী দিন্নপাটিকঙ্খী, অথেনেন সুচিভূতেন অত্তনা ৰিহরতি. অব্রহ্মচরিযং পহায ব্রহ্মচারী হোতি আরাচারী ৰিরতো মেথুনা গামধম্মা. মুসাৰাদং পহায মুসাৰাদা পটিৰিরতো হোতি সচ্চৰাদী সচ্চসন্ধো থেতো পচ্চযিকো অৰিসংৰাদকো লোকস্স. পিসুণং ৰাচং পহায পিসুণায ৰাচায পটিৰিরতো হোতি, ইতো সুত্ৰা ন অমুত্র অক্খাতা ইমেসং ভেদায, অমুত্র ৰা সুত্ৰা ন ইমেসং অক্খাতা অমূসং ভেদায – ইতি ভিন্নানং ৰা সন্ধাতা সহিতানং ৰা অনুপ্পদাতা সমগ্গারামো সমগ্গরতো সমগ্গনন্দী সমগ্গকরণিং ৰাচং ভাসিতা হোতি. ফরুসং ৰাচং পহায ফরুসায ৰাচায পটিৰিরতো হোতি, যা সা ৰাচা নেলা কণ্ণসুখা পেমনীযা হদযঙ্গমা পোরী বহুজনকন্তা বহুজনমনাপা তথারূপিং ৰাচং ভাসিতা হোতি. সম্ফপ্পলাপং পহায সম্ফপ্পলাপা পটিৰিরতো হোতি কালৰাদী ভূতৰাদী অত্থৰাদী ধম্মৰাদী ৰিনযৰাদী, নিধানৰতিং ৰাচং ভাসিতা কালেন সাপদেসং পরিযন্তৰতিং অত্থসংহিতং. সো বীজগামভূতগামসমারম্ভা পটিৰিরতো হোতি, একভত্তিকো হোতি রত্তূপরতো ৰিরতো ৰিকালভোজনা; নচ্চগীতৰাদিতৰিসূকদস্সনা পটিৰিরতো হোতি; মালাগন্ধৰিলেপনধারণমণ্ডনৰিভূসনট্ঠানা পটিৰিরতো হোতি; উচ্চাসযনমহাসযনা পটিৰিরতো হোতি; জাতরূপরজতপটিগ্গহণা পটিৰিরতো হোতি; আমকধঞ্ঞপটিগ্গহণা পটিৰিরতো হোতি; আমকমংসপটিগ্গহণা পটিৰিরতো হোতি; ইত্থিকুমারিকপটিগ্গহণা পটিৰিরতো হোতি; দাসিদাসপটিগ্গহণা পটিৰিরতো হোতি; অজেল়কপটিগ্গহণা পটিৰিরতো হোতি; কুক্কুটসূকরপটিগ্গহণা পটিৰিরতো হোতি; হত্থিগৰস্সৰল়ৰপটিগ্গহণা পটিৰিরতো হোতি; খেত্তৰত্থুপটিগ্গহণা পটিৰিরতো হোতি; দূতেয্যপহিণগমনানুযোগা পটিৰিরতো হোতি; কযৰিক্কযা পটিৰিরতো হোতি; তুলাকূটকংসকূটমানকূটা পটিৰিরতো হোতি; উক্কোটনৰঞ্চননিকতিসাচিযোগা [সাৰিযোগা (স্যা. কং. ক.) সাচি কুটিলপরিযাযো] পটিৰিরতো হোতি; ছেদনৰধবন্ধনৰিপরামোসআলোপসহসাকারা পটিৰিরতো হোতি [পস্স ম. নি. ১.২৯৩ চূল়হত্থিপদোপমে].

‘‘সো সন্তুট্ঠো হোতি কাযপরিহারিকেন চীৰরেন কুচ্ছিপরিহারিকেন পিণ্ডপাতেন. সো যেন যেনেৰ পক্কমতি, সমাদাযেৰ পক্কমতি. সেয্যথাপি নাম পক্খী সকুণো যেন যেনেৰ ডেতি, সপত্তভারোৰ ডেতি; এৰমেৰ ভিক্খু সন্তুট্ঠো হোতি কাযপরিহারিকেন চীৰরেন কুচ্ছিপরিহারিকেন পিণ্ডপাতেন. সো যেন যেনেৰ পক্কমতি, সমাদাযেৰ পক্কমতি. সো ইমিনা অরিযেন সীলক্খন্ধেন সমন্নাগতো অজ্ঝত্তং অনৰজ্জসুখং পটিসংৰেদেতি.

১২. ‘‘সো চক্খুনা রূপং দিস্ৰা ন নিমিত্তগ্গাহী হোতি নানুব্যঞ্জনগ্গাহী. যত্ৰাধিকরণমেনং চক্খুন্দ্রিযং অসংৰুতং ৰিহরন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৰাস্সৰেয্যুং তস্স সংৰরায পটিপজ্জতি, রক্খতি চক্খুন্দ্রিযং, চক্খুন্দ্রিযে সংৰরং আপজ্জতি. সোতেন সদ্দং সুত্ৰা…পে… ঘানেন গন্ধং ঘাযিত্ৰা…পে… জিৰ্হায রসং সাযিত্ৰা…পে… কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৰা…পে… মনসা ধম্মং ৰিঞ্ঞায ন নিমিত্তগ্গাহী হোতি নানুব্যঞ্জনগ্গাহী. যত্ৰাধিকরণমেনং মনিন্দ্রিযং অসংৰুতং ৰিহরন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৰাস্সৰেয্যুং তস্স সংৰরায পটিপজ্জতি, রক্খতি মনিন্দ্রিযং, মনিন্দ্রিযে সংৰরং আপজ্জতি. সো ইমিনা অরিযেন ইন্দ্রিযসংৰরেন সমন্নাগতো অজ্ঝত্তং অব্যাসেকসুখং পটিসংৰেদেতি.

‘‘সো অভিক্কন্তে পটিক্কন্তে সম্পজানকারী হোতি, আলোকিতে ৰিলোকিতে সম্পজানকারী হোতি, সমিঞ্জিতে পসারিতে সম্পজানকারী হোতি, সঙ্ঘাটিপত্তচীৰরধারণে সম্পজানকারী হোতি, অসিতে পীতে খাযিতে সাযিতে সম্পজানকারী হোতি, উচ্চারপস্সাৰকম্মে সম্পজানকারী হোতি, গতে ঠিতে নিসিন্নে সুত্তে জাগরিতে ভাসিতে তুণ্হীভাৰে সম্পজানকারী হোতি.

১৩. ‘‘সো ইমিনা চ অরিযেন সীলক্খন্ধেন সমন্নাগতো, (ইমায চ অরিযায সন্তুট্ঠিযা সমন্নাগতো,) [পস্স ম. নি. ১.২৯৬ চূল়হত্থিপদোপমে] ইমিনা চ অরিযেন ইন্দ্রিযসংৰরেন সমন্নাগতো, ইমিনা চ অরিযেন সতিসম্পজঞ্ঞেন সমন্নাগতো ৰিৰিত্তং সেনাসনং ভজতি অরঞ্ঞং রুক্খমূলং পব্বতং কন্দরং গিরিগুহং সুসানং ৰনপত্থং অব্ভোকাসং পলালপুঞ্জং. সো পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো নিসীদতি পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা উজুং কাযং পণিধায পরিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৰা. সো অভিজ্ঝং লোকে পহায ৰিগতাভিজ্ঝেন চেতসা ৰিহরতি, অভিজ্ঝায চিত্তং পরিসোধেতি, ব্যাপাদপদোসং পহায অব্যাপন্নচিত্তো ৰিহরতি সব্বপাণভূতহিতানুকম্পী, ব্যাপাদপদোসা চিত্তং পরিসোধেতি; থীনমিদ্ধং পহায ৰিগতথীনমিদ্ধো ৰিহরতি আলোকসঞ্ঞী সতো সম্পজানো, থীনমিদ্ধা চিত্তং পরিসোধেতি; উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং পহায অনুদ্ধতো ৰিহরতি অজ্ঝত্তং ৰূপসন্তচিত্তো, উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চা চিত্তং পরিসোধেতি; ৰিচিকিচ্ছং পহায তিণ্ণৰিচিকিচ্ছো ৰিহরতি অকথংকথী কুসলেসু ধম্মেসু, ৰিচিকিচ্ছায চিত্তং পরিসোধেতি.

‘‘সো ইমে পঞ্চ নীৰরণে পহায চেতসো উপক্কিলেসে পঞ্ঞায দুব্বলীকরণে, ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি ৰিৰিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৰিতক্কং সৰিচারং ৰিৰেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি; ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমা অজ্ঝত্তং সম্পসাদনং চেতসো একোদিভাৰং অৰিতক্কং অৰিচারং সমাধিজং পীতিসুখং দুতিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি; পীতিযা চ ৰিরাগা উপেক্খকো চ ৰিহরতি সতো চ সম্পজানো সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৰেদেতি, যং তং অরিযা আচিক্খন্তি – ‘উপেক্খকো সতিমা সুখৰিহারী’তি ততিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি; সুখস্স চ পহানা দুক্খস্স চ পহানা পুব্বেৰ সোমনস্সদোমনস্সানং অত্থঙ্গমা অদুক্খমসুখং উপেক্খাসতিপারিসুদ্ধিং চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি.

১৪. ‘‘সো এৰং সমাহিতে চিত্তে পরিসুদ্ধে পরিযোদাতে অনঙ্গণে ৰিগতূপক্কিলেসে মুদুভূতে কম্মনিযে ঠিতে আনেঞ্জপ্পত্তে পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণায চিত্তং অভিনিন্নামেতি. সো অনেকৰিহিতং পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরতি, সেয্যথিদং – একম্পি জাতিং দ্ৰেপি জাতিযো তিস্সোপি জাতিযো চতস্সোপি জাতিযো পঞ্চপি জাতিযো দসপি জাতিযো ৰীসম্পি জাতিযো তিংসম্পি জাতিযো চত্তালীসম্পি জাতিযো পঞ্ঞাসম্পি জাতিযো জাতিসতম্পি জাতিসহস্সম্পি জাতিসতসহস্সম্পি অনেকেপি সংৰট্টকপ্পে অনেকেপি ৰিৰট্টকপ্পে অনেকেপি সংৰট্টৰিৰট্টকপ্পে – ‘অমুত্রাসিং এৰংনামো এৰংগোত্তো এৰংৰণ্ণো এৰমাহারো এৰংসুখদুক্খপ্পটিসংৰেদী এৰমাযুপরিযন্তো, সো ততো চুতো অমুত্র উদপাদিং; তত্রাপাসিং এৰংনামো এৰংগোত্তো এৰংৰণ্ণো এৰমাহারো এৰংসুখদুক্খপ্পটিসংৰেদী এৰমাযুপরিযন্তো, সো ততো চুতো ইধূপপন্নো’তি. ইতি সাকারং সউদ্দেসং অনেকৰিহিতং পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরতি.

১৫. ‘‘সো এৰং সমাহিতে চিত্তে পরিসুদ্ধে পরিযোদাতে অনঙ্গণে ৰিগতূপক্কিলেসে মুদুভূতে কম্মনিযে ঠিতে আনেঞ্জপ্পত্তে সত্তানং চুতূপপাতঞাণায চিত্তং অভিনিন্নামেতি. সো দিব্বেন চক্খুনা ৰিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সতি চৰমানে উপপজ্জমানে হীনে পণীতে সুৰণ্ণে দুব্বণ্ণে সুগতে দুগ্গতে যথাকম্মূপগে সত্তে পজানাতি – ‘ইমে ৰত ভোন্তো সত্তা কাযদুচ্চরিতেন সমন্নাগতা ৰচীদুচ্চরিতেন সমন্নাগতা মনোদুচ্চরিতেন সমন্নাগতা অরিযানং উপৰাদকা মিচ্ছাদিট্ঠিকা মিচ্ছাদিট্ঠিকম্মসমাদানা, তে কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপন্না; ইমে ৰা পন ভোন্তো সত্তা কাযসুচরিতেন সমন্নাগতা ৰচীসুচরিতেন সমন্নাগতা মনোসুচরিতেন সমন্নাগতা অরিযানং অনুপৰাদকা সম্মাদিট্ঠিকা সম্মাদিট্ঠিকম্মসমাদানা, তে কাযস্স ভেদা পরং মরণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপন্না’তি. ইতি দিব্বেন চক্খুনা ৰিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সতি চৰমানে উপপজ্জমানে হীনে পণীতে সুৰণ্ণে দুব্বণ্ণে সুগতে দুগ্গতে যথাকম্মূপগে সত্তে পজানাতি.

১৬. ‘‘সো এৰং সমাহিতে চিত্তে পরিসুদ্ধে পরিযোদাতে অনঙ্গণে ৰিগতূপক্কিলেসে মুদুভূতে কম্মনিযে ঠিতে আনেঞ্জপ্পত্তে আসৰানং খযঞাণায চিত্তং অভিনিন্নামেতি. সো ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি. ‘অযং দুক্খসমুদযো’তি যথাভূতং পজানাতি. ‘অযং দুক্খনিরোধো’তি যথাভূতং পজানাতি. ‘অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পজানাতি. ‘ইমে আসৰা’তি যথাভূতং পজানাতি. ‘অযং আসৰসমুদযো’তি যথাভূতং পজানাতি. ‘অযং আসৰনিরোধো’তি যথাভূতং পজানাতি. ‘অযং আসৰনিরোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পজানাতি. তস্স এৰং জানতো এৰং পস্সতো কামাসৰাপি চিত্তং ৰিমুচ্চতি, ভৰাসৰাপি চিত্তং ৰিমুচ্চতি, অৰিজ্জাসৰাপি চিত্তং ৰিমুচ্চতি. ৰিমুত্তস্মিং ৰিমুত্তমিতি ঞাণং হোতি. ‘খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, পুগ্গলো নেৰত্তন্তপো নাত্তপরিতাপনানুযোগমনুযুত্তো, ন পরন্তপো ন পরপরিতাপনানুযোগমনুযুত্তো. সো অত্তন্তপো অপরন্তপো দিট্ঠেৰ ধম্মে নিচ্ছাতো নিব্বুতো সীতীভূতো সুখপ্পটিসংৰেদী ব্রহ্মভূতেন অত্তনা ৰিহরতী’’তি.

ইদমৰোচ ভগৰা. অত্তমনা তে ভিক্খূ ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দুন্তি.

কন্দরকসুত্তং নিট্ঠিতং পঠমং.

২. অট্ঠকনাগরসুত্তং

১৭. এৰং মে সুতং – একং সমযং আযস্মা আনন্দো ৰেসালিযং ৰিহরতি বেলুৰগামকে [ৰেল়ুৰগামকে (স্যা. কং. ক.)]. তেন খো পন সমযেন দসমো গহপতি অট্ঠকনাগরো পাটলিপুত্তং অনুপ্পত্তো হোতি কেনচিদেৰ করণীযেন. অথ খো দসমো গহপতি অট্ঠকনাগরো যেন কুক্কুটারামো যেন অঞ্ঞতরো ভিক্খু তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা তং ভিক্খুং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো দসমো গহপতি অট্ঠকনাগরো তং ভিক্খুং এতদৰোচ – ‘‘কহং নু খো, ভন্তে, আযস্মা আনন্দো এতরহি ৰিহরতি? দস্সনকামা হি মযং তং আযস্মন্তং আনন্দ’’ন্তি. ‘‘এসো, গহপতি, আযস্মা আনন্দো ৰেসালিযং ৰিহরতি বেলুৰগামকে’’তি. অথ খো দসমো গহপতি অট্ঠকনাগরো পাটলিপুত্তে তং করণীযং তীরেত্ৰা যেন ৰেসালী যেন বেলুৰগামকো যেনাযস্মা আনন্দো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মন্তং আনন্দং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি.

১৮. একমন্তং নিসিন্নো খো দসমো গহপতি অট্ঠকনাগরো আযস্মন্তং আনন্দং এতদৰোচ – ‘‘অত্থি নু খো, ভন্তে আনন্দ, তেন ভগৰতা জানতা পস্সতা অরহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন একধম্মো অক্খাতো যত্থ ভিক্খুনো অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৰিহরতো অৰিমুত্তঞ্চেৰ চিত্তং ৰিমুচ্চতি, অপরিক্খীণা চ আসৰা পরিক্খযং গচ্ছন্তি, অননুপ্পত্তঞ্চ অনুত্তরং যোগক্খেমং অনুপাপুণাতী’’তি?

‘‘অত্থি খো, গহপতি, তেন ভগৰতা জানতা পস্সতা অরহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন একধম্মো অক্খাতো যত্থ ভিক্খুনো অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৰিহরতো অৰিমুত্তঞ্চেৰ চিত্তং ৰিমুচ্চতি, অপরিক্খীণা চ আসৰা পরিক্খযং গচ্ছন্তি, অননুপ্পত্তঞ্চ অনুত্তরং যোগক্খেমং অনুপাপুণাতী’’তি.

‘‘কতমো পন, ভন্তে আনন্দ, তেন ভগৰতা জানতা পস্সতা অরহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন একধম্মো অক্খাতো যত্থ ভিক্খুনো অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৰিহরতো অৰিমুত্তঞ্চেৰ চিত্তং ৰিমুচ্চতি, অপরিক্খীণা চ আসৰা পরিক্খযং গচ্ছন্তি, অননুপ্পত্তঞ্চ অনুত্তরং যোগক্খেমং অনুপাপুণাতী’’তি?

১৯. ‘‘ইধ, গহপতি, ভিক্খু ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি ৰিৰিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৰিতক্কং সৰিচারং ৰিৰেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘ইদম্পি পঠমং ঝানং অভিসঙ্খতং অভিসঞ্চেতযিতং. যং খো পন কিঞ্চি অভিসঙ্খতং অভিসঞ্চেতযিতং তদনিচ্চং নিরোধধম্ম’ন্তি পজানাতি. সো তত্থ ঠিতো আসৰানং খযং পাপুণাতি. নো চে আসৰানং খযং পাপুণাতি, তেনেৰ ধম্মরাগেন তায ধম্মনন্দিযা পঞ্চন্নং ওরম্ভাগিযানং সংযোজনানং পরিক্খযা ওপপাতিকো হোতি তত্থ পরিনিব্বাযী অনাৰত্তিধম্মো তস্মা লোকা. অযম্পি খো, গহপতি, তেন ভগৰতা জানতা পস্সতা অরহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন একধম্মো অক্খাতো যত্থ ভিক্খুনো অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৰিহরতো অৰিমুত্তঞ্চেৰ চিত্তং ৰিমুচ্চতি, অপরিক্খীণা চ আসৰা পরিক্খযং গচ্ছন্তি, অননুপ্পত্তঞ্চ অনুত্তরং যোগক্খেমং অনুপাপুণাতি.

২০. ‘‘পুন চপরং, গহপতি, ভিক্খু ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমা অজ্ঝত্তং সম্পসাদনং…পে… দুতিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘ইদম্পি খো দুতিযং ঝানং অভিসঙ্খতং অভিসঞ্চেতযিতং… অনুত্তরং যোগক্খেমং অনুপাপুণাতি.

‘‘পুন চপরং, গহপতি, ভিক্খু পীতিযা চ ৰিরাগা…পে… ততিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘ইদম্পি খো ততিযং ঝানং অভিসঙ্খতং অভিসঞ্চেতযিতং…পে… অনুত্তরং যোগক্খেমং অনুপাপুণাতি.

‘‘পুন চপরং, গহপতি, ভিক্খু সুখস্স চ পহানা …পে… চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘ইদম্পি খো চতুত্থং ঝানং অভিসঙ্খতং অভিসঞ্চেতযিতং… অনুত্তরং যোগক্খেমং অনুপাপুণাতি.

‘‘পুন চপরং, গহপতি, ভিক্খু মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফরিত্ৰা ৰিহরতি, তথা দুতিযং, তথা ততিযং, তথা চতুত্থং [চতুত্থিং (সী. পী.)]. ইতি উদ্ধমধো তিরিযং সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৰন্তং লোকং মেত্তাসহগতেন চেতসা ৰিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৰেরেন অব্যাবজ্ঝেন [অব্যাপজ্ঝেন (সী. স্যা. পী.), অব্যাপজ্জেন (ক.) অঙ্গুত্তরতিকনিপাতটীকা ওলোকেতব্বা] ফরিত্ৰা ৰিহরতি. সো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘অযম্পি খো মেত্তাচেতোৰিমুত্তি অভিসঙ্খতা অভিসঞ্চেতযিতা. যং খো পন কিঞ্চি অভিসঙ্খতং অভিসঞ্চেতযিতং তদনিচ্চং নিরোধধম্ম’ন্তি পজানাতি. সো তত্থ ঠিতো…পে… অনুত্তরং যোগক্খেমং অনুপাপুণাতি.

‘‘পুন চপরং, গহপতি, ভিক্খু করুণাসহগতেন চেতসা…পে… মুদিতাসহগতেন চেতসা…পে… উপেক্খাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফরিত্ৰা ৰিহরতি, তথা দুতিযং, তথা ততিযং, তথা চতুত্থং. ইতি উদ্ধমধো তিরিযং সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৰন্তং লোকং উপেক্খাসহগতেন চেতসা ৰিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৰেরেন অব্যাবজ্ঝেন ফরিত্ৰা ৰিহরতি. সো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘অযম্পি খো উপেক্খাচেতোৰিমুত্তি অভিসঙ্খতা অভিসঞ্চেতযিতা. যং খো পন কিঞ্চি অভিসঙ্খতং অভিসঞ্চেতযিতং তদনিচ্চং নিরোধধম্ম’ন্তি পজানাতি. সো তত্থ ঠিতো… অনুত্তরং যোগক্খেমং অনুপাপুণাতি.

‘‘পুন চপরং, গহপতি, ভিক্খু সব্বসো রূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমা পটিঘসঞ্ঞানং অত্থঙ্গমা নানত্তসঞ্ঞানং অমনসিকারা ‘অনন্তো আকাসো’তি আকাসানঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘অযম্পি খো আকাসানঞ্চাযতনসমাপত্তি অভিসঙ্খতা অভিসঞ্চেতযিতা. যং খো পন কিঞ্চি অভিসঙ্খতং অভিসঞ্চেতযিতং তদনিচ্চং নিরোধধম্ম’ন্তি পজানাতি. সো তত্থ ঠিতো…পে… অনুত্তরং যোগক্খেমং অনুপাপুণাতি.

‘‘পুন চপরং, গহপতি, ভিক্খু সব্বসো আকাসানঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম ‘অনন্তং ৰিঞ্ঞাণ’ন্তি ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘অযম্পি খো ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসমাপত্তি অভিসঙ্খতা অভিসঞ্চেতযিতা. যং খো পন কিঞ্চি অভিসঙ্খতং অভিসঞ্চেতযিতং তদনিচ্চং নিরোধধম্ম’ন্তি পজানাতি. সো তত্থ ঠিতো…পে… অনুত্তরং যোগক্খেমং অনুপাপুণাতি.

‘‘পুন চপরং, গহপতি, ভিক্খু সব্বসো ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম ‘নত্থি কিঞ্চী’তি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘অযম্পি খো আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসমাপত্তি অভিসঙ্খতা অভিসঞ্চেতযিতা. যং খো পন কিঞ্চি অভিসঙ্খতং অভিসঞ্চেতযিতং তদনিচ্চং নিরোধধম্ম’ন্তি পজানাতি. সো তত্থ ঠিতো আসৰানং খযং পাপুণাতি. নো চে আসৰানং খযং পাপুণাতি, তেনেৰ ধম্মরাগেন তায ধম্মনন্দিযা পঞ্চন্নং ওরম্ভাগিযানং সংযোজনানং পরিক্খযা ওপপাতিকো হোতি তত্থ পরিনিব্বাযী অনাৰত্তিধম্মো তস্মা লোকা. অযম্পি খো, গহপতি, তেন ভগৰতা জানতা পস্সতা অরহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন একধম্মো অক্খাতো যত্থ ভিক্খুনো অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৰিহরতো অৰিমুত্তঞ্চেৰ চিত্তং ৰিমুচ্চতি, অপরিক্খীণা চ আসৰা পরিক্খযং গচ্ছন্তি, অননুপ্পত্তঞ্চ অনুত্তরং যোগক্খেমং অনুপাপুণাতী’’তি.

২১. এৰং ৰুত্তে, দসমো গহপতি অট্ঠকনাগরো আযস্মন্তং আনন্দং এতদৰোচ – ‘‘সেয্যথাপি, ভন্তে আনন্দ, পুরিসো একংৰ নিধিমুখং গৰেসন্তো সকিদেৰ একাদস নিধিমুখানি অধিগচ্ছেয্য; এৰমেৰ খো অহং, ভন্তে, একং অমতদ্ৰারং গৰেসন্তো সকিদেৰ [সকিং দেৰ (ক.)] একাদস অমতদ্ৰারানি অলত্থং ভাৰনায. সেয্যথাপি, ভন্তে, পুরিসস্স অগারং একাদসদ্ৰারং, সো তস্মিং অগারে আদিত্তে একমেকেনপি দ্ৰারেন সক্কুণেয্য অত্তানং সোত্থিং কাতুং; এৰমেৰ খো অহং, ভন্তে, ইমেসং একাদসন্নং অমতদ্ৰারানং একমেকেনপি অমতদ্ৰারেন সক্কুণিস্সামি অত্তানং সোত্থিং কাতুং. ইমেহি নাম, ভন্তে, অঞ্ঞতিত্থিযা আচরিযস্স আচরিযধনং পরিযেসিস্সন্তি, কিমঙ্গং [কিং (সী. পী.)] পনাহং আযস্মতো আনন্দস্স পূজং ন করিস্সামী’’তি! অথ খো দসমো গহপতি অট্ঠকনাগরো পাটলিপুত্তকঞ্চ ৰেসালিকঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘং সন্নিপাতেত্ৰা পণীতেন খাদনীযেন ভোজনীযেন সহত্থা সন্তপ্পেসি সম্পৰারেসি, একমেকঞ্চ ভিক্খুং পচ্চেকং দুস্সযুগেন অচ্ছাদেসি, আযস্মন্তঞ্চ আনন্দং তিচীৰরেন অচ্ছাদেসি, আযস্মতো চ আনন্দস্স পঞ্চসতৰিহারং কারাপেসীতি.

অট্ঠকনাগরসুত্তং নিট্ঠিতং দুতিযং.

৩. সেখসুত্তং

২২. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সক্কেসু ৰিহরতি কপিলৰত্থুস্মিং নিগ্রোধারামে. তেন খো পন সমযেন কাপিলৰত্থৰানং [কপিলৰত্থুৰাসীনং (ক.)] সক্যানং নৰং সন্থাগারং অচিরকারিতং হোতি অনজ্ঝাৰুট্ঠং [অনজ্ঝাৰুত্থং (সী. স্যা. কং. পী.)] সমণেন ৰা ব্রাহ্মণেন ৰা কেনচি ৰা মনুস্সভূতেন. অথ খো কাপিলৰত্থৰা সক্যা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো কাপিলৰত্থৰা সক্যা ভগৰন্তং এতদৰোচুং – ‘‘ইধ, ভন্তে, কাপিলৰত্থৰানং সক্যানং নৰং সন্থাগারং অচিরকারিতং [অচিরকারিতং হোতি (স্যা. কং. ক.)] অনজ্ঝাৰুট্ঠং সমণেন ৰা ব্রাহ্মণেন ৰা কেনচি ৰা মনুস্সভূতেন. তং, ভন্তে, ভগৰা পঠমং পরিভুঞ্জতু. ভগৰতা পঠমং পরিভুত্তং পচ্ছা কাপিলৰত্থৰা সক্যা পরিভুঞ্জিস্সন্তি. তদস্স কাপিলৰত্থৰানং সক্যানং দীঘরত্তং হিতায সুখাযা’’তি. অধিৰাসেসি ভগৰা তুণ্হীভাৰেন. অথ খো কাপিলৰত্থৰা সক্যা ভগৰতো অধিৰাসনং ৰিদিত্ৰা উট্ঠাযাসনা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা যেন নৰং সন্থাগারং তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা সব্বসন্থরিং সন্থাগারং [সব্বসন্থরিং সন্থতং (ক.)] সন্থরিত্ৰা আসনানি পঞ্ঞপেত্ৰা উদকমণিকং উপট্ঠপেত্ৰা তেলপ্পদীপং আরোপেত্ৰা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং অট্ঠংসু. একমন্তং ঠিতা খো কাপিলৰত্থৰা সক্যা ভগৰন্তং এতদৰোচুং – ‘‘সব্বসন্থরিং সন্থতং, ভন্তে, সন্থাগারং, আসনানি পঞ্ঞত্তানি, উদকমণিকো উপট্ঠাপিতো, তেলপ্পদীপো আরোপিতো. যস্সদানি, ভন্তে, ভগৰা কালং মঞ্ঞতী’’তি. অথ খো ভগৰা নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেন যেন সন্থাগারং তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা পাদে পক্খালেত্ৰা সন্থাগারং পৰিসিত্ৰা মজ্ঝিমং থম্ভং নিস্সায পুরত্থাভিমুখো নিসীদি. ভিক্খুসঙ্ঘোপি খো পাদে পক্খালেত্ৰা সন্থাগারং পৰিসিত্ৰা পচ্ছিমং ভিত্তিং নিস্সায পুরত্থাভিমুখো নিসীদি, ভগৰন্তংযেৰ পুরক্খত্ৰা. কাপিলৰত্থৰাপি খো সক্যা পাদে পক্খালেত্ৰা সন্থাগারং পৰিসিত্ৰা পুরত্থিমং ভিত্তিং নিস্সায পচ্ছিমাভিমুখা নিসীদিংসু, ভগৰন্তংযেৰ পুরক্খত্ৰা. অথ খো ভগৰা কাপিলৰত্থৰে সক্যে বহুদেৰ রত্তিং ধম্মিযা কথায সন্দস্সেত্ৰা সমাদপেত্ৰা সমুত্তেজেত্ৰা সম্পহংসেত্ৰা আযস্মন্তং আনন্দং আমন্তেসি – ‘‘পটিভাতু তং, আনন্দ, কাপিলৰত্থৰানং সক্যানং সেখো পাটিপদো [পটিপদো (স্যা. কং. ক.)]. পিট্ঠি মে আগিলাযতি; তমহং আযমিস্সামী’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো আযস্মা আনন্দো ভগৰতো পচ্চস্সোসি. অথ খো ভগৰা চতুগ্গুণং সঙ্ঘাটিং পঞ্ঞাপেত্ৰা দক্খিণেন পস্সেন সীহসেয্যং কপ্পেসি, পাদে পাদং অচ্চাধায, সতো সম্পজানো, উট্ঠানসঞ্ঞং মনসি করিত্ৰা.

২৩. অথ খো আযস্মা আনন্দো মহানামং সক্কং আমন্তেসি – ‘‘ইধ, মহানাম, অরিযসাৰকো সীলসম্পন্নো হোতি, ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারো হোতি, ভোজনে মত্তঞ্ঞূ হোতি, জাগরিযং অনুযুত্তো হোতি, সত্তহি সদ্ধম্মেহি সমন্নাগতো হোতি, চতুন্নং ঝানানং আভিচেতসিকানং দিট্ঠধম্মসুখৰিহারানং নিকামলাভী হোতি অকিচ্ছলাভী অকসিরলাভী.

২৪. ‘‘কথঞ্চ, মহানাম, অরিযসাৰকো সীলসম্পন্নো হোতি? ইধ, মহানাম, অরিযসাৰকো সীলৰা হোতি, পাতিমোক্খসংৰরসংৰুতো ৰিহরতি আচারগোচরসম্পন্নো অণুমত্তেসু ৰজ্জেসু ভযদস্সাৰী, সমাদায সিক্খতি সিক্খাপদেসু. এৰং খো, মহানাম, অরিযসাৰকো সীলসম্পন্নো হোতি.

‘‘কথঞ্চ, মহানাম, অরিযসাৰকো ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারো হোতি? ইধ, মহানাম, অরিযসাৰকো চক্খুনা রূপং দিস্ৰা ন নিমিত্তগ্গাহী হোতি নানুব্যঞ্জনগ্গাহী. যত্ৰাধিকরণমেনং চক্খুন্দ্রিযং অসংৰুতং ৰিহরন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৰাস্সৰেয্যুং তস্স সংৰরায পটিপজ্জতি, রক্খতি চক্খুন্দ্রিযং, চক্খুন্দ্রিযে সংৰরং আপজ্জতি. সোতেন সদ্দং সুত্ৰা…পে… ঘানেন গন্ধং ঘাযিত্ৰা…পে… জিৰ্হায রসং সাযিত্ৰা…পে… কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৰা…পে… মনসা ধম্মং ৰিঞ্ঞায ন নিমিত্তগ্গাহী হোতি নানুব্যঞ্জনগ্গাহী. যত্ৰাধিকরণমেনং মনিন্দ্রিযং অসংৰুতং ৰিহরন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৰাস্সৰেয্যুং তস্স সংৰরায পটিপজ্জতি, রক্খতি মনিন্দ্রিযং, মনিন্দ্রিযে সংৰরং আপজ্জতি. এৰং খো, মহানাম, অরিযসাৰকো ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারো হোতি.

‘‘কথঞ্চ, মহানাম, অরিযসাৰকো ভোজনে মত্তঞ্ঞূ হোতি? ইধ, মহানাম, অরিযসাৰকো পটিসঙ্খা যোনিসো আহারং আহারেতি – ‘নেৰ দৰায ন মদায ন মণ্ডনায ন ৰিভূসনায; যাৰদেৰ ইমস্স কাযস্স ঠিতিযা যাপনায ৰিহিংসূপরতিযা ব্রহ্মচরিযানুগ্গহায. ইতি পুরাণঞ্চ ৰেদনং পটিহঙ্খামি, নৰঞ্চ ৰেদনং ন উপ্পাদেস্সামি, যাত্রা চ মে ভৰিস্সতি অনৰজ্জতা চ ফাসুৰিহারো চা’তি. এৰং খো, মহানাম, অরিযসাৰকো ভোজনে মত্তঞ্ঞূ হোতি.

‘‘কথঞ্চ, মহানাম, অরিযসাৰকো জাগরিযং অনুযুত্তো হোতি? ইধ, মহানাম, অরিযসাৰকো দিৰসং চঙ্কমেন নিসজ্জায আৰরণীযেহি ধম্মেহি চিত্তং পরিসোধেতি, রত্তিযা পঠমং যামং চঙ্কমেন নিসজ্জায আৰরণীযেহি ধম্মেহি চিত্তং পরিসোধেতি, রত্তিযা মজ্ঝিমং যামং দক্খিণেন পস্সেন সীহসেয্যং কপ্পেতি, পাদে পাদং অচ্চাধায, সতো সম্পজানো, উট্ঠানসঞ্ঞং মনসি করিত্ৰা, রত্তিযা পচ্ছিমং যামং পচ্চুট্ঠায চঙ্কমেন নিসজ্জায আৰরণীযেহি ধম্মেহি চিত্তং পরিসোধেতি. এৰং খো, মহানাম, অরিযসাৰকো জাগরিযং অনুযুত্তো হোতি.

২৫. ‘‘কথঞ্চ, মহানাম, অরিযসাৰকো সত্তহি সদ্ধম্মেহি সমন্নাগতো হোতি? ইধ, মহানাম, অরিযসাৰকো সদ্ধো হোতি, সদ্দহতি তথাগতস্স বোধিং – ‘ইতিপি সো ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৰিজ্জাচরণসম্পন্নো সুগতো লোকৰিদূ অনুত্তরো পুরিসদম্মসারথি সত্থা দেৰমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৰা’তি. হিরিমা হোতি, হিরীযতি কাযদুচ্চরিতেন ৰচীদুচ্চরিতেন মনোদুচ্চরিতেন, হিরীযতি পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং সমাপত্তিযা. ওত্তপ্পী হোতি, ওত্তপ্পতি কাযদুচ্চরিতেন ৰচীদুচ্চরিতেন মনোদুচ্চরিতেন, ওত্তপ্পতি পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং সমাপত্তিযা. বহুস্সুতো হোতি সুতধরো সুতসন্নিচযো. যে তে ধম্মা আদিকল্যাণা মজ্ঝেকল্যাণা পরিযোসানকল্যাণা সাত্থা সব্যঞ্জনা কেৰলপরিপুণ্ণং পরিসুদ্ধং ব্রহ্মচরিযং অভিৰদন্তি তথারূপাস্স ধম্মা বহুস্সুতা [বহূ সুতা (?)] হোন্তি ধাতা [ধতা (সী. স্যা. কং. পী.)] ৰচসা পরিচিতা মনসানুপেক্খিতা দিট্ঠিযা সুপ্পটিৰিদ্ধা. আরদ্ধৰীরিযো ৰিহরতি অকুসলানং ধম্মানং পহানায, কুসলানং ধম্মানং উপসম্পদায, থামৰা দল়্হপরক্কমো অনিক্খিত্তধুরো কুসলেসু ধম্মেসু. সতিমা হোতি, পরমেন সতিনেপক্কেন সমন্নাগতো, চিরকতম্পি চিরভাসিতম্পি সরিতা অনুস্সরিতা. পঞ্ঞৰা হোতি, উদযত্থগামিনিযা পঞ্ঞায সমন্নাগতো, অরিযায নিব্বেধিকায সম্মা দুক্খক্খযগামিনিযা. এৰং খো, মহানাম, অরিযসাৰকো সত্তহি সদ্ধম্মেহি সমন্নাগতো হোতি.

২৬. ‘‘কথঞ্চ, মহানাম, অরিযসাৰকো চতুন্নং ঝানানং আভিচেতসিকানং দিট্ঠধম্মসুখৰিহারানং নিকামলাভী হোতি অকিচ্ছলাভী অকসিরলাভী? ইধ, মহানাম, অরিযসাৰকো ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি ৰিৰিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি, সৰিতক্কং সৰিচারং ৰিৰেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি; ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমা অজ্ঝত্তং সম্পসাদনং…পে… দুতিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি; পীতিযা চ ৰিরাগা…পে… ততিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি; সুখস্স চ পহানা দুক্খস্স চ পহানা পুব্বেৰ সোমনস্সদোমনস্সানং অত্থঙ্গমা…পে… চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. এৰং খো, মহানাম, অরিযসাৰকো চতুন্নং ঝানানং আভিচেতসিকানং দিট্ঠধম্মসুখৰিহারানং নিকামলাভী হোতি অকিচ্ছলাভী অকসিরলাভী.

২৭. ‘‘যতো খো, মহানাম, অরিযসাৰকো এৰং সীলসম্পন্নো হোতি, এৰং ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারো হোতি, এৰং ভোজনে মত্তঞ্ঞূ হোতি, এৰং জাগরিযং অনুযুত্তো হোতি, এৰং সত্তহি সদ্ধম্মেহি সমন্নাগতো হোতি, এৰং চতুন্নং ঝানানং আভিচেতসিকানং দিট্ঠধম্মসুখৰিহারানং নিকামলাভী হোতি অকিচ্ছলাভী অকসিরলাভী, অযং ৰুচ্চতি, মহানাম, অরিযসাৰকো সেখো পাটিপদো অপুচ্চণ্ডতায সমাপন্নো, ভব্বো অভিনিব্ভিদায, ভব্বো সম্বোধায, ভব্বো অনুত্তরস্স যোগক্খেমস্স অধিগমায. সেয্যথাপি, মহানাম, কুক্কুটিযা অণ্ডানি অট্ঠ ৰা দস ৰা দ্ৰাদস ৰা তানাস্সু কুক্কুটিযা সম্মা অধিসযিতানি সম্মা পরিসেদিতানি সম্মা পরিভাৰিতানি, কিঞ্চাপি তস্সা কুক্কুটিযা ন এৰং ইচ্ছা উপ্পজ্জেয্য – ‘অহো ৰতিমে কুক্কুটপোতকা পাদনখসিখায ৰা মুখতুণ্ডকেন ৰা অণ্ডকোসং পদালেত্ৰা সোত্থিনা অভিনিব্ভিজ্জেয্যু’ন্তি, অথ খো ভব্বাৰ তে কুক্কুটপোতকা পাদনখসিখায ৰা মুখতুণ্ডকেন ৰা অণ্ডকোসং পদালেত্ৰা সোত্থিনা অভিনিব্ভিজ্জিতুং. এৰমেৰ খো, মহানাম, যতো অরিযসাৰকো এৰং সীলসম্পন্নো হোতি, এৰং ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারো হোতি, এৰং ভোজনে মত্তঞ্ঞূ হোতি, এৰং জাগরিযং অনুযুত্তো হোতি, এৰং সত্তহি সদ্ধম্মেহি সমন্নাগতো হোতি, এৰং চতুন্নং ঝানানং আভিচেতসিকানং দিট্ঠধম্মসুখৰিহারানং নিকামলাভী হোতি অকিচ্ছলাভী অকসিরলাভী, অযং ৰুচ্চতি, মহানাম, অরিযসাৰকো সেখো পাটিপদো অপুচ্চণ্ডতায সমাপন্নো, ভব্বো অভিনিব্ভিদায, ভব্বো সম্বোধায, ভব্বো অনুত্তরস্স যোগক্খেমস্স অধিগমায.

২৮. ‘‘স খো সো, মহানাম, অরিযসাৰকো ইমংযেৰ অনুত্তরং উপেক্খাসতিপারিসুদ্ধিং আগম্ম অনেকৰিহিতং পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরতি, সেয্যথিদং – একম্পি জাতিং দ্ৰেপি জাতিযো…পে… ইতি সাকারং সউদ্দেসং অনেকৰিহিতং পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরতি, অযমস্স পঠমাভিনিব্ভিদা হোতি কুক্কুটচ্ছাপকস্সেৰ অণ্ডকোসম্হা.

‘‘স খো সো, মহানাম, অরিযসাৰকো ইমংযে অনুত্তরং উপেক্খাসতিপারিসুদ্ধিং আগম্ম দিব্বেন চক্খুনা ৰিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সতি চৰমানে উপপজ্জমানে হীনে পণীতে সুৰণ্ণে দুব্বণ্ণে সুগতে দুগ্গতে…পে… যথাকম্মূপগে সত্তে পজানাতি, অযমস্স দুতিযাভিনিব্ভিদা হোতি কুক্কুটচ্ছাপকস্সেৰ অণ্ডকোসম্হা.

‘‘স খো সো, মহানাম, অরিযসাৰকো ইমংযেৰ অনুত্তরং উপেক্খাসতিপারিসুদ্ধিং আগম্ম আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরতি, অযমস্স ততিযাভিনিব্ভিদা হোতি কুক্কুটচ্ছাপকস্সেৰ অণ্ডকোসম্হা.

২৯. ‘‘যম্পি [যম্পি খো (ক.)], মহানাম, অরিযসাৰকো সীলসম্পন্নো হোতি, ইদম্পিস্স হোতি চরণস্মিং; যম্পি, মহানাম, অরিযসাৰকো ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারো হোতি, ইদম্পিস্স হোতি চরণস্মিং; যম্পি, মহানাম, অরিযসাৰকো ভোজনে মত্তঞ্ঞূ হোতি, ইদম্পিস্স হোতি চরণস্মিং; যম্পি, মহানাম, অরিযসাৰকো জাগরিযং অনুযুত্তো হোতি, ইদম্পিস্স হোতি চরণস্মিং; যম্পি, মহানাম, অরিযসাৰকো সত্তহি সদ্ধম্মেহি সমন্নাগতো হোতি, ইদম্পিস্স হোতি চরণস্মিং; যম্পি, মহানাম, অরিযসাৰকো চতুন্নং ঝানানং আভিচেতসিকানং দিট্ঠধম্মসুখৰিহারানং নিকামলাভী হোতি অকিচ্ছলাভী অকসিরলাভী, ইদম্পিস্স হোতি চরণস্মিং.

‘‘যঞ্চ খো, মহানাম, অরিযসাৰকো অনেকৰিহিতং পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরতি, সেয্যথিদং – একম্পি জাতিং দ্ৰেপি জাতিযো…পে… ইতি সাকারং সউদ্দেসং অনেকৰিহিতং পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরতি, ইদম্পিস্স হোতি ৰিজ্জায; যম্পি, মহানাম, অরিযসাৰকো দিব্বেন চক্খুনা ৰিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সতি চৰমানে উপপজ্জমানে হীনে পণীতে সুৰণ্ণে দুব্বণ্ণে সুগতে দুগ্গতে…পে… যথাকম্মূপগে সত্তে পজানাতি, ইদম্পিস্স হোতি ৰিজ্জায. যম্পি, মহানাম, অরিযসাৰকো আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরতি, ইদম্পিস্স হোতি ৰিজ্জায.

‘‘অযং ৰুচ্চতি, মহানাম, অরিযসাৰকো ৰিজ্জাসম্পন্নো ইতিপি চরণসম্পন্নো ইতিপি ৰিজ্জাচরণসম্পন্নো ইতিপি.

৩০. ‘‘ব্রহ্মুনাপেসা, মহানাম, সনঙ্কুমারেন গাথা ভাসিতা –

‘খত্তিযো সেট্ঠো জনেতস্মিং, যে গোত্তপটিসারিনো;

ৰিজ্জাচরণসম্পন্নো, সো সেট্ঠো দেৰমানুসে’তি.

‘‘সা খো পনেসা, মহানাম, ব্রহ্মুনা সনঙ্কুমারেন গাথা সুগীতা নো দুগ্গীতা, সুভাসিতা নো দুব্ভাসিতা, অত্থসংহিতা নো অনত্থসংহিতা, অনুমতা ভগৰতা’’তি.

অথ খো ভগৰা উট্ঠহিত্ৰা আযস্মন্তং আনন্দং আমন্তেসি – ‘‘সাধু সাধু, আনন্দ, সাধু খো ত্ৰং, আনন্দ, কাপিলৰত্থৰানং সক্যানং সেখং পাটিপদং অভাসী’’তি.

ইদমৰোচাযস্মা আনন্দো. সমনুঞ্ঞো সত্থা অহোসি. অত্তমনা কাপিলৰত্থৰা সক্যা আযস্মতো আনন্দস্স ভাসিতং অভিনন্দুন্তি.

সেখসুত্তং নিট্ঠিতং ততিযং.

৪. পোতলিযসুত্তং

৩১. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা অঙ্গুত্তরাপেসু ৰিহরতি আপণং নাম অঙ্গুত্তরাপানং নিগমো. অথ খো ভগৰা পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায আপণং পিণ্ডায পাৰিসি. আপণে পিণ্ডায চরিত্ৰা পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো যেনঞ্ঞতরো ৰনসণ্ডো তেনুপসঙ্কমি দিৰাৰিহারায. তং ৰনসণ্ডং অজ্ঝোগাহেত্ৰা [অজ্ঝোগহেত্ৰা (সী. স্যা. কং.), অজ্ঝোগাহিত্ৰা (পী. ক.)] অঞ্ঞতরস্মিং রুক্খমূলে দিৰাৰিহারং নিসীদি. পোতলিযোপি খো গহপতি সম্পন্ননিৰাসনপাৰুরণো [পাপুরণো (সী. স্যা. কং.)] ছত্তুপাহনাহি [ছত্তুপাহনো (ক.)] জঙ্ঘাৰিহারং অনুচঙ্কমমানো অনুৰিচরমানো যেন সো ৰনসণ্ডো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা তং ৰনসণ্ডং অজ্ঝোগাহেত্ৰা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং অট্ঠাসি. একমন্তং ঠিতং খো পোতলিযং গহপতিং ভগৰা এতদৰোচ – ‘‘সংৰিজ্জন্তি খো, গহপতি, আসনানি; সচে আকঙ্খসি নিসীদা’’তি. এৰং ৰুত্তে, পোতলিযো গহপতি ‘‘গহপতিৰাদেন মং সমণো গোতমো সমুদাচরতী’’তি কুপিতো অনত্তমনো তুণ্হী অহোসি. দুতিযম্পি খো ভগৰা…পে… ততিযম্পি খো ভগৰা পোতলিযং গহপতিং এতদৰোচ – ‘‘সংৰিজ্জন্তি খো, গহপতি, আসনানি; সচে আকঙ্খসি নিসীদা’’তি. ‘‘এৰং ৰুত্তে, পোতলিযো গহপতি গহপতিৰাদেন মং সমণো গোতমো সমুদাচরতী’’তি কুপিতো অনত্তমনো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘তযিদং, ভো গোতম, নচ্ছন্নং, তযিদং নপ্পতিরূপং, যং মং ত্ৰং গহপতিৰাদেন সমুদাচরসী’’তি. ‘‘তে হি তে, গহপতি, আকারা, তে লিঙ্গা, তে নিমিত্তা যথা তং গহপতিস্সা’’তি. ‘‘তথা হি পন মে, ভো গোতম, সব্বে কম্মন্তা পটিক্খিত্তা, সব্বে ৰোহারা সমুচ্ছিন্না’’তি. ‘‘যথা কথং পন তে, গহপতি, সব্বে কম্মন্তা পটিক্খিত্তা, সব্বে ৰোহারা সমুচ্ছিন্না’’তি? ‘‘ইধ মে, ভো গোতম, যং অহোসি ধনং ৰা ধঞ্ঞং ৰা রজতং ৰা জাতরূপং ৰা সব্বং তং পুত্তানং দাযজ্জং নিয্যাতং, তত্থাহং অনোৰাদী অনুপৰাদী ঘাসচ্ছাদনপরমো ৰিহরামি. এৰং খো মে [এৰঞ্চ মে (স্যা.), এৰং মে (ক.)], ভো গোতম, সব্বে কম্মন্তা পটিক্খিত্তা, সব্বে ৰোহারা সমুচ্ছিন্না’’তি. ‘‘অঞ্ঞথা খো ত্ৰং, গহপতি, ৰোহারসমুচ্ছেদং ৰদসি, অঞ্ঞথা চ পন অরিযস্স ৰিনযে ৰোহারসমুচ্ছেদো হোতী’’তি. ‘‘যথা কথং পন, ভন্তে, অরিযস্স ৰিনযে ৰোহারসমুচ্ছেদো হোতি? সাধু মে, ভন্তে, ভগৰা তথা ধম্মং দেসেতু যথা অরিযস্স ৰিনযে ৰোহারসমুচ্ছেদো হোতী’’তি. ‘‘তেন হি, গহপতি, সুণাহি, সাধুকং মনসি করোহি, ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো পোতলিযো গহপতি ভগৰতো পচ্চস্সোসি.

৩২. ভগৰা এতদৰোচ – ‘‘অট্ঠ খো ইমে, গহপতি, ধম্মা অরিযস্স ৰিনযে ৰোহারসমুচ্ছেদায সংৰত্তন্তি. কতমে অট্ঠ? অপাণাতিপাতং নিস্সায পাণাতিপাতো পহাতব্বো; দিন্নাদানং নিস্সায অদিন্নাদানং পহাতব্বং; সচ্চৰাচং [সচ্চং ৰাচং (স্যা.)] নিস্সায মুসাৰাদো পহাতব্বো; অপিসুণং ৰাচং নিস্সায পিসুণা ৰাচা পহাতব্বা; অগিদ্ধিলোভং নিস্সায গিদ্ধিলোভো পহাতব্বো; অনিন্দারোসং নিস্সায নিন্দারোসো পহাতব্বো; অক্কোধূপাযাসং নিস্সায কোধূপাযাসো পহাতব্বো; অনতিমানং নিস্সায অতিমানো পহাতব্বো. ইমে খো, গহপতি, অট্ঠ ধম্মা সংখিত্তেন ৰুত্তা, ৰিত্থারেন অৰিভত্তা, অরিযস্স ৰিনযে ৰোহারসমুচ্ছেদায সংৰত্তন্তী’’তি. ‘‘যে মে [যে মে পন (স্যা. ক.)], ভন্তে, ভগৰতা অট্ঠ ধম্মা সংখিত্তেন ৰুত্তা, ৰিত্থারেন অৰিভত্তা, অরিযস্স ৰিনযে ৰোহারসমুচ্ছেদায সংৰত্তন্তি, সাধু মে, ভন্তে, ভগৰা ইমে অট্ঠ ধম্মে ৰিত্থারেন [ৰিত্থারেত্ৰা (ক.)] ৰিভজতু অনুকম্পং উপাদাযা’’তি. ‘‘তেন হি, গহপতি, সুণাহি, সাধুকং মনসি করোহি, ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো পোতলিযো গহপতি ভগৰতো পচ্চস্সোসি. ভগৰা এতদৰোচ –

৩৩. ‘‘‘অপাণাতিপাতং নিস্সায পাণাতিপাতো পহাতব্বো’তি ইতি খো পনেতং ৰুত্তং কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৰুত্তং? ইধ, গহপতি, অরিযসাৰকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘যেসং খো অহং সংযোজনানং হেতু পাণাতিপাতী অস্সং, তেসাহং সংযোজনানং পহানায সমুচ্ছেদায পটিপন্নো. অহঞ্চেৰ [অহঞ্চে (?)] খো পন পাণাতিপাতী অস্সং, অত্তাপি মং উপৰদেয্য পাণাতিপাতপচ্চযা, অনুৰিচ্চাপি মং ৰিঞ্ঞূ [অনুৰিচ্চ ৰিঞ্ঞূ (সী. স্যা. পী.)] গরহেয্যুং পাণাতিপাতপচ্চযা, কাযস্স ভেদা পরং মরণা দুগ্গতি পাটিকঙ্খা পাণাতিপাতপচ্চযা. এতদেৰ খো পন সংযোজনং এতং নীৰরণং যদিদং পাণাতিপাতো. যে চ পাণাতিপাতপচ্চযা উপ্পজ্জেয্যুং আসৰা ৰিঘাতপরিল়াহা, পাণাতিপাতা পটিৰিরতস্স এৰংস তে আসৰা ৰিঘাতপরিল়াহা ন হোন্তি’. ‘অপাণাতিপাতং নিস্সায পাণাতিপাতো পহাতব্বো’তি – ইতি যন্তং ৰুত্তং ইদমেতং পটিচ্চ ৰুত্তং.

৩৪. ‘‘‘দিন্নাদানং নিস্সায অদিন্নাদানং পহাতব্ব’ন্তি ইতি খো পনেতং ৰুত্তং, কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৰুত্তং? ইধ, গহপতি, অরিযসাৰকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘যেসং খো অহং সংযোজনানং হেতু অদিন্নাদাযী অস্সং, তেসাহং সংযোজনানং পহানায সমুচ্ছেদায পটিপন্নো. অহঞ্চেৰ খো পন অদিন্নাদাযী অস্সং, অত্তাপি মং উপৰদেয্য অদিন্নাদানপচ্চযা, অনুৰিচ্চাপি মং ৰিঞ্ঞূ গরহেয্যুং অদিন্নাদানপচ্চযা, কাযস্স ভেদা পরং মরণা দুগ্গতি পাটিকঙ্খা অদিন্নাদানপচ্চযা. এতদেৰ খো পন সংযোজনং এতং নীৰরণং যদিদং অদিন্নাদানং. যে চ অদিন্নাদানপচ্চযা উপ্পজ্জেয্যুং আসৰা ৰিঘাতপরিল়াহা অদিন্নাদানা পটিৰিরতস্স এৰংস তে আসৰা ৰিঘাতপরিল়াহা ন হোন্তি’. ‘দিন্নাদানং নিস্সায অদিন্নাদানং পহাতব্ব’ন্তি – ইতি যন্তং ৰুত্তং ইদমেতং পটিচ্চ ৰুত্তং.

৩৫. ‘‘‘সচ্চৰাচং নিস্সায মুসাৰাদো পহাতব্বো’তি ইতি খো পনেতং ৰুত্তং কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৰুত্তং? ইধ, গহপতি, অরিযসাৰকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘যেসং খো অহং সংযোজনানং হেতু মুসাৰাদী অস্সং, তেসাহং সংযোজনানং পহানায সমুচ্ছেদায পটিপন্নো. অহঞ্চেৰ খো পন মুসাৰাদী অস্সং, অত্তাপি মং উপৰদেয্য মুসাৰাদপচ্চযা, অনুৰিচ্চাপি মং ৰিঞ্ঞূ গরহেয্যুং মুসাৰাদপচ্চযা, কাযস্স ভেদা পরং মরণা দুগ্গতি পাটিকঙ্খা মুসাৰাদপচ্চযা. এতদেৰ খো পন সংযোজনং এতং নীৰরণং যদিদং মুসাৰাদো. যে চ মুসাৰাদপচ্চযা উপ্পজ্জেয্যুং আসৰা ৰিঘাতপরিল়াহা, মুসাৰাদা পটিৰিরতস্স এৰংস তে আসৰা ৰিঘাতপরিল়াহা ন হোন্তি’. ‘সচ্চৰাচং নিস্সায মুসাৰাদো পহাতব্বো’তি – ইতি যন্তং ৰুত্তং ইদমেতং পটিচ্চ ৰুত্তং.

৩৬. ‘‘‘অপিসুণং ৰাচং নিস্সায পিসুণা ৰাচা পহাতব্বা’তি ইতি খো পনেতং ৰুত্তং কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৰুত্তং? ইধ, গহপতি, অরিযসাৰকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘যেসং খো অহং সংযোজনানং হেতু পিসুণৰাচো অস্সং, তেসাহং সংযোজনানং পহানায সমুচ্ছেদায পটিপন্নো. অহঞ্চেৰ খো পন পিসুণৰাচো অস্সং, অত্তাপি মং উপৰদেয্য পিসুণৰাচাপচ্চযা, অনুৰিচ্চাপি মং ৰিঞ্ঞূ গরহেয্যুং পিসুণৰাচাপচ্চযা, কাযস্স ভেদা পরং মরণা দুগ্গতি পাটিকঙ্খা পিসুণৰাচাপচ্চযা. এতদেৰ খো পন সংযোজনং এতং নীৰরণং যদিদং পিসুণা ৰাচা. যে চ পিসুণৰাচাপচ্চযা উপ্পজ্জেয্যুং আসৰা ৰিঘাতপরিল়াহা, পিসুণায ৰাচায পটিৰিরতস্স এৰংস তে আসৰা ৰিঘাতপরিল়াহা ন হোন্তি’. ‘অপিসুণং ৰাচং নিস্সায পিসুণা ৰাচা পহাতব্বা’তি – ইতি যন্তং ৰুত্তং ইদমেতং পটিচ্চ ৰুত্তং.

৩৭. ‘‘‘অগিদ্ধিলোভং নিস্সায গিদ্ধিলোভো পহাতব্বো’তি ইতি খো পনেতং ৰুত্তং, কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৰুত্তং? ইধ, গহপতি, অরিযসাৰকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘যেসং খো অহং সংযোজনানং হেতু গিদ্ধিলোভী অস্সং, তেসাহং সংযোজনানং পহানায সমুচ্ছেদায পটিপন্নো. অহঞ্চেৰ খো পন গিদ্ধিলোভী অস্সং, অত্তাপি মং উপৰদেয্য গিদ্ধিলোভপচ্চযা, অনুৰিচ্চাপি মং ৰিঞ্ঞূ গরহেয্যুং গিদ্ধিলোভপচ্চযা, কাযস্স ভেদা পরং মরণা দুগ্গতি পাটিকঙ্খা গিদ্ধিলোভপচ্চযা. এতদেৰ খো পন সংযোজনং এতং নীৰরণং যদিদং গিদ্ধিলোভো. যে চ গিদ্ধিলোভপচ্চযা উপ্পজ্জেয্যুং আসৰা ৰিঘাতপরিল়াহা, গিদ্ধিলোভা পটিৰিরতস্স এৰংস তে আসৰা ৰিঘাতপরিল়াহা ন হোন্তি’. ‘অগিদ্ধিলোভং নিস্সায গিদ্ধিলোভো পহাতব্বো’তি – ইতি যন্তং ৰুত্তং ইদমেতং পটিচ্চ ৰুত্তং.

৩৮. ‘‘‘অনিন্দারোসং নিস্সায নিন্দারোসো পহাতব্বো’তি ইতি খো পনেতং ৰুত্তং, কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৰুত্তং? ইধ, গহপতি, অরিযসাৰকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘যেসং খো অহং সংযোজনানং হেতু নিন্দারোসী অস্সং, তেসাহং সংযোজনানং পহানায সমুচ্ছেদায পটিপন্নো. অহঞ্চেৰ খো পন নিন্দারোসী অস্সং, অত্তাপি মং উপৰদেয্য নিন্দারোসপচ্চযা, অনুৰিচ্চাপি মং ৰিঞ্ঞূ গরহেয্যুং নিন্দারোসপচ্চযা, কাযস্স ভেদা পরং মরণা দুগ্গতি পাটিকঙ্খা নিন্দারোসপচ্চযা. এতদেৰ খো পন সংযোজনং এতং নীৰরণং যদিদং নিন্দারোসো. যে চ নিন্দারোসপচ্চযা উপ্পজ্জেয্যুং আসৰা ৰিঘাতপরিল়াহা, অনিন্দারোসিস্স এৰংস তে আসৰা ৰিঘাতপরিল়াহা ন হোন্তি’. ‘অনিন্দারোসং নিস্সায নিন্দারোসো পহাতব্বো’তি – ইতি যন্তং ৰুত্তং ইদমেতং পটিচ্চ ৰুত্তং.

৩৯. ‘‘‘অক্কোধূপাযাসং নিস্সায কোধূপাযাসো পহাতব্বো’তি ইতি খো পনেতং ৰুত্তং, কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৰুত্তং? ইধ, গহপতি, অরিযসাৰকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘যেসং খো অহং সংযোজনানং হেতু কোধূপাযাসী অস্সং, তেসাহং সংযোজনানং পহানায সমুচ্ছেদায পটিপন্নো. অহঞ্চেৰ খো পন কোধূপাযাসী অস্সং, অত্তাপি মং উপৰদেয্য কোধূপাযাসপচ্চযা, অনুৰিচ্চাপি মং ৰিঞ্ঞূ গরহেয্যুং কোধূপাযাসপচ্চযা, কাযস্স ভেদা পরং মরণা দুগ্গতি পাটিকঙ্খা কোধূপাযাসপচ্চযা. এতদেৰ খো পন সংযোজনং এতং নীৰরণং যদিদং কোধূপাযাসো. যে চ কোধূপাযাসপচ্চযা উপ্পজ্জেয্যুং আসৰা ৰিঘাতপরিল়াহা, অক্কোধূপাযাসিস্স এৰংস তে আসৰা ৰিঘাতপরিল়াহা ন হোন্তি’. ‘অক্কোধূপাযাসং নিস্সায কোধূপাযাসো পহাতব্বো’তি – ইতি যন্তং ৰুত্তং ইদমেতং পটিচ্চ ৰুত্তং.

৪০. ‘‘‘অনতিমানং নিস্সায অতিমানো পহাতব্বো’তি ইতি খো পনেতং ৰুত্তং, কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৰুত্তং? ইধ, গহপতি, অরিযসাৰকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘যেসং খো অহং সংযোজনানং হেতু অতিমানী অস্সং, তেসাহং সংযোজনানং পহানায সমুচ্ছেদায পটিপন্নো. অহঞ্চেৰ খো পন অতিমানী অস্সং, অত্তাপি মং উপৰদেয্য অতিমানপচ্চযা, অনুৰিচ্চাপি মং ৰিঞ্ঞূ গরহেয্যুং অতিমানপচ্চযা, কাযস্স ভেদা পরং মরণা দুগ্গতি পাটিকঙ্খা অতিমানপচ্চযা. এতদেৰ খো পন সংযোজনং এতং নীৰরণং যদিদং অতিমানো. যে চ অতিমানপচ্চযা উপ্পজ্জেয্যুং আসৰা ৰিঘাতপরিল়াহা, অনতিমানিস্স এৰংস তে আসৰা ৰিঘাতপরিল়াহা ন হোন্তি’. ‘অনতিমানং নিস্সায অতিমানো পহাতব্বো’তি – ইতি যন্তং ৰুত্তং ইদমেতং পটিচ্চ ৰুত্তং.

৪১. ‘‘ইমে খো, গহপতি, অট্ঠ ধম্মা সংখিত্তেন ৰুত্তা, ৰিত্থারেন ৰিভত্তা [অৰিভত্তা (স্যা. ক.)], যে অরিযস্স ৰিনযে ৰোহারসমুচ্ছেদায সংৰত্তন্তি; ন ত্ৰেৰ তাৰ অরিযস্স ৰিনযে সব্বেন সব্বং সব্বথা সব্বং ৰোহারসমুচ্ছেদো হোতী’’তি.

‘‘যথা কথং পন, ভন্তে, অরিযস্স ৰিনযে সব্বেন সব্বং সব্বথা সব্বং ৰোহারসমুচ্ছেদো হোতি? সাধু মে, ভন্তে, ভগৰা তথা ধম্মং দেসেতু যথা অরিযস্স ৰিনযে সব্বেন সব্বং সব্বথা সব্বং ৰোহারসমুচ্ছেদো হোতী’’তি. ‘‘তেন হি, গহপতি, সুণাহি, সাধুকং মনসি করোহি, ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো পোতলিযো গহপতি ভগৰতো পচ্চস্সোসি. ভগৰা এতদৰোচ –

কামাদীনৰকথা

৪২. ‘‘সেয্যথাপি, গহপতি, কুক্কুরো জিঘচ্ছাদুব্বল্যপরেতো গোঘাতকসূনং পচ্চুপট্ঠিতো অস্স. তমেনং দক্খো গোঘাতকো ৰা গোঘাতকন্তেৰাসী ৰা অট্ঠিকঙ্কলং সুনিক্কন্তং নিক্কন্তং নিম্মংসং লোহিতমক্খিতং উপসুম্ভেয্য [উপচ্ছুভেয্য (সী. পী.), উপচ্ছূভেয্য (স্যা. কং.), উপচ্চুম্ভেয্য (ক.)]. তং কিং মঞ্ঞসি, গহপতি, অপি নু খো সো কুক্কুরো অমুং অট্ঠিকঙ্কলং সুনিক্কন্তং নিক্কন্তং নিম্মংসং লোহিতমক্খিতং পলেহন্তো জিঘচ্ছাদুব্বল্যং পটিৰিনেয্যা’’তি?

‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.

‘‘তং কিস্স হেতু’’?

‘‘অদুঞ্হি, ভন্তে, অট্ঠিকঙ্কলং সুনিক্কন্তং নিক্কন্তং নিম্মংসং লোহিতমক্খিতং. যাৰদেৰ পন সো কুক্কুরো কিলমথস্স ৰিঘাতস্স ভাগী অস্সাতি. এৰমেৰ খো, গহপতি, অরিযসাৰকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘অট্ঠিকঙ্কলূপমা কামা ৰুত্তা ভগৰতা বহুদুক্খা বহুপাযাসা [বহূপাযাসা (সী. স্যা. কং. পী.)], আদীনৰো এত্থ ভিয্যো’তি. এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দিস্ৰা যাযং উপেক্খা নানত্তা নানত্তসিতা তং অভিনিৰজ্জেত্ৰা, যাযং উপেক্খা একত্তা একত্তসিতা যত্থ সব্বসো লোকামিসূপাদানা অপরিসেসা নিরুজ্ঝন্তি তমেৰূপেক্খং ভাৰেতি.

৪৩. ‘‘সেয্যথাপি, গহপতি, গিজ্ঝো ৰা কঙ্কো ৰা কুললো ৰা মংসপেসিং আদায উড্ডীযেয্য [উড্ডযেয্য (স্যা. পী.)]. তমেনং গিজ্ঝাপি কঙ্কাপি কুললাপি অনুপতিত্ৰা অনুপতিত্ৰা ৰিতচ্ছেয্যুং ৰিস্সজ্জেয্যুং [ৰিরাজেয্যুং (সী. স্যা. কং. পী.)]. তং কিং মঞ্ঞসি, গহপতি, সচে সো গিজ্ঝো ৰা কঙ্কো ৰা কুললো ৰা তং মংসপেসিং ন খিপ্পমেৰ পটিনিস্সজ্জেয্য, সো ততোনিদানং মরণং ৰা নিগচ্ছেয্য মরণমত্তং ৰা দুক্খ’’ন্তি?

‘‘এৰং, ভন্তে’’.

‘‘এৰমেৰ খো, গহপতি, অরিযসাৰকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘মংসপেসূপমা কামা ৰুত্তা ভগৰতা বহুদুক্খা বহুপাযাসা, আদীনৰো এত্থ ভিয্যো’তি. এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দিস্ৰা যাযং উপেক্খা নানত্তা নানত্তসিতা তং অভিনিৰজ্জেত্ৰা যাযং উপেক্খা একত্তা একত্তসিতা যত্থ সব্বসো লোকামিসূপাদানা অপরিসেসা নিরুজ্ঝন্তি তমেৰূপেক্খং ভাৰেতি.

৪৪. ‘‘সেয্যথাপি, গহপতি, পুরিসো আদিত্তং তিণুক্কং আদায পটিৰাতং গচ্ছেয্য. তং কিং মঞ্ঞসি, গহপতি, সচে সো পুরিসো তং আদিত্তং তিণুক্কং ন খিপ্পমেৰ পটিনিস্সজ্জেয্য তস্স সা আদিত্তা তিণুক্কা হত্থং ৰা দহেয্য বাহুং ৰা দহেয্য অঞ্ঞতরং ৰা অঞ্ঞতরং ৰা অঙ্গপচ্চঙ্গং [দহেয্য. অঞ্ঞতরং ৰা অঙ্গপচ্চঙ্গ (সী. পী.)] দহেয্য, সো ততোনিদানং মরণং ৰা নিগচ্ছেয্য মরণমত্তং ৰা দুক্খ’’ন্তি?

‘‘এৰং, ভন্তে’’.

‘‘এৰমেৰ খো, গহপতি, অরিযসাৰকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘তিণুক্কূপমা কামা ৰুত্তা ভগৰতা বহুদুক্খা বহুপাযাসা, আদীনৰো এত্থ ভিয্যো’তি. এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দিস্ৰা…পে… তমেৰূপেক্খং ভাৰেতি.

৪৫. ‘‘সেয্যথাপি, গহপতি, অঙ্গারকাসু সাধিকপোরিসা, পূরা অঙ্গারানং ৰীতচ্চিকানং ৰীতধূমানং. অথ পুরিসো আগচ্ছেয্য জীৰিতুকামো অমরিতুকামো সুখকামো দুক্খপ্পটিক্কূলো. তমেনং দ্ৰে বলৰন্তো পুরিসা নানাবাহাসু গহেত্ৰা অঙ্গারকাসুং উপকড্ঢেয্যুং. তং কিং মঞ্ঞসি, গহপতি, অপি নু সো পুরিসো ইতিচিতিচেৰ কাযং সন্নামেয্যা’’তি?

‘‘এৰং, ভন্তে’’.

‘‘তং কিস্স হেতু’’?

‘‘ৰিদিতঞ্হি, ভন্তে, তস্স পুরিসস্স ইমঞ্চাহং অঙ্গারকাসুং পপতিস্সামি, ততোনিদানং মরণং ৰা নিগচ্ছিস্সামি মরণমত্তং ৰা দুক্খ’’ন্তি. ‘‘এৰমেৰ খো, গহপতি, অরিযসাৰকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘অঙ্গারকাসূপমা কামা ৰুত্তা ভগৰতা বহুদুক্খা বহুপাযাসা, আদীনৰো এত্থ ভিয্যো’তি. এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দিস্ৰা…পে… তমেৰূপেক্খং ভাৰেতি.

৪৬. ‘‘সেয্যথাপি, গহপতি, পুরিসো সুপিনকং পস্সেয্য আরামরামণেয্যকং ৰনরামণেয্যকং ভূমিরামণেয্যকং পোক্খরণিরামণেয্যকং. সো পটিবুদ্ধো ন কিঞ্চি পটিপস্সেয্য [পস্সেয্য (সী. স্যা. কং. পী.)]. এৰমেৰ খো, গহপতি, অরিযসাৰকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘সুপিনকূপমা কামা ৰুত্তা ভগৰতা বহুদুক্খা বহুপাযাসা, আদীনৰো এত্থ ভিয্যো’তি…পে… তমেৰূপেক্খং ভাৰেতি.

৪৭. ‘‘সেয্যথাপি, গহপতি, পুরিসো যাচিতকং ভোগং যাচিত্ৰা যানং ৰা [যানং (স্যা. কং. পী.)] পোরিসেয্যং [পোরোসেয্যং (সী. পী. ক.), ওরোপেয্য (স্যা. কং.)] পৰরমণিকুণ্ডলং. সো তেহি যাচিতকেহি ভোগেহি পুরক্খতো পরিৰুতো অন্তরাপণং পটিপজ্জেয্য. তমেনং জনো দিস্ৰা এৰং ৰদেয্য – ‘ভোগী ৰত, ভো, পুরিসো, এৰং কির ভোগিনো ভোগানি ভুঞ্জন্তী’তি. তমেনং সামিকা যত্থ যত্থেৰ পস্সেয্যুং তত্থ তত্থেৰ সানি হরেয্যুং. তং কিং মঞ্ঞসি, গহপতি, অলং নু খো তস্স পুরিসস্স অঞ্ঞথত্তাযা’’তি?

‘‘এৰং, ভন্তে’’.

‘‘তং কিস্স হেতু’’?

‘‘সামিনো হি, ভন্তে, সানি হরন্তী’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, গহপতি, অরিযসাৰকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘যাচিতকূপমা কামা ৰুত্তা ভগৰতা বহুদুক্খা বহুপাযাসা, আদীনৰো এত্থ ভিয্যো’তি…পে… তমেৰূপেক্খং ভাৰেতি.

৪৮. ‘‘সেয্যথাপি, গহপতি, গামস্স ৰা নিগমস্স ৰা অৰিদূরে তিব্বো ৰনসণ্ডো. তত্রস্স রুক্খো সম্পন্নফলো চ উপপন্নফলো [উপ্পন্নফলো (স্যা.)] চ, ন চস্সু কানিচি ফলানি ভূমিযং পতিতানি. অথ পুরিসো আগচ্ছেয্য ফলত্থিকো ফলগৰেসী ফলপরিযেসনং চরমানো. সো তং ৰনসণ্ডং অজ্ঝোগাহেত্ৰা তং রুক্খং পস্সেয্য সম্পন্নফলঞ্চ উপপন্নফলঞ্চ. তস্স এৰমস্স – ‘অযং খো রুক্খো সম্পন্নফলো চ উপপন্নফলো চ, নত্থি চ কানিচি ফলানি ভূমিযং পতিতানি. জানামি খো পনাহং রুক্খং আরোহিতুং [আরুহিতুং (সী.)]. যংনূনাহং ইমং রুক্খং আরোহিত্ৰা যাৰদত্থঞ্চ খাদেয্যং উচ্ছঙ্গঞ্চ পূরেয্য’ন্তি. সো তং রুক্খং আরোহিত্ৰা যাৰদত্থঞ্চ খাদেয্য উচ্ছঙ্গঞ্চ পূরেয্য. অথ দুতিযো পুরিসো আগচ্ছেয্য ফলত্থিকো ফলগৰেসী ফলপরিযেসনং চরমানো তিণ্হং কুঠারিং [কুধারিং (স্যা. কং. ক.)] আদায. সো তং ৰনসণ্ডং অজ্ঝোগাহেত্ৰা তং রুক্খং পস্সেয্য সম্পন্নফলঞ্চ উপপন্নফলঞ্চ. তস্স এৰমস্স – ‘অযং খো রুক্খো সম্পন্নফলো চ উপপন্নফলো চ, নত্থি চ কানিচি ফলানি ভূমিযং পতিতানি. ন খো পনাহং জানামি রুক্খং আরোহিতুং. যংনূনাহং ইমং রুক্খং মূলতো ছেত্ৰা যাৰদত্থঞ্চ খাদেয্যং উচ্ছঙ্গঞ্চ পূরেয্য’ন্তি. সো তং রুক্খং মূলতোৰ ছিন্দেয্য. তং কিং মঞ্ঞসি, গহপতি, অমুকো [অসু (সী. পী.)] যো সো পুরিসো পঠমং রুক্খং আরূল়্হো সচে সো ন খিপ্পমেৰ ওরোহেয্য তস্স সো রুক্খো পপতন্তো হত্থং ৰা ভঞ্জেয্য পাদং ৰা ভঞ্জেয্য অঞ্ঞতরং ৰা অঞ্ঞতরং ৰা অঙ্গপচ্চঙ্গং ভঞ্জেয্য, সো ততোনিদানং মরণং ৰা নিগচ্ছেয্য মরণমত্তং ৰা দুক্খ’’ন্তি?

‘‘এৰং, ভন্তে’’.

‘‘এৰমেৰ খো, গহপতি, অরিযসাৰকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘রুক্খফলূপমা কামা ৰুত্তা ভগৰতা বহুদুক্খা বহুপাযাসা, আদীনৰো এত্থ ভিয্যো’তি. এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দিস্ৰা যাযং উপেক্খা নানত্তা নানত্তসিতা তং অভিনিৰজ্জেত্ৰা যাযং উপেক্খা একত্তা একত্তসিতা যত্থ সব্বসো লোকামিসূপাদানা অপরিসেসা নিরুজ্ঝন্তি তমেৰূপেক্খং ভাৰেতি.

৪৯. ‘‘স খো সো, গহপতি, অরিযসাৰকো ইমংযেৰ অনুত্তরং উপেক্খাসতিপারিসুদ্ধিং আগম্ম অনেকৰিহিতং পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরতি, সেয্যথিদং – একম্পি জাতিং দ্ৰেপি জাতিযো…পে… ইতি সাকারং সউদ্দেসং অনেকৰিহিতং পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরতি.

‘‘স খো সো, গহপতি, অরিযসাৰকো ইমংযেৰ অনুত্তরং উপেক্খাসতিপারিসুদ্ধিং আগম্ম দিব্বেন চক্খুনা ৰিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সতি চৰমানে উপপজ্জমানে হীনে পণীতে সুৰণ্ণে দুব্বণ্ণে সুগতে দুগ্গতে…পে… যথাকম্মূপগে সত্তে পজানাতি.

‘‘স খো সো, গহপতি, অরিযসাৰকো ইমংযেৰ অনুত্তরং উপেক্খাসতিপারিসুদ্ধিং আগম্ম আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. এত্তাৰতা খো, গহপতি, অরিযস্স ৰিনযে সব্বেন সব্বং সব্বথা সব্বং ৰোহারসমুচ্ছেদো হোতি.

৫০. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, গহপতি, যথা অরিযস্স ৰিনযে সব্বেন সব্বং সব্বথা সব্বং ৰোহারসমুচ্ছেদো হোতি, অপি নু ত্ৰং এৰরূপং ৰোহারসমুচ্ছেদং অত্তনি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘কো চাহং, ভন্তে, কো চ অরিযস্স ৰিনযে সব্বেন সব্বং সব্বথা সব্বং ৰোহারসমুচ্ছেদো! আরকা অহং, ভন্তে, অরিযস্স ৰিনযে সব্বেন সব্বং সব্বথা সব্বং ৰোহারসমুচ্ছেদা. মযঞ্হি, ভন্তে, পুব্বে অঞ্ঞতিত্থিযে পরিব্বাজকে অনাজানীযেৰ সমানে আজানীযাতি অমঞ্ঞিম্হ, অনাজানীযেৰ সমানে আজানীযভোজনং ভোজিম্হ, অনাজানীযেৰ সমানে আজানীযঠানে ঠপিম্হ; ভিক্খূ পন মযং, ভন্তে, আজানীযেৰ সমানে অনাজানীযাতি অমঞ্ঞিম্হ, আজানীযেৰ সমানে অনাজানীযভোজনং ভোজিম্হ, আজানীযেৰ সমানে অনাজানীযঠানে ঠপিম্হ; ইদানি পন মযং, ভন্তে, অঞ্ঞতিত্থিযে পরিব্বাজকে অনাজানীযেৰ সমানে অনাজানীযাতি জানিস্সাম, অনাজানীযেৰ সমানে অনাজানীযভোজনং ভোজেস্সাম, অনাজানীযেৰ সমানে অনাজানীযঠানে ঠপেস্সাম. ভিক্খূ পন মযং, ভন্তে, আজানীযেৰ সমানে আজানীযাতি জানিস্সাম আজানীযেৰ সমানে আজানীযভোজনং ভোজেস্সাম, আজানীযেৰ সমানে আজানীযঠানে ঠপেস্সাম. অজনেসি ৰত মে, ভন্তে, ভগৰা সমণেসু সমণপ্পেমং, সমণেসু সমণপ্পসাদং, সমণেসু সমণগারৰং. অভিক্কন্তং, ভন্তে, অভিক্কন্তং, ভন্তে! সেয্যথাপি, ভন্তে, নিক্কুজ্জিতং ৰা উক্কুজ্জেয্য, পটিচ্ছন্নং ৰা ৰিৰরেয্য, মূল়্হস্স ৰা মগ্গং আচিক্খেয্য, অন্ধকারে ৰা তেলপজ্জোতং ধারেয্য, চক্খুমন্তো রূপানি দক্খন্তীতি; এৰমেৰং খো, ভন্তে, ভগৰতা অনেকপরিযাযেন ধম্মো পকাসিতো. এসাহং, ভন্তে, ভগৰন্তং সরণং গচ্ছামি ধম্মঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ. উপাসকং মং ভগৰা ধারেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সরণং গত’’ন্তি.

পোতলিযসুত্তং নিট্ঠিতং চতুত্থং.

৫. জীৰকসুত্তং

৫১. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা রাজগহে ৰিহরতি জীৰকস্স কোমারভচ্চস্স অম্বৰনে. অথ খো জীৰকো কোমারভচ্চো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো জীৰকো কোমারভচ্চো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘সুতং মেতং, ভন্তে – ‘সমণং গোতমং উদ্দিস্স পাণং আরভন্তি [আরম্ভন্তি (ক.)], তং সমণো গোতমো জানং উদ্দিস্সকতং [উদ্দিস্সকটং (সী. পী.)] মংসং পরিভুঞ্জতি পটিচ্চকম্ম’ন্তি. যে তে, ভন্তে, এৰমাহংসু – ‘সমণং গোতমং উদ্দিস্স পাণং আরভন্তি, তং সমণো গোতমো জানং উদ্দিস্সকতং মংসং পরিভুঞ্জতি পটিচ্চকম্ম’ন্তি, কচ্চি তে, ভন্তে, ভগৰতো ৰুত্তৰাদিনো, ন চ ভগৰন্তং অভূতেন অব্ভাচিক্খন্তি, ধম্মস্স চানুধম্মং ব্যাকরোন্তি, ন চ কোচি সহধম্মিকো ৰাদানুৰাদো গারয্হং ঠানং আগচ্ছতী’’তি?

৫২. ‘‘যে তে, জীৰক, এৰমাহংসু – ‘সমণং গোতমং উদ্দিস্স পাণং আরভন্তি, তং সমণো গোতমো জানং উদ্দিস্সকতং মংসং পরিভুঞ্জতি পটিচ্চকম্ম’ন্তি ন মে তে ৰুত্তৰাদিনো, অব্ভাচিক্খন্তি চ মং তে অসতা অভূতেন. তীহি খো অহং, জীৰক, ঠানেহি মংসং অপরিভোগন্তি ৰদামি. দিট্ঠং, সুতং, পরিসঙ্কিতং – ইমেহি খো অহং, জীৰক, তীহি ঠানেহি মংসং অপরিভোগন্তি ৰদামি. তীহি খো অহং, জীৰক, ঠানেহি মংসং পরিভোগন্তি ৰদামি. অদিট্ঠং, অসুতং, অপরিসঙ্কিতং – ইমেহি খো অহং, জীৰক, তীহি ঠানেহি মংসং পরিভোগন্তি ৰদামি.

৫৩. ‘‘ইধ, জীৰক, ভিক্খু অঞ্ঞতরং গামং ৰা নিগমং ৰা উপনিস্সায ৰিহরতি. সো মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফরিত্ৰা ৰিহরতি, তথা দুতিযং, তথা ততিযং, তথা চতুত্থং. ইতি উদ্ধমধো তিরিযং সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৰন্তং লোকং মেত্তাসহগতেন চেতসা ৰিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৰেরেন অব্যাবজ্ঝেন ফরিত্ৰা ৰিহরতি. তমেনং গহপতি ৰা গহপতিপুত্তো ৰা উপসঙ্কমিত্ৰা স্ৰাতনায ভত্তেন নিমন্তেতি. আকঙ্খমানোৰ [আকঙ্খমানো (স্যা. কং.)], জীৰক, ভিক্খু অধিৰাসেতি. সো তস্সা রত্তিযা অচ্চযেন পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায যেন তস্স গহপতিস্স ৰা গহপতিপুত্তস্স ৰা নিৰেসনং তেনুপসঙ্কমতি; উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদতি. তমেনং সো গহপতি ৰা গহপতিপুত্তো ৰা পণীতেন পিণ্ডপাতেন পরিৰিসতি. তস্স ন এৰং হোতি – ‘সাধু ৰত মাযং [মং + অযং = মাযং] গহপতি ৰা গহপতিপুত্তো ৰা পণীতেন পিণ্ডপাতেন পরিৰিসেয্যাতি! অহো ৰত মাযং গহপতি ৰা গহপতিপুত্তো ৰা আযতিম্পি এৰরূপেন পণীতেন পিণ্ডপাতেন পরিৰিসেয্যা’তি – এৰম্পিস্স ন হোতি. সো তং পিণ্ডপাতং অগথিতো [অগধিতো (স্যা. কং. ক.)] অমুচ্ছিতো অনজ্ঝোপন্নো [অনজ্ঝাপন্নো (স্যা. কং. ক.)] আদীনৰদস্সাৰী নিস্সরণপঞ্ঞো পরিভুঞ্জতি. তং কিং মঞ্ঞসি, জীৰক, অপি নু সো ভিক্খু তস্মিং সমযে অত্তব্যাবাধায ৰা চেতেতি, পরব্যাবাধায ৰা চেতেতি, উভযব্যাবাধায ৰা চেতেতী’’তি?

‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.

‘‘ননু সো, জীৰক, ভিক্খু তস্মিং সমযে অনৰজ্জংযেৰ আহারং আহারেতী’’তি?

‘‘এৰং, ভন্তে. সুতং মেতং, ভন্তে – ‘ব্রহ্মা মেত্তাৰিহারী’তি. তং মে ইদং, ভন্তে, ভগৰা সক্খিদিট্ঠো; ভগৰা হি, ভন্তে, মেত্তাৰিহারী’’তি. ‘‘যেন খো, জীৰক, রাগেন যেন দোসেন যেন মোহেন ব্যাপাদৰা অস্স সো রাগো সো দোসো সো মোহো তথাগতস্স পহীনো উচ্ছিন্নমূলো তালাৰত্থুকতো অনভাৰংকতো [অনভাৰকতো (সী. পী.), অনভাৰংগতো (স্যা. কং.)] আযতিং অনুপ্পাদধম্মো. সচে খো তে, জীৰক, ইদং সন্ধায ভাসিতং অনুজানামি তে এত’’ন্তি. ‘‘এতদেৰ খো পন মে, ভন্তে, সন্ধায ভাসিতং’’ [ভাসিতন্তি (স্যা.)].

৫৪. ‘‘ইধ, জীৰক, ভিক্খু অঞ্ঞতরং গামং ৰা নিগমং ৰা উপনিস্সায ৰিহরতি. সো করুণাসহগতেন চেতসা…পে… মুদিতাসহগতেন চেতসা…পে… উপেক্খাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফরিত্ৰা ৰিহরতি, তথা দুতিযং, তথা ততিযং, তথা চতুত্থং. ইতি উদ্ধমধো তিরিযং সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৰন্তং লোকং উপেক্খাসহগতেন চেতসা ৰিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৰেরেন অব্যাবজ্ঝেন ফরিত্ৰা ৰিহরতি. তমেনং গহপতি ৰা গহপতিপুত্তো ৰা উপসঙ্কমিত্ৰা স্ৰাতনায ভত্তেন নিমন্তেতি. আকঙ্খমানোৰ, জীৰক, ভিক্খু অধিৰাসেতি. সো তস্সা রত্তিযা অচ্চযেন পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায যেন গহপতিস্স ৰা গহপতিপুত্তস্স ৰা নিৰেসনং তেনুপসঙ্কমতি; উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদতি. তমেনং সো গহপতি ৰা গহপতিপুত্তো ৰা পণীতেন পিণ্ডপাতেন পরিৰিসতি. তস্স ন এৰং হোতি – ‘সাধু ৰত মাযং গহপতি ৰা গহপতিপুত্তো ৰা পণীতেন পিণ্ডপাতেন পরিৰিসেয্যাতি! অহো ৰত মাযং গহপতি ৰা গহপতিপুত্তো ৰা আযতিম্পি এৰরূপেন পণীতেন পিণ্ডপাতেন পরিৰিসেয্যা’তি – এৰম্পিস্স ন হোতি. সো তং পিণ্ডপাতং অগথিতো অমুচ্ছিতো অনজ্ঝোপন্নো আদীনৰদস্সাৰী নিস্সরণপঞ্ঞো পরিভুঞ্জতি. তং কিং মঞ্ঞসি, জীৰক, অপি নু সো ভিক্খু তস্মিং সমযে অত্তব্যাবাধায ৰা চেতেতি, পরব্যাবাধায ৰা চেতেতি, উভযব্যাবাধায ৰা চেতেতী’’তি?

‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.

‘‘ননু সো, জীৰক, ভিক্খু তস্মিং সমযে অনৰজ্জংযেৰ আহারং আহারেতী’’তি?

‘‘এৰং, ভন্তে. সুতং মেতং, ভন্তে – ‘ব্রহ্মা উপেক্খাৰিহারী’তি. তং মে ইদং, ভন্তে, ভগৰা সক্খিদিট্ঠো; ভগৰা হি, ভন্তে, উপেক্খাৰিহারী’’তি. ‘‘যেন খো, জীৰক, রাগেন যেন দোসেন যেন মোহেন ৰিহেসৰা অস্স অরতিৰা অস্স পটিঘৰা অস্স সো রাগো সো দোসো সো মোহো তথাগতস্স পহীনো উচ্ছিন্নমূলো তালাৰত্থুকতো অনভাৰংকতো আযতিং অনুপ্পাদধম্মো. সচে খো তে, জীৰক, ইদং সন্ধায ভাসিতং, অনুজানামি তে এত’’ন্তি. ‘‘এতদেৰ খো পন মে, ভন্তে, সন্ধায ভাসিতং’’.

৫৫. ‘‘যো খো, জীৰক, তথাগতং ৰা তথাগতসাৰকং ৰা উদ্দিস্স পাণং আরভতি সো পঞ্চহি ঠানেহি বহুং অপুঞ্ঞং পসৰতি. যম্পি সো, গহপতি, এৰমাহ – ‘গচ্ছথ, অমুকং নাম পাণং আনেথা’তি, ইমিনা পঠমেন ঠানেন বহুং অপুঞ্ঞং পসৰতি. যম্পি সো পাণো গলপ্পৰেঠকেন [গলপ্পৰেধকেন (বহূসু)] আনীযমানো দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৰেদেতি, ইমিনা দুতিযেন ঠানেন বহুং অপুঞ্ঞং পসৰতি. যম্পি সো এৰমাহ – ‘গচ্ছথ ইমং পাণং আরভথা’তি, ইমিনা ততিযেন ঠানেন বহুং অপুঞ্ঞং পসৰতি. যম্পি সো পাণো আরভিযমানো দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৰেদেতি, ইমিনা চতুত্থেন ঠানেন বহুং অপুঞ্ঞং পসৰতি. যম্পি সো তথাগতং ৰা তথাগতসাৰকং ৰা অকপ্পিযেন আসাদেতি, ইমিনা পঞ্চমেন ঠানেন বহুং অপুঞ্ঞং পসৰতি. যো খো, জীৰক, তথাগতং ৰা তথাগতসাৰকং ৰা উদ্দিস্স পাণং আরভতি সো ইমেহি পঞ্চহি ঠানেহি বহুং অপুঞ্ঞং পসৰতী’’তি.

এৰং ৰুত্তে, জীৰকো কোমারভচ্চো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অচ্ছরিযং, ভন্তে, অব্ভুতং, ভন্তে! কপ্পিযং ৰত, ভন্তে, ভিক্খূ আহারং আহারেন্তি; অনৰজ্জং ৰত, ভন্তে, ভিক্খূ আহারং আহারেন্তি. অভিক্কন্তং, ভন্তে, অভিক্কন্তং, ভন্তে…পে… উপাসকং মং ভগৰা ধারেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সরণং গত’’ন্তি.

জীৰকসুত্তং নিট্ঠিতং পঞ্চমং.

৬. উপালিসুত্তং

৫৬. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা নাল়ন্দাযং ৰিহরতি পাৰারিকম্বৰনে. তেন খো পন সমযেন নিগণ্ঠো নাটপুত্তো [নাথপুত্তো (সী.), নাতপুত্তো (পী.)] নাল়ন্দাযং পটিৰসতি মহতিযা নিগণ্ঠপরিসায সদ্ধিং. অথ খো দীঘতপস্সী নিগণ্ঠো নাল়ন্দাযং পিণ্ডায চরিত্ৰা পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো যেন পাৰারিকম্বৰনং যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং অট্ঠাসি. একমন্তং ঠিতং খো দীঘতপস্সিং নিগণ্ঠং ভগৰা এতদৰোচ – ‘‘সংৰিজ্জন্তি খো, তপস্সি [দীঘতপস্সি (স্যা. কং. ক.)], আসনানি; সচে আকঙ্খসি নিসীদা’’তি. এৰং ৰুত্তে, দীঘতপস্সী নিগণ্ঠো অঞ্ঞতরং নীচং আসনং গহেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো দীঘতপস্সিং নিগণ্ঠং ভগৰা এতদৰোচ – ‘‘কতি পন, তপস্সি, নিগণ্ঠো নাটপুত্তো কম্মানি পঞ্ঞপেতি পাপস্স কম্মস্স কিরিযায পাপস্স কম্মস্স পৰত্তিযা’’তি?

‘‘ন খো, আৰুসো গোতম, আচিণ্ণং নিগণ্ঠস্স নাটপুত্তস্স ‘কম্মং, কম্ম’ন্তি পঞ্ঞপেতুং; ‘দণ্ডং, দণ্ড’ন্তি খো, আৰুসো গোতম, আচিণ্ণং নিগণ্ঠস্স নাটপুত্তস্স পঞ্ঞপেতু’’ন্তি.

‘‘কতি পন, তপস্সি, নিগণ্ঠো নাটপুত্তো দণ্ডানি পঞ্ঞপেতি পাপস্স কম্মস্স কিরিযায পাপস্স কম্মস্স পৰত্তিযা’’তি?

‘‘তীণি খো, আৰুসো গোতম, নিগণ্ঠো নাটপুত্তো দণ্ডানি পঞ্ঞপেতি পাপস্স কম্মস্স কিরিযায পাপস্স কম্মস্স পৰত্তিযাতি, সেয্যথিদং – কাযদণ্ডং, ৰচীদণ্ডং, মনোদণ্ড’’ন্তি.

‘‘কিং পন, তপস্সি, অঞ্ঞদেৰ কাযদণ্ডং, অঞ্ঞং ৰচীদণ্ডং, অঞ্ঞং মনোদণ্ড’’ন্তি?

‘‘অঞ্ঞদেৰ, আৰুসো গোতম, কাযদণ্ডং, অঞ্ঞং ৰচীদণ্ডং, অঞ্ঞং মনোদণ্ড’’ন্তি.

‘‘ইমেসং পন, তপস্সি, তিণ্ণং দণ্ডানং এৰং পটিৰিভত্তানং এৰং পটিৰিসিট্ঠানং কতমং দণ্ডং নিগণ্ঠো নাটপুত্তো মহাসাৰজ্জতরং পঞ্ঞপেতি পাপস্স কম্মস্স কিরিযায পাপস্স কম্মস্স পৰত্তিযা, যদি ৰা কাযদণ্ডং, যদি ৰা ৰচীদণ্ডং, যদি ৰা মনোদণ্ড’’ন্তি?

‘‘ইমেসং খো, আৰুসো গোতম, তিণ্ণং দণ্ডানং এৰং পটিৰিভত্তানং এৰং পটিৰিসিট্ঠানং কাযদণ্ডং নিগণ্ঠো নাটপুত্তো মহাসাৰজ্জতরং পঞ্ঞপেতি পাপস্স কম্মস্স কিরিযায পাপস্স কম্মস্স পৰত্তিযা, নো তথা ৰচীদণ্ডং, নো তথা মনোদণ্ড’’ন্তি.

‘‘কাযদণ্ডন্তি, তপস্সি, ৰদেসি’’?

‘‘কাযদণ্ডন্তি, আৰুসো গোতম, ৰদামি’’.

‘‘কাযদণ্ডন্তি, তপস্সি, ৰদেসি’’?

‘‘কাযদণ্ডন্তি, আৰুসো গোতম, ৰদামি’’.

‘‘কাযদণ্ডন্তি, তপস্সি, ৰদেসি’’?

‘‘কাযদণ্ডন্তি, আৰুসো গোতম, ৰদামী’’তি.

ইতিহ ভগৰা দীঘতপস্সিং নিগণ্ঠং ইমস্মিং কথাৰত্থুস্মিং যাৰততিযকং পতিট্ঠাপেসি.

৫৭. এৰং ৰুত্তে, দীঘতপস্সী নিগণ্ঠো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘ত্ৰং পনাৰুসো গোতম, কতি দণ্ডানি পঞ্ঞপেসি পাপস্স কম্মস্স কিরিযায পাপস্স কম্মস্স পৰত্তিযা’’তি?

‘‘ন খো, তপস্সি, আচিণ্ণং তথাগতস্স ‘দণ্ডং, দণ্ড’ন্তি পঞ্ঞপেতুং; ‘কম্মং, কম্ম’ন্তি খো, তপস্সি, আচিণ্ণং তথাগতস্স পঞ্ঞপেতু’’ন্তি?

‘‘ত্ৰং পনাৰুসো গোতম, কতি কম্মানি পঞ্ঞপেসি পাপস্স কম্মস্স কিরিযায পাপস্স কম্মস্স পৰত্তিযা’’তি?

‘‘তীণি খো অহং, তপস্সি, কম্মানি পঞ্ঞপেমি পাপস্স কম্মস্স কিরিযায পাপস্স কম্মস্স পৰত্তিযা, সেয্যথিদং – কাযকম্মং, ৰচীকম্মং, মনোকম্ম’’ন্তি.

‘‘কিং পনাৰুসো গোতম, অঞ্ঞদেৰ কাযকম্মং, অঞ্ঞং ৰচীকম্মং, অঞ্ঞং মনোকম্ম’’ন্তি?

‘‘অঞ্ঞদেৰ, তপস্সি, কাযকম্মং, অঞ্ঞং ৰচীকম্মং, অঞ্ঞং মনোকম্ম’’ন্তি.

‘‘ইমেসং পনাৰুসো গোতম, তিণ্ণং কম্মানং এৰং পটিৰিভত্তানং এৰং পটিৰিসিট্ঠানং কতমং কম্মং মহাসাৰজ্জতরং পঞ্ঞপেসি পাপস্স কম্মস্স কিরিযায পাপস্স কম্মস্স পৰত্তিযা, যদি ৰা কাযকম্মং, যদি ৰা ৰচীকম্মং, যদি ৰা মনোকম্ম’’ন্তি?

‘‘ইমেসং খো অহং, তপস্সি, তিণ্ণং কম্মানং এৰং পটিৰিভত্তানং এৰং পটিৰিসিট্ঠানং মনোকম্মং মহাসাৰজ্জতরং পঞ্ঞপেমি পাপস্স কম্মস্স কিরিযায পাপস্স কম্মস্স পৰত্তিযা, নো তথা কাযকম্মং, নো তথা ৰচীকম্ম’’ন্তি.

‘‘মনোকম্মন্তি, আৰুসো গোতম, ৰদেসি’’?

‘‘মনোকম্মন্তি, তপস্সি, ৰদামি’’.

‘‘মনোকম্মন্তি, আৰুসো গোতম, ৰদেসি’’?

‘‘মনোকম্মন্তি, তপস্সি, ৰদামি’’.