৪. রাজৰগ্গো
১. ঘটিকারসুত্তং
২৮২. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা কোসলেসু চারিকং চরতি মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং. অথ খো ভগৰা মগ্গা ওক্কম্ম অঞ্ঞতরস্মিং পদেসে সিতং পাত্ৰাকাসি. অথ খো আযস্মতো আনন্দস্স এতদহোসি – ‘‘কো নু খো হেতু, কো পচ্চযো ভগৰতো সিতস্স পাতুকম্মায? ন অকারণেন [ন অকারণে (সী.)] তথাগতা সিতং পাতুকরোন্তী’’তি. অথ খো আযস্মা আনন্দো একংসং চীৰরং [উত্তরাসঙ্গ (স্যা. কং.)] কত্ৰা যেন ভগৰা তেনঞ্জলিং পণামেত্ৰা ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘কো নু খো, ভন্তে, হেতু, কো পচ্চযো ভগৰতো সিতস্স পাতুকম্মায? ন অকারণেন তথাগতা সিতং পাতুকরোন্তী’’তি. ‘‘ভূতপুব্বং, আনন্দ, ইমস্মিং পদেসে ৰেগল়িঙ্গং [ৰেহলিঙ্গং (সী.), ৰেভলিগং (স্যা. কং.), ৰেভলিঙ্গং (পী.)] নাম গামনিগমো অহোসি ইদ্ধো চেৰ ফীতো চ বহুজনো আকিণ্ণমনুস্সো. ৰেগল়িঙ্গং খো, আনন্দ, গামনিগমং কস্সপো ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো উপনিস্সায ৰিহাসি. ইধ সুদং, আনন্দ, কস্সপস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স আরামো অহোসি. ইধ সুদং, আনন্দ, কস্সপো ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো নিসিন্নকো ভিক্খুসঙ্ঘং ওৰদতী’’তি. অথ খো আযস্মা আনন্দো চতুগ্গুণং সঙ্ঘাটিং পঞ্ঞপেত্ৰা ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘তেন হি, ভন্তে, ভগৰা নিসীদতু এত্থ. অযং ভূমিপদেসো দ্ৰীহি অরহন্তেহি সম্মাসম্বুদ্ধেহি পরিভুত্তো ভৰিস্সতী’’তি. নিসীদি ভগৰা পঞ্ঞত্তে আসনে. নিসজ্জ খো ভগৰা আযস্মন্তং আনন্দং আমন্তেসি –
‘‘ভূতপুব্বং, আনন্দ, ইমস্মিং পদেসে ৰেগল়িঙ্গং নাম গামনিগমো অহোসি ইদ্ধো চেৰ ফীতো চ বহুজনো আকিণ্ণমনুস্সো. ৰেগল়িঙ্গং খো, আনন্দ, গামনিগমং কস্সপো ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো উপনিস্সায ৰিহাসি. ইধ সুদং, আনন্দ, কস্সপস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স আরামো অহোসি. ইধ সুদং, আনন্দ, কস্সপো ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো নিসিন্নকো ভিক্খুসঙ্ঘং ওৰদতি.
২৮৩. ‘‘ৰেগল়িঙ্গে খো, আনন্দ, গামনিগমে ঘটিকারো [ঘটীকারো (সী. পী.)] নাম কুম্ভকারো কস্সপস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স উপট্ঠাকো অহোসি অগ্গুপট্ঠাকো. ঘটিকারস্স খো, আনন্দ, কুম্ভকারস্স জোতিপালো নাম মাণৰো সহাযো অহোসি পিযসহাযো. অথ খো, আনন্দ, ঘটিকারো কুম্ভকারো জোতিপালং মাণৰং আমন্তেসি – ‘আযাম, সম্ম জোতিপাল, কস্সপং ভগৰন্তং অরহন্তং সম্মাসম্বুদ্ধং দস্সনায উপসঙ্কমিস্সাম. সাধুসম্মতঞ্হি মে তস্স ভগৰতো দস্সনং অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্সা’তি. এৰং ৰুত্তে, আনন্দ, জোতিপালো মাণৰো ঘটিকারং কুম্ভকারং এতদৰোচ – ‘অলং, সম্ম ঘটিকার. কিং পন তেন মুণ্ডকেন সমণকেন দিট্ঠেনা’তি? দুতিযম্পি খো, আনন্দ…পে… ততিযম্পি খো, আনন্দ, ঘটিকারো কুম্ভকারো জোতিপালং মাণৰং এতদৰোচ – ‘আযাম, সম্ম জোতিপাল, কস্সপং ভগৰন্তং অরহন্তং সম্মাসম্বুদ্ধং দস্সনায উপসঙ্কমিস্সাম. সাধুসম্মতঞ্হি মে তস্স ভগৰতো দস্সনং অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্সা’তি. ততিযম্পি খো, আনন্দ, জোতিপালো মাণৰো ঘটিকারং কুম্ভকারং এতদৰোচ – ‘অলং, সম্ম ঘটিকার. কিং পন তেন মুণ্ডকেন সমণকেন দিট্ঠেনা’তি? ‘তেন হি, সম্ম জোতিপাল, সোত্তিসিনানিং [সোত্তিং সিনানিং (সী. পী.), সোত্তিসিনানং (স্যা. কং. ক.)] আদায [আহর (ক.)] নদিং গমিস্সাম সিনাযিতু’ন্তি. ‘এৰং সম্মা’তি খো, আনন্দ, জোতিপালো মাণৰো ঘটিকারস্স কুম্ভকারস্স পচ্চস্সোসি. অথ খো, আনন্দ, ঘটিকারো চ কুম্ভকারো জোতিপালো চ মাণৰো সোত্তিসিনানিং আদায নদিং অগমংসু সিনাযিতুং’.
২৮৪. ‘‘অথ খো, আনন্দ, ঘটিকারো কুম্ভকারো জোতিপালং মাণৰং আমন্তেসি – ‘অযং, সম্ম জোতিপাল, কস্সপস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স অৰিদূরে আরামো. আযাম, সম্ম জোতিপাল, কস্সপং ভগৰন্তং অরহন্তং সম্মাসম্বুদ্ধং দস্সনায উপসঙ্কমিস্সাম. সাধুসম্মতঞ্হি মে তস্স ভগৰতো দস্সনং অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্সা’তি. এৰং ৰুত্তে, আনন্দ, জোতিপালো মাণৰো ঘটিকারং কুম্ভকারং এতদৰোচ – ‘অলং, সম্ম ঘটিকার. কিং পন তেন মুণ্ডকেন সমণকেন দিট্ঠেনা’তি? দুতিযম্পি খো, আনন্দ…পে… ততিযম্পি খো, আনন্দ, ঘটিকারো কুম্ভকারো জোতিপালং মাণৰং এতদৰোচ – ‘অযং, সম্ম জোতিপাল, কস্সপস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স অৰিদূরে আরামো. আযাম, সম্ম জোতিপাল, কস্সপং ভগৰন্তং অরহন্তং সম্মাসম্বুদ্ধং দস্সনায উপসঙ্কমিস্সাম. সাধুসম্মতঞ্হি মে তস্স ভগৰতো দস্সনং অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্সা’তি. ততিযম্পি খো, আনন্দ, জোতিপালো মাণৰো ঘটিকারং কুম্ভকারং এতদৰোচ – ‘অলং, সম্ম ঘটিকার. কিং পন তেন মুণ্ডকেন সমণকেন দিট্ঠেনা’তি? অথ খো, আনন্দ, ঘটিকারো কুম্ভকারো জোতিপালং মাণৰং ওৰট্টিকাযং পরামসিত্ৰা এতদৰোচ – ‘অযং, সম্ম জোতিপাল, কস্সপস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স অৰিদূরে আরামো. আযাম, সম্ম জোতিপাল, কস্সপং ভগৰন্তং অরহন্তং সম্মাসম্বুদ্ধং দস্সনায উপসঙ্কমিস্সাম. সাধুসম্মতঞ্হি মে তস্স ভগৰতো দস্সনং অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্সা’তি. অথ খো, আনন্দ, জোতিপালো মাণৰো ওৰট্টিকং ৰিনিৰট্টেত্ৰা [ৰিনিৰেঠেত্ৰা (সী. স্যা. কং. পী.)] ঘটিকারং কুম্ভকারং এতদৰোচ – ‘অলং, সম্ম ঘটিকার. কিং পন তেন মুণ্ডকেন সমণকেন দিট্ঠেনা’তি? অথ খো, আনন্দ, ঘটিকারো কুম্ভকারো জোতিপালং মাণৰং সীসংন্হাতং [সসীসং নহাতং (সী.), সীসন্হাতং (স্যা. কং.)] কেসেসু পরামসিত্ৰা এতদৰোচ – ‘অযং, সম্ম জোতিপাল, কস্সপস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স অৰিদূরে আরামো. আযাম, সম্ম জোতিপাল, কস্সপং ভগৰন্তং অরহন্তং সম্মাসম্বুদ্ধং দস্সনায উপসঙ্কমিস্সাম. সাধুসম্মতঞ্হি মে তস্স ভগৰতো দস্সনং অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্সা’তি. অথ খো, আনন্দ, জোতিপালস্স মাণৰস্স এতদহোসি – ‘অচ্ছরিযং ৰত, ভো, অব্ভুতং ৰত, ভো! যত্র হি নামাযং ঘটিকারো কুম্ভকারো ইত্তরজচ্চো সমানো অম্হাকং সীসংন্হাতানং কেসেসু পরামসিতব্বং মঞ্ঞিস্সতি; ন ৰতিদং কির ওরকং মঞ্ঞে ভৰিস্সতী’তি; ঘটিকারং কুম্ভকারং এতদৰোচ – ‘যাৰতাদোহিপি [যাৰেতদোহিপি (সী. স্যা. কং. পী.)], সম্ম ঘটিকারা’তি? ‘যাৰতাদোহিপি, সম্ম জোতিপাল. তথা হি পন মে সাধুসম্মতং তস্স ভগৰতো দস্সনং অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্সা’তি. ‘তেন হি, সম্ম ঘটিকার, মুঞ্চ; গমিস্সামা’তি.
২৮৫. ‘‘অথ খো, আনন্দ, ঘটিকারো চ কুম্ভকারো জোতিপালো চ মাণৰো যেন কস্সপো ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা ঘটিকারো কুম্ভকারো কস্সপং ভগৰন্তং অরহন্তং সম্মাসম্বুদ্ধং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. জোতিপালো পন মাণৰো কস্সপেন ভগৰতা অরহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো, আনন্দ, ঘটিকারো কুম্ভকারো কস্সপং ভগৰন্তং অরহন্তং সম্মাসম্বুদ্ধং এতদৰোচ – ‘অযং মে, ভন্তে, জোতিপালো মাণৰো সহাযো পিযসহাযো. ইমস্স ভগৰা ধম্মং দেসেতূ’তি. অথ খো, আনন্দ, কস্সপো ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো ঘটিকারঞ্চ কুম্ভকারং জোতিপালঞ্চ মাণৰং ধম্মিযা কথায সন্দস্সেসি সমাদপেসি সমুত্তেজেসি সম্পহংসেসি. অথ খো, আনন্দ, ঘটিকারো চ কুম্ভকারো জোতিপালো চ মাণৰো কস্সপেন ভগৰতা অরহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন ধম্মিযা কথায সন্দস্সিতা সমাদপিতা সমুত্তেজিতা সম্পহংসিতা কস্সপস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স ভাসিতং অভিনন্দিত্ৰা অনুমোদিত্ৰা উট্ঠাযাসনা কস্সপং ভগৰন্তং অরহন্তং সম্মাসম্বুদ্ধং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা পক্কমিংসু.
২৮৬. ‘‘অথ খো, আনন্দ, জোতিপালো মাণৰো ঘটিকারং কুম্ভকারং এতদৰোচ – ‘ইমং নু ত্ৰং, সম্ম ঘটিকার, ধম্মং সুণন্তো অথ চ পন অগারস্মা অনগারিযং ন পব্বজিস্সসী’তি? ‘ননু মং, সম্ম জোতিপাল, জানাসি, অন্ধে জিণ্ণে মাতাপিতরো পোসেমী’তি? ‘তেন হি, সম্ম ঘটিকার, অহং অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিস্সামী’তি. অথ খো, আনন্দ, ঘটিকারো চ কুম্ভকারো জোতিপালো চ মাণৰো যেন কস্সপো ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা কস্সপং ভগৰন্তং অরহন্তং সম্মাসম্বুদ্ধং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্নো খো, আনন্দ, ঘটিকারো কুম্ভকারো কস্সপং ভগৰন্তং অরহন্তং সম্মাসম্বুদ্ধং এতদৰোচ – ‘অযং মে, ভন্তে, জোতিপালো মাণৰো সহাযো পিযসহাযো. ইমং ভগৰা পব্বাজেতূ’তি. অলত্থ খো, আনন্দ, জোতিপালো মাণৰো কস্সপস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স সন্তিকে পব্বজ্জং, অলত্থ উপসম্পদং.
২৮৭. ‘‘অথ খো, আনন্দ, কস্সপো ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো অচিরূপসম্পন্নে জোতিপালে মাণৰে অড্ঢমাসুপসম্পন্নে ৰেগল়িঙ্গে যথাভিরন্তং ৰিহরিত্ৰা যেন বারাণসী তেন চারিকং পক্কামি. অনুপুব্বেন চারিকং চরমানো যেন বারাণসী তদৰসরি. তত্র সুদং, আনন্দ, কস্সপো ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো বারাণসিযং ৰিহরতি ইসিপতনে মিগদাযে. অস্সোসি খো, আনন্দ, কিকী কাসিরাজা – ‘কস্সপো কির ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো বারাণসিং অনুপ্পত্তো বারাণসিযং ৰিহরতি ইসিপতনে মিগদাযে’তি. অথ খো, আনন্দ, কিকী কাসিরাজা ভদ্রানি ভদ্রানি যানানি যোজাপেত্ৰা ভদ্রং [ভদ্রং ভদ্রং (ক.)] যানং অভিরুহিত্ৰা ভদ্রেহি ভদ্রেহি যানেহি বারাণসিযা নিয্যাসি মহচ্চরাজানুভাৰেন [মহচ্চা রাজানুভাৰেন (সী.), মহতা রাজানুভাৰেন (পী.)] কস্সপং ভগৰন্তং অরহন্তং সম্মাসম্বুদ্ধং দস্সনায. যাৰতিকা যানস্স ভূমি যানেন গন্ত্ৰা যানা পচ্চোরোহিত্ৰা পত্তিকোৰ যেন কস্সপো ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা কস্সপং ভগৰন্তং অরহন্তং সম্মাসম্বুদ্ধং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো, আনন্দ, কিকিং কাসিরাজানং কস্সপো ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো ধম্মিযা কথায সন্দস্সেসি সমাদপেসি সমুত্তেজেসি সম্পহংসেসি. অথ খো, আনন্দ, কিকী কাসিরাজা কস্সপেন ভগৰতা অরহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন ধম্মিযা কথায সন্দস্সিতো সমাদপিতো সমুত্তেজিতো সম্পহংসিতো কস্সপং ভগৰন্তং অরহন্তং সম্মাসম্বুদ্ধং এতদৰোচ – ‘অধিৰাসেতু মে, ভন্তে, ভগৰা স্ৰাতনায ভত্তং সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেনা’তি. অধিৰাসেসি খো, আনন্দ, কস্সপো ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো তুণ্হীভাৰেন. অথ খো, আনন্দ, কিকী কাসিরাজা কস্সপস্স ভগৰতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স অধিৰাসনং ৰিদিত্ৰা উট্ঠাযাসনা কস্সপং ভগৰন্তং অরহন্তং সম্মাসম্বুদ্ধং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা পক্কামি. অথ খো, আনন্দ, কিকী কাসিরাজা তস্সা রত্তিযা অচ্চযেন সকে নিৰেসনে পণীতং খাদনীযং ভোজনীযং পটিযাদাপেত্ৰা পণ্ডুপুটকস্স [পণ্ডুমুটীকস্স (সী. পী.), পণ্ডুমুদিকস্স (স্যা. কং.)] সালিনো ৰিগতকাল়কং অনেকসূপং অনেকব্যঞ্জনং, কস্সপস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স কালং আরোচাপেসি – ‘কালো, ভন্তে, নিট্ঠিতং ভত্ত’ন্তি.
২৮৮. ‘‘অথ খো, আনন্দ, কস্সপো ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায যেন কিকিস্স কাসিরঞ্ঞো নিৰেসনং তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেন. অথ খো, আনন্দ, কিকী কাসিরাজা বুদ্ধপ্পমুখং ভিক্খুসঙ্ঘং পণীতেন খাদনীযেন ভোজনীযেন সহত্থা সন্তপ্পেসি সম্পৰারেসি. অথ খো, আনন্দ, কিকী কাসিরাজা কস্সপং ভগৰন্তং অরহন্তং সম্মাসম্বুদ্ধং ভুত্তাৰিং ওনীতপত্তপাণিং অঞ্ঞতরং নীচং আসনং গহেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো, আনন্দ, কিকী কাসিরাজা কস্সপং ভগৰন্তং অরহন্তং সম্মাসম্বুদ্ধং এতদৰোচ – ‘অধিৰাসেতু মে, ভন্তে, ভগৰা বারাণসিযং ৰস্সাৰাসং; এৰরূপং সঙ্ঘস্স উপট্ঠানং ভৰিস্সতী’তি. ‘অলং, মহারাজ. অধিৰুত্থো মে ৰস্সাৰাসো’তি. দুতিযম্পি খো, আনন্দ… ততিযম্পি খো, আনন্দ, কিকী কাসিরাজা কস্সপং ভগৰন্তং অরহন্তং সম্মাসম্বুদ্ধং এতদৰোচ – ‘অধিৰাসেতু মে, ভন্তে, ভগৰা বারাণসিযং ৰস্সাৰাসং; এৰরূপং সঙ্ঘস্স উপট্ঠানং ভৰিস্সতী’তি. ‘অলং, মহারাজ. অধিৰুত্থো মে ৰস্সাৰাসো’তি. অথ খো, আনন্দ, কিকিস্স কাসিরঞ্ঞো ‘ন মে কস্সপো ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো অধিৰাসেতি বারাণসিযং ৰস্সাৰাস’ন্তি অহুদেৰ অঞ্ঞথত্তং, অহু দোমনস্সং. অথ খো, আনন্দ, কিকী কাসিরাজা কস্সপং ভগৰন্তং অরহন্তং সম্মাসম্বুদ্ধং এতদৰোচ – ‘অত্থি নু খো, ভন্তে, অঞ্ঞো কোচি মযা উপট্ঠাকতরো’তি?
‘‘‘অত্থি, মহারাজ, ৰেগল়িঙ্গং নাম গামনিগমো. তত্থ ঘটিকারো নাম কুম্ভকারো; সো মে উপট্ঠাকো অগ্গুপট্ঠাকো. তুয্হং খো পন, মহারাজ, ন মে কস্সপো ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো অধিৰাসেতি বারাণসিযং ৰস্সাৰাসন্তি অত্থেৰ [অত্থি (সী. পী.)] অঞ্ঞথত্তং, অত্থি দোমনস্সং. তযিদং ঘটিকারস্স কুম্ভকারস্স [ঘটিকারে কুম্ভকারে (সী. স্যা. কং. পী.)] নত্থি চ ন চ ভৰিস্সতি. ঘটিকারো খো, মহারাজ, কুম্ভকারো বুদ্ধং সরণং গতো, ধম্মং সরণং গতো, সঙ্ঘং সরণং গতো. ঘটিকারো খো, মহারাজ, কুম্ভকারো পাণাতিপাতা পটিৰিরতো, অদিন্নাদানা পটিৰিরতো, কামেসুমিচ্ছাচারা পটিৰিরতো, মুসাৰাদা পটিৰিরতো, সুরামেরযমজ্জপমাদট্ঠানা পটিৰিরতো. ঘটিকারো খো, মহারাজ, কুম্ভকারো বুদ্ধে অৰেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতো, ধম্মে অৰেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতো, সঙ্ঘে অৰেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতো, অরিযকন্তেহি সীলেহি সমন্নাগতো. ঘটিকারো খো, মহারাজ, কুম্ভকারো দুক্খে নিক্কঙ্খো, দুক্খসমুদযে নিক্কঙ্খো, দুক্খনিরোধে নিক্কঙ্খো, দুক্খনিরোধগামিনিযা পটিপদায নিক্কঙ্খো. ঘটিকারো খো, মহারাজ, কুম্ভকারো একভত্তিকো ব্রহ্মচারী সীলৰা কল্যাণধম্মো. ঘটিকারো খো, মহারাজ, কুম্ভকারো নিক্খিত্তমণিসুৰণ্ণো অপেতজাতরূপরজতো. ঘটিকারো খো, মহারাজ, কুম্ভকারো পন্নমুসলো ন সহত্থা পথৰিং খণতি [কুম্ভকারো ন মুসলেন ন সহত্থা পঠৰিং খণতি (স্যা. কং. পী.), কুম্ভকারো ন মুসলেন সহত্থা পথৰিঞ্চ খণতি (ক.)]. যং হোতি কূলপলুগ্গং ৰা মূসিকুক্করো [মূসিকুক্কুরো (সী. স্যা. কং. পী.)] ৰা তং কাজেন আহরিত্ৰা ভাজনং করিত্ৰা এৰমাহ – ‘‘এত্থ যো ইচ্ছতি তণ্ডুলপটিভস্তানি [তণ্ডুল পভিৰত্তানি (সী. পী.)] ৰা মুগ্গপটিভস্তানি ৰা কল়াযপটিভস্তানি ৰা নিক্খিপিত্ৰা যং ইচ্ছতি তং হরতূ’’তি. ঘটিকারো খো, মহারাজ, কুম্ভকারো অন্ধে জিণ্ণে মাতাপিতরো পোসেতি. ঘটিকারো খো, মহারাজ, কুম্ভকারো পঞ্চন্নং ওরম্ভাগিযানং সংযোজনানং পরিক্খযা ওপপাতিকো তত্থ পরিনিব্বাযী অনাৰত্তিধম্মো তস্মা লোকা.
২৮৯. ‘‘‘একমিদাহং, মহারাজ, সমযং ৰেগল়িঙ্গে নাম গামনিগমে ৰিহরামি. অথ খ্ৰাহং, মহারাজ, পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায যেন ঘটিকারস্স কুম্ভকারস্স মাতাপিতরো তেনুপসঙ্কমিং; উপসঙ্কমিত্ৰা ঘটিকারস্স কুম্ভকারস্স মাতাপিতরো এতদৰোচং – ‘‘হন্দ, কো নু খো অযং ভগ্গৰো গতো’’তি? ‘‘নিক্খন্তো খো তে, ভন্তে, উপট্ঠাকো অন্তোকুম্ভিযা ওদনং গহেত্ৰা পরিযোগা সূপং গহেত্ৰা পরিভুঞ্জা’’তি. অথ খ্ৰাহং, মহারাজ, কুম্ভিযা ওদনং গহেত্ৰা পরিযোগা সূপং গহেত্ৰা পরিভুঞ্জিত্ৰা উট্ঠাযাসনা পক্কমিং [পক্কামিং (স্যা. কং. পী.)]. অথ খো, মহারাজ, ঘটিকারো কুম্ভকারো যেন মাতাপিতরো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা মাতাপিতরো এতদৰোচ – ‘‘কো কুম্ভিযা ওদনং গহেত্ৰা পরিযোগা সূপং গহেত্ৰা পরিভুঞ্জিত্ৰা উট্ঠাযাসনা পক্কন্তো’’তি? ‘‘কস্সপো, তাত, ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো কুম্ভিযা ওদনং গহেত্ৰা পরিযোগা সূপং গহেত্ৰা পরিভুঞ্জিত্ৰা উট্ঠাযাসনা পক্কন্তো’’তি? অথ খো, মহারাজ, ঘটিকারস্স কুম্ভকারস্স এতদহোসি – ‘‘লাভা ৰত মে, সুলদ্ধং ৰত মে, যস্স মে কস্সপো ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো এৰং অভিৰিস্সত্থো’’তি. অথ খো, মহারাজ, ঘটিকারং কুম্ভকারং অড্ঢমাসং পীতিসুখং ন ৰিজহতি [ন ৰিজহি (সী. স্যা. কং. পী.)], সত্তাহং মাতাপিতূনং.
২৯০. ‘‘‘একমিদাহং, মহারাজ, সমযং তত্থেৰ ৰেগল়িঙ্গে নাম গামনিগমে ৰিহরামি. অথ খ্ৰাহং, মহারাজ, পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায যেন ঘটিকারস্স কুম্ভকারস্স মাতাপিতরো তেনুপসঙ্কমিং; উপসঙ্কমিত্ৰা ঘটিকারস্স কুম্ভকারস্স মাতাপিতরো এতদৰোচং – ‘‘হন্দ, কো নু খো অযং ভগ্গৰো গতো’’তি? ‘‘নিক্খন্তো খো তে, ভন্তে, উপট্ঠাকো অন্তো কল়োপিযা কুম্মাসং গহেত্ৰা পরিযোগা সূপং গহেত্ৰা পরিভুঞ্জা’’তি. অথ খ্ৰাহং, মহারাজ, কল়োপিযা কুম্মাসং গহেত্ৰা পরিযোগা সূপং গহেত্ৰা পরিভুঞ্জিত্ৰা উট্ঠাযাসনা পক্কমিং. অথ খো, মহারাজ, ঘটিকারো কুম্ভকারো যেন মাতাপিতরো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা মাতাপিতরো এতদৰোচ – ‘‘কো কল়োপিযা কুম্মাসং গহেত্ৰা পরিযোগা সূপং গহেত্ৰা পরিভুঞ্জিত্ৰা উট্ঠাযাসনা পক্কন্তো’’তি? ‘‘কস্সপো, তাত, ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো কল়োপিযা কুম্মাসং গহেত্ৰা পরিযোগা সূপং গহেত্ৰা পরিভুঞ্জিত্ৰা উট্ঠাযাসনা পক্কন্তো’’তি. অথ খো, মহারাজ, ঘটিকারস্স কুম্ভকারস্স এতদহোসি – ‘‘লাভা ৰত মে, সুলদ্ধং ৰত মে, যস্স মে কস্সপো ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো এৰং অভিৰিস্সত্থো’’তি. অথ খো, মহারাজ, ঘটিকারং কুম্ভকারং অড্ঢমাসং পীতিসুখং ন ৰিজহতি, সত্তাহং মাতাপিতূনং.
২৯১. ‘‘‘একমিদাহং, মহারাজ, সমযং তত্থেৰ ৰেগল়িঙ্গে নাম গামনিগমে ৰিহরামি. তেন খো পন সমযেন কুটি [গন্ধকুটি (সী.)] ওৰস্সতি. অথ খ্ৰাহং, মহারাজ, ভিক্খূ আমন্তেসিং – ‘‘গচ্ছথ, ভিক্খৰে, ঘটিকারস্স কুম্ভকারস্স নিৰেসনে তিণং জানাথা’’তি. এৰং ৰুত্তে, মহারাজ, তে ভিক্খূ মং এতদৰোচুং – ‘‘নত্থি খো, ভন্তে, ঘটিকারস্স কুম্ভকারস্স নিৰেসনে তিণং, অত্থি চ খ্ৰাস্স আৰেসনে [আৰেসনং (সী. স্যা. কং. পী.)] তিণচ্ছদন’’ [নৰচ্ছদনং (সী.)] ন্তি. ‘‘গচ্ছথ, ভিক্খৰে, ঘটিকারস্স কুম্ভকারস্স আৰেসনং উত্তিণং করোথা’’তি. অথ খো তে, মহারাজ, ভিক্খূ ঘটিকারস্স কুম্ভকারস্স আৰেসনং উত্তিণমকংসু. অথ খো, মহারাজ, ঘটিকারস্স কুম্ভকারস্স মাতাপিতরো তে ভিক্খূ এতদৰোচুং – ‘‘কে আৰেসনং উত্তিণং করোন্তী’’তি? ‘‘ভিক্খূ, ভগিনি, কস্সপস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স কুটি ওৰস্সতী’’তি. ‘‘হরথ, ভন্তে, হরথ, ভদ্রমুখা’’তি. অথ খো, মহারাজ, ঘটিকারো কুম্ভকারো যেন মাতাপিতরো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা মাতাপিতরো এতদৰোচ – ‘‘কে আৰেসনং উত্তিণমকংসূ’’তি? ‘‘ভিক্খূ, তাত, কস্সপস্স কির ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স কুটি ওৰস্সতী’’তি. অথ খো, মহারাজ, ঘটিকারস্স কুম্ভকারস্স এতদহোসি – ‘‘লাভা ৰত মে, সুলদ্ধং ৰত মে, যস্স মে কস্সপো ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো এৰং অভিৰিস্সত্থো’’তি. অথ খো, মহারাজ ঘটিকারং কুম্ভকারং অড্ঢমাসং পীতিসুখং ন ৰিজহতি, সত্তাহং মাতাপিতূনং. অথ খো, মহারাজ, আৰেসনং সব্বন্তং তেমাসং আকাসচ্ছদনং অট্ঠাসি, ন দেৰোতিৰস্সি [ন চাতিৰস্সি (সী. স্যা. কং. পী.)]. এৰরূপো চ, মহারাজ, ঘটিকারো কুম্ভকারো’তি. ‘লাভা, ভন্তে, ঘটিকারস্স কুম্ভকারস্স, সুলদ্ধা, ভন্তে, ঘটিকারস্স কুম্ভকারস্স যস্স ভগৰা এৰং অভিৰিস্সত্থো’’’তি.
২৯২. ‘‘অথ খো, আনন্দ, কিকী কাসিরাজা ঘটিকারস্স কুম্ভকারস্স পঞ্চমত্তানি তণ্ডুলৰাহসতানি পাহেসি পণ্ডুপুটকস্স সালিনো তদুপিযঞ্চ সূপেয্যং. অথ খো তে, আনন্দ, রাজপুরিসা ঘটিকারং কুম্ভকারং উপসঙ্কমিত্ৰা এতদৰোচুং – ‘ইমানি খো, ভন্তে, পঞ্চমত্তানি তণ্ডুলৰাহসতানি কিকিনা কাসিরাজেন পহিতানি পণ্ডুপুটকস্স সালিনো তদুপিযঞ্চ সূপেয্যং. তানি, ভন্তে, পটিগ্গণ্হথা’তি [পতিগ্গণ্হাতূতি (সী. পী.), পটিগ্গণ্হাতূতি (স্যা. কং.)]. ‘রাজা খো বহুকিচ্চো বহুকরণীযো. অলং মে! রঞ্ঞোৰ হোতূ’তি. সিযা খো পন তে, আনন্দ, এৰমস্স – ‘অঞ্ঞো নূন তেন সমযেন জোতিপালো মাণৰো অহোসী’তি. ন খো পনেতং, আনন্দ, এৰং দট্ঠব্বং. অহং তেন সমযেন জোতিপালো মাণৰো অহোসি’’ন্তি.
ইদমৰোচ ভগৰা. অত্তমনো আযস্মা আনন্দো ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দীতি.
ঘটিকারসুত্তং নিট্ঠিতং পঠমং.
২. রট্ঠপালসুত্তং
২৯৩. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা কুরূসু চারিকং চরমানো মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং যেন থুল্লকোট্ঠিকং [থূলকোট্ঠিকং (সী. স্যা. কং. পী.)] নাম কুরূনং নিগমো তদৰসরি. অস্সোসুং খো থুল্লকোট্ঠিকা [থূলকোট্ঠিতকা (সী. স্যা. কং. পী.)] ব্রাহ্মণগহপতিকা – ‘‘সমণো খলু, ভো, গোতমো সক্যপুত্তো সক্যকুলা পব্বজিতো কুরূসু চারিকং চরমানো মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং থুল্লকোট্ঠিকং অনুপ্পত্তো. তং খো পন ভৰন্তং গোতমং এৰং কল্যাণো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গতো – ‘ইতিপি সো ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৰিজ্জাচরণসম্পন্নো সুগতো লোকৰিদূ অনুত্তরো পুরিসদম্মসারথি সত্থা দেৰমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৰা’তি. সো ইমং লোকং সদেৰকং সমারকং সব্রহ্মকং সস্সমণব্রাহ্মণিং পজং সদেৰমনুস্সং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা পৰেদেতি. সো ধম্মং দেসেতি আদিকল্যাণং মজ্ঝেকল্যাণং পরিযোসানকল্যাণং সাত্থং সব্যঞ্জনং, কেৰলপরিপুণ্ণং পরিসুদ্ধং ব্রহ্মচরিযং পকাসেতি. সাধু খো পন তথারূপানং অরহতং দস্সনং হোতী’’তি. অথ খো থুল্লকোট্ঠিকা ব্রাহ্মণগহপতিকা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা অপ্পেকচ্চে ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু; অপ্পেকচ্চে ভগৰতা সদ্ধিং সম্মোদিংসু, সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু; অপ্পেকচ্চে যেন ভগৰা তেনঞ্জলিং পণামেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু; অপ্পেকচ্চে ভগৰতো সন্তিকে নামগোত্তং সাৰেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু; অপ্পেকচ্চে তুণ্হীভূতা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্নে খো থুল্লকোট্ঠিকে ব্রাহ্মণগহপতিকে ভগৰা ধম্মিযা কথায সন্দস্সেসি সমাদপেসি সমুত্তেজেসি সম্পহংসেসি.
২৯৪. তেন খো পন সমযেন রট্ঠপালো নাম কুলপুত্তো তস্মিংযেৰ থুল্লকোট্ঠিকে অগ্গকুলস্স [অগ্গকুলিকস্স (সী. স্যা. কং. পী.)] পুত্তো তিস্সং পরিসাযং নিসিন্নো হোতি. অথ খো রট্ঠপালস্স কুলপুত্তস্স এতদহোসি – ‘‘যথা যথা খ্ৰাহং ভগৰতা ধম্মং দেসিতং আজানামি [যথা যথা খো ভগৰা ধম্মং দেসেতি (সী.)], নযিদং সুকরং অগারং অজ্ঝাৰসতা একন্তপরিপুণ্ণং একন্তপরিসুদ্ধং সঙ্খলিখিতং ব্রহ্মচরিযং চরিতুং. যংনূনাহং কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজেয্য’’ন্তি. অথ খো থুল্লকোট্ঠিকা ব্রাহ্মণগহপতিকা ভগৰতা ধম্মিযা কথায সন্দস্সিতা সমাদপিতা সমুত্তেজিতা সম্পহংসিতা ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দিত্ৰা অনুমোদিত্ৰা উট্ঠাযাসনা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা পক্কমিংসু. অথ খো রট্ঠপালো কুলপুত্তো অচিরপক্কন্তেসু থুল্লকোট্ঠিকেসু ব্রাহ্মণগহপতিকেসু যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো রট্ঠপালো কুলপুত্তো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘যথা যথাহং, ভন্তে, ভগৰতা ধম্মং দেসিতং আজানামি, নযিদং সুকরং অগারং অজ্ঝাৰসতা একন্তপরিপুণ্ণং একন্তপরিসুদ্ধং সঙ্খলিখিতং ব্রহ্মচরিযং চরিতুং. ইচ্ছামহং, ভন্তে, কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতুং. লভেয্যাহং, ভন্তে, ভগৰতো সন্তিকে পব্বজ্জং, লভেয্যং উপসম্পদং. পব্বাজেতু মং ভগৰা’’তি [এত্থ ‘‘লভেয্যাহং…পে… উপসম্পদং’’তি ৰাক্যদ্ৰযং সব্বেসুপি মূলপোত্থকেসু দিস্সতি, পারাজিকপাল়িযং পন সুদিন্নভাণৰারে এতং নত্থি. ‘‘পব্বাজেতু মং ভগৰা’’তি ইদং পন ৰাক্যং মরম্মপোত্থকে যেৰ দিস্সতি, পারাজিকপাল়িযঞ্চ তদেৰ অত্থি]. ‘‘অনুঞ্ঞাতোসি পন ত্ৰং, রট্ঠপাল, মাতাপিতূহি অগারস্মা অনগারিযং পব্বজ্জাযা’’তি? ‘‘ন খোহং, ভন্তে, অনুঞ্ঞাতো মাতাপিতূহি অগারস্মা অনগারিযং পব্বজ্জাযা’’তি. ‘‘ন খো, রট্ঠপাল, তথাগতা অননুঞ্ঞাতং মাতাপিতূহি পুত্তং পব্বাজেন্তী’’তি. ‘‘স্ৰাহং, ভন্তে, তথা করিস্সামি যথা মং মাতাপিতরো অনুজানিস্সন্তি অগারস্মা অনগারিযং পব্বজ্জাযা’’তি.
২৯৫. অথ খো রট্ঠপালো কুলপুত্তো উট্ঠাযাসনা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা যেন মাতাপিতরো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা মাতাপিতরো এতদৰোচ – ‘‘অম্মতাতা, যথা যথাহং ভগৰতা ধম্মং দেসিতং আজানামি, নযিদং সুকরং অগারং অজ্ঝাৰসতা একন্তপরিপুণ্ণং একন্তপরিসুদ্ধং সঙ্খলিখিতং ব্রহ্মচরিযং চরিতুং. ইচ্ছামহং কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতুং. অনুজানাথ মং অগারস্মা অনগারিযং পব্বজ্জাযা’’তি. এৰং ৰুত্তে, রট্ঠপালস্স কুলপুত্তস্স মাতাপিতরো রট্ঠপালং কুলপুত্তং এতদৰোচুং – ‘‘ত্ৰং খোসি, তাত রট্ঠপাল, অম্হাকং একপুত্তকো পিযো মনাপো সুখেধিতো সুখপরিভতো [সুখপরিহতো (স্যা. কং. ক.) (এহি ত্ৰং তাত রট্ঠপাল ভুঞ্জ চ পিৰ চ পরিচারে হি চ, ভুঞ্জন্তো পিৰন্তো পরিচারেন্তো কামে পরিভুঞ্জন্তো পুঞ্ঞানি করোন্তো অভিরমস্সু, ন তং মযং অনুজানাম অগারস্মা অনগারিযং পব্বজ্জায,) সব্বত্থ দিস্সতি, সুদিন্নকণ্ডে পন নত্থি, অট্ঠকথাসুপি ন দস্সিতং]. ন ত্ৰং, তাত রট্ঠপাল, কস্সচি দুক্খস্স জানাসি. মরণেনপি তে মযং অকামকা ৰিনা ভৰিস্সাম. কিং পন মযং তং জীৰন্তং অনুজানিস্সাম অগারস্মা অনগারিযং পব্বজ্জাযা’’তি? দুতিযম্পি খো রট্ঠপালো কুলপুত্তো…পে… ততিযম্পি খো রট্ঠপালো কুলপুত্তো মাতাপিতরো এতদৰোচ – ‘‘অম্মতাতা, যথা যথাহং ভগৰতা ধম্মং দেসিতং আজানামি, নযিদং সুকরং অগারং অজ্ঝাৰসতা একন্তপরিপুণ্ণং একন্তপরিসুদ্ধং সঙ্খলিখিতং ব্রহ্মচরিযং চরিতুং. ইচ্ছামহং কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতুং. অনুজানাথ মং অগারস্মা অনগারিযং পব্বজ্জাযা’’তি. ততিযম্পি খো রট্ঠপালস্স কুলপুত্তস্স মাতাপিতরো রট্ঠপালং কুলপুত্তং এতদৰোচুং – ‘‘ত্ৰং খোসি, তাত রট্ঠপাল, অম্হাকং একপুত্তকো পিযো মনাপো সুখেধিতো সুখপরিভতো. ন ত্ৰং, তাত রট্ঠপাল, কস্সচি দুক্খস্স জানাসি. মরণেনপি তে মযং অকামকা ৰিনা ভৰিস্সাম. কিং পন মযং তং জীৰন্তং অনুজানিস্সাম অগারস্মা অনগারিযং পব্বজ্জাযা’’তি?
২৯৬. অথ খো রট্ঠপালো কুলপুত্তো – ‘‘ন মং মাতাপিতরো অনুজানন্তি অগারস্মা অনগারিযং পব্বজ্জাযা’’তি তত্থেৰ অনন্তরহিতায ভূমিযা নিপজ্জি – ‘‘ইধেৰ মে মরণং ভৰিস্সতি পব্বজ্জা ৰা’’তি. অথ খো রট্ঠপালো কুলপুত্তো একম্পি ভত্তং ন ভুঞ্জি, দ্ৰেপি ভত্তানি ন ভুঞ্জি, তীণিপি ভত্তানি ন ভুঞ্জি, চত্তারিপি ভত্তানি ন ভুঞ্জি, পঞ্চপি ভত্তানি ন ভুঞ্জি, ছপি ভত্তানি ন ভুঞ্জি, সত্তপি ভত্তানি ন ভুঞ্জি. অথ খো রট্ঠপালস্স কুলপুত্তস্স মাতাপিতরো রট্ঠপালং কুলপুত্তং এতদৰোচুং – ‘‘ত্ৰং খোসি, তাত রট্ঠপাল, অম্হাকং একপুত্তকো পিযো মনাপো সুখেধিতো সুখপরিভতো. ন ত্ৰং, তাত রট্ঠপাল, কস্সচি, দুক্খস্স জানাসি [‘‘মরণেনপি তে…পে… পব্বজ্জাযা’’তি ৰাক্যদ্ৰযং সী. স্যা. কং. পী. পোত্থকেসু দুতিযট্ঠানে যেৰ দিস্সতি, পারাজিকপাল়িযং পন পঠমট্ঠানে যেৰ দিস্সতি. তস্মা ইধ দুতিযট্ঠানে পুনাগতং অধিকং ৰিয দিস্সতি]. মরণেনপি তে মযং অকামকা ৰিনা ভৰিস্সাম. কিং পন মযং তং জীৰন্তং অনুজানিস্সাম অগারস্মা অনগারিযং পব্বজ্জায. উট্ঠেহি, তাত রট্ঠপাল, ভুঞ্জ চ পিৰ চ পরিচারেহি চ; ভুঞ্জন্তো পিৰন্তো পরিচারেন্তো কামে পরিভুঞ্জন্তো পুঞ্ঞানি করোন্তো অভিরমস্সু. ন তং মযং অনুজানাম অগারস্মা অনগারিযং পব্বজ্জায [‘‘মরণেনপি তে…পে… পব্বজাযা’’তি ৰাক্যদ্ৰযং সী. স্যা. কং. পী. পোত্থকেসু দুতিযট্ঠানে যেৰ দিস্সতি, পারাজিকপাল়িযং পন পঠমট্ঠানে যেৰ দিস্সতি. তস্মা ইধ দুতিযট্ঠানে পুনাগতং অধিকং ৰিয দিস্সতি]. মরণেনপি তে মযং অকামকা ৰিনা ভৰিস্সাম. কিং পন মযং তং জীৰন্তং অনুজানিস্সাম অগারস্মা অনগারিযং পব্বজ্জাযা’’তি? এৰং ৰুত্তে, রট্ঠপালো কুলপুত্তো তুণ্হী অহোসি. দুতিযম্পি খো রট্ঠপালস্স কুলপুত্তস্স মাতাপিতরো রট্ঠপালং কুলপুত্তং এতদৰোচুং…পে… দুতিযম্পি খো রট্ঠপালো কুলপুত্তো তুণ্হী অহোসি. ততিযম্পি খো রট্ঠপালস্স কুলপুত্তস্স মাতাপিতরো রট্ঠপালং কুলপুত্তং এতদৰোচুং – ‘‘ত্ৰং খোসি, তাত রট্ঠপাল, অম্হাকং একপুত্তকো পিযো মনাপো সুখেধিতো সুখপরিভতো. ন ত্ৰং, তাত রট্ঠপাল, কস্সচি দুক্খস্স জানাসি. মরণেনপি তে মযং অকামকা ৰিনা ভৰিস্সাম, কিং পন মযং তং জীৰন্তং অনুজানিস্সাম অগারস্মা অনগারিযং পব্বজ্জায. উট্ঠেহি, তাত রট্ঠপাল, ভুঞ্জ চ পিৰ চ পরিচারেহি চ; ভুঞ্জন্তো পিৰন্তো পরিচারেন্তো কামে পরিভুঞ্জন্তো পুঞ্ঞানি করোন্তো অভিরমস্সু. ন তং মযং অনুজানাম অগারস্মা অনগারিযং পব্বজ্জায. মরণেনপি তে মযং অকামকা ৰিনা ভৰিস্সাম. কিং পন মযং তং জীৰন্তং অনুজানিস্সাম অগারস্মা অনগারিযং পব্বজ্জাযা’’তি? ততিযম্পি খো রট্ঠপালো কুলপুত্তো তুণ্হী অহোসি.
২৯৭. অথ খো রট্ঠপালস্স কুলপুত্তস্স সহাযকা যেন রট্ঠপালো কুলপুত্তো তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা রট্ঠপালং কুলপুত্তং এতদৰোচুং – ‘‘ত্ৰং খোসি [ত্ৰং খো (সী. পী.)], সম্ম রট্ঠপাল, মাতাপিতূনং একপুত্তকো পিযো মনাপো সুখেধিতো সুখপরিভতো. ন ত্ৰং, সম্ম রট্ঠপাল, কস্সচি দুক্খস্স জানাসি. মরণেনপি তে মাতাপিতরো অকামকা ৰিনা ভৰিস্সন্তি. কিং পন তে তং জীৰন্তং অনুজানিস্সন্তি অগারস্মা অনগারিযং পব্বজ্জায. উট্ঠেহি, সম্ম রট্ঠপাল, ভুঞ্জ চ পিৰ চ পরিচারেহি চ; ভুঞ্জন্তো পিৰন্তো পরিচারেন্তো কামে পরিভুঞ্জন্তো পুঞ্ঞানি করোন্তো অভিরমস্সু. ন তং মাতাপিতরো অনুজানিস্সন্তি [অনুজানন্তি (সী. স্যা. কং. পী.)] অগারস্মা অনগারিযং পব্বজ্জায. মরণেনপি তে মাতাপিতরো অকামকা ৰিনা ভৰিস্সন্তি. কিং পন তে তং জীৰন্তং অনুজানিস্সন্তি অগারস্মা অনগারিযং পব্বজ্জাযা’’তি? এৰং ৰুত্তে, রট্ঠপালো কুলপুত্তো তুণ্হী অহোসি. দুতিযম্পি খো… ততিযম্পি খো রট্ঠপালস্স কুলপুত্তস্স সহাযকা রট্ঠপালং কুলপুত্তং এতদৰোচুং – ‘‘ত্ৰং খোসি, সম্ম রট্ঠপাল, মাতাপিতূনং একপুত্তকো পিযো মনাপো সুখেধিতো সুখপরিভতো, ন ত্ৰং, সম্ম রট্ঠপাল, কস্সচি দুক্খস্স জানাসি, মরণেনপি তে মাতাপিতরো অকামকা ৰিনা ভৰিস্সন্তি. কিং পন তে তং জীৰন্তং অনুজানিস্সন্তি অগারস্মা অনগারিযং পব্বজ্জায? উট্ঠেহি, সম্ম রট্ঠপাল, ভুঞ্জ চ পিৰ চ পরিচারেহি চ, ভুঞ্জন্তো পিৰন্তো পরিচারেন্তো কামে পরিভুঞ্জন্তো পুঞ্ঞানি করোন্তো অভিরমস্সু. ন তং মাতাপিতরো অনুজানিস্সন্তি অগারস্মা অনগারিযং পব্বজ্জায, মরণেনপি তে মাতাপিতরো অকামকা ৰিনা ভৰিস্সন্তি. কিং পন তে তং জীৰন্তং অনুজানিস্সন্তি অগারস্মা অনগারিযং পব্বজ্জাযা’’তি? ততিযম্পি খো রট্ঠপালো কুলপুত্তো তুণ্হী অহোসি.
২৯৮. অথ খো রট্ঠপালস্স কুলপুত্তস্স সহাযকা যেন রট্ঠপালস্স কুলপুত্তস্স মাতাপিতরো তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা রট্ঠপালস্স কুলপুত্তস্স মাতাপিতরো এতদৰোচুং – ‘‘অম্মতাতা, এসো রট্ঠপালো কুলপুত্তো তত্থেৰ অনন্তরহিতায ভূমিযা নিপন্নো – ‘ইধেৰ মে মরণং ভৰিস্সতি পব্বজ্জা ৰা’তি. সচে তুম্হে রট্ঠপালং কুলপুত্তং নানুজানিস্সথ অগারস্মা অনগারিযং পব্বজ্জায, তত্থেৰ [তত্থেৰস্স (সী.)] মরণং আগমিস্সতি. সচে পন তুম্হে রট্ঠপালং কুলপুত্তং অনুজানিস্সথ অগারস্মা অনগারিযং পব্বজ্জায, পব্বজিতম্পি নং দক্খিস্সথ. সচে রট্ঠপালো কুলপুত্তো নাভিরমিস্সতি অগারস্মা অনগারিযং পব্বজ্জায, কা তস্স [কা চস্স (সী.)] অঞ্ঞা গতি ভৰিস্সতি? ইধেৰ পচ্চাগমিস্সতি. অনুজানাথ রট্ঠপালং কুলপুত্তং অগারস্মা অনগারিযং পব্বজ্জাযা’’তি. ‘‘অনুজানাম, তাতা, রট্ঠপালং কুলপুত্তং অগারস্মা অনগারিযং পব্বজ্জায. পব্বজিতেন চ পন [পন তে (স্যা. কং. ক.)] মাতাপিতরো উদ্দস্সেতব্বা’’তি. অথ খো রট্ঠপালস্স কুলপুত্তস্স সহাযকা যেন রট্ঠপালো কুলপুত্তো তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা রট্ঠপালং কুলপুত্তং এতদৰোচুং – ‘‘উট্ঠেহি, সম্ম রট্ঠপাল [‘‘ত্ৰং খোসি সম্ম রট্ঠপাল মাতাপিতূনং একপুত্তকো পিযো মনাপো সুখেধিতো সুখপরিহতো, ন ত্ৰং সম্ম রট্ঠপাল কস্সচি দুক্খস্স জানাসি, উট্ঠেহি সম্ম রট্ঠপাল ভুঞ্জ চ পিৰ চ পরিচারেহি চ, ভুঞ্জন্তো পিৰন্তো পরিচারেন্তো কামে পরিভুঞ্জন্তো পুঞ্ঞানি করোন্তো অভিরমস্সু, (সী. পী. ক.)], অনুঞ্ঞাতোসি মাতাপিতূহি অগারস্মা অনগারিযং পব্বজ্জায. পব্বজিতেন চ পন তে মাতাপিতরো উদ্দস্সেতব্বা’’তি.
২৯৯. অথ খো রট্ঠপালো কুলপুত্তো উট্ঠহিত্ৰা বলং গাহেত্ৰা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো রট্ঠপালো কুলপুত্তো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অনুঞ্ঞাতো অহং, ভন্তে, মাতাপিতূহি অগারস্মা অনগারিযং পব্বজ্জায. পব্বাজেতু মং ভগৰা’’তি. অলত্থ খো রট্ঠপালো কুলপুত্তো ভগৰতো সন্তিকে পব্বজ্জং, অলত্থ উপসম্পদং. অথ খো ভগৰা অচিরূপসম্পন্নে আযস্মন্তে রট্ঠপালে অড্ঢমাসূপসম্পন্নে থুল্লকোট্ঠিকে যথাভিরন্তং ৰিহরিত্ৰা যেন সাৰত্থি তেন চারিকং পক্কামি. অনুপুব্বেন চারিকং চরমানো যেন সাৰত্থি তদৰসরি. তত্র সুদং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. অথ খো আযস্মা রট্ঠপালো একো ৰূপকট্ঠো অপ্পমত্তো আতাপী পহিতত্তো ৰিহরন্তো নচিরস্সেৰ – যস্সত্থায কুলপুত্তা সম্মদেৰ অগারস্মা অনগারিযং পব্বজন্তি তদনুত্তরং – ব্রহ্মচরিযপরিযোসানং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহাসি. ‘খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযা’তি অব্ভঞ্ঞাসি. অঞ্ঞতরো খো পনাযস্মা রট্ঠপালো অরহতং অহোসি.
অথ খো আযস্মা রট্ঠপালো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা রট্ঠপালো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘ইচ্ছামহং, ভন্তে, মাতাপিতরো উদ্দস্সেতুং, সচে মং ভগৰা অনুজানাতী’’তি. অথ খো ভগৰা আযস্মতো রট্ঠপালস্স চেতসা চেতো পরিচ্চ [চেতোপরিৰিতক্কং (সী. পী.)] মনসাকাসি. যথা [যদা (সী. পী.)] ভগৰা অঞ্ঞাসি – ‘‘অভব্বো খো রট্ঠপালো কুলপুত্তো সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৰত্তিতু’’ন্তি, অথ খো ভগৰা আযস্মন্তং রট্ঠপালং এতদৰোচ – ‘‘যস্সদানি ত্ৰং, রট্ঠপাল, কালং মঞ্ঞসী’’তি. অথ খো আযস্মা রট্ঠপালো উট্ঠাযাসনা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা সেনাসনং সংসামেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায যেন থুল্লকোট্ঠিকং তেন চারিকং পক্কামি. অনুপুব্বেন চারিকং চরমানো যেন থুল্লকোট্ঠিকো তদৰসরি. তত্র সুদং আযস্মা রট্ঠপালো থুল্লকোট্ঠিকে ৰিহরতি রঞ্ঞো কোরব্যস্স মিগচীরে. অথ খো আযস্মা রট্ঠপালো পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায থুল্লকোট্ঠিকং পিণ্ডায পাৰিসি. থুল্লকোট্ঠিকে সপদানং পিণ্ডায চরমানো যেন সকপিতু নিৰেসনং তেনুপসঙ্কমি. তেন খো পন সমযেন আযস্মতো রট্ঠপালস্স পিতা মজ্ঝিমায দ্ৰারসালায উল্লিখাপেতি. অদ্দসা খো আযস্মতো রট্ঠপালস্স পিতা আযস্মন্তং রট্ঠপালং দূরতোৰ আগচ্ছন্তং. দিস্ৰান এতদৰোচ – ‘‘ইমেহি মুণ্ডকেহি সমণকেহি অম্হাকং একপুত্তকো পিযো মনাপো পব্বাজিতো’’তি. অথ খো আযস্মা রট্ঠপালো সকপিতু নিৰেসনে নেৰ দানং অলত্থ ন পচ্চক্খানং; অঞ্ঞদত্থু অক্কোসমেৰ অলত্থ. তেন খো পন সমযেন আযস্মতো রট্ঠপালস্স ঞাতিদাসী আভিদোসিকং কুম্মাসং ছড্ডেতুকামা হোতি. অথ খো আযস্মা রট্ঠপালো তং ঞাতিদাসিং এতদৰোচ – ‘‘সচেতং, ভগিনি, ছড্ডনীযধম্মং, ইধ মে পত্তে আকিরা’’তি. অথ খো আযস্মতো রট্ঠপালস্স ঞাতিদাসী তং আভিদোসিকং কুম্মাসং আযস্মতো রট্ঠপালস্স পত্তে আকিরন্তী হত্থানঞ্চ পাদানঞ্চ সরস্স চ নিমিত্তং অগ্গহেসি.
৩০০. অথ খো আযস্মতো রট্ঠপালস্স ঞাতিদাসী যেনাযস্মতো রট্ঠপালস্স মাতা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মতো রট্ঠপালস্স মাতরং এতদৰোচ – ‘‘যগ্ঘেয্যে, জানেয্যাসি – ‘অয্যপুত্তো রট্ঠপালো অনুপ্পত্তো’’’তি. ‘‘সচে, জে, সচ্চং ভণসি, অদাসিং তং করোমী’’তি [সচ্চং ৰদসি, অদাসী ভৰসীতি (সী. পী.), সচ্চং ৰদসি, অদাসী ভৰিস্সসি (ক.)]. অথ খো আযস্মতো রট্ঠপালস্স মাতা যেনাযস্মতো রট্ঠপালস্স পিতা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মতো রট্ঠপালস্স পিতরং এতদৰোচ – ‘‘যগ্ঘে, গহপতি, জানেয্যাসি – ‘রট্ঠপালো কির কুলপুত্তো অনুপ্পত্তো’’’তি? তেন খো পন সমযেন আযস্মা রট্ঠপালো তং আভিদোসিকং কুম্মাসং অঞ্ঞতরং কুট্টমূলং [কুড্ডং (সী. স্যা. কং. পী.)] নিস্সায পরিভুঞ্জতি. অথ খো আযস্মতো রট্ঠপালস্স পিতা যেনাযস্মা রট্ঠপালো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মন্তং রট্ঠপালং এতদৰোচ – ‘‘অত্থি নাম, তাত রট্ঠপাল, আভিদোসিকং কুম্মাসং পরিভুঞ্জিস্সসি? ননু, তাত রট্ঠপাল, সকং গেহং গন্তব্ব’’ন্তি? ‘‘কুতো নো, গহপতি, অম্হাকং গেহং অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতানং? অনগারা মযং, গহপতি. অগমম্হ খো তে, গহপতি, গেহং, তত্থ নেৰ দানং অলত্থম্হ ন পচ্চক্খানং; অঞ্ঞদত্থু অক্কোসমেৰ অলত্থম্হা’’তি. ‘‘এহি, তাত রট্ঠপাল, ঘরং গমিস্সামা’’তি. ‘‘অলং, গহপতি, কতং মে অজ্জ ভত্তকিচ্চং’’. ‘‘তেন হি, তাত রট্ঠপাল, অধিৰাসেহি স্ৰাতনায ভত্ত’’ন্তি. অধিৰাসেসি খো আযস্মা রট্ঠপালো তুণ্হীভাৰেন. অথ খো আযস্মতো রট্ঠপালস্স পিতা আযস্মতো রট্ঠপালস্স অধিৰাসনং ৰিদিত্ৰা যেন সকং নিৰেসনং তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা মহন্তং হিরঞ্ঞসুৰণ্ণস্স পুঞ্জং কারাপেত্ৰা কিলঞ্জেহি পটিচ্ছাদেত্ৰা আযস্মতো রট্ঠপালস্স পুরাণদুতিযিকা আমন্তেসি – ‘‘এথ তুম্হে, ৰধুযো, যেন অলঙ্কারেন অলঙ্কতা পুব্বে রট্ঠপালস্স কুলপুত্তস্স পিযা হোথ মনাপা তেন অলঙ্কারেন অলঙ্করোথা’’তি.
৩০১. অথ খো আযস্মতো রট্ঠপালস্স পিতা তস্সা রত্তিযা অচ্চযেন সকে নিৰেসনে পণীতং খাদনীযং ভোজনীযং পটিযাদাপেত্ৰা আযস্মতো রট্ঠপালস্স কালং আরোচেসি – ‘‘কালো, তাত রট্ঠপাল, নিট্ঠিতং ভত্ত’’ন্তি. অথ খো আযস্মা রট্ঠপালো পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায যেন সকপিতু নিৰেসনং তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. অথ খো আযস্মতো রট্ঠপালস্স পিতা তং হিরঞ্ঞসুৰণ্ণস্স পুঞ্জং ৰিৰরাপেত্ৰা আযস্মন্তং রট্ঠপালং এতদৰোচ – ‘‘ইদং তে, তাত রট্ঠপাল, মাতু মত্তিকং ধনং, অঞ্ঞং পেত্তিকং, অঞ্ঞং পিতামহং. সক্কা, তাত রট্ঠপাল, ভোগে চ ভুঞ্জিতুং পুঞ্ঞানি চ কাতুং. এহি ত্ৰং, তাত রট্ঠপাল [রট্ঠপাল সিক্খং পচ্চক্খায (সব্বত্থ)], হীনাযাৰত্তিত্ৰা ভোগে চ ভুঞ্জস্সু পুঞ্ঞানি চ করোহী’’তি. ‘‘সচে মে ত্ৰং, গহপতি, ৰচনং করেয্যাসি, ইমং হিরঞ্ঞসুৰণ্ণস্স পুঞ্জং সকটে আরোপেত্ৰা নিব্বাহাপেত্ৰা মজ্ঝেগঙ্গায নদিযা সোতে ওপিলাপেয্যাসি. তং কিস্স হেতু? যে উপ্পজ্জিস্সন্তি হি তে, গহপতি, ততোনিদানং সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা’’তি. অথ খো আযস্মতো রট্ঠপালস্স পুরাণদুতিযিকা পচ্চেকং পাদেসু গহেত্ৰা আযস্মন্তং রট্ঠপালং এতদৰোচুং – ‘‘কীদিসা নাম তা, অয্যপুত্ত, অচ্ছরাযো যাসং ত্ৰং হেতু ব্রহ্মচরিযং চরসী’’তি? ‘‘ন খো মযং, ভগিনী, অচ্ছরানং হেতু ব্রহ্মচরিযং চরামা’’তি. ‘‘ভগিনিৰাদেন নো অয্যপুত্তো রট্ঠপালো সমুদাচরতী’’তি তা তত্থেৰ মুচ্ছিতা পপতিংসু. অথ খো আযস্মা রট্ঠপালো পিতরং এতদৰোচ – ‘‘সচে, গহপতি, ভোজনং দাতব্বং, দেথ; মা নো ৰিহেঠেথা’’তি. ‘‘ভুঞ্জ, তাত রট্ঠপাল, নিট্ঠিতং ভত্ত’’ন্তি. অথ খো আযস্মতো রট্ঠপালস্স পিতা আযস্মন্তং রট্ঠপালং পণীতেন খাদনীযেন ভোজনীযেন সহত্থা সন্তপ্পেসি সম্পৰারেসি.
৩০২. অথ খো আযস্মা রট্ঠপালো ভুত্তাৰী ওনীতপত্তপাণী ঠিতকোৰ ইমা গাথা অভাসি –
‘‘পস্স চিত্তীকতং বিম্বং, অরুকাযং সমুস্সিতং;
আতুরং বহুসঙ্কপ্পং, যস্স নত্থি ধুৰং ঠিতি.
‘‘পস্স চিত্তীকতং রূপং, মণিনা কুণ্ডলেন চ;
অট্ঠি তচেন ওনদ্ধং, সহ ৰত্থেভি সোভতি.
‘‘অলত্তককতা পাদা, মুখং চুণ্ণকমক্খিতং;
অলং বালস্স মোহায, নো চ পারগৰেসিনো.
‘‘অট্ঠাপদকতা কেসা, নেত্তা অঞ্জনমক্খিতা;
অলং বালস্স মোহায, নো চ পারগৰেসিনো.
‘‘অঞ্জনীৰ নৰা [অঞ্জনীৰণ্ণৰা (ক.)] চিত্তা, পূতিকাযো অলঙ্কতো;
অলং বালস্স মোহায, নো চ পারগৰেসিনো.
‘‘ওদহি মিগৰো পাসং, নাসদা ৰাকরং মিগো;
ভুত্ৰা নিৰাপং গচ্ছাম [গচ্ছামি (স্যা. ক.)], কন্দন্তে মিগবন্ধকে’’তি.
অথ খো আযস্মা রট্ঠপালো ঠিতকোৰ ইমা গাথা ভাসিত্ৰা যেন রঞ্ঞো কোরব্যস্স মিগচীরং তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা অঞ্ঞতরস্মিং রুক্খমূলে দিৰাৰিহারং নিসীদি.
৩০৩. অথ খো রাজা কোরব্যো মিগৰং আমন্তেসি – ‘‘সোধেহি, সম্ম মিগৰ, মিগচীরং উয্যানভূমিং; গচ্ছাম সুভূমিং দস্সনাযা’’তি. ‘‘এৰং, দেৰা’’তি খো মিগৰো রঞ্ঞো কোরব্যস্স পটিস্সুত্ৰা মিগচীরং সোধেন্তো অদ্দস আযস্মন্তং রট্ঠপালং অঞ্ঞতরস্মিং রুক্খমূলে দিৰাৰিহারং নিসিন্নং. দিস্ৰান যেন রাজা কোরব্যো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা রাজানং কোরব্যং এতদৰোচ – ‘‘সুদ্ধং খো তে, দেৰ, মিগচীরং. অত্থি চেত্থ রট্ঠপালো নাম কুলপুত্তো ইমস্মিংযেৰ থুল্লকোট্ঠিকে অগ্গকুলস্স পুত্তো যস্স ত্ৰং অভিণ্হং কিত্তযমানো অহোসি, সো অঞ্ঞতরস্মিং রুক্খমূলে দিৰাৰিহারং নিসিন্নো’’তি. ‘‘তেন হি, সম্ম মিগৰ, অলং দানজ্জ উয্যানভূমিযা. তমেৰ দানি মযং ভৰন্তং রট্ঠপালং পযিরুপাসিস্সামা’’তি. অথ খো রাজা কোরব্যো ‘‘যং তত্থ খাদনীযং ভোজনীযং পটিযত্তং তং সব্বং ৰিস্সজ্জেথা’’তি ৰত্ৰা ভদ্রানি ভদ্রানি যানানি যোজাপেত্ৰা ভদ্রং যানং অভিরুহিত্ৰা ভদ্রেহি ভদ্রেহি যানেহি থুল্লকোট্ঠিকম্হা নিয্যাসি মহচ্চরাজানুভাৰেন [মহচ্চা রাজানুভাৰেন (সী.)] আযস্মন্তং রট্ঠপালং দস্সনায. যাৰতিকা যানস্স ভূমি যানেন গন্ত্ৰা যানা পচ্চোরোহিত্ৰা পত্তিকোৰ উস্সটায উস্সটায পরিসায যেনাযস্মা রট্ঠপালো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মতা রট্ঠপালেন সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং অট্ঠাসি. একমন্তং ঠিতো খো রাজা কোরব্যো আযস্মন্তং রট্ঠপালং এতদৰোচ – ‘‘ইধ ভৰং রট্ঠপাল হত্থত্থরে [কট্ঠত্থরে (স্যা. কং.)] নিসীদতূ’’তি. ‘‘অলং, মহারাজ, নিসীদ ত্ৰং; নিসিন্নো অহং সকে আসনে’’তি. নিসীদি রাজা কোরব্যো পঞ্ঞত্তে আসনে. নিসজ্জ খো রাজা কোরব্যো আযস্মন্তং রট্ঠপালং এতদৰোচ –
৩০৪. ‘‘চত্তারিমানি, ভো রট্ঠপাল, পারিজুঞ্ঞানি যেহি পারিজুঞ্ঞেহি সমন্নাগতা ইধেকচ্চে কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজন্তি. কতমানি চত্তারি? জরাপারিজুঞ্ঞং, ব্যাধিপারিজুঞ্ঞং, ভোগপারিজুঞ্ঞং, ঞাতিপারিজুঞ্ঞং. কতমঞ্চ, ভো রট্ঠপাল, জরাপারিজুঞ্ঞং? ইধ, ভো রট্ঠপাল, একচ্চো জিণ্ণো হোতি ৰুড্ঢো মহল্লকো অদ্ধগতো ৰযোঅনুপ্পত্তো. সো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘অহং খোম্হি এতরহি জিণ্ণো ৰুড্ঢো মহল্লকো অদ্ধগতো ৰযোঅনুপ্পত্তো. ন খো পন মযা সুকরং অনধিগতং ৰা ভোগং অধিগন্তুং অধিগতং ৰা ভোগং ফাতিং কাতুং [ফাতিকত্তুং (সী.)]. যংনূনাহং কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজেয্য’ন্তি. সো তেন জরাপারিজুঞ্ঞেন সমন্নাগতো কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজতি. ইদং ৰুচ্চতি, ভো রট্ঠপাল, জরাপারিজুঞ্ঞং. ভৰং খো পন রট্ঠপালো এতরহি দহরো যুৰা সুসুকাল়কেসো ভদ্রেন যোব্বনেন সমন্নাগতো পঠমেন ৰযসা. তং ভোতো রট্ঠপালস্স জরাপারিজুঞ্ঞং নত্থি. কিং ভৰং রট্ঠপালো ঞত্ৰা ৰা দিস্ৰা ৰা সুত্ৰা ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতো?
‘‘কতমঞ্চ, ভো রট্ঠপাল, ব্যাধিপারিজুঞ্ঞং? ইধ, ভো রট্ঠপাল, একচ্চো আবাধিকো হোতি দুক্খিতো বাল়্হগিলানো. সো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘অহং খোম্হি এতরহি আবাধিকো দুক্খিতো বাল়্হগিলানো. ন খো পন মযা সুকরং অনধিগতং ৰা ভোগং অধিগন্তুং অধিগতং ৰা ভোগং ফাতিং কাতুং. যংনূনাহং কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজেয্য’ন্তি. সো তেন ব্যাধিপারিজুঞ্ঞেন সমন্নাগতো কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজতি. ইদং ৰুচ্চতি, ভো রট্ঠপাল, ব্যাধিপারিজুঞ্ঞং. ভৰং খো পন রট্ঠপালো এতরহি অপ্পাবাধো অপ্পাতঙ্কো সমৰেপাকিনিযা গহণিযা সমন্নাগতো নাতিসীতায নাচ্চুণ্হায. তং ভোতো রট্ঠপালস্স ব্যাধিপারিজুঞ্ঞং নত্থি. কিং ভৰং রট্ঠপালো ঞত্ৰা ৰা দিস্ৰা ৰা সুত্ৰা ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতো?
‘‘কতমঞ্চ, ভো রট্ঠপাল, ভোগপারিজুঞ্ঞং? ইধ, ভো রট্ঠপাল, একচ্চো অড্ঢো হোতি মহদ্ধনো মহাভোগো. তস্স তে ভোগা অনুপুব্বেন পরিক্খযং গচ্ছন্তি. সো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘অহং খো পুব্বে অড্ঢো অহোসিং মহদ্ধনো মহাভোগো. তস্স মে তে ভোগা অনুপুব্বেন পরিক্খযং গতা. ন খো পন মযা সুকরং অনধিগতং ৰা ভোগং অধিগন্তুং অধিগতং ৰা ভোগং ফাতিং কাতুং. যংনূনাহং কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজেয্য’ন্তি. সো তেন ভোগপারিজুঞ্ঞেন সমন্নাগতো কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজতি. ইদং ৰুচ্চতি, ভো রট্ঠপাল, ভোগপারিজুঞ্ঞং. ভৰং খো পন রট্ঠপালো ইমস্মিংযেৰ থুল্লকোট্ঠিকে অগ্গকুলস্স পুত্তো. তং ভোতো রট্ঠপালস্স ভোগপারিজুঞ্ঞং নত্থি. কিং ভৰং রট্ঠপালো ঞত্ৰা ৰা দিস্ৰা ৰা সুত্ৰা ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতো?
‘‘কতমঞ্চ, ভো রট্ঠপাল, ঞাতিপারিজুঞ্ঞং? ইধ, ভো রট্ঠপাল, একচ্চস্স বহূ হোন্তি মিত্তামচ্চা ঞাতিসালোহিতা. তস্স তে ঞাতকা অনুপুব্বেন পরিক্খযং গচ্ছন্তি. সো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘মমং খো পুব্বে বহূ অহেসুং মিত্তামচ্চা ঞাতিসালোহিতা. তস্স মে তে অনুপুব্বেন পরিক্খযং গতা. ন খো পন মযা সুকরং অনধিগতং ৰা ভোগং অধিগন্তুং অধিগতং ৰা ভোগং ফাতিং কাতুং. যংনূনাহং কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজেয্য’ন্তি. সো তেন ঞাতিপারিজুঞ্ঞেন সমন্নাগতো কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজতি. ইদং ৰুচ্চতি, ভো রট্ঠপাল, ঞাতিপারিজুঞ্ঞং. ভোতো খো পন রট্ঠপালস্স ইমস্মিংযেৰ থুল্লকোট্ঠিকে বহূ মিত্তামচ্চা ঞাতিসালোহিতা. তং ভোতো রট্ঠপালস্স ঞাতিপারিজুঞ্ঞং নত্থি. কিং ভৰং রট্ঠপালো ঞত্ৰা ৰা দিস্ৰা ৰা সুত্ৰা ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতো?
‘‘ইমানি খো, ভো রট্ঠপাল, চত্তারি পারিজুঞ্ঞানি, যেহি পারিজুঞ্ঞেহি সমন্নাগতা ইধেকচ্চে কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজন্তি. তানি ভোতো রট্ঠপালস্স নত্থি. কিং ভৰং রট্ঠপালো ঞত্ৰা ৰা দিস্ৰা ৰা সুত্ৰা ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতো’’তি?
৩০৫. ‘‘অত্থি খো, মহারাজ, তেন ভগৰতা জানতা পস্সতা অরহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন চত্তারো ধম্মুদ্দেসা উদ্দিট্ঠা, যে অহং [যমহং (স্যা. কং. ক.)] ঞত্ৰা চ দিস্ৰা চ সুত্ৰা চ অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতো. কতমে চত্তারো? ‘উপনিয্যতি লোকো অদ্ধুৰো’তি খো, মহারাজ, তেন ভগৰতা জানতা পস্সতা অরহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন পঠমো ধম্মুদ্দেসো উদ্দিট্ঠো, যমহং ঞত্ৰা চ দিস্ৰা সুত্ৰা চ অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতো. ‘অতাণো লোকো অনভিস্সরো’তি খো, মহারাজ, তেন ভগৰতা জানতা পস্সতা অরহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন দুতিযো ধম্মুদ্দেসো উদ্দিট্ঠো, যমহং ঞত্ৰা চ দিস্ৰা সুত্ৰা চ অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতো. ‘অস্সকো লোকো, সব্বং পহায গমনীয’ন্তি খো, মহারাজ, তেন ভগৰতা জানতা পস্সতা অরহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন ততিযো ধম্মুদ্দেসো উদ্দিট্ঠো, যমহং ঞত্ৰা চ দিস্ৰা সুত্ৰা চ অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতো. ‘ঊনো লোকো অতিত্তো তণ্হাদাসো’তি খো, মহারাজ, তেন ভগৰতা জানতা পস্সতা অরহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন চতুত্থো ধম্মুদ্দেসো উদ্দিট্ঠো, যমহং ঞত্ৰা চ দিস্ৰা সুত্ৰা চ অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতো. ইমে খো, মহারাজ, তেন ভগৰতা জানতা পস্সতা অরহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন চত্তারো ধম্মুদ্দেসা উদ্দিট্ঠা, যে অহং ঞত্ৰা চ দিস্ৰা সুত্ৰা চ অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতো’’তি.
৩০৬. ‘‘‘উপনিয্যতি লোকো অদ্ধুৰো’তি – ভৰং রট্ঠপালো আহ. ইমস্স, ভো রট্ঠপাল, ভাসিতস্স কথং অত্থো দট্ঠব্বো’’তি? ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, মহারাজ, ত্ৰং ৰীসতিৰস্সুদ্দেসিকোপি পণ্ণৰীসতিৰস্সুদ্দেসিকোপি হত্থিস্মিম্পি কতাৰী অস্সস্মিম্পি কতাৰী রথস্মিম্পি কতাৰী ধনুস্মিম্পি কতাৰী থরুস্মিম্পি কতাৰী ঊরুবলী বাহুবলী অলমত্তো সঙ্গামাৰচরো’’তি? ‘‘অহোসিং অহং, ভো রট্ঠপাল, ৰীসতিৰস্সুদ্দেসিকোপি পণ্ণৰীসতিৰস্সুদ্দেসিকোপি হত্থিস্মিম্পি কতাৰী অস্সস্মিম্পি কতাৰী রথস্মিম্পি কতাৰী ধনুস্মিম্পি কতাৰী থরুস্মিম্পি কতাৰী ঊরুবলী বাহুবলী অলমত্তো সঙ্গামাৰচরো. অপ্পেকদাহং, ভো রট্ঠপাল, ইদ্ধিমাৰ মঞ্ঞে ন [ইদ্ধিমা মঞ্ঞে ন (স্যা. কং.), ইদ্ধিমা চ মঞ্ঞে (সী.), ন ৰিয মঞ্ঞে (ক.)] অত্তনো বলেন সমসমং সমনুপস্সামী’’তি. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, মহারাজ, এৰমেৰ ত্ৰং এতরহি ঊরুবলী বাহুবলী অলমত্তো সঙ্গামাৰচরো’’তি? ‘‘নো হিদং, ভো রট্ঠপাল. এতরহি জিণ্ণো ৰুড্ঢো মহল্লকো অদ্ধগতো ৰযোঅনুপ্পত্তো আসীতিকো মে ৰযো ৰত্ততি. অপ্পেকদাহং, ভো রট্ঠপাল, ‘ইধ পাদং করিস্সামী’তি অঞ্ঞেনেৰ পাদং করোমী’’তি. ‘‘ইদং খো তং, মহারাজ, তেন ভগৰতা জানতা পস্সতা অরহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন সন্ধায ভাসিতং – ‘উপনিয্যতি লোকো অদ্ধুৰো’তি, যমহং ঞত্ৰা চ দিস্ৰা সুত্ৰা চ অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতো’’তি. ‘‘অচ্ছরিযং, ভো রট্ঠপাল, অব্ভুতং, ভো রট্ঠপাল! যাৰ সুভাসিতং চিদং তেন ভগৰতা জানতা পস্সতা অরহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন – ‘উপনিয্যতি লোকো অদ্ধুৰো’তি. উপনিয্যতি হি, ভো রট্ঠপাল, লোকো অদ্ধুৰো.
‘‘সংৰিজ্জন্তে খো, ভো রট্ঠপাল, ইমস্মিং রাজকুলে হত্থিকাযাপি অস্সকাযাপি রথকাযাপি পত্তিকাযাপি, অম্হাকং আপদাসু পরিযোধায ৰত্তিস্সন্তি. ‘অতাণো লোকো অনভিস্সরো’তি – ভৰং রট্ঠপালো আহ. ইমস্স পন, ভো রট্ঠপাল, ভাসিতস্স কথং অত্থো দট্ঠব্বো’’তি? ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, মহারাজ, অত্থি তে কোচি অনুসাযিকো আবাধো’’তি? ‘‘অত্থি মে, ভো রট্ঠপাল, অনুসাযিকো আবাধো. অপ্পেকদা মং, ভো রট্ঠপাল, মিত্তামচ্চা ঞাতিসালোহিতা পরিৰারেত্ৰা ঠিতা হোন্তি – ‘ইদানি রাজা কোরব্যো কালং করিস্সতি, ইদানি রাজা কোরব্যো কালং করিস্সতী’’’তি. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, মহারাজ, লভসি ত্ৰং তে মিত্তামচ্চে ঞাতিসালোহিতে – ‘আযন্তু মে ভোন্তো মিত্তামচ্চা ঞাতিসালোহিতা, সব্বেৰ সন্তা ইমং ৰেদনং সংৰিভজথ, যথাহং লহুকতরিকং ৰেদনং ৰেদিযেয্য’ন্তি – উদাহু ত্ৰংযেৰ তং ৰেদনং ৰেদিযসী’’তি? ‘‘নাহং, ভো রট্ঠপাল, লভামি তে মিত্তামচ্চে ঞাতিসালোহিতে – ‘আযন্তু মে ভোন্তো মিত্তামচ্চা ঞাতিসালোহিতা, সব্বেৰ সন্তা ইমং ৰেদনং সংৰিভজথ, যথাহং লহুকতরিকং ৰেদনং ৰেদিযেয্য’ন্তি. অথ খো অহমেৰ তং ৰেদনং ৰেদিযামী’’তি. ‘‘ইদং খো তং, মহারাজ, তেন ভগৰতা জানতা পস্সতা অরহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন সন্ধায ভাসিতং – ‘অতাণো লোকো অনভিস্সরো’তি, যমহং ঞত্ৰা চ দিস্ৰা সুত্ৰা চ অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতো’’তি. ‘‘অচ্ছরিযং, ভো রট্ঠপাল, অব্ভুতং, ভো রট্ঠপাল! যাৰ সুভাসিতং চিদং তেন ভগৰতা জানতা পস্সতা অরহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন – ‘অতাণো লোকো অনভিস্সরো’তি. অতাণো হি, ভো রট্ঠপাল, লোকো অনভিস্সরো.
‘‘সংৰিজ্জতি খো, ভো রট্ঠপাল, ইমস্মিং রাজকুলে পহূতং হিরঞ্ঞসুৰণ্ণং ভূমিগতঞ্চ ৰেহাসগতঞ্চ. ‘অস্সকো লোকো, সব্বং পহায গমনীয’ন্তি – ভৰং রট্ঠপালো আহ. ইমস্স পন, ভো রট্ঠপাল, ভাসিতস্স কথং অত্থো দট্ঠব্বো’’তি? ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, মহারাজ, যথা ত্ৰং এতরহি পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতো সমঙ্গীভূতো পরিচারেসি, লচ্ছসি ত্ৰং পরত্থাপি – ‘এৰমেৰাহং ইমেহেৰ পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতো সমঙ্গীভূতো পরিচারেমী’তি, উদাহু অঞ্ঞে ইমং ভোগং পটিপজ্জিস্সন্তি, ত্ৰং পন যথাকম্মং গমিস্সসী’’তি? ‘‘যথাহং, ভো রট্ঠপাল, এতরহি পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতো সমঙ্গীভূতো পরিচারেমি, নাহং লচ্ছামি পরত্থাপি – ‘এৰমেৰ ইমেহেৰ পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতো সমঙ্গীভূতো পরিচারেমী’তি. অথ খো অঞ্ঞে ইমং ভোগং পটিপজ্জিস্সন্তি; অহং পন যথাকম্মং গমিস্সামী’’তি. ‘‘ইদং খো তং, মহারাজ, তেন ভগৰতা জানতা পস্সতা অরহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন সন্ধায ভাসিতং – ‘অস্সকো লোকো, সব্বং পহায গমনীয’ন্তি, যমহং ঞত্ৰা চ দিস্ৰা চ সুত্ৰা চ অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতো’’তি. ‘‘অচ্ছরিযং, ভো রট্ঠপাল, অব্ভুতং, ভো রট্ঠপাল! যাৰ সুভাসিতং চিদং তেন ভগৰতা জানতা পস্সতা অরহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন – ‘অস্সকো লোকো, সব্বং পহায গমনীয’ন্তি. অস্সকো হি, ভো রট্ঠপাল, লোকো সব্বং পহায গমনীযং.
‘‘‘ঊনো লোকো অতিত্তো তণ্হাদাসো’তি – ভৰং রট্ঠপালো আহ. ইমস্স, ভো রট্ঠপাল, ভাসিতস্স কথং অত্থো দট্ঠব্বো’’তি? ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, মহারাজ, ফীতং কুরুং অজ্ঝাৰসসী’’তি? ‘‘এৰং, ভো রট্ঠপাল, ফীতং কুরুং অজ্ঝাৰসামী’’তি. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, মহারাজ, ইধ পুরিসো আগচ্ছেয্য পুরত্থিমায দিসায সদ্ধাযিকো পচ্চযিকো. সো তং উপসঙ্কমিত্ৰা এৰং ৰদেয্য – ‘যগ্ঘে, মহারাজ, জানেয্যাসি, অহং আগচ্ছামি পুরত্থিমায দিসায? তত্থদ্দসং মহন্তং জনপদং ইদ্ধঞ্চেৰ ফীতঞ্চ বহুজনং আকিণ্ণমনুস্সং. বহূ তত্থ হত্থিকাযা অস্সকাযা রথকাযা পত্তিকাযা; বহু তত্থ ধনধঞ্ঞং [দন্তাজিনং (সী. স্যা. কং. পী.)]; বহু তত্থ হিরঞ্ঞসুৰণ্ণং অকতঞ্চেৰ কতঞ্চ; বহু তত্থ ইত্থিপরিগ্গহো. সক্কা চ তাৰতকেনেৰ বলমত্তেন [বলত্থেন (সী. স্যা. কং. পী.), বহলত্থেন (ক.)] অভিৰিজিনিতুং. অভিৰিজিন, মহারাজা’তি, কিন্তি নং করেয্যাসী’’তি? ‘‘তম্পি মযং, ভো রট্ঠপাল, অভিৰিজিয অজ্ঝাৰসেয্যামা’’তি. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, মহারাজ, ইধ পুরিসো আগচ্ছেয্য পচ্ছিমায দিসায… উত্তরায দিসায… দক্খিণায দিসায… পরসমুদ্দতো সদ্ধাযিকো পচ্চযিকো. সো তং উপসঙ্কমিত্ৰা এৰং ৰদেয্য – ‘যগ্ঘে, মহারাজ, জানেয্যাসি, অহং আগচ্ছামি পরসমুদ্দতো? তত্থদ্দসং মহন্তং জনপদং ইদ্ধঞ্চেৰ ফীতঞ্চ বহুজনং আকিণ্ণমনুস্সং. বহূ তত্থ হত্থিকাযা অস্সকাযা রথকাযা পত্তিকাযা; বহু তত্থ ধনধঞ্ঞং; বহু তত্থ হিরঞ্ঞসুৰণ্ণং অকতঞ্চেৰ কতঞ্চ; বহু তত্থ ইত্থিপরিগ্গহো. সক্কা চ তাৰতকেনেৰ বলমত্তেন অভিৰিজিনিতুং. অভিৰিজিন, মহারাজা’তি, কিন্তি নং করেয্যাসী’’তি? ‘‘তম্পি মযং, ভো রট্ঠপাল, অভিৰিজিয অজ্ঝাৰসেয্যামা’’তি. ‘‘ইদং খো তং, মহারাজ, তেন ভগৰতা জানতা পস্সতা অরহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন সন্ধায ভাসিতং – ‘ঊনো লোকো অতিত্তো তণ্হাদাসো’তি, যমহং ঞত্ৰা চ দিস্ৰা সুত্ৰা চ অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতো’’তি. ‘‘অচ্ছরিযং, ভো রট্ঠপাল, অব্ভুতং, ভো রট্ঠপাল! যাৰ সুভাসিতং চিদং তেন ভগৰতা জানতা পস্সতা অরহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন – ‘ঊনো লোকো অতিত্তো তণ্হাদাসো’তি. ঊনো হি, ভো রট্ঠপাল, লোকো অতিত্তো তণ্হাদাসো’’তি.
ইদমৰোচ আযস্মা রট্ঠপালো. ইদং ৰত্ৰা অথাপরং এতদৰোচ –
৩০৭. ‘‘পস্সামি লোকে সধনে মনুস্সে,
লদ্ধান ৰিত্তং ন দদন্তি মোহা;
লুদ্ধা ধনং [লদ্ধা ধনং (ক.)] সন্নিচযং করোন্তি,
ভিয্যোৰ কামে অভিপত্থযন্তি.
‘‘রাজা পসয্হা পথৰিং ৰিজিত্ৰা,
সসাগরন্তং মহিমাৰসন্তো [মহিযা ৰসন্তো (সী. ক.)];
ওরং সমুদ্দস্স অতিত্তরূপো,
পারং সমুদ্দস্সপি পত্থযেথ.
‘‘রাজা চ অঞ্ঞে চ বহূ মনুস্সা,
অৰীততণ্হা [অতিত্ততণ্হা (ক.)] মরণং উপেন্তি;
ঊনাৰ হুত্ৰান জহন্তি দেহং,
কামেহি লোকম্হি ন হত্থি তিত্তি.
‘‘কন্দন্তি নং ঞাতী পকিরিয কেসে,
অহোৰতা নো অমরাতি চাহু;
ৰত্থেন নং পারুতং নীহরিত্ৰা,
চিতং সমাদায [সমাধায (সী.)] ততোডহন্তি.
‘‘সো ডয্হতি সূলেহি তুজ্জমানো,
একেন ৰত্থেন পহায ভোগে;
ন মীযমানস্স ভৰন্তি তাণা,
ঞাতীধ মিত্তা অথ ৰা সহাযা.
‘‘দাযাদকা তস্স ধনং হরন্তি,
সত্তো পন গচ্ছতি যেন কম্মং;
ন মীযমানং ধনমন্ৰেতি কিঞ্চি,
পুত্তা চ দারা চ ধনঞ্চ রট্ঠং.
‘‘ন দীঘমাযুং লভতে ধনেন, ন চাপি ৰিত্তেন জরং ৰিহন্তি;
অপ্পং হিদং জীৰিতমাহু ধীরা, অসস্সতং ৰিপ্পরিণামধম্মং.
‘‘অড্ঢা দলিদ্দা চ ফুসন্তি ফস্সং,
বালো চ ধীরো চ তথেৰ ফুট্ঠো;
বালো চ বাল্যা ৰধিতোৰ সেতি,
ধীরো চ [ধীরোৰ (ক.)] ন ৰেধতি ফস্সফুট্ঠো.
‘‘তস্মা হি পঞ্ঞাৰ ধনেন সেয্যো,
যায ৰোসানমিধাধিগচ্ছতি;
অব্যোসিতত্তা [অসোসিতত্তা (সী. পী.)] হি ভৰাভৰেসু,
পাপানি কম্মানি করোন্তি মোহা.
‘‘উপেতি গব্ভঞ্চ পরঞ্চ লোকং,
সংসারমাপজ্জ পরম্পরায;
তস্সপ্পপঞ্ঞো অভিসদ্দহন্তো,
উপেতি গব্ভঞ্চ পরঞ্চ লোকং.
‘‘চোরো যথা সন্ধিমুখে গহিতো,
সকম্মুনা হঞ্ঞতি পাপধম্মো;
এৰং পজা পেচ্চ পরম্হি লোকে,
সকম্মুনা হঞ্ঞতি পাপধম্মো.
‘‘কামাহি চিত্রা মধুরা মনোরমা,
ৰিরূপরূপেন মথেন্তি চিত্তং;
আদীনৰং কামগুণেসু দিস্ৰা,
তস্মা অহং পব্বজিতোম্হি রাজ.
‘‘দুমপ্ফলানেৰ পতন্তি মাণৰা,
দহরা চ ৰুড্ঢা চ সরীরভেদা;
এতম্পি দিস্ৰা [এৰম্পি দিস্ৰা (সী.), এতং ৰিদিত্ৰা (স্যা. কং.)] পব্বজিতোম্হি রাজ,
অপণ্ণকং সামঞ্ঞমেৰ সেয্যো’’তি.
রট্ঠপালসুত্তং নিট্ঠিতং দুতিযং.
৩. মঘদেৰসুত্তং
৩০৮. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা মিথিলাযং ৰিহরতি মঘদেৰঅম্বৰনে [মখাদেৰঅম্বৰনে (সী. পী.), মগ্ঘদেৰঅম্বৰনে (ক.)]. অথ খো ভগৰা অঞ্ঞতরস্মিং পদেসে সিতং পাত্ৰাকাসি. অথ খো আযস্মতো আনন্দস্স এতদহোসি – ‘‘কো নু খো হেতু, কো পচ্চযো ভগৰতো সিতস্স পাতুকম্মায? ন অকারণেন তথাগতা সিতং পাতুকরোন্তী’’তি. অথ খো আযস্মা আনন্দো একংসং চীৰরং কত্ৰা যেন ভগৰা তেনঞ্জলিং পণামেত্ৰা ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘কো নু খো, ভন্তে, হেতু, কো পচ্চযো ভগৰতো সিতস্স পাতুকম্মায? ন অকারণেন তথাগতা সিতং পাতুকরোন্তী’’তি. ‘‘ভূতপুব্বং, আনন্দ, ইমিস্সাযেৰ মিথিলাযং রাজা অহোসি মঘদেৰো নাম ধম্মিকো ধম্মরাজা ধম্মে ঠিতো মহারাজা; ধম্মং চরতি ব্রাহ্মণগহপতিকেসু নেগমেসু চেৰ জানপদেসু চ; উপোসথঞ্চ উপৰসতি চাতুদ্দসিং পঞ্চদসিং অট্ঠমিঞ্চ পক্খস্স. অথ খো, আনন্দ, রাজা মঘদেৰো বহূনং ৰস্সানং বহূনং ৰস্সসতানং বহূনং ৰস্সসহস্সানং অচ্চযেন কপ্পকং আমন্তেসি – ‘যদা মে, সম্ম কপ্পক, পস্সেয্যাসি সিরস্মিং পলিতানি জাতানি, অথ মে আরোচেয্যাসী’তি. ‘এৰং, দেৰা’তি খো, আনন্দ, কপ্পকো রঞ্ঞো মঘদেৰস্স পচ্চস্সোসি. অদ্দসা খো, আনন্দ, কপ্পকো বহূনং ৰস্সানং বহূনং ৰস্সসতানং বহূনং ৰস্সসহস্সানং অচ্চযেন রঞ্ঞো মঘদেৰস্স সিরস্মিং পলিতানি জাতানি. দিস্ৰান রাজানং মঘদেৰং এতদৰোচ – ‘পাতুভূতা খো দেৰস্স দেৰদূতা, দিস্সন্তি সিরস্মিং পলিতানি জাতানী’তি. ‘তেন হি, সম্ম কপ্পক, তানি পলিতানি সাধুকং সণ্ডাসেন উদ্ধরিত্ৰা মম অঞ্জলিস্মিং পতিট্ঠাপেহী’তি. ‘এৰং, দেৰা’তি খো, আনন্দ, কপ্পকো রঞ্ঞো মঘদেৰস্স পটিস্সুত্ৰা তানি পলিতানি সাধুকং সণ্ডাসেন উদ্ধরিত্ৰা রঞ্ঞো মঘদেৰস্স অঞ্জলিস্মিং পতিট্ঠাপেসি.
৩০৯. ‘‘অথ খো, আনন্দ, রাজা মঘদেৰো কপ্পকস্স গামৰরং দত্ৰা জেট্ঠপুত্তং কুমারং আমন্তাপেত্ৰা এতদৰোচ – ‘পাতুভূতা খো মে, তাত কুমার, দেৰদূতা; দিস্সন্তি সিরস্মিং পলিতানি জাতানি; ভুত্তা খো পন মে মানুসকা কামা; সমযো দিব্বে কামে পরিযেসিতুং. এহি ত্ৰং, তাত কুমার, ইমং রজ্জং পটিপজ্জ. অহং পন কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিস্সামি. তেন হি, তাত কুমার, যদা ত্ৰম্পি পস্সেয্যাসি সিরস্মিং পলিতানি জাতানি, অথ কপ্পকস্স গামৰরং দত্ৰা জেট্ঠপুত্তং কুমারং সাধুকং রজ্জে সমনুসাসিত্ৰা কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজেয্যাসি. যেন মে ইদং কল্যাণং ৰত্তং নিহিতং অনুপ্পৰত্তেয্যাসি, মা খো মে ত্ৰং অন্তিমপুরিসো অহোসি. যস্মিং খো, তাত কুমার, পুরিসযুগে ৰত্তমানে এৰরূপস্স কল্যাণস্স ৰত্তস্স সমুচ্ছেদো হোতি সো তেসং অন্তিমপুরিসো হোতি. তং তাহং, তাত কুমার, এৰং ৰদামি – যেন মে ইদং কল্যাণং ৰত্তং নিহিতং অনুপ্পৰত্তেয্যাসি, মা খো মে ত্ৰং অন্তিমপুরিসো অহোসী’তি. অথ খো, আনন্দ, রাজা মঘদেৰো কপ্পকস্স গামৰরং দত্ৰা জেট্ঠপুত্তং কুমারং সাধুকং রজ্জে সমনুসাসিত্ৰা ইমস্মিংযেৰ মঘদেৰঅম্বৰনে কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজি. সো মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফরিত্ৰা ৰিহাসি, তথা দুতিযং, তথা ততিযং, তথা চতুত্থং; ইতি উদ্ধমধো তিরিযং সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৰন্তং লোকং মেত্তাসহগতেন চেতসা ৰিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৰেরেন অব্যাবজ্ঝেন [অব্যাপজ্ঝেন (সী. স্যা. কং. পী.), অব্যাপজ্জেন (ক.)] ফরিত্ৰা ৰিহাসি. করুণাসহগতেন চেতসা… মুদিতাসহগতেন চেতসা… উপেক্খাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফরিত্ৰা ৰিহাসি, তথা দুতিযং, তথা ততিযং, তথা চতুত্থং; ইতি উদ্ধমধো তিরিযং সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৰন্তং লোকং উপেক্খাসহগতেন চেতসা ৰিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৰেরেন অব্যাবজ্ঝেন ফরিত্ৰা ৰিহাসি.
‘‘রাজা খো পনানন্দ, মঘদেৰো চতুরাসীতিৰস্সসহস্সানি কুমারকীল়িতং কীল়ি, চতুরাসীতিৰস্সসহস্সানি ওপরজ্জং কারেসি, চতুরাসীতিৰস্সসহস্সানি রজ্জং কারেসি, চতুরাসীতিৰস্সসহস্সানি ইমস্মিংযেৰ মঘদেৰঅম্বৰনে অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতো ব্রহ্মচরিযমচরি. সো চত্তারো ব্রহ্মৰিহারে ভাৰেত্ৰা কাযস্স ভেদা পরং মরণা ব্রহ্মলোকূপগো অহোসি.
৩১০. ‘‘অথ খো রঞ্ঞো, আনন্দ, মঘদেৰস্স পুত্তো বহূনং ৰস্সানং বহূনং ৰস্সসতানং বহূনং ৰস্সসহস্সানং অচ্চযেন কপ্পকং আমন্তেসি – ‘যদা মে, সম্ম কপ্পক, পস্সেয্যাসি সিরস্মিং পলিতানি জাতানি, অথ খো আরোচেয্যাসী’তি. ‘এৰং, দেৰা’তি খো, আনন্দ, কপ্পকো রঞ্ঞো মঘদেৰস্স পুত্তস্স পচ্চস্সোসি. অদ্দসা খো, আনন্দ, কপ্পকো বহূনং ৰস্সানং বহূনং ৰস্সসতানং বহূনং ৰস্সসহস্সানং অচ্চযেন রঞ্ঞো মঘদেৰস্স পুত্তস্স সিরস্মিং পলিতানি জাতানি. দিস্ৰান রঞ্ঞো মঘদেৰস্স পুত্তং এতদৰোচ – ‘পাতুভূতা খো দেৰস্স দেৰদূতা; দিস্সন্তি সিরস্মিং পলিতানি জাতানী’তি. ‘তেন হি, সম্ম কপ্পক, তানি পলিতানি সাধুকং সণ্ডাসেন উদ্ধরিত্ৰা মম অঞ্জলিস্মিং পতিট্ঠাপেহী’তি. ‘এৰং, দেৰা’তি খো, আনন্দ, কপ্পকো রঞ্ঞো মঘদেৰস্স পুত্তস্স পটিস্সুত্ৰা তানি পলিতানি সাধুকং সণ্ডাসেন উদ্ধরিত্ৰা রঞ্ঞো মঘদেৰস্স পুত্তস্স অঞ্জলিস্মিং পতিট্ঠাপেসি.
‘‘অথ খো, আনন্দ, রঞ্ঞো মঘদেৰস্স পুত্তো কপ্পকস্স গামৰরং দত্ৰা জেট্ঠপুত্তং কুমারং আমন্তাপেত্ৰা এতদৰোচ – ‘পাতুভূতা খো, মে, তাত কুমার, দেৰদূতা; দিস্সন্তি সিরস্মিং পলিতানি জাতানি; ভুত্তা খো পন মে মানুসকা কামা; সমযো দিব্বে কামে পরিযেসিতুং. এহি ত্ৰং, তাত কুমার, ইমং রজ্জং পটিপজ্জ. অহং পন কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিস্সামি. তেন হি, তাত কুমার, যদা ত্ৰম্পি পস্সেয্যাসি সিরস্মিং পলিতানি জাতানি, অথ কপ্পকস্স গামৰরং দত্ৰা জেট্ঠপুত্তং কুমারং সাধুকং রজ্জে সমনুসাসিত্ৰা কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজেয্যাসি. যেন মে ইদং কল্যাণং ৰত্তং নিহিতং অনুপ্পৰত্তেয্যাসি, মা খো মে ত্ৰং অন্তিমপুরিসো অহোসি. যস্মিং খো, তাত কুমার, পুরিসযুগে ৰত্তমানে এৰরূপস্স কল্যাণস্স ৰত্তস্স সমুচ্ছেদো হোতি সো তেসং অন্তিমপুরিসো হোতি. তং তাহং, তাত কুমার, এৰং ৰদামি – যেন মে ইদং কল্যাণং ৰত্তং নিহিতং অনুপ্পৰত্তেয্যাসি, মা খো মে ত্ৰং অন্তিমপুরিসো অহোসী’তি. অথ খো, আনন্দ, রঞ্ঞো মঘদেৰস্স পুত্তো কপ্পকস্স গামৰরং দত্ৰা জেট্ঠপুত্তং কুমারং সাধুকং রজ্জে সমনুসাসিত্ৰা ইমস্মিংযেৰ মঘদেৰঅম্বৰনে কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজি. সো মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফরিত্ৰা ৰিহাসি, তথা দুতিযং, তথা ততিযং, তথা চতুত্থং; ইতি উদ্ধমধো তিরিযং সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৰন্তং লোকং মেত্তাসহগতেন চেতসা ৰিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৰেরেন অব্যাবজ্ঝেন ফরিত্ৰা ৰিহাসি. করুণাসহগতেন চেতসা… মুদিতাসহগতেন চেতসা… উপেক্খাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফরিত্ৰা ৰিহাসি, তথা দুতিযং, তথা ততিযং, তথা চতুত্থং; ইতি উদ্ধমধো তিরিযং সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৰন্তং লোকং উপেক্খাসহগতেন চেতসা ৰিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৰেরেন অব্যাবজ্ঝেন ফরিত্ৰা ৰিহাসি. রঞ্ঞো খো পনানন্দ, মঘদেৰস্স পুত্তো চতুরাসীতিৰস্সসহস্সানি কুমারকীল়িতং কীল়ি, চতুরাসীতিৰস্সসহস্সানি ওপরজ্জং কারেসি, চতুরাসীতিৰস্সসহস্সানি রজ্জং কারেসি, চতুরাসীতিৰস্সসহস্সানি ইমস্মিংযেৰ মঘদেৰঅম্বৰনে অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতো ব্রহ্মচরিযমচরি. সো চত্তারো ব্রহ্মৰিহারে ভাৰেত্ৰা কাযস্স ভেদা পরং মরণা ব্রহ্মলোকূপগো অহোসি.
৩১১. ‘‘রঞ্ঞো খো পনানন্দ, মঘদেৰস্স পুত্তপপুত্তকা তস্স পরম্পরা চতুরাসীতিরাজসহস্সানি [চতুরাসীতিখত্তিযসহস্সানি (সী. পী.), চতুরাসীতিসহস্সানি (স্যা. কং.)] ইমস্মিংযেৰ মঘদেৰঅম্বৰনে কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিংসু. তে মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফরিত্ৰা ৰিহরিংসু, তথা দুতিযং, তথা ততিযং, তথা চতুত্থং; ইতি উদ্ধমধো তিরিযং সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৰন্তং লোকং মেত্তাসহগতেন চেতসা ৰিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৰেরেন অব্যাবজ্ঝেন ফরিত্ৰা ৰিহরিংসু. করুণাসহগতেন চেতসা… মুদিতাসহগতেন চেতসা… উপেক্খাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফরিত্ৰা ৰিহরিংসু, তথা দুতিযং, তথা ততিযং, তথা চতুত্থং; ইতি উদ্ধমধো তিরিযং সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৰন্তং লোকং উপেক্খাসহগতেন চেতসা ৰিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৰেরেন অব্যাবজ্ঝেন ফরিত্ৰা ৰিহরিংসু. চতুরাসীতিৰস্সসহস্সানি কুমারকীল়িতং কীল়িংসু, চতুরাসীতিৰস্সসহস্সানি ওপরজ্জং কারেসুং, চতুরাসীতিৰস্সসহস্সানি রজ্জং কারেসুং, চতুরাসীতিৰস্সসহস্সানি ইমস্মিংযেৰ মঘদেৰঅম্বৰনে অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতা ব্রহ্মচরিযমচরিংসু. তে চত্তারো ব্রহ্মৰিহারে ভাৰেত্ৰা কাযস্স ভেদা পরং মরণা ব্রহ্মলোকূপগা অহেসুং. নিমি তেসং রাজা [রাজানং (সী. পী.)] পচ্ছিমকো অহোসি ধম্মিকো ধম্মরাজা ধম্মে ঠিতো মহারাজা; ধম্মং চরতি ব্রাহ্মণগহপতিকেসু নেগমেসু চেৰ জানপদেসু চ; উপোসথঞ্চ উপৰসতি চাতুদ্দসিং পঞ্চদসিং অট্ঠমিঞ্চ পক্খস্স.
৩১২. ‘‘ভূতপুব্বং, আনন্দ, দেৰানং তাৰতিংসানং সুধম্মাযং সভাযং সন্নিসিন্নানং সন্নিপতিতানং অযমন্তরাকথা উদপাদি – ‘লাভা ৰত, ভো, ৰিদেহানং, সুলদ্ধং ৰত, ভো, ৰিদেহানং, যেসং নিমি রাজা ধম্মিকো ধম্মরাজা ধম্মে ঠিতো মহারাজা; ধম্মং চরতি ব্রাহ্মণগহপতিকেসু নেগমেসু চেৰ জানপদেসু চ; উপোসথঞ্চ উপৰসতি চাতুদ্দসিং পঞ্চদসিং অট্ঠমিঞ্চ পক্খস্সা’তি. অথ খো, আনন্দ, সক্কো দেৰানমিন্দো দেৰে তাৰতিংসে আমন্তেসি – ‘ইচ্ছেয্যাথ নো তুম্হে, মারিসা, নিমিং রাজানং দট্ঠু’ন্তি? ‘ইচ্ছাম মযং, মারিস, নিমিং রাজানং দট্ঠু’ন্তি. তেন খো পন, আনন্দ, সমযেন নিমি রাজা তদহুপোসথে পন্নরসে সীসংন্হাতো [সসীসং নহাতো (সী.), সীসন্হাতো (স্যা. কং.)] উপোসথিকো উপরিপাসাদৰরগতো নিসিন্নো হোতি. অথ খো, আনন্দ, সক্কো দেৰানমিন্দো – সেয্যথাপি নাম বলৰা পুরিসো সমিঞ্জিতং ৰা বাহং পসারেয্য, পসারিতং ৰা বাহং সমিঞ্জেয্য, এৰমেৰ – দেৰেসু তাৰতিংসেসু অন্তরহিতো নিমিস্স রঞ্ঞো পমুখে পাতুরহোসি. অথ খো, আনন্দ, সক্কো দেৰানমিন্দো নিমিং রাজানং এতদৰোচ – ‘লাভা তে, মহারাজ, সুলদ্ধং তে, মহারাজ. দেৰা, মহারাজ, তাৰতিংসা সুধম্মাযং সভাযং কিত্তযমানরূপা সন্নিসিন্না – ‘‘লাভা ৰত, ভো, ৰিদেহানং, সুলদ্ধং ৰত, ভো, ৰিদেহানং, যেসং নিমি রাজা ধম্মিকো ধম্মরাজা ধম্মে ঠিতো মহারাজা; ধম্মং চরতি ব্রাহ্মণগহপতিকেসু নেগমেসু চেৰ জানপদেসু চ; উপোসথঞ্চ উপৰসতি চাতুদ্দসিং পঞ্চদসিং অট্ঠমিঞ্চ পক্খস্সা’’তি. দেৰা তে, মহারাজ, তাৰতিংসা দস্সনকামা. তস্স তে অহং, মহারাজ, সহস্সযুত্তং আজঞ্ঞরথং পহিণিস্সামি; অভিরুহেয্যাসি, মহারাজ, দিব্বং যানং অৰিকম্পমানো’তি. অধিৰাসেসি খো, আনন্দ, নিমি রাজা তুণ্হীভাৰেন.
৩১৩. ‘‘অথ খো, আনন্দ, সক্কো দেৰানমিন্দো নিমিস্স রঞ্ঞো অধিৰাসনং ৰিদিত্ৰা – সেয্যথাপি নাম বলৰা পুরিসো সমিঞ্জিতং ৰা বাহং পসারেয্য, পসারিতং ৰা বাহং সমিঞ্জেয্য, এৰমেৰ – নিমিস্স রঞ্ঞো পমুখে অন্তরহিতো দেৰেসু তাৰতিংসেসু পাতুরহোসি. অথ খো, আনন্দ, সক্কো দেৰানমিন্দো মাতলিং সঙ্গাহকং আমন্তেসি – ‘এহি ত্ৰং, সম্ম মাতলি, সহস্সযুত্তং আজঞ্ঞরথং যোজেত্ৰা নিমিং রাজানং উপসঙ্কমিত্ৰা এৰং ৰদেহি – অযং তে, মহারাজ, সহস্সযুত্তো আজঞ্ঞরথো সক্কেন দেৰানমিন্দেন পেসিতো; অভিরুহেয্যাসি, মহারাজ, দিব্বং যানং অৰিকম্পমানো’তি. ‘এৰং, ভদ্দন্তৰা’তি খো, আনন্দ, মাতলি সঙ্গাহকো সক্কস্স দেৰানমিন্দস্স পটিস্সুত্ৰা সহস্সযুত্তং আজঞ্ঞরথং যোজেত্ৰা নিমিং রাজানং উপসঙ্কমিত্ৰা এতদৰোচ – ‘অযং তে, মহারাজ, সহস্সযুত্তো আজঞ্ঞরথো সক্কেন দেৰানমিন্দেন পেসিতো; অভিরুহ, মহারাজ, দিব্বং যানং অৰিকম্পমানো. অপি চ, মহারাজ, কতমেন তং নেমি, যেন ৰা পাপকম্মা পাপকানং কম্মানং ৰিপাকং পটিসংৰেদেন্তি, যেন ৰা কল্যাণকম্মা কল্যাণকম্মানং ৰিপাকং পটিসংৰেদেন্তী’তি? ‘উভযেনেৰ মং, মাতলি, নেহী’তি. সম্পৰেসেসি [সম্পাপেসি (সী. পী.)] খো, আনন্দ, মাতলি, সঙ্গাহকো নিমিং রাজানং সুধম্মং সভং. অদ্দসা খো, আনন্দ, সক্কো দেৰানমিন্দো নিমিং রাজানং দূরতোৰ আগচ্ছন্তং. দিস্ৰান নিমিং রাজানং এতদৰোচ – ‘এহি খো, মহারাজ. স্ৰাগতং, মহারাজ. দেৰা তে দস্সনকামা, মহারাজ, তাৰতিংসা সুধম্মাযং সভাযং কিত্তযমানরূপা সন্নিসিন্না – ‘‘লাভা ৰত, ভো, ৰিদেহানং, সুলদ্ধং ৰত, ভো, ৰিদেহানং, যেসং নিমি রাজা ধম্মিকো ধম্মরাজা ধম্মে ঠিতো মহারাজা; ধম্মং চরতি ব্রাহ্মণগহপতিকেসু নেগমেসু চেৰ জানপদেসু চ; উপোসথঞ্চ উপৰসতি চাতুদ্দসিং পঞ্চদসিং অট্ঠমিঞ্চ পক্খস্সা’’তি. দেৰা তে, মহারাজ, তাৰতিংসা দস্সনকামা. অভিরম, মহারাজ, দেৰেসু দেৰানুভাৰেনা’তি. ‘অলং, মারিস, তত্থেৰ মং মিথিলং পটিনেতু. তথাহং ধম্মং চরিস্সামি ব্রাহ্মণগহপতিকেসু নেগমেসু চেৰ জানপদেসু চ; উপোসথঞ্চ উপৰসামি চাতুদ্দসিং পঞ্চদসিং অট্ঠমিঞ্চ পক্খস্সা’তি.
৩১৪. ‘‘অথ খো, আনন্দ, সক্কো দেৰানমিন্দো মাতলিং সঙ্গাহকং আমন্তেসি – ‘এহি ত্ৰং, সম্ম মাতলি, সহস্সযুত্তং আজঞ্ঞরথং যোজেত্ৰা নিমিং রাজানং তত্থেৰ মিথিলং পটিনেহী’তি. ‘এৰং, ভদ্দন্তৰা’তি খো, আনন্দ, মাতলি সঙ্গাহকো সক্কস্স দেৰানমিন্দস্স পটিস্সুত্ৰা সহস্সযুত্তং আজঞ্ঞরথং যোজেত্ৰা নিমিং রাজানং তত্থেৰ মিথিলং পটিনেসি. তত্র সুদং, আনন্দ, নিমি রাজা ধম্মং চরতি ব্রাহ্মণগহপতিকেসু নেগমেসু চেৰ জানপদেসু চ, উপোসথঞ্চ উপৰসতি চাতুদ্দসিং পঞ্চদসিং অট্ঠমিঞ্চ পক্খস্সাতি. অথ খো, আনন্দ, নিমি রাজা বহূনং ৰস্সানং বহূনং ৰস্সসতানং বহূনং ৰস্সসহস্সানং অচ্চযেন কপ্পকং আমন্তেসি – ‘যদা মে, সম্ম কপ্পক, পস্সেয্যাসি সিরস্মিং পলিতানি জাতানি, অথ মে আরোচেয্যাসী’তি. ‘এৰং, দেৰা’তি খো, আনন্দ, কপ্পকো নিমিস্স রঞ্ঞো পচ্চস্সোসি. অদ্দসা খো, আনন্দ, কপ্পকো বহূনং ৰস্সানং বহূনং ৰস্সসতানং বহূনং ৰস্সসহস্সানং অচ্চযেন নিমিস্স রঞ্ঞো সিরস্মিং পলিতানি জাতানি. দিস্ৰান নিমিং রাজানং এতদৰোচ – ‘পাতুভূতা খো দেৰস্স দেৰদূতা; দিস্সন্তি সিরস্মিং পলিতানি জাতানী’তি. ‘তেন হি, সম্ম কপ্পক, তানি পলিতানি সাধুকং সণ্ডাসেন উদ্ধরিত্ৰা মম অঞ্জলিস্মিং পতিট্ঠাপেহী’তি. ‘এৰং, দেৰা’তি খো, আনন্দ, কপ্পকো নিমিস্স রঞ্ঞো পটিস্সুত্ৰা তানি পলিতানি সাধুকং সণ্ডাসেন উদ্ধরিত্ৰা নিমিস্স রঞ্ঞো অঞ্জলিস্মিং পতিট্ঠাপেসি. অথ খো, আনন্দ, নিমি রাজা কপ্পকস্স গামৰরং দত্ৰা জেট্ঠপুত্তং কুমারং আমন্তাপেত্ৰা এতদৰোচ – ‘পাতুভূতা খো মে, তাত কুমার, দেৰদূতা; দিস্সন্তি সিরস্মিং পলিতানি জাতানি; ভুত্তা খো পন মে মানুসকা কামা; সমযো দিব্বে কামে পরিযেসিতুং. এহি ত্ৰং, তাত কুমার, ইমং রজ্জং পটিপজ্জ. অহং পন কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিস্সামি. তেন হি, তাত কুমার, যদা ত্ৰম্পি পস্সেয্যাসি সিরস্মিং পলিতানি জাতানি, অথ কপ্পকস্স গামৰরং দত্ৰা জেট্ঠপুত্তং কুমারং সাধুকং রজ্জে সমনুসাসিত্ৰা কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজেয্যাসি. যেন মে ইদং কল্যাণং ৰত্তং নিহিতং অনুপ্পৰত্তেয্যাসি, মা খো মে ত্ৰং অন্তিমপুরিসো অহোসি. যস্মিং খো, তাত কুমার, পুরিসযুগে ৰত্তমানে এৰরূপস্স কল্যাণস্স ৰত্তস্স সমুচ্ছেদো হোতি সো তেসং অন্তিমপুরিসো হোতি. তং তাহং, তাত কুমার, এৰং ৰদামি – ‘যেন মে ইদং কল্যাণং ৰত্তং নিহিতং অনুপ্পৰত্তেয্যাসি, মা খো মে ত্ৰং অন্তিমপুরিসো অহোসী’তি.
৩১৫. ‘‘অথ খো, আনন্দ, নিমি রাজা কপ্পকস্স গামৰরং দত্ৰা জেট্ঠপুত্তং কুমারং সাধুকং রজ্জে সমনুসাসিত্ৰা ইমস্মিংযেৰ মঘদেৰঅম্বৰনে কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজি. সো মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফরিত্ৰা ৰিহাসি, তথা দুতিযং, তথা ততিযং, তথা চতুত্থং; ইতি উদ্ধমধো তিরিযং সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৰন্তং লোকং মেত্তাসহগতেন চেতসা ৰিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৰেরেন অব্যাবজ্ঝেন ফরিত্ৰা ৰিহাসি. করুণাসহগতেন চেতসা… মুদিতাসহগতেন চেতসা… উপেক্খাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফরিত্ৰা ৰিহাসি, তথা দুতিযং, তথা ততিযং, তথা চতুত্থং; ইতি উদ্ধমধো তিরিযং সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৰন্তং লোকং উপেক্খাসহগতেন চেতসা ৰিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৰেরেন অব্যাবজ্ঝেন ফরিত্ৰা ৰিহাসি. নিমি খো, পনানন্দ, রাজা চতুরাসীতিৰস্সসহস্সানি কুমারকীল়িতং কীল়ি, চতুরাসীতিৰস্সসহস্সানি ওপরজ্জং কারেসি, চতুরাসীতিৰস্সসহস্সানি রজ্জং কারেসি, চতুরাসীতিৰস্সসহস্সানি ইমস্মিংযেৰ মঘদেৰঅম্বৰনে অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতো ব্রহ্মচরিযমচরি. সো চত্তারো ব্রহ্মৰিহারে ভাৰেত্ৰা কাযস্স ভেদা পরং মরণা ব্রহ্মলোকূপগো অহোসি. নিমিস্স খো পনাননন্দ, রঞ্ঞো কল়ারজনকো নাম পুত্তো অহোসি. ন সো অগারস্মা অনগারিযং পব্বজি. সো তং কল্যাণং ৰত্তং সমুচ্ছিন্দি. সো তেসং অন্তিমপুরিসো অহোসি.
৩১৬. ‘‘সিযা খো পন তে, আনন্দ, এৰমস্স – ‘অঞ্ঞো নূন তেন সমযেন রাজা মঘদেৰো অহোসি, যেন তং কল্যাণং ৰত্তং নিহিত’ন্তি [যো তং কল্যাণং ৰত্তং নিহিনীতি (সী.)]. ন খো পনেতং, আনন্দ, এৰং দট্ঠব্বং. অহং তেন সমযেন রাজা মঘদেৰো অহোসিং. (অহং তং কল্যাণং ৰত্তং নিহিনিং,) [( ) নত্থি (ক.)] মযা তং কল্যাণং ৰত্তং নিহিতং; পচ্ছিমা জনতা অনুপ্পৰত্তেসি. তং খো পনানন্দ, কল্যাণং ৰত্তং ন নিব্বিদায ন ৰিরাগায ন নিরোধায ন উপসমায ন অভিঞ্ঞায ন সম্বোধায ন নিব্বানায সংৰত্ততি, যাৰদেৰ ব্রহ্মলোকূপপত্তিযা. ইদং খো পনানন্দ, এতরহি মযা কল্যাণং ৰত্তং নিহিতং একন্তনিব্বিদায ৰিরাগায নিরোধায উপসমায অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৰত্ততি. কতমঞ্চানন্দ, এতরহি মযা কল্যাণং ৰত্তং নিহিতং একন্তনিব্বিদায ৰিরাগায নিরোধায উপসমায অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৰত্ততি? অযমেৰ অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো, সেয্যথিদং – সম্মাদিট্ঠি, সম্মাসঙ্কপ্পো, সম্মাৰাচা, সম্মাকম্মন্তো, সম্মাআজীৰো, সম্মাৰাযামো, সম্মাসতি, সম্মাসমাধি. ইদং খো, আনন্দ, এতরহি মযা কল্যাণং ৰত্তং নিহিতং একন্তনিব্বিদায ৰিরাগায নিরোধায উপসমায অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৰত্ততি. তং ৰো অহং, আনন্দ, এৰং ৰদামি – ‘যেন মে ইদং কল্যাণং ৰত্তং নিহিতং অনুপ্পৰত্তেয্যাথ, মা খো মে তুম্হে অন্তিমপুরিসা অহুৰত্থ’. যস্মিং খো, আনন্দ, পুরিসযুগে ৰত্তমানে এৰরূপস্স কল্যাণস্স ৰত্তস্স সমুচ্ছেদো হোতি সো তেসং অন্তিমপুরিসো হোতি. তং ৰো অহং, আনন্দ, এৰং ৰদামি – ‘যেন মে ইদং কল্যাণং ৰত্তং নিহিতং অনুপ্পৰত্তেয্যাথ, মা খো মে তুম্হে অন্তিমপুরিসা অহুৰত্থা’’’তি.
ইদমৰোচ ভগৰা. অত্তমনো আযস্মা আনন্দো ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দীতি.
মঘদেৰসুত্তং নিট্ঠিতং ততিযং.
৪. মধুরসুত্তং
৩১৭. এৰং মে সুতং – একং সমযং আযস্মা মহাকচ্চানো মধুরাযং ৰিহরতি গুন্দাৰনে. অস্সোসি খো রাজা মাধুরো অৰন্তিপুত্তো – ‘‘সমণো খলু, ভো, কচ্চানো মধুরাযং [মথুরাযং (টীকা)] ৰিহরতি গুন্দাৰনে. তং খো পন ভৰন্তং কচ্চানং এৰং কল্যাণো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গতো – ‘পণ্ডিতো ৰিযত্তো মেধাৰী বহুস্সুতো চিত্তকথী কল্যাণপটিভানো ৰুদ্ধো চেৰ অরহা চ’. সাধু খো পন তথারূপানং অরহতং দস্সনং হোতী’’তি. অথ খো রাজা মাধুরো অৰন্তিপুত্তো ভদ্রানি ভদ্রানি যানানি যোজাপেত্ৰা ভদ্রং যানং অভিরুহিত্ৰা ভদ্রেহি ভদ্রেহি যানেহি মধুরায নিয্যাসি মহচ্চরাজানুভাৰেন আযস্মন্তং মহাকচ্চানং দস্সনায. যাৰতিকা যানস্স ভূমি যানেন গন্ত্ৰা যানা পচ্চোরোহিত্ৰা পত্তিকোৰ যেনাযস্মা মহাকচ্চানো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মতা মহাকচ্চানেন সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো রাজা মাধুরো অৰন্তিপুত্তো আযস্মন্তং মহাকচ্চানং এতদৰোচ – ‘‘ব্রাহ্মণা, ভো কচ্চান, এৰমাহংসু – ‘ব্রাহ্মণোৰ সেট্ঠো ৰণ্ণো, হীনো অঞ্ঞো ৰণ্ণো; ব্রাহ্মণোৰ সুক্কো ৰণ্ণো, কণ্হো অঞ্ঞো ৰণ্ণো; ব্রাহ্মণাৰ সুজ্ঝন্তি, নো অব্রাহ্মণা; ব্রাহ্মণাৰ ব্রহ্মুনো পুত্তা ওরসা মুখতো জাতা ব্রহ্মজা ব্রহ্মনিম্মিতা ব্রহ্মদাযাদা’তি. ইধ ভৰং কচ্চানো কিমক্খাযী’’তি? ‘‘ঘোসোযেৰ খো এসো, মহারাজ, লোকস্মিং – ‘ব্রাহ্মণোৰ সেট্ঠো ৰণ্ণো, হীনো অঞ্ঞো ৰণ্ণো; ব্রাহ্মণোৰ সুক্কো ৰণ্ণো, কণ্হো অঞ্ঞো ৰণ্ণো; ব্রাহ্মণাৰ সুজ্ঝন্তি, নো অব্রাহ্মণা; ব্রাহ্মণাৰ ব্রহ্মুনো পুত্তা ওরসা মুখতো জাতা ব্রহ্মজা ব্রহ্মনিম্মিতা ব্রহ্মদাযাদা’তি. তদমিনাপেতং, মহারাজ, পরিযাযেন ৰেদিতব্বং যথা ঘোসোযেৰেসো লোকস্মিং – ‘ব্রাহ্মণোৰ সেট্ঠো ৰণ্ণো, হীনো অঞ্ঞো ৰণ্ণো…পে… ব্রহ্মদাযাদা’’’তি.
৩১৮. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, মহারাজ, খত্তিযস্স চেপি ইজ্ঝেয্য ধনেন ৰা ধঞ্ঞেন ৰা রজতেন ৰা জাতরূপেন ৰা খত্তিযোপিস্সাস্স পুব্বুট্ঠাযী পচ্ছানিপাতী কিংকারপটিস্সাৰী মনাপচারী পিযৰাদী… ব্রাহ্মণোপিস্সাস্স… ৰেস্সোপিস্সাস্স… সুদ্দোপিস্সাস্স পুব্বুট্ঠাযী পচ্ছানিপাতী কিংকারপটিস্সাৰী মনাপচারী পিযৰাদী’’তি? ‘‘খত্তিযস্স চেপি, ভো কচ্চান, ইজ্ঝেয্য ধনেন ৰা ধঞ্ঞেন ৰা রজতেন ৰা জাতরূপেন ৰা খত্তিযোপিস্সাস্স পুব্বুট্ঠাযী পচ্ছানিপাতী কিংকারপটিস্সাৰী মনাপচারী পিযৰাদী… ব্রাহ্মণোপিস্সাস্স… ৰেস্সোপিস্সাস্স… সুদ্দোপিস্সাস্স পুব্বুট্ঠাযী পচ্ছানিপাতী কিংকারপটিস্সাৰী মনাপচারী পিযৰাদী’’তি.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, মহারাজ, ব্রাহ্মণস্স চেপি ইজ্ঝেয্য ধনেন ৰা ধঞ্ঞেন ৰা রজতেন ৰা জাতরূপেন ৰা ব্রাহ্মণোপিস্সাস্স পুব্বুট্ঠাযী পচ্ছানিপাতী কিংকারপটিস্সাৰী মনাপচারী পিযৰাদী… ৰেস্সোপিস্সাস্স… সুদ্দোপিস্সাস্স … খত্তিযোপিস্সাস্স পুব্বুট্ঠাযী পচ্ছানিপাতী কিংকারপটিস্সাৰী মনাপচারী পিযৰাদী’’তি? ‘‘ব্রাহ্মণস্স চেপি, ভো কচ্চান, ইজ্ঝেয্য ধনেন ৰা ধঞ্ঞেন ৰা রজতেন ৰা জাতরূপেন ৰা ব্রাহ্মণোপিস্সাস্স পুব্বুট্ঠাযী পচ্ছানিপাতী কিংকারপটিস্সাৰী মনাপচারী পিযৰাদী… ৰেস্সোপিস্সাস্স… সুদ্দোপিস্সাস্স … খত্তিযোপিস্সাস্স পুব্বুট্ঠাযী পচ্ছানিপাতী কিংকারপটিস্সাৰী মনাপচারী পিযৰাদী’’তি.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, মহারাজ, ৰেস্সস্স চেপি ইজ্ঝেয্য ধনেন ৰা ধঞ্ঞেন ৰা রজতেন ৰা জাতরূপেন ৰা ৰেস্সোপিস্সাস্স পুব্বুট্ঠাযী পচ্ছানিপাতী কিংকারপটিস্সাৰী মনাপচারী পিযৰাদী… সুদ্দোপিস্সাস্স… খত্তিযোপিস্সাস্স… ব্রাহ্মণোপিস্সাস্স পুব্বুট্ঠাযী পচ্ছানিপাতী কিংকারপটিস্সাৰী মনাপচারী পিযৰাদী’’তি? ‘‘ৰেস্সস্স চেপি, ভো কচ্চান, ইজ্ঝেয্য ধনেন ৰা ধঞ্ঞেন ৰা রজতেন ৰা জাতরূপেন ৰা ৰেস্সোপিস্সাস্স পুব্বুট্ঠাযী পচ্ছানিপাতী কিংকারপটিস্সাৰী মনাপচারী পিযৰাদী… সুদ্দোপিস্সাস্স… খত্তিযোপিস্সাস্স… ব্রাহ্মণোপিস্সাস্স পুব্বুট্ঠাযী পচ্ছানিপাতী কিংকারপটিস্সাৰী মনাপচারী পিযৰাদী’’তি.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, মহারাজ, সুদ্দস্স চেপি ইজ্ঝেয্য ধনেন ৰা ধঞ্ঞেন ৰা রজতেন ৰা জাতরূপেন ৰা সুদ্দোপিস্সাস্স পুব্বুট্ঠাযী পচ্ছানিপাতী কিংকারপটিস্সাৰী মনাপচারী পিযৰাদী… খত্তিযোপিস্সাস্স… ব্রাহ্মণোপিস্সাস্স… ৰেস্সোপিস্সাস্স পুব্বুট্ঠাযী পচ্ছানিপাতী কিংকারপটিস্সাৰী মনাপচারী পিযৰাদী’’তি? ‘‘সুদ্দস্স চেপি, ভো কচ্চান, ইজ্ঝেয্য ধনেন ৰা ধঞ্ঞেন ৰা রজতেন ৰা জাতরূপেন ৰা সুদ্দোপিস্সাস্স পুব্বুট্ঠাযী পচ্ছানিপাতী কিংকারপটিস্সাৰী মনাপচারী পিযৰাদীতি… খত্তিযোপিস্সাস্স… ব্রাহ্মণোপিস্সাস্স… ৰেস্সোপিস্সাস্স পুব্বুট্ঠাযী পচ্ছানিপাতী কিংকারপটিস্সাৰী মনাপচারী পিযৰাদী’’তি.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, মহারাজ, যদি এৰং সন্তে, ইমে চত্তারো ৰণ্ণা সমসমা হোন্তি নো ৰা? কথং ৰা তে এত্থ হোতী’’তি? ‘‘অদ্ধা খো, ভো কচ্চান, এৰং সন্তে, ইমে চত্তারো ৰণ্ণা সমসমা হোন্তি. নেসং [নাসং (সী.), নাহং (স্যা. কং.)] এত্থ কিঞ্চি নানাকরণং সমনুপস্সামী’’তি. ‘‘ইমিনাপি খো এতং, মহারাজ, পরিযাযেন ৰেদিতব্বং যথা ঘোসো যেৰেসো লোকস্মিং – ‘ব্রাহ্মণোৰ সেট্ঠো ৰণ্ণো, হীনো অঞ্ঞো ৰণ্ণো…পে… ব্রহ্মদাযাদা’’’তি.
৩১৯. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, মহারাজ, ইধস্স খত্তিযো পাণাতিপাতী অদিন্নাদাযী কামেসুমিচ্ছাচারী মুসাৰাদী পিসুণৰাচো ফরুসৰাচো সম্ফপ্পলাপী অভিজ্ঝালু ব্যাপন্নচিত্তো মিচ্ছাদিট্ঠি [মিচ্ছাদিট্ঠী (সব্বত্থ)] কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপজ্জেয্য নো ৰা? কথং ৰা তে এত্থ হোতী’’তি? ‘‘খত্তিযোপি হি, ভো কচ্চান, পাণাতিপাতী অদিন্নাদাযী কামেসুমিচ্ছাচারী মুসাৰাদী পিসুণৰাচো ফরুসৰাচো সম্ফপ্পলাপী অভিজ্ঝালু ব্যাপন্নচিত্তো মিচ্ছাদিট্ঠি কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপজ্জেয্য. এৰং মে এত্থ হোতি, এৰঞ্চ পন মে এতং অরহতং সুত’’ন্তি.
‘‘সাধু সাধু, মহারাজ! সাধু খো তে এতং, মহারাজ, এৰং হোতি, সাধু চ পন তে এতং অরহতং সুতং. তং কিং মঞ্ঞসি, মহারাজ, ইধস্স ব্রাহ্মণো…পে… ইধস্স ৰেস্সো…পে… ইধস্স সুদ্দো পাণাতিপাতী অদিন্নাদাযী…পে… মিচ্ছাদিট্ঠি কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপজ্জেয্য নো ৰা? কথং ৰা তে এত্থ হোতী’’তি? ‘‘সুদ্দোপি হি, ভো কচ্চান, পাণাতিপাতী অদিন্নাদাযী…পে… মিচ্ছাদিট্ঠি কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপজ্জেয্য. এৰং মে এত্থ হোতি, এৰঞ্চ পন মে এতং অরহতং সুত’’ন্তি.
‘‘সাধু সাধু, মহারাজ! সাধু খো তে এতং, মহারাজ, এৰং হোতি, সাধু চ পন তে এতং অরহতং সুতং. তং কিং মঞ্ঞসি, মহারাজ, যদি এৰং সন্তে, ইমে চত্তারো ৰণ্ণা সমসমা হোন্তি নো ৰা? কথং ৰা তে এত্থ হোতী’’তি? ‘‘অদ্ধা খো, ভো কচ্চান, এৰং সন্তে, ইমে চত্তারো ৰণ্ণা সমসমা হোন্তি. নেসং এত্থ কিঞ্চি নানাকরণং সমনুপস্সামী’’তি. ‘‘ইমিনাপি খো এতং, মহারাজ, পরিযাযেন ৰেদিতব্বং যথা ঘোসো যেৰেসো লোকস্মিং – ‘ব্রাহ্মণোৰ সেট্ঠো ৰণ্ণো, হীনো অঞ্ঞো ৰণ্ণো…পে… ব্রহ্মদাযাদা’’’তি.
৩২০. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, মহারাজ, ইধস্স খত্তিযো পাণাতিপাতা পটিৰিরতো, অদিন্নাদানা পটিৰিরতো, কামেসুমিচ্ছাচারা পটিৰিরতো, মুসাৰাদা পটিৰিরতো, পিসুণায ৰাচায পটিৰিরতো, ফরুসায ৰাচায পটিৰিরতো, সম্ফপ্পলাপা পটিৰিরতো, অনভিজ্ঝালু অব্যাপন্নচিত্তো সম্মাদিট্ঠি [সম্মাদিট্ঠী (স্যা. কং. পী. ক.)] কাযস্স ভেদা পরং মরণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জেয্য নো ৰা? কথং ৰা তে এত্থ হোতী’’তি? ‘‘খত্তিযোপি হি, ভো কচ্চান, পাণাতিপাতা পটিৰিরতো, অদিন্নাদানা পটিৰিরতো, কামেসুমিচ্ছাচারা পটিৰিরতো, মুসাৰাদা পটিৰিরতো, পিসুণায ৰাচায পটিৰিরতো, ফরুসায ৰাচায পটিৰিরতো, সম্ফপ্পলাপা পটিৰিরতো, অনভিজ্ঝালু অব্যাপন্নচিত্তো সম্মাদিট্ঠি কাযস্স ভেদা পরং মরণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জেয্য. এৰং মে এত্থ হোতি, এৰঞ্চ পন মে এতং অরহতং সুত’’ন্তি.
‘‘সাধু সাধু, মহারাজ! সাধু খো তে এতং, মহারাজ, এৰং হোতি, সাধু চ পন তে এতং অরহতং সুতং. তং কিং মঞ্ঞসি, মহারাজ, ইধস্স ব্রাহ্মণো, ইধস্স ৰেস্সো, ইধস্স সুদ্দো পাণাতিপাতা পটিৰিরতো অদিন্নাদানা পটিৰিরতো…পে… সম্মাদিট্ঠি কাযস্স ভেদা পরং মরণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জেয্য নো ৰা? কথং ৰা তে এত্থ হোতী’’তি? ‘‘সুদ্দোপি হি, ভো কচ্চান, পাণাতিপাতা পটিৰিরতো, অদিন্নাদানা পটিৰিরতো…পে… সম্মাদিট্ঠি কাযস্স ভেদা পরং মরণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জেয্য. এৰং মে এত্থ হোতি, এৰঞ্চ পন মে এতং অরহতং সুত’’ন্তি.
‘‘সাধু সাধু, মহারাজ! সাধু খো তে এতং, মহারাজ, এৰং হোতি, সাধু চ পন তে এতং অরহতং সুতং. তং কিং মঞ্ঞসি, মহারাজ, যদি এৰং সন্তে, ইমে চত্তারো ৰণ্ণা সমসমা হোন্তি নো ৰা? কথং ৰা তে এত্থ হোতী’’তি? ‘‘অদ্ধা খো, ভো কচ্চান, এৰং সন্তে, ইমে চত্তারো ৰণ্ণা সমসমা হোন্তি. নেসং এত্থ কিঞ্চি নানাকরণং সমনুপস্সামী’’তি. ‘‘ইমিনাপি খো এতং, মহারাজ, পরিযাযেন ৰেদিতব্বং যথা ঘোসো যেৰেসো লোকস্মিং – ‘ব্রাহ্মণোৰ সেট্ঠো ৰণ্ণো, হীনো অঞ্ঞো ৰণ্ণো…পে… ব্রহ্মদাযাদা’’’তি.
৩২১. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, মহারাজ, ইধ খত্তিযো সন্ধিং ৰা ছিন্দেয্য, নিল্লোপং ৰা হরেয্য, একাগারিকং ৰা করেয্য, পরিপন্থে ৰা তিট্ঠেয্য, পরদারং ৰা গচ্ছেয্য, তঞ্চে তে পুরিসা গহেত্ৰা দস্সেয্যুং – ‘অযং তে, দেৰ, চোরো আগুচারী. ইমস্স যং ইচ্ছসি তং দণ্ডং পণেহী’তি. কিন্তি নং করেয্যাসী’’তি? ‘‘ঘাতেয্যাম ৰা, ভো কচ্চান, জাপেয্যাম ৰা পব্বাজেয্যাম ৰা যথাপচ্চযং ৰা করেয্যাম. তং কিস্স হেতু? যা হিস্স, ভো কচ্চান, পুব্বে ‘খত্তিযো’তি সমঞ্ঞা সাস্স অন্তরহিতা; চোরোত্ৰেৰ সঙ্খ্যং [সঙ্খং (সী. স্যা. কং. পী.)] গচ্ছতী’’তি.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, মহারাজ, ইধ ব্রাহ্মণো, ইধ ৰেস্সো, ইধ সুদ্দো সন্ধিং ৰা ছিন্দেয্য, নিল্লোপং ৰা হরেয্য, একাগারিকং ৰা করেয্য, পরিপন্থে ৰা তিট্ঠেয্য, পরদারং ৰা গচ্ছেয্য, তঞ্চে তে পুরিসা গহেত্ৰা দস্সেয্যুং – ‘অযং তে, দেৰ, চোরো আগুচারী. ইমস্স যং ইচ্ছসি তং দণ্ডং পণেহী’তি. কিন্তি নং করেয্যাসী’’তি? ‘‘ঘাতেয্যাম ৰা, ভো কচ্চান, জাপেয্যাম ৰা পব্বাজেয্যাম ৰা যথাপচ্চযং ৰা করেয্যাম. তং কিস্স হেতু? যা হিস্স, ভো কচ্চান, পুব্বে ‘সুদ্দো’তি সমঞ্ঞা সাস্স অন্তরহিতা; চোরোত্ৰেৰ সঙ্খ্যং গচ্ছতী’’তি.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, মহারাজ, যদি এৰং সন্তে, ইমে চত্তারো ৰণ্ণা সমসমা হোন্তি নো ৰা? কথং ৰা তে এত্থ হোতী’’তি? ‘‘অদ্ধা খো, ভো কচ্চান, এৰং সন্তে, ইমে চত্তারো ৰণ্ণা সমসমা হোন্তি. নেসং এত্থ কিঞ্চি নানাকরণং সমনুপস্সামী’’তি. ‘‘ইমিনাপি খো এতং, মহারাজ, পরিযাযেন ৰেদিতব্বং যথা ঘোসো যেৰেসো লোকস্মিং – ‘ব্রাহ্মণোৰ সেট্ঠো ৰণ্ণো, হীনো অঞ্ঞো ৰণ্ণো…পে… ব্রহ্মদাযাদা’’’তি.
৩২২. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, মহারাজ, ইধ খত্তিযো কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতো অস্স ৰিরতো পাণাতিপাতা, ৰিরতো অদিন্নাদানা, ৰিরতো মুসাৰাদা, রত্তূপরতো, একভত্তিকো, ব্রহ্মচারী, সীলৰা, কল্যাণধম্মো? কিন্তি নং করেয্যাসী’’তি? ‘‘অভিৰাদেয্যাম ৰা [পি (দী. নি. ১.১৮৪, ১৮৭ সামঞ্ঞফলে)], ভো কচ্চান, পচ্চুট্ঠেয্যাম ৰা আসনেন ৰা নিমন্তেয্যাম অভিনিমন্তেয্যাম ৰা নং চীৰরপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপ্পচ্চযভেসজ্জপরিক্খারেহি ধম্মিকং ৰা অস্স রক্খাৰরণগুত্তিং সংৰিদহেয্যাম. তং কিস্স হেতু? যা হিস্স, ভো কচ্চান, পুব্বে ‘খত্তিযো’তি সমঞ্ঞা সাস্স অন্তরহিতা; সমণোত্ৰেৰ সঙ্খ্যং গচ্ছতী’’তি.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, মহারাজ, ইধ ব্রাহ্মণো, ইধ ৰেস্সো, ইধ সুদ্দো কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতো অস্স ৰিরতো পাণাতিপাতা, ৰিরতো অদিন্নাদানা ৰিরতো মুসাৰাদা, রত্তূপরতো, একভত্তিকো, ব্রহ্মচারী, সীলৰা, কল্যাণধম্মো? কিন্তি নং করেয্যাসী’’তি? ‘‘অভিৰাদেয্যাম ৰা, ভো কচ্চান, পচ্চুট্ঠেয্যাম ৰা আসনেন ৰা নিমন্তেয্যাম অভিনিমন্তেয্যাম ৰা নং চীৰরপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপ্পচ্চযভেসজ্জপরিক্খারেহি ধম্মিকং ৰা অস্স রক্খাৰরণগুত্তিং সংৰিদহেয্যাম. তং কিস্স হেতু? যা হিস্স, ভো কচ্চান, পুব্বে ‘সুদ্দো’তি সমঞ্ঞা সাস্স অন্তরহিতা; সমণোত্ৰেৰ সঙ্খ্যং গচ্ছতী’’তি.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, মহারাজ, যদি এৰং সন্তে, ইমে চত্তারো ৰণ্ণা সমসমা হোন্তি নো ৰা? কথং ৰা তে এত্থ হোতী’’তি? ‘‘অদ্ধা খো, ভো কচ্চান, এৰং সন্তে, ইমে চত্তারো ৰণ্ণা সমসমা হোন্তি. নেসং এত্থ কিঞ্চি নানাকরণং সমনুপস্সামী’’তি. ‘‘ইমিনাপি খো এতং, মহারাজ, পরিযাযেন ৰেদিতব্বং যথা ঘোসো যেৰেসো লোকস্মিং – ‘ব্রাহ্মণোৰ সেট্ঠো ৰণ্ণো, হীনো অঞ্ঞো ৰণ্ণো; ব্রাহ্মণোৰ সুক্কো ৰণ্ণো, কণ্হো অঞ্ঞো ৰণ্ণো; ব্রাহ্মণাৰ সুজ্ঝন্তি, নো অব্রাহ্মণা; ব্রাহ্মণাৰ ব্রহ্মুনো পুত্তা ওরসা মুখতো জাতা ব্রহ্মজা ব্রহ্মনিম্মিতা ব্রহ্মদাযাদা’’’তি.
৩২৩. এৰং ৰুত্তে, রাজা মাধুরো অৰন্তিপুত্তো আযস্মন্তং মহাকচ্চানং এতদৰোচ – ‘‘অভিক্কন্তং, ভো কচ্চান, অভিক্কন্তং, ভো কচ্চান! সেয্যথাপি, ভো কচ্চান, নিক্কুজ্জিতং ৰা উক্কুজ্জেয্য, পটিচ্ছন্নং ৰা ৰিৰরেয্য, মূল়্হস্স ৰা মগ্গং আচিক্খেয্য, অন্ধকারে ৰা তেলপজ্জোতং ধারেয্য – ‘চক্খুমন্তো রূপানি দক্খন্তী’তি; এৰমেৰং ভোতা কচ্চানেন অনেকপরিযাযেন ধম্মো পকাসিতো. এসাহং ভৰন্তং কচ্চানং সরণং গচ্ছামি ধম্মঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ. উপাসকং মং ভৰং কচ্চানো ধারেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সরণং গত’’ন্তি. ‘‘মা খো মং ত্ৰং, মহারাজ, সরণং অগমাসি. তমেৰ ত্ৰং [তমেতং ত্ৰং (স্যা. কং.), তমেতং (ক.)] ভগৰন্তং সরণং গচ্ছ যমহং সরণং গতো’’তি. ‘‘কহং পন, ভো কচ্চান, এতরহি সো ভগৰা ৰিহরতি অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি? ‘‘পরিনিব্বুতো খো, মহারাজ, এতরহি সো ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি. ‘‘সচেপি মযং, ভো কচ্চান, সুণেয্যাম তং ভগৰন্তং দসসু যোজনেসু, দসপি মযং যোজনানি গচ্ছেয্যাম তং ভগৰন্তং দস্সনায অরহন্তং সম্মাসম্বুদ্ধং. সচেপি মযং, ভো কচ্চান, সুণেয্যাম তং ভগৰন্তং ৰীসতিযা যোজনেসু, তিংসায যোজনেসু, চত্তারীসায যোজনেসু, পঞ্ঞাসায যোজনেসু, পঞ্ঞাসম্পি মযং যোজনানি গচ্ছেয্যাম তং ভগৰন্তং দস্সনায অরহন্তং সম্মাসম্বুদ্ধং. যোজনসতে চেপি মযং ভো কচ্চান, সুণেয্যাম তং ভগৰন্তং, যোজনসতম্পি মযং গচ্ছেয্যাম তং ভগৰন্তং দস্সনায অরহন্তং সম্মাসম্বুদ্ধং. যতো চ, ভো কচ্চান, পরিনিব্বুতো সো ভগৰা, পরিনিব্বুতম্পি মযং ভগৰন্তং সরণং গচ্ছাম ধম্মঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ. উপাসকং মং ভৰং কচ্চানো ধারেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সরণং গত’’ন্তি.
মধুরসুত্তং নিট্ঠিতং চতুত্থং.
৫. বোধিরাজকুমারসুত্তং
৩২৪. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা ভগ্গেসু ৰিহরতি সুসুমারগিরে ভেসকল়াৰনে মিগদাযে. তেন খো পন সমযেন বোধিস্স রাজকুমারস্স কোকনদো [কোকনুদো (স্যা. কং. ক.)] নাম পাসাদো অচিরকারিতো হোতি অনজ্ঝাৰুট্ঠো সমণেন ৰা ব্রাহ্মণেন ৰা কেনচি ৰা মনুস্সভূতেন. অথ খো বোধি রাজকুমারো সঞ্জিকাপুত্তং মাণৰং আমন্তেসি – ‘‘এহি ত্ৰং, সম্ম সঞ্জিকাপুত্ত, যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কম; উপসঙ্কমিত্ৰা মম ৰচনেন ভগৰতো পাদে সিরসা ৰন্দ, অপ্পাবাধং অপ্পাতঙ্কং লহুট্ঠানং বলং ফাসুৰিহারং পুচ্ছ – ‘বোধি, ভন্তে, রাজকুমারো ভগৰতো পাদে সিরসা ৰন্দতি, অপ্পাবাধং অপ্পাতঙ্কং লহুট্ঠানং বলং ফাসুৰিহারং পুচ্ছতী’তি. এৰঞ্চ ৰদেহি – ‘অধিৰাসেতু কির, ভন্তে, ভগৰা বোধিস্স রাজকুমারস্স স্ৰাতনায ভত্তং সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেনা’’’তি. ‘‘এৰং, ভো’’তি খো সঞ্জিকাপুত্তো মাণৰো বোধিস্স রাজকুমারস্স পটিস্সুত্ৰা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো সঞ্জিকাপুত্তো মাণৰো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘বোধি খো [বোধি ভো গোতম (সী. স্যা. কং. পী.)] রাজকুমারো ভোতো গোতমস্স পাদে সিরসা ৰন্দতি, অপ্পাবাধং অপ্পাতঙ্কং লহুট্ঠানং বলং ফাসুৰিহারং পুচ্ছতি. এৰঞ্চ ৰদেতি – ‘অধিৰাসেতু কির ভৰং গোতমো বোধিস্স রাজকুমারস্স স্ৰাতনায ভত্তং সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেনা’’’তি. অধিৰাসেসি ভগৰা তুণ্হীভাৰেন. অথ খো সঞ্জিকাপুত্তো মাণৰো ভগৰতো অধিৰাসনং ৰিদিত্ৰা উট্ঠাযাসনা যেন বোধি রাজকুমারো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা বোধিং রাজকুমারং এতদৰোচ – ‘‘অৰোচুম্হ ভোতো ৰচনেন তং ভৰন্তং গোতমং – ‘বোধি খো রাজকুমারো ভোতো গোতমস্স পাদে সিরসা ৰন্দতি, অপ্পাবাধং অপ্পাতঙ্কং লহুট্ঠানং বলং ফাসুৰিহারং পুচ্ছতি. এৰঞ্চ ৰদেতি – অধিৰাসেতু কির ভৰং গোতমো বোধিস্স রাজকুমারস্স স্ৰাতনায ভত্তং সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেনা’তি. অধিৰুট্ঠঞ্চ পন সমণেন গোতমেনা’’তি.
৩২৫. অথ খো বোধি রাজকুমারো তস্সা রত্তিযা অচ্চযেন সকে নিৰেসনে পণীতং খাদনীযং ভোজনীযং পটিযাদাপেত্ৰা, কোকনদঞ্চ পাসাদং ওদাতেহি দুস্সেহি সন্থরাপেত্ৰা যাৰ পচ্ছিমসোপানকল়েৰরা [কল়েবরা (সী.)], সঞ্জিকাপুত্তং মাণৰং আমন্তেসি – ‘‘এহি ত্ৰং, সম্ম সঞ্জিকাপুত্ত, যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কম; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতো কালং আরোচেহি – ‘কালো, ভন্তে, নিট্ঠিতং ভত্ত’’’ন্তি. ‘‘এৰং, ভো’’তি খো সঞ্জিকাপুত্তো মাণৰো বোধিস্স রাজকুমারস্স পটিস্সুত্ৰা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতো কালং আরোচেসি – ‘‘কালো, ভো গোতম, নিট্ঠিতং ভত্ত’’ন্তি. অথ খো ভগৰা পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায যেন বোধিস্স রাজকুমারস্স নিৰেসনং তেনুপসঙ্কমি. তেন খো পন সমযেন বোধি রাজকুমারো বহিদ্ৰারকোট্ঠকে ঠিতো হোতি ভগৰন্তং আগমযমানো. অদ্দসা খো বোধি রাজকুমারো ভগৰন্তং দূরতোৰ আগচ্ছন্তং. দিস্ৰান পচ্চুগ্গন্ত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা পুরক্খত্ৰা যেন কোকনদো পাসাদো তেনুপসঙ্কমি. অথ খো ভগৰা পচ্ছিমং সোপানকল়েৰরং নিস্সায অট্ঠাসি. অথ খো বোধি রাজকুমারো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অভিরুহতু [অভিরূহতু (স্যা. কং. পী.) অক্কমতু (চূল়ৰ. ২৬৮)], ভন্তে, ভগৰা দুস্সানি, অভিরুহতু সুগতো দুস্সানি; যং মম অস্স দীঘরত্তং হিতায সুখাযা’’তি. এৰং ৰুত্তে, ভগৰা তুণ্হী অহোসি. দুতিযম্পি খো…পে… ততিযম্পি খো বোধি রাজকুমারো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অভিরুহতু, ভন্তে, ভগৰা. দুস্সানি, অভিরুহতু সুগতো দুস্সানি; যং মম অস্স দীঘরত্তং হিতায সুখাযা’’তি.
৩২৬. অথ খো ভগৰা আযস্মন্তং আনন্দং অপলোকেসি. অথ খো আযস্মা আনন্দো বোধিং রাজকুমারং এতদৰোচ – ‘‘সংহরতু, রাজকুমার, দুস্সানি; ন ভগৰা চেলপটিকং [চেলপত্তিকং (সী. পী.)] অক্কমিস্সতি. পচ্ছিমং জনতং তথাগতো অনুকম্পতী’’তি [অপলোকেতীতি (সব্বত্থ)]. অথ খো বোধি রাজকুমারো দুস্সানি সংহরাপেত্ৰা উপরিকোকনদপাসাদে [উপরিকোকনদে পাসাদে (সী. পী. ৰিনযেচ), উপরিকোকনদে (স্যা. কং.)] আসনানি পঞ্ঞপেসি. অথ খো ভগৰা কোকনদং পাসাদং অভিরুহিত্ৰা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেন. অথ খো বোধি রাজকুমারো বুদ্ধপ্পমুখং ভিক্খুসঙ্ঘং পণীতেন খাদনীযেন ভোজনীযেন সহত্থা সন্তপ্পেসি সম্পৰারেসি. অথ খো বোধি রাজকুমারো ভগৰন্তং ভুত্তাৰিং ওনীতপত্তপাণিং অঞ্ঞতরং নীচং আসনং গহেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো বোধি রাজকুমারো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘ময্হং খো, ভন্তে, এৰং হোতি – ‘ন খো সুখেন সুখং অধিগন্তব্বং, দুক্খেন খো সুখং অধিগন্তব্ব’’’ন্তি.
৩২৭. ‘‘ময্হম্পি খো, রাজকুমার, পুব্বেৰ সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধস্স বোধিসত্তস্সেৰ সতো এতদহোসি – ‘ন খো সুখেন সুখং অধিগন্তব্বং, দুক্খেন খো সুখং অধিগন্তব্ব’ন্তি. সো খো অহং, রাজকুমার, অপরেন সমযেন দহরোৰ সমানো সুসুকাল়কেসো ভদ্রেন যোব্বনেন সমন্নাগতো পঠমেন ৰযসা অকামকানং মাতাপিতূনং অস্সুমুখানং রুদন্তানং কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিং. সো এৰং পব্বজিতো সমানো কিংকুসলগৰেসী [কিংকুসলংগৰেসী (ক.)] অনুত্তরং সন্তিৰরপদং পরিযেসমানো যেন আল়ারো কালামো তেনুপসঙ্কমিং; উপসঙ্কমিত্ৰা আল়ারং কালামং এতদৰোচং – ‘ইচ্ছামহং, আৰুসো কালাম, ইমস্মিং ধম্মৰিনযে ব্রহ্মচরিযং চরিতু’ন্তি. এৰং ৰুত্তে, রাজকুমার, আল়ারো কালামো মং এতদৰোচ – ‘ৰিহরতাযস্মা, তাদিসো অযং ধম্মো যত্থ ৰিঞ্ঞূ পুরিসো নচিরস্সেৰ সকং আচরিযকং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরেয্যা’তি. সো খো অহং, রাজকুমার, নচিরস্সেৰ খিপ্পমেৰ তং ধম্মং পরিযাপুণিং. সো খো অহং, রাজকুমার, তাৰতকেনেৰ ওট্ঠপহতমত্তেন লপিতলাপনমত্তেন ঞাণৰাদঞ্চ ৰদামি, থেরৰাদঞ্চ জানামি পস্সামীতি চ পটিজানামি, অহঞ্চেৰ অঞ্ঞে চ. তস্স ময্হং, রাজকুমার, এতদহোসি – ‘ন খো আল়ারো কালামো ইমং ধম্মং কেৰলং সদ্ধামত্তকেন সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরামীতি পৰেদেতি; অদ্ধা আল়ারো কালামো ইমং ধম্মং জানং পস্সং ৰিহরতী’তি.
‘‘অথ খ্ৰাহং, রাজকুমার, যেন আল়ারো কালামো তেনুপসঙ্কমিং; উপসঙ্কমিত্ৰা আল়ারং কালামং এতদৰোচং – ‘কিত্তাৰতা নো, আৰুসো কালাম, ইমং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরামীতি পৰেদেসী’তি [উপসম্পজ্জ পৰেদেসীতি (সী. স্যা. কং. পী.)]? এৰং ৰুত্তে, রাজকুমার, আল়ারো কালামো আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং পৰেদেসি. তস্স ময্হং, রাজকুমার, এতদহোসি – ‘ন খো আল়ারস্সেৰ কালামস্স অত্থি সদ্ধা, ময্হংপত্থি সদ্ধা; ন খো আল়ারস্সেৰ কালামস্স অত্থি ৰীরিযং…পে… সতি… সমাধি… পঞ্ঞা, ময্হংপত্থি পঞ্ঞা. যংনূনাহং যং ধম্মং আল়ারো কালামো সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরামীতি পৰেদেতি তস্স ধম্মস্স সচ্ছিকিরিযায পদহেয্য’ন্তি. সো খো অহং, রাজকুমার, নচিরস্সেৰ খিপ্পমেৰ তং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহাসিং. অথ খ্ৰাহং, রাজকুমার, যেন আল়ারো কালামো তেনুপসঙ্কমিং; উপসঙ্কমিত্ৰা আল়ারং কালামং এতদৰোচং – ‘এত্তাৰতা নো, আৰুসো কালাম, ইমং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ পৰেদেসী’তি? ‘এত্তাৰতা খো অহং, আৰুসো, ইমং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ পৰেদেমী’তি. ‘অহম্পি খো, আৰুসো, এত্তাৰতা ইমং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরামী’তি. ‘লাভা নো, আৰুসো, সুলদ্ধং নো, আৰুসো, যে মযং আযস্মন্তং তাদিসং সব্রহ্মচারিং পস্সাম. ইতি যাহং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ পৰেদেমি, তং ত্ৰং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরসি. যং ত্ৰং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরসি, তমহং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ পৰেদেমি. ইতি যাহং ধম্মং জানামি তং ত্ৰং ধম্মং জানাসি; যং ত্ৰং ধম্মং জানাসি তমহং ধম্মং জানামি. ইতি যাদিসো অহং, তাদিসো তুৰং; যাদিসো তুৰং তাদিসো অহং. এহি দানি, আৰুসো, উভোৰ সন্তা ইমং গণং পরিহরামা’তি. ইতি খো, রাজকুমার, আল়ারো কালামো আচরিযো মে সমানো (অত্তনো) [( ) নত্থি (সী. স্যা. কং. পী.)] অন্তেৰাসিং মং সমানং অত্তনা [অত্তনো (সী. পী.)] সমসমং ঠপেসি, উল়ারায চ মং পূজায পূজেসি. তস্স ময্হং, রাজকুমার, এতদহোসি – ‘নাযং ধম্মো নিব্বিদায ন ৰিরাগায ন নিরোধায ন উপসমায ন অভিঞ্ঞায ন সম্বোধায ন নিব্বানায সংৰত্ততি, যাৰদেৰ আকিঞ্চঞ্ঞাযতনূপপত্তিযা’তি. সো খো অহং, রাজকুমার, তং ধম্মং অনলঙ্করিত্ৰা তস্মা ধম্মা নিব্বিজ্জ অপক্কমিং.
৩২৮. ‘‘সো খো অহং, রাজকুমার, কিংকুসলগৰেসী অনুত্তরং সন্তিৰরপদং পরিযেসমানো যেন উদকো [উদ্দকো (সী. স্যা. কং. পী.)] রামপুত্তো তেনুপসঙ্কমিং; উপসঙ্কমিত্ৰা উদকং রামপুত্তং এতদৰোচং – ‘ইচ্ছামহং, আৰুসো [আৰুসো রাম (সী. স্যা. কং. ক.) পস্স ম. নি. ১.২৭৮ পাসরাসিসুত্তে], ইমস্মিং ধম্মৰিনযে ব্রহ্মচরিযং চরিতু’ন্তি. এৰং ৰুত্তে, রাজকুমার, উদকো রামপুত্তো মং এতদৰোচ – ‘ৰিহরতাযস্মা, তাদিসো অযং ধম্মো যত্থ ৰিঞ্ঞূ পুরিসো নচিরস্সেৰ সকং আচরিযকং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরেয্যা’তি. সো খো অহং, রাজকুমার, নচিরস্সেৰ খিপ্পমেৰ তং ধম্মং পরিযাপুণিং. সো খো অহং, রাজকুমার, তাৰতকেনেৰ ওট্ঠপহতমত্তেন লপিতলাপনমত্তেন ঞাণৰাদঞ্চ ৰদামি, থেরৰাদঞ্চ জানামি পস্সামীতি চ পটিজানামি, অহঞ্চেৰ অঞ্ঞে চ. তস্স ময্হং, রাজকুমার, এতদহোসি – ‘ন খো রামো ইমং ধম্মং কেৰলং সদ্ধামত্তকেন সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরামীতি পৰেদেসি; অদ্ধা রামো ইমং ধম্মং জানং পস্সং ৰিহাসী’তি. অথ খ্ৰাহং, রাজকুমার, যেন উদকো রামপুত্তো তেনুপসঙ্কমিং; উপসঙ্কমিত্ৰা উদকং রামপুত্তং এতদৰোচং – ‘কিত্তাৰতা নো, আৰুসো, রামো ইমং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরামীতি পৰেদেসী’তি? এৰং ৰুত্তে, রাজকুমার, উদকো রামপুত্তো নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং পৰেদেসি. তস্স ময্হং, রাজকুমার, এতদহোসি – ‘ন খো রামস্সেৰ অহোসি সদ্ধা, ময্হংপত্থি সদ্ধা; ন খো রামস্সেৰ অহোসি ৰীরিযং…পে… সতি… সমাধি… পঞ্ঞা, ময্হংপত্থি পঞ্ঞা. যংনূনাহং যং ধম্মং রামো সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরামীতি পৰেদেতি তস্স ধম্মস্স সচ্ছিকিরিযায পদহেয্য’ন্তি. সো খো অহং, রাজকুমার, নচিরস্সেৰ খিপ্পমেৰ তং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহাসিং.
‘‘অথ খ্ৰাহং, রাজকুমার, যেন উদকো রামপুত্তো তেনুপসঙ্কমিং; উপসঙ্কমিত্ৰা উদকং রামপুত্তং এতদৰোচং – ‘এত্তাৰতা নো, আৰুসো, রামো ইমং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ পৰেদেসী’তি? ‘এত্তাৰতা খো, আৰুসো, রামো ইমং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ পৰেদেসী’তি. ‘অহম্পি খো, আৰুসো, এত্তাৰতা ইমং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরামী’তি. ‘লাভা নো, আৰুসো, সুলদ্ধং নো, আৰুসো, যে মযং আযস্মন্তং তাদিসং সব্রহ্মচারিং পস্সাম. ইতি যং ধম্মং রামো সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ পৰেদেসি তং ত্ৰং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরসি. যং ত্ৰং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরসি তং ধম্মং রামো সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ পৰেদেসি. ইতি যং ধম্মং রামো অভিঞ্ঞাসি তং ত্ৰং ধম্মং জানাসি; যং ত্ৰং ধম্মং জানাসি তং ধম্মং রামো অভিঞ্ঞাসি. ইতি যাদিসো রামো অহোসি তাদিসো তুৰং, যাদিসো তুৰং তাদিসো রামো অহোসি. এহি দানি, আৰুসো, তুৰং ইমং গণং পরিহরা’তি. ইতি খো, রাজকুমার, উদকো রামপুত্তো সব্রহ্মচারী মে সমানো আচরিযট্ঠানে মং ঠপেসি, উল়ারায চ মং পূজায পূজেসি. তস্স ময্হং, রাজকুমার, এতদহোসি – ‘নাযং ধম্মো নিব্বিদায ন ৰিরাগায ন নিরোধায ন উপসমায ন অভিঞ্ঞায ন সম্বোধায ন নিব্বানায সংৰত্ততি, যাৰদেৰ নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনূপপত্তিযা’তি. সো খো অহং, রাজকুমার, তং ধম্মং অনলঙ্করিত্ৰা তস্মা ধম্মা নিব্বিজ্জ অপক্কমিং.
৩২৯. ‘‘সো খো অহং, রাজকুমার, কিংকুসলগৰেসী অনুত্তরং সন্তিৰরপদং পরিযেসমানো, মগধেসু অনুপুব্বেন চারিকং চরমানো, যেন উরুৰেলা সেনানিগমো তদৰসরিং. তত্থদ্দসং রমণীযং ভূমিভাগং, পাসাদিকঞ্চ ৰনসণ্ডং, নদীঞ্চ সন্দন্তিং সেতকং সুপতিত্থং, রমণীযং সমন্তা চ গোচরগামং. তস্স ময্হং, রাজকুমার, এতদহোসি – ‘রমণীযো ৰত, ভো, ভূমিভাগো, পাসাদিকো চ ৰনসণ্ডো, নদিঞ্চ সন্দন্তিং সেতকা সুপতিত্থা, রমণীযা সমন্তা [সামন্তা (?) পুরিমপিট্ঠেপি] চ গোচরগামো. অলং ৰতিদং কুলপুত্তস্স পধানত্থিকস্স পধানাযা’তি. সো খো অহং, রাজকুমার, তত্থেৰ নিসীদিং – ‘অলমিদং পধানাযা’তি. অপিস্সু মং, রাজকুমার, তিস্সো উপমা পটিভংসু অনচ্ছরিযা পুব্বে অস্সুতপুব্বা.
‘‘সেয্যথাপি, রাজকুমার, অল্লং কট্ঠং সস্নেহং উদকে নিক্খিত্তং. অথ পুরিসো আগচ্ছেয্য উত্তরারণিং আদায – ‘অগ্গিং অভিনিব্বত্তেস্সামি, তেজো পাতুকরিস্সামী’তি. তং কিং মঞ্ঞসি, রাজকুমার, অপি নু সো পুরিসো অমুং অল্লং কট্ঠং সস্নেহং উদকে নিক্খিত্তং উত্তরারণিং আদায অভিমন্থেন্তো [অভিমত্থন্তো (স্যা. কং. ক.)] অগ্গিং অভিনিব্বত্তেয্য, তেজো পাতুকরেয্যা’’তি? ‘‘নো হিদং, ভন্তে. তং কিস্স হেতু? অদুঞ্হি, ভন্তে, অল্লং কট্ঠং সস্নেহং তঞ্চ পন উদকে নিক্খিত্তং, যাৰদেৰ চ পন সো পুরিসো কিলমথস্স ৰিঘাতস্স ভাগী অস্সা’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, রাজকুমার, যে হি কেচি সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা কাযেন চেৰ চিত্তেন চ কামেহি অৰূপকট্ঠা ৰিহরন্তি, যো চ নেসং কামেসু কামচ্ছন্দো কামস্নেহো কামমুচ্ছা কামপিপাসা কামপরিল়াহো সো চ অজ্ঝত্তং ন সুপ্পহীনো হোতি, ন সুপ্পটিপ্পস্সদ্ধো. ওপক্কমিকা চেপি তে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণা দুক্খা তিব্বা খরা কটুকা ৰেদনা ৰেদযন্তি, অভব্বাৰ তে ঞাণায দস্সনায অনুত্তরায সম্বোধায. নো চেপি তে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণা ওপক্কমিকা দুক্খা তিব্বা খরা কটুকা ৰেদনা ৰেদযন্তি, অভব্বাৰ তে ঞাণায দস্সনায অনুত্তরায সম্বোধায. অযং খো মং, রাজকুমার, পঠমা উপমা পটিভাসি অনচ্ছরিযা পুব্বে অস্সুতপুব্বা.