২. রট্ঠপালসুত্তং
২৯৩. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা কুরূসু চারিকং চরমানো মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং যেন থুল্লকোট্ঠিকং [থূলকোট্ঠিকং (সী. স্যা. কং. পী.)] নাম কুরূনং নিগমো তদৰসরি. অস্সোসুং খো থুল্লকোট্ঠিকা [থূলকোট্ঠিতকা (সী. স্যা. কং. পী.)] ব্রাহ্মণগহপতিকা – ‘‘সমণো খলু, ভো, গোতমো সক্যপুত্তো সক্যকুলা পব্বজিতো কুরূসু চারিকং চরমানো মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং থুল্লকোট্ঠিকং অনুপ্পত্তো. তং খো পন ভৰন্তং গোতমং এৰং কল্যাণো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গতো – ‘ইতিপি সো ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৰিজ্জাচরণসম্পন্নো সুগতো লোকৰিদূ অনুত্তরো পুরিসদম্মসারথি সত্থা দেৰমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৰা’তি. সো ইমং লোকং সদেৰকং সমারকং সব্রহ্মকং সস্সমণব্রাহ্মণিং পজং সদেৰমনুস্সং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা পৰেদেতি. সো ধম্মং দেসেতি আদিকল্যাণং মজ্ঝেকল্যাণং পরিযোসানকল্যাণং সাত্থং সব্যঞ্জনং, কেৰলপরিপুণ্ণং পরিসুদ্ধং ব্রহ্মচরিযং পকাসেতি. সাধু খো পন তথারূপানং অরহতং দস্সনং হোতী’’তি. অথ খো থুল্লকোট্ঠিকা ব্রাহ্মণগহপতিকা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা অপ্পেকচ্চে ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু; অপ্পেকচ্চে ভগৰতা সদ্ধিং সম্মোদিংসু, সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু; অপ্পেকচ্চে যেন ভগৰা তেনঞ্জলিং পণামেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু; অপ্পেকচ্চে ভগৰতো সন্তিকে নামগোত্তং সাৰেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু; অপ্পেকচ্চে তুণ্হীভূতা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্নে খো থুল্লকোট্ঠিকে ব্রাহ্মণগহপতিকে ভগৰা ধম্মিযা কথায সন্দস্সেসি সমাদপেসি সমুত্তেজেসি সম্পহংসেসি.
২৯৪. তেন খো পন সমযেন রট্ঠপালো নাম কুলপুত্তো তস্মিংযেৰ থুল্লকোট্ঠিকে অগ্গকুলস্স [অগ্গকুলিকস্স (সী. স্যা. কং. পী.)] পুত্তো তিস্সং পরিসাযং নিসিন্নো হোতি. অথ খো রট্ঠপালস্স কুলপুত্তস্স এতদহোসি – ‘‘যথা যথা খ্ৰাহং ভগৰতা ধম্মং দেসিতং আজানামি [যথা যথা খো ভগৰা ধম্মং দেসেতি (সী.)], নযিদং সুকরং অগারং অজ্ঝাৰসতা একন্তপরিপুণ্ণং একন্তপরিসুদ্ধং সঙ্খলিখিতং ব্রহ্মচরিযং চরিতুং. যংনূনাহং কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজেয্য’’ন্তি. অথ খো থুল্লকোট্ঠিকা ব্রাহ্মণগহপতিকা ভগৰতা ধম্মিযা কথায সন্দস্সিতা সমাদপিতা সমুত্তেজিতা সম্পহংসিতা ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দিত্ৰা অনুমোদিত্ৰা উট্ঠাযাসনা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা পক্কমিংসু. অথ খো রট্ঠপালো কুলপুত্তো অচিরপক্কন্তেসু থুল্লকোট্ঠিকেসু ব্রাহ্মণগহপতিকেসু যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো রট্ঠপালো কুলপুত্তো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘যথা যথাহং, ভন্তে, ভগৰতা ধম্মং দেসিতং আজানামি, নযিদং সুকরং অগারং অজ্ঝাৰসতা একন্তপরিপুণ্ণং একন্তপরিসুদ্ধং সঙ্খলিখিতং ব্রহ্মচরিযং চরিতুং. ইচ্ছামহং, ভন্তে, কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতুং. লভেয্যাহং, ভন্তে, ভগৰতো সন্তিকে পব্বজ্জং, লভেয্যং উপসম্পদং. পব্বাজেতু মং ভগৰা’’তি [এত্থ ‘‘লভেয্যাহং…পে… উপসম্পদং’’তি ৰাক্যদ্ৰযং সব্বেসুপি মূলপোত্থকেসু দিস্সতি, পারাজিকপাল়িযং পন সুদিন্নভাণৰারে এতং নত্থি. ‘‘পব্বাজেতু মং ভগৰা’’তি ইদং পন ৰাক্যং মরম্মপোত্থকে যেৰ দিস্সতি, পারাজিকপাল়িযঞ্চ তদেৰ অত্থি]. ‘‘অনুঞ্ঞাতোসি পন ত্ৰং, রট্ঠপাল, মাতাপিতূহি অগারস্মা অনগারিযং পব্বজ্জাযা’’তি? ‘‘ন খোহং, ভন্তে, অনুঞ্ঞাতো মাতাপিতূহি অগারস্মা অনগারিযং পব্বজ্জাযা’’তি. ‘‘ন খো, রট্ঠপাল, তথাগতা অননুঞ্ঞাতং মাতাপিতূহি পুত্তং পব্বাজেন্তী’’তি. ‘‘স্ৰাহং, ভন্তে, তথা করিস্সামি যথা মং মাতাপিতরো অনুজানিস্সন্তি অগারস্মা অনগারিযং পব্বজ্জাযা’’তি.
২৯৫. অথ খো রট্ঠপালো কুলপুত্তো উট্ঠাযাসনা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা যেন মাতাপিতরো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা মাতাপিতরো এতদৰোচ – ‘‘অম্মতাতা, যথা যথাহং ভগৰতা ধম্মং দেসিতং আজানামি, নযিদং সুকরং অগারং অজ্ঝাৰসতা একন্তপরিপুণ্ণং একন্তপরিসুদ্ধং সঙ্খলিখিতং ব্রহ্মচরিযং চরিতুং. ইচ্ছামহং কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতুং. অনুজানাথ মং অগারস্মা অনগারিযং পব্বজ্জাযা’’তি. এৰং ৰুত্তে, রট্ঠপালস্স কুলপুত্তস্স মাতাপিতরো রট্ঠপালং কুলপুত্তং এতদৰোচুং – ‘‘ত্ৰং খোসি, তাত রট্ঠপাল, অম্হাকং একপুত্তকো পিযো মনাপো সুখেধিতো সুখপরিভতো [সুখপরিহতো (স্যা. কং. ক.) (এহি ত্ৰং তাত রট্ঠপাল ভুঞ্জ চ পিৰ চ পরিচারে হি চ, ভুঞ্জন্তো পিৰন্তো পরিচারেন্তো কামে পরিভুঞ্জন্তো পুঞ্ঞানি করোন্তো অভিরমস্সু, ন তং মযং অনুজানাম অগারস্মা অনগারিযং পব্বজ্জায,) সব্বত্থ দিস্সতি, সুদিন্নকণ্ডে পন নত্থি, অট্ঠকথাসুপি ন দস্সিতং]. ন ত্ৰং, তাত রট্ঠপাল, কস্সচি দুক্খস্স জানাসি. মরণেনপি তে মযং অকামকা ৰিনা ভৰিস্সাম. কিং পন মযং তং জীৰন্তং অনুজানিস্সাম অগারস্মা অনগারিযং পব্বজ্জাযা’’তি? দুতিযম্পি খো রট্ঠপালো কুলপুত্তো…পে… ততিযম্পি খো রট্ঠপালো কুলপুত্তো মাতাপিতরো এতদৰোচ – ‘‘অম্মতাতা, যথা যথাহং ভগৰতা ধম্মং দেসিতং আজানামি, নযিদং সুকরং অগারং অজ্ঝাৰসতা একন্তপরিপুণ্ণং একন্তপরিসুদ্ধং সঙ্খলিখিতং ব্রহ্মচরিযং চরিতুং. ইচ্ছামহং কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতুং. অনুজানাথ মং অগারস্মা অনগারিযং পব্বজ্জাযা’’তি. ততিযম্পি খো রট্ঠপালস্স কুলপুত্তস্স মাতাপিতরো রট্ঠপালং কুলপুত্তং এতদৰোচুং – ‘‘ত্ৰং খোসি, তাত রট্ঠপাল, অম্হাকং একপুত্তকো পিযো মনাপো সুখেধিতো সুখপরিভতো. ন ত্ৰং, তাত রট্ঠপাল, কস্সচি দুক্খস্স জানাসি. মরণেনপি তে মযং অকামকা ৰিনা ভৰিস্সাম. কিং পন মযং তং জীৰন্তং অনুজানিস্সাম অগারস্মা অনগারিযং পব্বজ্জাযা’’তি?
২৯৬. অথ খো রট্ঠপালো কুলপুত্তো – ‘‘ন মং মাতাপিতরো অনুজানন্তি অগারস্মা অনগারিযং পব্বজ্জাযা’’তি তত্থেৰ অনন্তরহিতায ভূমিযা নিপজ্জি – ‘‘ইধেৰ মে মরণং ভৰিস্সতি পব্বজ্জা ৰা’’তি. অথ খো রট্ঠপালো কুলপুত্তো একম্পি ভত্তং ন ভুঞ্জি, দ্ৰেপি ভত্তানি ন ভুঞ্জি, তীণিপি ভত্তানি ন ভুঞ্জি, চত্তারিপি ভত্তানি ন ভুঞ্জি, পঞ্চপি ভত্তানি ন ভুঞ্জি, ছপি ভত্তানি ন ভুঞ্জি, সত্তপি ভত্তানি ন ভুঞ্জি. অথ খো রট্ঠপালস্স কুলপুত্তস্স মাতাপিতরো রট্ঠপালং কুলপুত্তং এতদৰোচুং – ‘‘ত্ৰং খোসি, তাত রট্ঠপাল, অম্হাকং একপুত্তকো পিযো মনাপো সুখেধিতো সুখপরিভতো. ন ত্ৰং, তাত রট্ঠপাল, কস্সচি, দুক্খস্স জানাসি [‘‘মরণেনপি তে…পে… পব্বজ্জাযা’’তি ৰাক্যদ্ৰযং সী. স্যা. কং. পী. পোত্থকেসু দুতিযট্ঠানে যেৰ দিস্সতি, পারাজিকপাল়িযং পন পঠমট্ঠানে যেৰ দিস্সতি. তস্মা ইধ দুতিযট্ঠানে পুনাগতং অধিকং ৰিয দিস্সতি]. মরণেনপি তে মযং অকামকা ৰিনা ভৰিস্সাম. কিং পন মযং তং জীৰন্তং অনুজানিস্সাম অগারস্মা অনগারিযং পব্বজ্জায. উট্ঠেহি, তাত রট্ঠপাল, ভুঞ্জ চ পিৰ চ পরিচারেহি চ; ভুঞ্জন্তো পিৰন্তো পরিচারেন্তো কামে পরিভুঞ্জন্তো পুঞ্ঞানি করোন্তো অভিরমস্সু. ন তং মযং অনুজানাম অগারস্মা অনগারিযং পব্বজ্জায [‘‘মরণেনপি তে…পে… পব্বজাযা’’তি ৰাক্যদ্ৰযং সী. স্যা. কং. পী. পোত্থকেসু দুতিযট্ঠানে যেৰ দিস্সতি, পারাজিকপাল়িযং পন পঠমট্ঠানে যেৰ দিস্সতি. তস্মা ইধ দুতিযট্ঠানে পুনাগতং অধিকং ৰিয দিস্সতি]. মরণেনপি তে মযং অকামকা ৰিনা ভৰিস্সাম. কিং পন মযং তং জীৰন্তং অনুজানিস্সাম অগারস্মা অনগারিযং পব্বজ্জাযা’’তি? এৰং ৰুত্তে, রট্ঠপালো কুলপুত্তো তুণ্হী অহোসি. দুতিযম্পি খো রট্ঠপালস্স কুলপুত্তস্স মাতাপিতরো রট্ঠপালং কুলপুত্তং এতদৰোচুং…পে… দুতিযম্পি খো রট্ঠপালো কুলপুত্তো তুণ্হী অহোসি. ততিযম্পি খো রট্ঠপালস্স কুলপুত্তস্স মাতাপিতরো রট্ঠপালং কুলপুত্তং এতদৰোচুং – ‘‘ত্ৰং খোসি, তাত রট্ঠপাল, অম্হাকং একপুত্তকো পিযো মনাপো সুখেধিতো সুখপরিভতো. ন ত্ৰং, তাত রট্ঠপাল, কস্সচি দুক্খস্স জানাসি. মরণেনপি তে মযং অকামকা ৰিনা ভৰিস্সাম, কিং পন মযং তং জীৰন্তং অনুজানিস্সাম অগারস্মা অনগারিযং পব্বজ্জায. উট্ঠেহি, তাত রট্ঠপাল, ভুঞ্জ চ পিৰ চ পরিচারেহি চ; ভুঞ্জন্তো পিৰন্তো পরিচারেন্তো কামে পরিভুঞ্জন্তো পুঞ্ঞানি করোন্তো অভিরমস্সু. ন তং মযং অনুজানাম অগারস্মা অনগারিযং পব্বজ্জায. মরণেনপি তে মযং অকামকা ৰিনা ভৰিস্সাম. কিং পন মযং তং জীৰন্তং অনুজানিস্সাম অগারস্মা অনগারিযং পব্বজ্জাযা’’তি? ততিযম্পি খো রট্ঠপালো কুলপুত্তো তুণ্হী অহোসি.
২৯৭. অথ খো রট্ঠপালস্স কুলপুত্তস্স সহাযকা যেন রট্ঠপালো কুলপুত্তো তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা রট্ঠপালং কুলপুত্তং এতদৰোচুং – ‘‘ত্ৰং খোসি [ত্ৰং খো (সী. পী.)], সম্ম রট্ঠপাল, মাতাপিতূনং একপুত্তকো পিযো মনাপো সুখেধিতো সুখপরিভতো. ন ত্ৰং, সম্ম রট্ঠপাল, কস্সচি দুক্খস্স জানাসি. মরণেনপি তে মাতাপিতরো অকামকা ৰিনা ভৰিস্সন্তি. কিং পন তে তং জীৰন্তং অনুজানিস্সন্তি অগারস্মা অনগারিযং পব্বজ্জায. উট্ঠেহি, সম্ম রট্ঠপাল, ভুঞ্জ চ পিৰ চ পরিচারেহি চ; ভুঞ্জন্তো পিৰন্তো পরিচারেন্তো কামে পরিভুঞ্জন্তো পুঞ্ঞানি করোন্তো অভিরমস্সু. ন তং মাতাপিতরো অনুজানিস্সন্তি [অনুজানন্তি (সী. স্যা. কং. পী.)] অগারস্মা অনগারিযং পব্বজ্জায. মরণেনপি তে মাতাপিতরো অকামকা ৰিনা ভৰিস্সন্তি. কিং পন তে তং জীৰন্তং অনুজানিস্সন্তি অগারস্মা অনগারিযং পব্বজ্জাযা’’তি? এৰং ৰুত্তে, রট্ঠপালো কুলপুত্তো তুণ্হী অহোসি. দুতিযম্পি খো… ততিযম্পি খো রট্ঠপালস্স কুলপুত্তস্স সহাযকা রট্ঠপালং কুলপুত্তং এতদৰোচুং – ‘‘ত্ৰং খোসি, সম্ম রট্ঠপাল, মাতাপিতূনং একপুত্তকো পিযো মনাপো সুখেধিতো সুখপরিভতো, ন ত্ৰং, সম্ম রট্ঠপাল, কস্সচি দুক্খস্স জানাসি, মরণেনপি তে মাতাপিতরো অকামকা ৰিনা ভৰিস্সন্তি. কিং পন তে তং জীৰন্তং অনুজানিস্সন্তি অগারস্মা অনগারিযং পব্বজ্জায? উট্ঠেহি, সম্ম রট্ঠপাল, ভুঞ্জ চ পিৰ চ পরিচারেহি চ, ভুঞ্জন্তো পিৰন্তো পরিচারেন্তো কামে পরিভুঞ্জন্তো পুঞ্ঞানি করোন্তো অভিরমস্সু. ন তং মাতাপিতরো অনুজানিস্সন্তি অগারস্মা অনগারিযং পব্বজ্জায, মরণেনপি তে মাতাপিতরো অকামকা ৰিনা ভৰিস্সন্তি. কিং পন তে তং জীৰন্তং অনুজানিস্সন্তি অগারস্মা অনগারিযং পব্বজ্জাযা’’তি? ততিযম্পি খো রট্ঠপালো কুলপুত্তো তুণ্হী অহোসি.
২৯৮. অথ খো রট্ঠপালস্স কুলপুত্তস্স সহাযকা যেন রট্ঠপালস্স কুলপুত্তস্স মাতাপিতরো তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা রট্ঠপালস্স কুলপুত্তস্স মাতাপিতরো এতদৰোচুং – ‘‘অম্মতাতা, এসো রট্ঠপালো কুলপুত্তো তত্থেৰ অনন্তরহিতায ভূমিযা নিপন্নো – ‘ইধেৰ মে মরণং ভৰিস্সতি পব্বজ্জা ৰা’তি. সচে তুম্হে রট্ঠপালং কুলপুত্তং নানুজানিস্সথ অগারস্মা অনগারিযং পব্বজ্জায, তত্থেৰ [তত্থেৰস্স (সী.)] মরণং আগমিস্সতি. সচে পন তুম্হে রট্ঠপালং কুলপুত্তং অনুজানিস্সথ অগারস্মা অনগারিযং পব্বজ্জায, পব্বজিতম্পি নং দক্খিস্সথ. সচে রট্ঠপালো কুলপুত্তো নাভিরমিস্সতি অগারস্মা অনগারিযং পব্বজ্জায, কা তস্স [কা চস্স (সী.)] অঞ্ঞা গতি ভৰিস্সতি? ইধেৰ পচ্চাগমিস্সতি. অনুজানাথ রট্ঠপালং কুলপুত্তং অগারস্মা অনগারিযং পব্বজ্জাযা’’তি. ‘‘অনুজানাম, তাতা, রট্ঠপালং কুলপুত্তং অগারস্মা অনগারিযং পব্বজ্জায. পব্বজিতেন চ পন [পন তে (স্যা. কং. ক.)] মাতাপিতরো উদ্দস্সেতব্বা’’তি. অথ খো রট্ঠপালস্স কুলপুত্তস্স সহাযকা যেন রট্ঠপালো কুলপুত্তো তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা রট্ঠপালং কুলপুত্তং এতদৰোচুং – ‘‘উট্ঠেহি, সম্ম রট্ঠপাল [‘‘ত্ৰং খোসি সম্ম রট্ঠপাল মাতাপিতূনং একপুত্তকো পিযো মনাপো সুখেধিতো সুখপরিহতো, ন ত্ৰং সম্ম রট্ঠপাল কস্সচি দুক্খস্স জানাসি, উট্ঠেহি সম্ম রট্ঠপাল ভুঞ্জ চ পিৰ চ পরিচারেহি চ, ভুঞ্জন্তো পিৰন্তো পরিচারেন্তো কামে পরিভুঞ্জন্তো পুঞ্ঞানি করোন্তো অভিরমস্সু, (সী. পী. ক.)], অনুঞ্ঞাতোসি মাতাপিতূহি অগারস্মা অনগারিযং পব্বজ্জায. পব্বজিতেন চ পন তে মাতাপিতরো উদ্দস্সেতব্বা’’তি.
২৯৯. অথ খো রট্ঠপালো কুলপুত্তো উট্ঠহিত্ৰা বলং গাহেত্ৰা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো রট্ঠপালো কুলপুত্তো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অনুঞ্ঞাতো অহং, ভন্তে, মাতাপিতূহি অগারস্মা অনগারিযং পব্বজ্জায. পব্বাজেতু মং ভগৰা’’তি. অলত্থ খো রট্ঠপালো কুলপুত্তো ভগৰতো সন্তিকে পব্বজ্জং, অলত্থ উপসম্পদং. অথ খো ভগৰা অচিরূপসম্পন্নে আযস্মন্তে রট্ঠপালে অড্ঢমাসূপসম্পন্নে থুল্লকোট্ঠিকে যথাভিরন্তং ৰিহরিত্ৰা যেন সাৰত্থি তেন চারিকং পক্কামি. অনুপুব্বেন চারিকং চরমানো যেন সাৰত্থি তদৰসরি. তত্র সুদং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. অথ খো আযস্মা রট্ঠপালো একো ৰূপকট্ঠো অপ্পমত্তো আতাপী পহিতত্তো ৰিহরন্তো নচিরস্সেৰ – যস্সত্থায কুলপুত্তা সম্মদেৰ অগারস্মা অনগারিযং পব্বজন্তি তদনুত্তরং – ব্রহ্মচরিযপরিযোসানং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহাসি. ‘খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযা’তি অব্ভঞ্ঞাসি. অঞ্ঞতরো খো পনাযস্মা রট্ঠপালো অরহতং অহোসি.
অথ খো আযস্মা রট্ঠপালো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা রট্ঠপালো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘ইচ্ছামহং, ভন্তে, মাতাপিতরো উদ্দস্সেতুং, সচে মং ভগৰা অনুজানাতী’’তি. অথ খো ভগৰা আযস্মতো রট্ঠপালস্স চেতসা চেতো পরিচ্চ [চেতোপরিৰিতক্কং (সী. পী.)] মনসাকাসি. যথা [যদা (সী. পী.)] ভগৰা অঞ্ঞাসি – ‘‘অভব্বো খো রট্ঠপালো কুলপুত্তো সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৰত্তিতু’’ন্তি, অথ খো ভগৰা আযস্মন্তং রট্ঠপালং এতদৰোচ – ‘‘যস্সদানি ত্ৰং, রট্ঠপাল, কালং মঞ্ঞসী’’তি. অথ খো আযস্মা রট্ঠপালো উট্ঠাযাসনা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা সেনাসনং সংসামেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায যেন থুল্লকোট্ঠিকং তেন চারিকং পক্কামি. অনুপুব্বেন চারিকং চরমানো যেন থুল্লকোট্ঠিকো তদৰসরি. তত্র সুদং আযস্মা রট্ঠপালো থুল্লকোট্ঠিকে ৰিহরতি রঞ্ঞো কোরব্যস্স মিগচীরে. অথ খো আযস্মা রট্ঠপালো পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায থুল্লকোট্ঠিকং পিণ্ডায পাৰিসি. থুল্লকোট্ঠিকে সপদানং পিণ্ডায চরমানো যেন সকপিতু নিৰেসনং তেনুপসঙ্কমি. তেন খো পন সমযেন আযস্মতো রট্ঠপালস্স পিতা মজ্ঝিমায দ্ৰারসালায উল্লিখাপেতি. অদ্দসা খো আযস্মতো রট্ঠপালস্স পিতা আযস্মন্তং রট্ঠপালং দূরতোৰ আগচ্ছন্তং. দিস্ৰান এতদৰোচ – ‘‘ইমেহি মুণ্ডকেহি সমণকেহি অম্হাকং একপুত্তকো পিযো মনাপো পব্বাজিতো’’তি. অথ খো আযস্মা রট্ঠপালো সকপিতু নিৰেসনে নেৰ দানং অলত্থ ন পচ্চক্খানং; অঞ্ঞদত্থু অক্কোসমেৰ অলত্থ. তেন খো পন সমযেন আযস্মতো রট্ঠপালস্স ঞাতিদাসী আভিদোসিকং কুম্মাসং ছড্ডেতুকামা হোতি. অথ খো আযস্মা রট্ঠপালো তং ঞাতিদাসিং এতদৰোচ – ‘‘সচেতং, ভগিনি, ছড্ডনীযধম্মং, ইধ মে পত্তে আকিরা’’তি. অথ খো আযস্মতো রট্ঠপালস্স ঞাতিদাসী তং আভিদোসিকং কুম্মাসং আযস্মতো রট্ঠপালস্স পত্তে আকিরন্তী হত্থানঞ্চ পাদানঞ্চ সরস্স চ নিমিত্তং অগ্গহেসি.
৩০০. অথ খো আযস্মতো রট্ঠপালস্স ঞাতিদাসী যেনাযস্মতো রট্ঠপালস্স মাতা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মতো রট্ঠপালস্স মাতরং এতদৰোচ – ‘‘যগ্ঘেয্যে, জানেয্যাসি – ‘অয্যপুত্তো রট্ঠপালো অনুপ্পত্তো’’’তি. ‘‘সচে, জে, সচ্চং ভণসি, অদাসিং তং করোমী’’তি [সচ্চং ৰদসি, অদাসী ভৰসীতি (সী. পী.), সচ্চং ৰদসি, অদাসী ভৰিস্সসি (ক.)]. অথ খো আযস্মতো রট্ঠপালস্স মাতা যেনাযস্মতো রট্ঠপালস্স পিতা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মতো রট্ঠপালস্স পিতরং এতদৰোচ – ‘‘যগ্ঘে, গহপতি, জানেয্যাসি – ‘রট্ঠপালো কির কুলপুত্তো অনুপ্পত্তো’’’তি? তেন খো পন সমযেন আযস্মা রট্ঠপালো তং আভিদোসিকং কুম্মাসং অঞ্ঞতরং কুট্টমূলং [কুড্ডং (সী. স্যা. কং. পী.)] নিস্সায পরিভুঞ্জতি. অথ খো আযস্মতো রট্ঠপালস্স পিতা যেনাযস্মা রট্ঠপালো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মন্তং রট্ঠপালং এতদৰোচ – ‘‘অত্থি নাম, তাত রট্ঠপাল, আভিদোসিকং কুম্মাসং পরিভুঞ্জিস্সসি? ননু, তাত রট্ঠপাল, সকং গেহং গন্তব্ব’’ন্তি? ‘‘কুতো নো, গহপতি, অম্হাকং গেহং অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতানং? অনগারা মযং, গহপতি. অগমম্হ খো তে, গহপতি, গেহং, তত্থ নেৰ দানং অলত্থম্হ ন পচ্চক্খানং; অঞ্ঞদত্থু অক্কোসমেৰ অলত্থম্হা’’তি. ‘‘এহি, তাত রট্ঠপাল, ঘরং গমিস্সামা’’তি. ‘‘অলং, গহপতি, কতং মে অজ্জ ভত্তকিচ্চং’’. ‘‘তেন হি, তাত রট্ঠপাল, অধিৰাসেহি স্ৰাতনায ভত্ত’’ন্তি. অধিৰাসেসি খো আযস্মা রট্ঠপালো তুণ্হীভাৰেন. অথ খো আযস্মতো রট্ঠপালস্স পিতা আযস্মতো রট্ঠপালস্স অধিৰাসনং ৰিদিত্ৰা যেন সকং নিৰেসনং তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা মহন্তং হিরঞ্ঞসুৰণ্ণস্স পুঞ্জং কারাপেত্ৰা কিলঞ্জেহি পটিচ্ছাদেত্ৰা আযস্মতো রট্ঠপালস্স পুরাণদুতিযিকা আমন্তেসি – ‘‘এথ তুম্হে, ৰধুযো, যেন অলঙ্কারেন অলঙ্কতা পুব্বে রট্ঠপালস্স কুলপুত্তস্স পিযা হোথ মনাপা তেন অলঙ্কারেন অলঙ্করোথা’’তি.
৩০১. অথ খো আযস্মতো রট্ঠপালস্স পিতা তস্সা রত্তিযা অচ্চযেন সকে নিৰেসনে পণীতং খাদনীযং ভোজনীযং পটিযাদাপেত্ৰা আযস্মতো রট্ঠপালস্স কালং আরোচেসি – ‘‘কালো, তাত রট্ঠপাল, নিট্ঠিতং ভত্ত’’ন্তি. অথ খো আযস্মা রট্ঠপালো পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায যেন সকপিতু নিৰেসনং তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. অথ খো আযস্মতো রট্ঠপালস্স পিতা তং হিরঞ্ঞসুৰণ্ণস্স পুঞ্জং ৰিৰরাপেত্ৰা আযস্মন্তং রট্ঠপালং এতদৰোচ – ‘‘ইদং তে, তাত রট্ঠপাল, মাতু মত্তিকং ধনং, অঞ্ঞং পেত্তিকং, অঞ্ঞং পিতামহং. সক্কা, তাত রট্ঠপাল, ভোগে চ ভুঞ্জিতুং পুঞ্ঞানি চ কাতুং. এহি ত্ৰং, তাত রট্ঠপাল [রট্ঠপাল সিক্খং পচ্চক্খায (সব্বত্থ)], হীনাযাৰত্তিত্ৰা ভোগে চ ভুঞ্জস্সু পুঞ্ঞানি চ করোহী’’তি. ‘‘সচে মে ত্ৰং, গহপতি, ৰচনং করেয্যাসি, ইমং হিরঞ্ঞসুৰণ্ণস্স পুঞ্জং সকটে আরোপেত্ৰা নিব্বাহাপেত্ৰা মজ্ঝেগঙ্গায নদিযা সোতে ওপিলাপেয্যাসি. তং কিস্স হেতু? যে উপ্পজ্জিস্সন্তি হি তে, গহপতি, ততোনিদানং সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা’’তি. অথ খো আযস্মতো রট্ঠপালস্স পুরাণদুতিযিকা পচ্চেকং পাদেসু গহেত্ৰা আযস্মন্তং রট্ঠপালং এতদৰোচুং – ‘‘কীদিসা নাম তা, অয্যপুত্ত, অচ্ছরাযো যাসং ত্ৰং হেতু ব্রহ্মচরিযং চরসী’’তি? ‘‘ন খো মযং, ভগিনী, অচ্ছরানং হেতু ব্রহ্মচরিযং চরামা’’তি. ‘‘ভগিনিৰাদেন নো অয্যপুত্তো রট্ঠপালো সমুদাচরতী’’তি তা তত্থেৰ মুচ্ছিতা পপতিংসু. অথ খো আযস্মা রট্ঠপালো পিতরং এতদৰোচ – ‘‘সচে, গহপতি, ভোজনং দাতব্বং, দেথ; মা নো ৰিহেঠেথা’’তি. ‘‘ভুঞ্জ, তাত রট্ঠপাল, নিট্ঠিতং ভত্ত’’ন্তি. অথ খো আযস্মতো রট্ঠপালস্স পিতা আযস্মন্তং রট্ঠপালং পণীতেন খাদনীযেন ভোজনীযেন সহত্থা সন্তপ্পেসি সম্পৰারেসি.
৩০২. অথ খো আযস্মা রট্ঠপালো ভুত্তাৰী ওনীতপত্তপাণী ঠিতকোৰ ইমা গাথা অভাসি –
‘‘পস্স চিত্তীকতং বিম্বং, অরুকাযং সমুস্সিতং;
আতুরং বহুসঙ্কপ্পং, যস্স নত্থি ধুৰং ঠিতি.
‘‘পস্স চিত্তীকতং রূপং, মণিনা কুণ্ডলেন চ;
অট্ঠি তচেন ওনদ্ধং, সহ ৰত্থেভি সোভতি.
‘‘অলত্তককতা পাদা, মুখং চুণ্ণকমক্খিতং;
অলং বালস্স মোহায, নো চ পারগৰেসিনো.
‘‘অট্ঠাপদকতা কেসা, নেত্তা অঞ্জনমক্খিতা;
অলং বালস্স মোহায, নো চ পারগৰেসিনো.
‘‘অঞ্জনীৰ নৰা [অঞ্জনীৰণ্ণৰা (ক.)] চিত্তা, পূতিকাযো অলঙ্কতো;
অলং বালস্স মোহায, নো চ পারগৰেসিনো.
‘‘ওদহি মিগৰো পাসং, নাসদা ৰাকরং মিগো;
ভুত্ৰা নিৰাপং গচ্ছাম [গচ্ছামি (স্যা. ক.)], কন্দন্তে মিগবন্ধকে’’তি.
অথ খো আযস্মা রট্ঠপালো ঠিতকোৰ ইমা গাথা ভাসিত্ৰা যেন রঞ্ঞো কোরব্যস্স মিগচীরং তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা অঞ্ঞতরস্মিং রুক্খমূলে দিৰাৰিহারং নিসীদি.
৩০৩. অথ খো রাজা কোরব্যো মিগৰং আমন্তেসি – ‘‘সোধেহি, সম্ম মিগৰ, মিগচীরং উয্যানভূমিং; গচ্ছাম সুভূমিং দস্সনাযা’’তি. ‘‘এৰং, দেৰা’’তি খো মিগৰো রঞ্ঞো কোরব্যস্স পটিস্সুত্ৰা মিগচীরং সোধেন্তো অদ্দস আযস্মন্তং রট্ঠপালং অঞ্ঞতরস্মিং রুক্খমূলে দিৰাৰিহারং নিসিন্নং. দিস্ৰান যেন রাজা কোরব্যো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা রাজানং কোরব্যং এতদৰোচ – ‘‘সুদ্ধং খো তে, দেৰ, মিগচীরং. অত্থি চেত্থ রট্ঠপালো নাম কুলপুত্তো ইমস্মিংযেৰ থুল্লকোট্ঠিকে অগ্গকুলস্স পুত্তো যস্স ত্ৰং অভিণ্হং কিত্তযমানো অহোসি, সো অঞ্ঞতরস্মিং রুক্খমূলে দিৰাৰিহারং নিসিন্নো’’তি. ‘‘তেন হি, সম্ম মিগৰ, অলং দানজ্জ উয্যানভূমিযা. তমেৰ দানি মযং ভৰন্তং রট্ঠপালং পযিরুপাসিস্সামা’’তি. অথ খো রাজা কোরব্যো ‘‘যং তত্থ খাদনীযং ভোজনীযং পটিযত্তং তং সব্বং ৰিস্সজ্জেথা’’তি ৰত্ৰা ভদ্রানি ভদ্রানি যানানি যোজাপেত্ৰা ভদ্রং যানং অভিরুহিত্ৰা ভদ্রেহি ভদ্রেহি যানেহি থুল্লকোট্ঠিকম্হা নিয্যাসি মহচ্চরাজানুভাৰেন [মহচ্চা রাজানুভাৰেন (সী.)] আযস্মন্তং রট্ঠপালং দস্সনায. যাৰতিকা যানস্স ভূমি যানেন গন্ত্ৰা যানা পচ্চোরোহিত্ৰা পত্তিকোৰ উস্সটায উস্সটায পরিসায যেনাযস্মা রট্ঠপালো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মতা রট্ঠপালেন সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং অট্ঠাসি. একমন্তং ঠিতো খো রাজা কোরব্যো আযস্মন্তং রট্ঠপালং এতদৰোচ – ‘‘ইধ ভৰং রট্ঠপাল হত্থত্থরে [কট্ঠত্থরে (স্যা. কং.)] নিসীদতূ’’তি. ‘‘অলং, মহারাজ, নিসীদ ত্ৰং; নিসিন্নো অহং সকে আসনে’’তি. নিসীদি রাজা কোরব্যো পঞ্ঞত্তে আসনে. নিসজ্জ খো রাজা কোরব্যো আযস্মন্তং রট্ঠপালং এতদৰোচ –
৩০৪. ‘‘চত্তারিমানি, ভো রট্ঠপাল, পারিজুঞ্ঞানি যেহি পারিজুঞ্ঞেহি সমন্নাগতা ইধেকচ্চে কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজন্তি. কতমানি চত্তারি? জরাপারিজুঞ্ঞং, ব্যাধিপারিজুঞ্ঞং, ভোগপারিজুঞ্ঞং, ঞাতিপারিজুঞ্ঞং. কতমঞ্চ, ভো রট্ঠপাল, জরাপারিজুঞ্ঞং? ইধ, ভো রট্ঠপাল, একচ্চো জিণ্ণো হোতি ৰুড্ঢো মহল্লকো অদ্ধগতো ৰযোঅনুপ্পত্তো. সো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘অহং খোম্হি এতরহি জিণ্ণো ৰুড্ঢো মহল্লকো অদ্ধগতো ৰযোঅনুপ্পত্তো. ন খো পন মযা সুকরং অনধিগতং ৰা ভোগং অধিগন্তুং অধিগতং ৰা ভোগং ফাতিং কাতুং [ফাতিকত্তুং (সী.)]. যংনূনাহং কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজেয্য’ন্তি. সো তেন জরাপারিজুঞ্ঞেন সমন্নাগতো কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজতি. ইদং ৰুচ্চতি, ভো রট্ঠপাল, জরাপারিজুঞ্ঞং. ভৰং খো পন রট্ঠপালো এতরহি দহরো যুৰা সুসুকাল়কেসো ভদ্রেন যোব্বনেন সমন্নাগতো পঠমেন ৰযসা. তং ভোতো রট্ঠপালস্স জরাপারিজুঞ্ঞং নত্থি. কিং ভৰং রট্ঠপালো ঞত্ৰা ৰা দিস্ৰা ৰা সুত্ৰা ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতো?
‘‘কতমঞ্চ, ভো রট্ঠপাল, ব্যাধিপারিজুঞ্ঞং? ইধ, ভো রট্ঠপাল, একচ্চো আবাধিকো হোতি দুক্খিতো বাল়্হগিলানো. সো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘অহং খোম্হি এতরহি আবাধিকো দুক্খিতো বাল়্হগিলানো. ন খো পন মযা সুকরং অনধিগতং ৰা ভোগং অধিগন্তুং অধিগতং ৰা ভোগং ফাতিং কাতুং. যংনূনাহং কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজেয্য’ন্তি. সো তেন ব্যাধিপারিজুঞ্ঞেন সমন্নাগতো কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজতি. ইদং ৰুচ্চতি, ভো রট্ঠপাল, ব্যাধিপারিজুঞ্ঞং. ভৰং খো পন রট্ঠপালো এতরহি অপ্পাবাধো অপ্পাতঙ্কো সমৰেপাকিনিযা গহণিযা সমন্নাগতো নাতিসীতায নাচ্চুণ্হায. তং ভোতো রট্ঠপালস্স ব্যাধিপারিজুঞ্ঞং নত্থি. কিং ভৰং রট্ঠপালো ঞত্ৰা ৰা দিস্ৰা ৰা সুত্ৰা ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতো?
‘‘কতমঞ্চ, ভো রট্ঠপাল, ভোগপারিজুঞ্ঞং? ইধ, ভো রট্ঠপাল, একচ্চো অড্ঢো হোতি মহদ্ধনো মহাভোগো. তস্স তে ভোগা অনুপুব্বেন পরিক্খযং গচ্ছন্তি. সো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘অহং খো পুব্বে অড্ঢো অহোসিং মহদ্ধনো মহাভোগো. তস্স মে তে ভোগা অনুপুব্বেন পরিক্খযং গতা. ন খো পন মযা সুকরং অনধিগতং ৰা ভোগং অধিগন্তুং অধিগতং ৰা ভোগং ফাতিং কাতুং. যংনূনাহং কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজেয্য’ন্তি. সো তেন ভোগপারিজুঞ্ঞেন সমন্নাগতো কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজতি. ইদং ৰুচ্চতি, ভো রট্ঠপাল, ভোগপারিজুঞ্ঞং. ভৰং খো পন রট্ঠপালো ইমস্মিংযেৰ থুল্লকোট্ঠিকে অগ্গকুলস্স পুত্তো. তং ভোতো রট্ঠপালস্স ভোগপারিজুঞ্ঞং নত্থি. কিং ভৰং রট্ঠপালো ঞত্ৰা ৰা দিস্ৰা ৰা সুত্ৰা ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতো?
‘‘কতমঞ্চ, ভো রট্ঠপাল, ঞাতিপারিজুঞ্ঞং? ইধ, ভো রট্ঠপাল, একচ্চস্স বহূ হোন্তি মিত্তামচ্চা ঞাতিসালোহিতা. তস্স তে ঞাতকা অনুপুব্বেন পরিক্খযং গচ্ছন্তি. সো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘মমং খো পুব্বে বহূ অহেসুং মিত্তামচ্চা ঞাতিসালোহিতা. তস্স মে তে অনুপুব্বেন পরিক্খযং গতা. ন খো পন মযা সুকরং অনধিগতং ৰা ভোগং অধিগন্তুং অধিগতং ৰা ভোগং ফাতিং কাতুং. যংনূনাহং কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজেয্য’ন্তি. সো তেন ঞাতিপারিজুঞ্ঞেন সমন্নাগতো কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজতি. ইদং ৰুচ্চতি, ভো রট্ঠপাল, ঞাতিপারিজুঞ্ঞং. ভোতো খো পন রট্ঠপালস্স ইমস্মিংযেৰ থুল্লকোট্ঠিকে বহূ মিত্তামচ্চা ঞাতিসালোহিতা. তং ভোতো রট্ঠপালস্স ঞাতিপারিজুঞ্ঞং নত্থি. কিং ভৰং রট্ঠপালো ঞত্ৰা ৰা দিস্ৰা ৰা সুত্ৰা ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতো?
‘‘ইমানি খো, ভো রট্ঠপাল, চত্তারি পারিজুঞ্ঞানি, যেহি পারিজুঞ্ঞেহি সমন্নাগতা ইধেকচ্চে কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজন্তি. তানি ভোতো রট্ঠপালস্স নত্থি. কিং ভৰং রট্ঠপালো ঞত্ৰা ৰা দিস্ৰা ৰা সুত্ৰা ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতো’’তি?
৩০৫. ‘‘অত্থি খো, মহারাজ, তেন ভগৰতা জানতা পস্সতা অরহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন চত্তারো ধম্মুদ্দেসা উদ্দিট্ঠা, যে অহং [যমহং (স্যা. কং. ক.)] ঞত্ৰা চ দিস্ৰা চ সুত্ৰা চ অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতো. কতমে চত্তারো? ‘উপনিয্যতি লোকো অদ্ধুৰো’তি খো, মহারাজ, তেন ভগৰতা জানতা পস্সতা অরহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন পঠমো ধম্মুদ্দেসো উদ্দিট্ঠো, যমহং ঞত্ৰা চ দিস্ৰা সুত্ৰা চ অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতো. ‘অতাণো লোকো অনভিস্সরো’তি খো, মহারাজ, তেন ভগৰতা জানতা পস্সতা অরহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন দুতিযো ধম্মুদ্দেসো উদ্দিট্ঠো, যমহং ঞত্ৰা চ দিস্ৰা সুত্ৰা চ অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতো. ‘অস্সকো লোকো, সব্বং পহায গমনীয’ন্তি খো, মহারাজ, তেন ভগৰতা জানতা পস্সতা অরহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন ততিযো ধম্মুদ্দেসো উদ্দিট্ঠো, যমহং ঞত্ৰা চ দিস্ৰা সুত্ৰা চ অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতো. ‘ঊনো লোকো অতিত্তো তণ্হাদাসো’তি খো, মহারাজ, তেন ভগৰতা জানতা পস্সতা অরহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন চতুত্থো ধম্মুদ্দেসো উদ্দিট্ঠো, যমহং ঞত্ৰা চ দিস্ৰা সুত্ৰা চ অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতো. ইমে খো, মহারাজ, তেন ভগৰতা জানতা পস্সতা অরহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন চত্তারো ধম্মুদ্দেসা উদ্দিট্ঠা, যে অহং ঞত্ৰা চ দিস্ৰা সুত্ৰা চ অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতো’’তি.
৩০৬. ‘‘‘উপনিয্যতি লোকো অদ্ধুৰো’তি – ভৰং রট্ঠপালো আহ. ইমস্স, ভো রট্ঠপাল, ভাসিতস্স কথং অত্থো দট্ঠব্বো’’তি? ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, মহারাজ, ত্ৰং ৰীসতিৰস্সুদ্দেসিকোপি পণ্ণৰীসতিৰস্সুদ্দেসিকোপি হত্থিস্মিম্পি কতাৰী অস্সস্মিম্পি কতাৰী রথস্মিম্পি কতাৰী ধনুস্মিম্পি কতাৰী থরুস্মিম্পি কতাৰী ঊরুবলী বাহুবলী অলমত্তো সঙ্গামাৰচরো’’তি? ‘‘অহোসিং অহং, ভো রট্ঠপাল, ৰীসতিৰস্সুদ্দেসিকোপি পণ্ণৰীসতিৰস্সুদ্দেসিকোপি হত্থিস্মিম্পি কতাৰী অস্সস্মিম্পি কতাৰী রথস্মিম্পি কতাৰী ধনুস্মিম্পি কতাৰী থরুস্মিম্পি কতাৰী ঊরুবলী বাহুবলী অলমত্তো সঙ্গামাৰচরো. অপ্পেকদাহং, ভো রট্ঠপাল, ইদ্ধিমাৰ মঞ্ঞে ন [ইদ্ধিমা মঞ্ঞে ন (স্যা. কং.), ইদ্ধিমা চ মঞ্ঞে (সী.), ন ৰিয মঞ্ঞে (ক.)] অত্তনো বলেন সমসমং সমনুপস্সামী’’তি. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, মহারাজ, এৰমেৰ ত্ৰং এতরহি ঊরুবলী বাহুবলী অলমত্তো সঙ্গামাৰচরো’’তি? ‘‘নো হিদং, ভো রট্ঠপাল. এতরহি জিণ্ণো ৰুড্ঢো মহল্লকো অদ্ধগতো ৰযোঅনুপ্পত্তো আসীতিকো মে ৰযো ৰত্ততি. অপ্পেকদাহং, ভো রট্ঠপাল, ‘ইধ পাদং করিস্সামী’তি অঞ্ঞেনেৰ পাদং করোমী’’তি. ‘‘ইদং খো তং, মহারাজ, তেন ভগৰতা জানতা পস্সতা অরহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন সন্ধায ভাসিতং – ‘উপনিয্যতি লোকো অদ্ধুৰো’তি, যমহং ঞত্ৰা চ দিস্ৰা সুত্ৰা চ অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতো’’তি. ‘‘অচ্ছরিযং, ভো রট্ঠপাল, অব্ভুতং, ভো রট্ঠপাল! যাৰ সুভাসিতং চিদং তেন ভগৰতা জানতা পস্সতা অরহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন – ‘উপনিয্যতি লোকো অদ্ধুৰো’তি. উপনিয্যতি হি, ভো রট্ঠপাল, লোকো অদ্ধুৰো.
‘‘সংৰিজ্জন্তে খো, ভো রট্ঠপাল, ইমস্মিং রাজকুলে হত্থিকাযাপি অস্সকাযাপি রথকাযাপি পত্তিকাযাপি, অম্হাকং আপদাসু পরিযোধায ৰত্তিস্সন্তি. ‘অতাণো লোকো অনভিস্সরো’তি – ভৰং রট্ঠপালো আহ. ইমস্স পন, ভো রট্ঠপাল, ভাসিতস্স কথং অত্থো দট্ঠব্বো’’তি? ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, মহারাজ, অত্থি তে কোচি অনুসাযিকো আবাধো’’তি? ‘‘অত্থি মে, ভো রট্ঠপাল, অনুসাযিকো আবাধো. অপ্পেকদা মং, ভো রট্ঠপাল, মিত্তামচ্চা ঞাতিসালোহিতা পরিৰারেত্ৰা ঠিতা হোন্তি – ‘ইদানি রাজা কোরব্যো কালং করিস্সতি, ইদানি রাজা কোরব্যো কালং করিস্সতী’’’তি. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, মহারাজ, লভসি ত্ৰং তে মিত্তামচ্চে ঞাতিসালোহিতে – ‘আযন্তু মে ভোন্তো মিত্তামচ্চা ঞাতিসালোহিতা, সব্বেৰ সন্তা ইমং ৰেদনং সংৰিভজথ, যথাহং লহুকতরিকং ৰেদনং ৰেদিযেয্য’ন্তি – উদাহু ত্ৰংযেৰ তং ৰেদনং ৰেদিযসী’’তি? ‘‘নাহং, ভো রট্ঠপাল, লভামি তে মিত্তামচ্চে ঞাতিসালোহিতে – ‘আযন্তু মে ভোন্তো মিত্তামচ্চা ঞাতিসালোহিতা, সব্বেৰ সন্তা ইমং ৰেদনং সংৰিভজথ, যথাহং লহুকতরিকং ৰেদনং ৰেদিযেয্য’ন্তি. অথ খো অহমেৰ তং ৰেদনং ৰেদিযামী’’তি. ‘‘ইদং খো তং, মহারাজ, তেন ভগৰতা জানতা পস্সতা অরহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন সন্ধায ভাসিতং – ‘অতাণো লোকো অনভিস্সরো’তি, যমহং ঞত্ৰা চ দিস্ৰা সুত্ৰা চ অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতো’’তি. ‘‘অচ্ছরিযং, ভো রট্ঠপাল, অব্ভুতং, ভো রট্ঠপাল! যাৰ সুভাসিতং চিদং তেন ভগৰতা জানতা পস্সতা অরহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন – ‘অতাণো লোকো অনভিস্সরো’তি. অতাণো হি, ভো রট্ঠপাল, লোকো অনভিস্সরো.
‘‘সংৰিজ্জতি খো, ভো রট্ঠপাল, ইমস্মিং রাজকুলে পহূতং হিরঞ্ঞসুৰণ্ণং ভূমিগতঞ্চ ৰেহাসগতঞ্চ. ‘অস্সকো লোকো, সব্বং পহায গমনীয’ন্তি – ভৰং রট্ঠপালো আহ. ইমস্স পন, ভো রট্ঠপাল, ভাসিতস্স কথং অত্থো দট্ঠব্বো’’তি? ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, মহারাজ, যথা ত্ৰং এতরহি পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতো সমঙ্গীভূতো পরিচারেসি, লচ্ছসি ত্ৰং পরত্থাপি – ‘এৰমেৰাহং ইমেহেৰ পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতো সমঙ্গীভূতো পরিচারেমী’তি, উদাহু অঞ্ঞে ইমং ভোগং পটিপজ্জিস্সন্তি, ত্ৰং পন যথাকম্মং গমিস্সসী’’তি? ‘‘যথাহং, ভো রট্ঠপাল, এতরহি পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতো সমঙ্গীভূতো পরিচারেমি, নাহং লচ্ছামি পরত্থাপি – ‘এৰমেৰ ইমেহেৰ পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতো সমঙ্গীভূতো পরিচারেমী’তি. অথ খো অঞ্ঞে ইমং ভোগং পটিপজ্জিস্সন্তি; অহং পন যথাকম্মং গমিস্সামী’’তি. ‘‘ইদং খো তং, মহারাজ, তেন ভগৰতা জানতা পস্সতা অরহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন সন্ধায ভাসিতং – ‘অস্সকো লোকো, সব্বং পহায গমনীয’ন্তি, যমহং ঞত্ৰা চ দিস্ৰা চ সুত্ৰা চ অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতো’’তি. ‘‘অচ্ছরিযং, ভো রট্ঠপাল, অব্ভুতং, ভো রট্ঠপাল! যাৰ সুভাসিতং চিদং তেন ভগৰতা জানতা পস্সতা অরহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন – ‘অস্সকো লোকো, সব্বং পহায গমনীয’ন্তি. অস্সকো হি, ভো রট্ঠপাল, লোকো সব্বং পহায গমনীযং.
‘‘‘ঊনো লোকো অতিত্তো তণ্হাদাসো’তি – ভৰং রট্ঠপালো আহ. ইমস্স, ভো রট্ঠপাল, ভাসিতস্স কথং অত্থো দট্ঠব্বো’’তি? ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, মহারাজ, ফীতং কুরুং অজ্ঝাৰসসী’’তি? ‘‘এৰং, ভো রট্ঠপাল, ফীতং কুরুং অজ্ঝাৰসামী’’তি. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, মহারাজ, ইধ পুরিসো আগচ্ছেয্য পুরত্থিমায দিসায সদ্ধাযিকো পচ্চযিকো. সো তং উপসঙ্কমিত্ৰা এৰং ৰদেয্য – ‘যগ্ঘে, মহারাজ, জানেয্যাসি, অহং আগচ্ছামি পুরত্থিমায দিসায? তত্থদ্দসং মহন্তং জনপদং ইদ্ধঞ্চেৰ ফীতঞ্চ বহুজনং আকিণ্ণমনুস্সং. বহূ তত্থ হত্থিকাযা অস্সকাযা রথকাযা পত্তিকাযা; বহু তত্থ ধনধঞ্ঞং [দন্তাজিনং (সী. স্যা. কং. পী.)]; বহু তত্থ হিরঞ্ঞসুৰণ্ণং অকতঞ্চেৰ কতঞ্চ; বহু তত্থ ইত্থিপরিগ্গহো. সক্কা চ তাৰতকেনেৰ বলমত্তেন [বলত্থেন (সী. স্যা. কং. পী.), বহলত্থেন (ক.)] অভিৰিজিনিতুং. অভিৰিজিন, মহারাজা’তি, কিন্তি নং করেয্যাসী’’তি? ‘‘তম্পি মযং, ভো রট্ঠপাল, অভিৰিজিয অজ্ঝাৰসেয্যামা’’তি. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, মহারাজ, ইধ পুরিসো আগচ্ছেয্য পচ্ছিমায দিসায… উত্তরায দিসায… দক্খিণায দিসায… পরসমুদ্দতো সদ্ধাযিকো পচ্চযিকো. সো তং উপসঙ্কমিত্ৰা এৰং ৰদেয্য – ‘যগ্ঘে, মহারাজ, জানেয্যাসি, অহং আগচ্ছামি পরসমুদ্দতো? তত্থদ্দসং মহন্তং জনপদং ইদ্ধঞ্চেৰ ফীতঞ্চ বহুজনং আকিণ্ণমনুস্সং. বহূ তত্থ হত্থিকাযা অস্সকাযা রথকাযা পত্তিকাযা; বহু তত্থ ধনধঞ্ঞং; বহু তত্থ হিরঞ্ঞসুৰণ্ণং অকতঞ্চেৰ কতঞ্চ; বহু তত্থ ইত্থিপরিগ্গহো. সক্কা চ তাৰতকেনেৰ বলমত্তেন অভিৰিজিনিতুং. অভিৰিজিন, মহারাজা’তি, কিন্তি নং করেয্যাসী’’তি? ‘‘তম্পি মযং, ভো রট্ঠপাল, অভিৰিজিয অজ্ঝাৰসেয্যামা’’তি. ‘‘ইদং খো তং, মহারাজ, তেন ভগৰতা জানতা পস্সতা অরহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন সন্ধায ভাসিতং – ‘ঊনো লোকো অতিত্তো তণ্হাদাসো’তি, যমহং ঞত্ৰা চ দিস্ৰা সুত্ৰা চ অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতো’’তি. ‘‘অচ্ছরিযং, ভো রট্ঠপাল, অব্ভুতং, ভো রট্ঠপাল! যাৰ সুভাসিতং চিদং তেন ভগৰতা জানতা পস্সতা অরহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন – ‘ঊনো লোকো অতিত্তো তণ্হাদাসো’তি. ঊনো হি, ভো রট্ঠপাল, লোকো অতিত্তো তণ্হাদাসো’’তি.
ইদমৰোচ আযস্মা রট্ঠপালো. ইদং ৰত্ৰা অথাপরং এতদৰোচ –
৩০৭. ‘‘পস্সামি লোকে সধনে মনুস্সে,
লদ্ধান ৰিত্তং ন দদন্তি মোহা;
লুদ্ধা ধনং [লদ্ধা ধনং (ক.)] সন্নিচযং করোন্তি,
ভিয্যোৰ কামে অভিপত্থযন্তি.
‘‘রাজা পসয্হা পথৰিং ৰিজিত্ৰা,
সসাগরন্তং মহিমাৰসন্তো [মহিযা ৰসন্তো (সী. ক.)];
ওরং সমুদ্দস্স অতিত্তরূপো,
পারং সমুদ্দস্সপি পত্থযেথ.
‘‘রাজা চ অঞ্ঞে চ বহূ মনুস্সা,
অৰীততণ্হা [অতিত্ততণ্হা (ক.)] মরণং উপেন্তি;
ঊনাৰ হুত্ৰান জহন্তি দেহং,
কামেহি লোকম্হি ন হত্থি তিত্তি.
‘‘কন্দন্তি নং ঞাতী পকিরিয কেসে,
অহোৰতা নো অমরাতি চাহু;
ৰত্থেন নং পারুতং নীহরিত্ৰা,
চিতং সমাদায [সমাধায (সী.)] ততোডহন্তি.
‘‘সো ডয্হতি সূলেহি তুজ্জমানো,
একেন ৰত্থেন পহায ভোগে;
ন মীযমানস্স ভৰন্তি তাণা,
ঞাতীধ মিত্তা অথ ৰা সহাযা.
‘‘দাযাদকা তস্স ধনং হরন্তি,
সত্তো পন গচ্ছতি যেন কম্মং;
ন মীযমানং ধনমন্ৰেতি কিঞ্চি,
পুত্তা চ দারা চ ধনঞ্চ রট্ঠং.
‘‘ন দীঘমাযুং লভতে ধনেন, ন চাপি ৰিত্তেন জরং ৰিহন্তি;
অপ্পং হিদং জীৰিতমাহু ধীরা, অসস্সতং ৰিপ্পরিণামধম্মং.
‘‘অড্ঢা দলিদ্দা চ ফুসন্তি ফস্সং,
বালো চ ধীরো চ তথেৰ ফুট্ঠো;
বালো চ বাল্যা ৰধিতোৰ সেতি,
ধীরো চ [ধীরোৰ (ক.)] ন ৰেধতি ফস্সফুট্ঠো.
‘‘তস্মা হি পঞ্ঞাৰ ধনেন সেয্যো,
যায ৰোসানমিধাধিগচ্ছতি;
অব্যোসিতত্তা [অসোসিতত্তা (সী. পী.)] হি ভৰাভৰেসু,
পাপানি কম্মানি করোন্তি মোহা.
‘‘উপেতি গব্ভঞ্চ পরঞ্চ লোকং,
সংসারমাপজ্জ পরম্পরায;
তস্সপ্পপঞ্ঞো অভিসদ্দহন্তো,
উপেতি গব্ভঞ্চ পরঞ্চ লোকং.
‘‘চোরো যথা সন্ধিমুখে গহিতো,
সকম্মুনা হঞ্ঞতি পাপধম্মো;
এৰং পজা পেচ্চ পরম্হি লোকে,
সকম্মুনা হঞ্ঞতি পাপধম্মো.
‘‘কামাহি চিত্রা মধুরা মনোরমা,
ৰিরূপরূপেন মথেন্তি চিত্তং;
আদীনৰং কামগুণেসু দিস্ৰা,
তস্মা অহং পব্বজিতোম্হি রাজ.
‘‘দুমপ্ফলানেৰ পতন্তি মাণৰা,
দহরা চ ৰুড্ঢা চ সরীরভেদা;
এতম্পি দিস্ৰা [এৰম্পি দিস্ৰা (সী.), এতং ৰিদিত্ৰা (স্যা. কং.)] পব্বজিতোম্হি রাজ,
অপণ্ণকং সামঞ্ঞমেৰ সেয্যো’’তি.
রট্ঠপালসুত্তং নিট্ঠিতং দুতিযং.