৪. দীঘনখসুত্তং
২০১. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা রাজগহে ৰিহরতি গিজ্ঝকূটে পব্বতে সূকরখতাযং. অথ খো দীঘনখো পরিব্বাজকো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং অট্ঠাসি. একমন্তং ঠিতো খো দীঘনখো পরিব্বাজকো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অহঞ্হি, ভো গোতম, এৰংৰাদী এৰংদিট্ঠি – ‘সব্বং মে নক্খমতী’’’তি. ‘‘যাপি খো তে এসা, অগ্গিৰেস্সন, দিট্ঠি – ‘সব্বং মে নক্খমতী’তি, এসাপি তে দিট্ঠি নক্খমতী’’তি? ‘‘এসা চে [এসাপি (ক.)] মে, ভো গোতম, দিট্ঠি খমেয্য, তংপস্স তাদিসমেৰ, তংপস্স তাদিসমেৰা’’তি. ‘‘অতো খো তে, অগ্গিৰেস্সন, বহূ হি বহুতরা লোকস্মিং যে এৰমাহংসু – ‘তংপস্স তাদিসমেৰ, তংপস্স তাদিসমেৰা’তি. তে তঞ্চেৰ দিট্ঠিং নপ্পজহন্তি অঞ্ঞঞ্চ দিট্ঠিং উপাদিযন্তি. অতো খো তে, অগ্গিৰেস্সন, তনূ হি তনুতরা লোকস্মিং যে এৰমাহংসু – ‘তংপস্স তাদিসমেৰ, তংপস্স তাদিসমেৰা’তি. তে তঞ্চেৰ দিট্ঠিং পজহন্তি অঞ্ঞঞ্চ দিট্ঠিং ন উপাদিযন্তি. সন্তগ্গিৰেস্সন, একে সমণব্রাহ্মণা এৰংৰাদিনো এৰংদিট্ঠিনো – ‘সব্বং মে খমতী’তি; সন্তগ্গিৰেস্সন, একে সমণব্রাহ্মণা এৰংৰাদিনো এৰংদিট্ঠিনো – ‘সব্বং মে নক্খমতী’তি; সন্তগ্গিৰেস্সন, একে সমণব্রাহ্মণা এৰংৰাদিনো এৰংদিট্ঠিনো – ‘একচ্চং মে খমতি, একচ্চং মে নক্খমতী’তি. তত্রগ্গিৰেস্সন, যে তে সমণব্রাহ্মণা এৰংৰাদিনো এৰংদিট্ঠিনো – ‘সব্বং মে খমতী’তি তেসমযং দিট্ঠি সারাগায সন্তিকে, সঞ্ঞোগায সন্তিকে, অভিনন্দনায সন্তিকে অজ্ঝোসানায সন্তিকে উপাদানায সন্তিকে; তত্রগ্গিৰেস্সন যে তে সমণব্রাহ্মণা এৰংৰাদিনো এৰংদিট্ঠিনো – ‘সব্বং মে নক্খমতী’তি তেসমযং দিট্ঠি অসারাগায সন্তিকে, অসঞ্ঞোগায সন্তিকে, অনভিনন্দনায সন্তিকে, অনজ্ঝোসানায সন্তিকে, অনুপাদানায সন্তিকে’’তি.
২০২. এৰং ৰুত্তে, দীঘনখো পরিব্বাজকো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘উক্কংসেতি [উক্কংসতি (সী. পী. ক.)] মে ভৰং গোতমো দিট্ঠিগতং, সমুক্কংসেতি [সম্পহংসতি (ক.)] মে ভৰং গোতমো দিট্ঠিগত’’ন্তি. ‘‘তত্রগ্গিৰেস্সন, যে তে সমণব্রাহ্মণা এৰংৰাদিনো এৰংদিট্ঠিনো – ‘একচ্চং মে খমতি, একচ্চং মে নক্খমতী’তি. যা হি তেসং খমতি সাযং দিট্ঠি সারাগায সন্তিকে, সঞ্ঞোগায সন্তিকে, অভিনন্দনায সন্তিকে, অজ্ঝোসানায সন্তিকে, উপাদানায সন্তিকে; যা হি তেসং নক্খমতি সাযং দিট্ঠি অসারাগায সন্তিকে, অসঞ্ঞোগায সন্তিকে, অনভিনন্দনায সন্তিকে, অনজ্ঝোসানায সন্তিকে, অনুপাদানায সন্তিকে. তত্রগ্গিৰেস্সন, যে তে সমণব্রাহ্মণা এৰংৰাদিনো এৰংদিট্ঠিনো – ‘সব্বং মে খমতী’তি তত্থ ৰিঞ্ঞূ পুরিসো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘যা খো মে অযং দিট্ঠি – সব্বং মে খমতীতি, ইমঞ্চে অহং দিট্ঠিং থামসা পরামাসা অভিনিৰিস্স ৰোহরেয্যং – ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞন্তি; দ্ৰীহি মে অস্স ৰিগ্গহো – যো চাযং সমণো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা এৰংৰাদী এৰংদিট্ঠি – সব্বং মে নক্খমতীতি, যো চাযং সমণো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা এৰংৰাদী এৰংদিট্ঠি – একচ্চং মে খমতি, একচ্চং মে নক্খমতীতি – ইমেহি অস্স দ্ৰীহি ৰিগ্গহো. ইতি ৰিগ্গহে সতি ৰিৰাদো, ৰিৰাদে সতি ৰিঘাতো, ৰিঘাতে সতি ৰিহেসা’. ইতি সো ৰিগ্গহঞ্চ ৰিৰাদঞ্চ ৰিঘাতঞ্চ ৰিহেসঞ্চ অত্তনি সম্পস্সমানো তঞ্চেৰ দিট্ঠিং পজহতি অঞ্ঞঞ্চ দিট্ঠিং ন উপাদিযতি. এৰমেতাসং দিট্ঠীনং পহানং হোতি, এৰমেতাসং দিট্ঠীনং পটিনিস্সগ্গো হোতি.
২০৩. ‘‘তত্রগ্গিৰেস্সন, যে তে সমণব্রাহ্মণা এৰংৰাদিনো এৰংদিট্ঠিনো – ‘সব্বং মে নক্খমতী’তি তত্থ ৰিঞ্ঞূ পুরিসো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘যা খো মে অযং দিট্ঠি – সব্বং মে নক্খমতী’তি, ইমঞ্চে অহং দিট্ঠিং থামসা পরামাসা অভিনিৰিস্স ৰোহরেয্যং – ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞন্তি; দ্ৰীহি মে অস্স ৰিগ্গহো – যো চাযং সমণো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা এৰংৰাদী এৰংদিট্ঠি – সব্বং মে খমতীতি, যো চাযং সমণো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা এৰংৰাদী এৰংদিট্ঠি – একচ্চং মে খমতি একচ্চং মে নক্খমতীতি – ইমেহি অস্স দ্ৰীহি ৰিগ্গহো. ইতি ৰিগ্গহে সতি ৰিৰাদো, ৰিৰাদে সতি ৰিঘাতো, ৰিঘাতে সতি ৰিহেসা’. ইতি সো ৰিগ্গহঞ্চ ৰিৰাদঞ্চ ৰিঘাতঞ্চ ৰিহেসঞ্চ অত্তনি সম্পস্সমানো তঞ্চেৰ দিট্ঠিং পজহতি অঞ্ঞঞ্চ দিট্ঠিং ন উপাদিযতি. এৰমেতাসং দিট্ঠীনং পহানং হোতি, এৰমেতাসং দিট্ঠীনং পটিনিস্সগ্গো হোতি.
২০৪. ‘‘তত্রগ্গিৰেস্সন, যে তে সমণব্রাহ্মণা এৰংৰাদিনো এৰংদিট্ঠিনো – ‘একচ্চং মে খমতি, একচ্চং মে নক্খমতী’তি তত্থ ৰিঞ্ঞূ পুরিসো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘যা খো মে অযং দিট্ঠি – একচ্চং মে খমতি, একচ্চং মে নক্খমতীতি, ইমঞ্চে অহং দিট্ঠিং থামসা পরামাসা অভিনিৰিস্স ৰোহরেয্যং – ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞন্তি; দ্ৰীহি মে অস্স ৰিগ্গহো – যো চাযং সমণো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা এৰংৰাদী এৰংদিট্ঠি – সব্বং মে খমতীতি, যো চাযং সমণো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা এৰংৰাদী এৰংদিট্ঠি – সব্বং মে নক্খমতীতি – ইমেহি অস্স দ্ৰীহি ৰিগ্গহো. ইতি ৰিগ্গহে সতি ৰিৰাদো, ৰিৰাদে সতি ৰিঘাতো, ৰিঘাতে সতি ৰিহেসা’. ইতি সো ৰিগ্গহঞ্চ ৰিৰাদঞ্চ ৰিঘাতঞ্চ ৰিহেসঞ্চ অত্তনি সম্পস্সমানো তঞ্চেৰ দিট্ঠিং পজহতি অঞ্ঞঞ্চ দিট্ঠিং ন উপাদিযতি. এৰমেতাসং দিট্ঠীনং পহানং হোতি, এৰমেতাসং দিট্ঠীনং পটিনিস্সগ্গো হোতি.
২০৫. ‘‘অযং খো পনগ্গিৰেস্সন, কাযো রূপী চাতুমহাভূতিকো [চাতুম্মহাভূতিকো (সী. স্যা.)] মাতাপেত্তিকসম্ভৰো ওদনকুম্মাসুপচযো অনিচ্চুচ্ছাদনপরিমদ্দনভেদনৰিদ্ধংসনধম্মো, অনিচ্চতো দুক্খতো রোগতো গণ্ডতো সল্লতো অঘতো আবাধতো পরতো পলোকতো সুঞ্ঞতো অনত্ততো সমনুপস্সিতব্বো. তস্সিমং কাযং অনিচ্চতো দুক্খতো রোগতো গণ্ডতো সল্লতো অঘতো আবাধতো পরতো পলোকতো সুঞ্ঞতো অনত্ততো সমনুপস্সতো যো কাযস্মিং কাযছন্দো কাযস্নেহো কাযন্ৰযতা সা পহীযতি.
‘‘তিস্সো খো ইমা, অগ্গিৰেস্সন, ৰেদনা – সুখা ৰেদনা, দুক্খা ৰেদনা, অদুক্খমসুখা ৰেদনা. যস্মিং, অগ্গিৰেস্সন, সমযে সুখং ৰেদনং ৰেদেতি, নেৰ তস্মিং সমযে দুক্খং ৰেদনং ৰেদেতি, ন অদুক্খমসুখং ৰেদনং ৰেদেতি; সুখংযেৰ তস্মিং সমযে ৰেদনং ৰেদেতি. যস্মিং, অগ্গিৰেস্সন, সমযে দুক্খং ৰেদনং ৰেদেতি, নেৰ তস্মিং সমযে সুখং ৰেদনং ৰেদেতি, ন অদুক্খমসুখং ৰেদনং ৰেদেতি; দুক্খংযেৰ তস্মিং সমযে ৰেদনং ৰেদেতি. যস্মিং, অগ্গিৰেস্সন, সমযে অদুক্খমসুখং ৰেদনং ৰেদেতি, নেৰ তস্মিং সমযে সুখং ৰেদনং ৰেদেতি, ন দুক্খং ৰেদনং ৰেদেতি; অদুক্খমসুখংযেৰ তস্মিং সমযে ৰেদনং ৰেদেতি. সুখাপি খো, অগ্গিৰেস্সন, ৰেদনা অনিচ্চা সঙ্খতা পটিচ্চসমুপ্পন্না খযধম্মা ৰযধম্মা ৰিরাগধম্মা নিরোধধম্মা; দুক্খাপি খো, অগ্গিৰেস্সন, ৰেদনা অনিচ্চা সঙ্খতা পটিচ্চসমুপ্পন্না খযধম্মা ৰযধম্মা ৰিরাগধম্মা নিরোধধম্মা; অদুক্খমসুখাপি খো, অগ্গিৰেস্সন, ৰেদনা অনিচ্চা সঙ্খতা পটিচ্চসমুপ্পন্না খযধম্মা ৰযধম্মা ৰিরাগধম্মা নিরোধধম্মা. এৰং পস্সং, অগ্গিৰেস্সন, সুতৰা অরিযসাৰকো সুখাযপি ৰেদনায নিব্বিন্দতি, দুক্খাযপি ৰেদনায নিব্বিন্দতি, অদুক্খমসুখাযপি ৰেদনায নিব্বিন্দতি; নিব্বিন্দং ৰিরজ্জতি, ৰিরাগা ৰিমুচ্চতি. ৰিমুত্তস্মিং, ৰিমুত্তমিতি ঞাণং হোতি. ‘খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতি. এৰং ৰিমুত্তচিত্তো খো, অগ্গিৰেস্সন, ভিক্খু ন কেনচি সংৰদতি, ন কেনচি ৰিৰদতি, যঞ্চ লোকে ৰুত্তং তেন ৰোহরতি, অপরামস’’ন্তি.
২০৬. তেন খো পন সমযেন আযস্মা সারিপুত্তো ভগৰতো পিট্ঠিতো ঠিতো হোতি ভগৰন্তং বীজযমানো [ৰীজযমানো (সী. পী.)]. অথ খো আযস্মতো সারিপুত্তস্স এতদহোসি – ‘‘তেসং তেসং কির নো ভগৰা ধম্মানং অভিঞ্ঞা পহানমাহ, তেসং তেসং কির নো সুগতো ধম্মানং অভিঞ্ঞা পটিনিস্সগ্গমাহা’’তি. ইতি হিদং আযস্মতো সারিপুত্তস্স পটিসঞ্চিক্খতো অনুপাদায আসৰেহি চিত্তং ৰিমুচ্চি. দীঘনখস্স পন পরিব্বাজকস্স ৰিরজং ৰীতমলং ধম্মচক্খুং উদপাদি – ‘‘যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং সব্বং তং নিরোধধম্ম’’ন্তি. অথ খো দীঘনখো পরিব্বাজকো দিট্ঠধম্মো পত্তধম্মো ৰিদিতধম্মো পরিযোগাল়্হধম্মো তিণ্ণৰিচিকিচ্ছো ৰিগতকথংকথো ৰেসারজ্জপ্পত্তো অপরপ্পচ্চযো সত্থুসাসনে ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অভিক্কন্তং, ভো গোতম, অভিক্কন্তং, ভো গোতম! সেয্যথাপি, ভো গোতম, নিক্কুজ্জিতং ৰা উক্কুজ্জেয্য, পটিচ্ছন্নং ৰা ৰিৰরেয্য, মূল়্হস্স ৰা মগ্গং আচিক্খেয্য, অন্ধকারে ৰা তেলপজ্জোতং ধারেয্য – চক্খুমন্তো রূপানি দক্খন্তীতি – এৰমেৰ খো ভোতা গোতমেন অনেকপরিযাযেন ধম্মো পকাসিতো. এসাহং ভৰন্তং গোতমং সরণং গচ্ছামি ধম্মঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ. উপাসকং মং ভৰং গোতমো ধারেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সরণং গত’’ন্তি.
দীঘনখসুত্তং নিট্ঠিতং চতুত্থং.