১. তেৰিজ্জৰচ্ছসুত্তং

১৮৫. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা ৰেসালিযং ৰিহরতি মহাৰনে কূটাগারসালাযং. তেন খো পন সমযেন ৰচ্ছগোত্তো পরিব্বাজকো একপুণ্ডরীকে পরিব্বাজকারামে পটিৰসতি. অথ খো ভগৰা পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায ৰেসালিং পিণ্ডায পাৰিসি. অথ খো ভগৰতো এতদহোসি – ‘‘অতিপ্পগো খো তাৰ ৰেসালিযং পিণ্ডায চরিতুং; যংনূনাহং যেন একপুণ্ডরীকো পরিব্বাজকারামো যেন ৰচ্ছগোত্তো পরিব্বাজকো তেনুপসঙ্কমেয্য’’ন্তি. অথ খো ভগৰা যেন একপুণ্ডরীকো পরিব্বাজকারামো যেন ৰচ্ছগোত্তো পরিব্বাজকো তেনুপসঙ্কমি. অদ্দসা খো ৰচ্ছগোত্তো পরিব্বাজকো ভগৰন্তং দূরতোৰ আগচ্ছন্তং. দিস্ৰান ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘এতু খো, ভন্তে, ভগৰা. স্ৰাগতং [সাগতং (সী. পী.)], ভন্তে, ভগৰতো. চিরস্সং খো, ভন্তে, ভগৰা ইমং পরিযাযমকাসি যদিদং ইধাগমনায. নিসীদতু, ভন্তে, ভগৰা ইদমাসনং পঞ্ঞত্ত’’ন্তি. নিসীদি ভগৰা পঞ্ঞত্তে আসনে. ৰচ্ছগোত্তোপি খো পরিব্বাজকো অঞ্ঞতরং নীচং আসনং গহেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো ৰচ্ছগোত্তো পরিব্বাজকো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘সুতং মেতং, ভন্তে – ‘সমণো গোতমো সব্বঞ্ঞূ সব্বদস্সাৰী, অপরিসে+সং ঞাণদস্সনং পটিজানাতি, চরতো চ মে তিট্ঠতো চ সুত্তস্স চ জাগরস্স চ সততং সমিতং ঞাণদস্সনং পচ্চুপট্ঠিত’ন্তি. যে তে, ভন্তে, এৰমাহংসু – ‘সমণো গোতমো সব্বঞ্ঞূ সব্বদস্সাৰী, অপরিসেসং ঞাণদস্সনং পটিজানাতি, চরতো চ মে তিট্ঠতো চ সুত্তস্স চ জাগরস্স চ সততং সমিতং ঞাণদস্সনং পচ্চুপট্ঠিত’ন্তি, কচ্চি তে, ভন্তে, ভগৰতো ৰুত্তৰাদিনো, ন চ ভগৰন্তং অভূতেন অব্ভাচিক্খন্তি, ধম্মস্স চানুধম্মং ব্যাকরোন্তি, ন চ কোচি সহধম্মিকো ৰাদানুৰাদো গারয্হং ঠানং আগচ্ছতী’’তি? ‘‘যে তে, ৰচ্ছ, এৰমাহংসু – ‘সমণো গোতমো সব্বঞ্ঞূ সব্বদস্সাৰী, অপরিসেসং ঞাণদস্সনং পটিজানাতি, চরতো চ মে তিট্ঠতো চ সুত্তস্স চ জাগরস্স চ সততং সমিতং ঞাণদস্সনং পচ্চুপট্ঠিত’ন্তি, ন মে তে ৰুত্তৰাদিনো, অব্ভাচিক্খন্তি চ পন মং অসতা অভূতেনা’’তি.

১৮৬. ‘‘কথং ব্যাকরমানা পন মযং, ভন্তে, ৰুত্তৰাদিনো চেৰ ভগৰতো অস্সাম, ন চ ভগৰন্তং অভূতেন অব্ভাচিক্খেয্যাম, ধম্মস্স চানুধম্মং ব্যাকরেয্যাম, ন চ কোচি সহধম্মিকো ৰাদানুৰাদো গারয্হং ঠানং আগচ্ছেয্যা’’তি?

‘‘‘তেৰিজ্জো সমণো গোতমো’তি খো, ৰচ্ছ, ব্যাকরমানো ৰুত্তৰাদী চেৰ মে অস্স, ন চ মং অভূতেন অব্ভাচিক্খেয্য, ধম্মস্স চানুধম্মং ব্যাকরেয্য, ন চ কোচি সহধম্মিকো ৰাদানুৰাদো গারয্হং ঠানং আগচ্ছেয্য. অহঞ্হি, ৰচ্ছ, যাৰদেৰ আকঙ্খামি অনেকৰিহিতং পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরামি, সেয্যথিদং – একম্পি জাতিং দ্ৰেপি জাতিযো…পে… ইতি সাকারং সউদ্দেসং অনেকৰিহিতং পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরামি. অহঞ্হি, ৰচ্ছ, যাৰদেৰ আকঙ্খামি দিব্বেন চক্খুনা ৰিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সামি চৰমানে উপপজ্জমানে হীনে পণীতে সুৰণ্ণে দুব্বণ্ণে সুগতে দুগ্গতে…পে… যথাকম্মূপগে সত্তে পজানামি. অহঞ্হি, ৰচ্ছ, আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরামি.

‘‘‘তেৰিজ্জো সমণো গোতমো’তি খো, ৰচ্ছ, ব্যাকরমানো ৰুত্তৰাদী চেৰ মে অস্স, ন চ মং অভূতেন অব্ভাচিক্খেয্য, ধম্মস্স চানুধম্মং ব্যাকরেয্য, ন চ কোচি সহধম্মিকো ৰাদানুৰাদো গারয্হং ঠানং আগচ্ছেয্যা’’তি.

এৰং ৰুত্তে, ৰচ্ছগোত্তো পরিব্বাজকো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অত্থি নু খো, ভো গোতম, কোচি গিহী গিহিসংযোজনং অপ্পহায কাযস্স ভেদা দুক্খস্সন্তকরো’’তি? ‘‘নত্থি খো, ৰচ্ছ, কোচি গিহী গিহিসংযোজনং অপ্পহায কাযস্স ভেদা দুক্খস্সন্তকরো’’তি.

‘‘অত্থি পন, ভো গোতম, কোচি গিহী গিহিসংযোজনং অপ্পহায কাযস্স ভেদা সগ্গূপগো’’তি? ‘‘ন খো, ৰচ্ছ, একংযেৰ সতং ন দ্ৰে সতানি ন তীণি সতানি ন চত্তারি সতানি ন পঞ্চ সতানি, অথ খো ভিয্যোৰ যে গিহী গিহিসংযোজনং অপ্পহায কাযস্স ভেদা সগ্গূপগা’’তি [‘‘অত্থি খো ৰচ্ছ কোচি গিহী গিহিসংযোজনং অপ্পহায কাযস্স ভেদা সগ্গূপগোতি’’. (ক.)].

‘‘অত্থি নু খো, ভো গোতম, কোচি আজীৰকো [আজীৰিকো (ক.)] কাযস্স ভেদা দুক্খস্সন্তকরো’’তি? ‘‘নত্থি খো, ৰচ্ছ, কোচি আজীৰকো কাযস্স ভেদা দুক্খস্সন্তকরো’’তি.

‘‘অত্থি পন, ভো গোতম, কোচি আজীৰকো কাযস্স ভেদা সগ্গূপগো’’তি? ‘‘ইতো খো সো, ৰচ্ছ, একনৰুতো কপ্পো [ইতো কো ৰচ্ছ একনৰুতে কপ্পে (ক.)] যমহং অনুস্সরামি, নাভিজানামি কঞ্চি আজীৰকং সগ্গূপগং অঞ্ঞত্র একেন; সোপাসি কম্মৰাদী কিরিযৰাদী’’তি. ‘‘এৰং সন্তে, ভো গোতম, সুঞ্ঞং অদুং তিত্থাযতনং অন্তমসো সগ্গূপগেনপী’’তি? ‘‘এৰং, ৰচ্ছ, সুঞ্ঞং অদুং তিত্থাযতনং অন্তমসো সগ্গূপগেনপী’’তি.

ইদমৰোচ ভগৰা. অত্তমনো ৰচ্ছগোত্তো পরিব্বাজকো ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দীতি.

তেৰিজ্জৰচ্ছসুত্তং নিট্ঠিতং পঠমং.