২. মহারাহুলোৰাদসুত্তং

১১৩. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. অথ খো ভগৰা পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায সাৰত্থিং পিণ্ডায পাৰিসি. আযস্মাপি খো রাহুলো পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায ভগৰন্তং পিট্ঠিতো পিট্ঠিতো অনুবন্ধি. অথ খো ভগৰা অপলোকেত্ৰা আযস্মন্তং রাহুলং আমন্তেসি – ‘‘যং কিঞ্চি, রাহুল, রূপং – অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা ওল়ারিকং ৰা সুখুমং ৰা হীনং ৰা পণীতং ৰা যং দূরে সন্তিকে ৰা – সব্বং রূপং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্ব’’ন্তি. ‘‘রূপমেৰ নু খো, ভগৰা, রূপমেৰ নু খো, সুগতা’’তি? ‘‘রূপম্পি, রাহুল, ৰেদনাপি, রাহুল, সঞ্ঞাপি, রাহুল, সঙ্খারাপি, রাহুল, ৰিঞ্ঞাণম্পি, রাহুলা’’তি. অথ খো আযস্মা রাহুলো ‘‘কো নজ্জ [কো নুজ্জ (স্যা. কং.)] ভগৰতা সম্মুখা ওৰাদেন ওৰদিতো গামং পিণ্ডায পৰিসিস্সতী’’তি ততো পটিনিৰত্তিত্ৰা অঞ্ঞতরস্মিং রুক্খমূলে নিসীদি পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা উজুং কাযং পণিধায পরিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৰা. অদ্দসা খো আযস্মা সারিপুত্তো আযস্মন্তং রাহুলং অঞ্ঞতরস্মিং রুক্খমূলে নিসিন্নং পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা উজুং কাযং পণিধায পরিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৰা. দিস্ৰান আযস্মন্তং রাহুলং আমন্তেসি – ‘‘আনাপানস্সতিং, রাহুল, ভাৰনং ভাৰেহি. আনাপানস্সতি, রাহুল, ভাৰনা ভাৰিতা বহুলীকতা মহপ্ফলা হোতি মহানিসংসা’’তি.

১১৪. অথ খো আযস্মা রাহুলো সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৰুট্ঠিতো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা রাহুলো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘কথং ভাৰিতা নু খো, ভন্তে, আনাপানস্সতি, কথং বহুলীকতা মহপ্ফলা হোতি মহানিসংসা’’তি? ‘‘যং কিঞ্চি, রাহুল, অজ্ঝত্তং পচ্চত্তং কক্খল়ং খরিগতং উপাদিন্নং, সেয্যথিদং – কেসা লোমা নখা দন্তা তচো মংসং ন্হারু [নহারু (সী. স্যা. কং. পী.)] অট্ঠি অট্ঠিমিঞ্জং ৰক্কং হদযং যকনং কিলোমকং পিহকং পপ্ফাসং অন্তং অন্তগুণং উদরিযং করীসং, যং ৰা পনঞ্ঞম্পি কিঞ্চি অজ্ঝত্তং পচ্চত্তং কক্খল়ং খরিগতং উপাদিন্নং – অযং ৰুচ্চতি, রাহুল, অজ্ঝত্তিকা পথৰীধাতু [পঠৰীধাতু (সী. স্যা. কং. পী.)]. যা চেৰ খো পন অজ্ঝত্তিকা পথৰীধাতু যা চ বাহিরা পথৰীধাতু, পথৰীধাতুরেৰেসা. তং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি – এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং. এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দিস্ৰা পথৰীধাতুযা নিব্বিন্দতি, পথৰীধাতুযা চিত্তং ৰিরাজেতি’’.

১১৫. ‘‘কতমা চ, রাহুল, আপোধাতু? আপোধাতু সিযা অজ্ঝত্তিকা, সিযা বাহিরা. কতমা চ, রাহুল, অজ্ঝত্তিকা আপোধাতু? যং অজ্ঝত্তং পচ্চত্তং আপো আপোগতং উপাদিন্নং, সেয্যথিদং – পিত্তং সেম্হং পুব্বো লোহিতং সেদো মেদো অস্সু ৰসা খেল়ো সিঙ্ঘাণিকা লসিকা মুত্তং, যং ৰা পনঞ্ঞম্পি কিঞ্চি অজ্ঝত্তং পচ্চত্তং আপো আপোগতং উপাদিন্নং – অযং ৰুচ্চতি, রাহুল, অজ্ঝত্তিকা আপোধাতু. যা চেৰ খো পন অজ্ঝত্তিকা আপোধাতু যা চ বাহিরা আপোধাতু আপোধাতুরেৰেসা. তং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি – এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং. এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দিস্ৰা আপোধাতুযা নিব্বিন্দতি, আপোধাতুযা চিত্তং ৰিরাজেতি.

১১৬. ‘‘কতমা চ, রাহুল, তেজোধাতু? তেজোধাতু সিযা অজ্ঝত্তিকা, সিযা বাহিরা. কতমা চ, রাহুল, অজ্ঝত্তিকা তেজোধাতু? যং অজ্ঝত্তং পচ্চত্তং তেজো তেজোগতং উপাদিন্নং, সেয্যথিদং – যেন চ সন্তপ্পতি যেন চ জীরীযতি যেন চ পরিডয্হতি যেন চ অসিতপীতখাযিতসাযিতং সম্মা পরিণামং গচ্ছতি, যং ৰা পনঞ্ঞম্পি কিঞ্চি অজ্ঝত্তং পচ্চত্তং তেজো তেজোগতং উপাদিন্নং – অযং ৰুচ্চতি, রাহুল, অজ্ঝত্তিকা তেজোধাতু. যা চেৰ খো পন অজ্ঝত্তিকা তেজোধাতু যা চ বাহিরা তেজোধাতু তেজোধাতুরেৰেসা. তং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি – এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং. এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দিস্ৰা তেজোধাতুযা নিব্বিন্দতি, তেজোধাতুযা চিত্তং ৰিরাজেতি.

১১৭. ‘‘কতমা চ, রাহুল, ৰাযোধাতু? ৰাযোধাতু সিযা অজ্ঝত্তিকা, সিযা বাহিরা. কতমা চ, রাহুল, অজ্ঝত্তিকা ৰাযোধাতু? যং অজ্ঝত্তং পচ্চত্তং ৰাযো ৰাযোগতং উপাদিন্নং, সেয্যথিদং – উদ্ধঙ্গমা ৰাতা, অধোগমা ৰাতা, কুচ্ছিসযা ৰাতা, কোট্ঠাসযা [কোট্ঠসযা (সী. পী.)] ৰাতা, অঙ্গমঙ্গানুসারিনো ৰাতা, অস্সাসো পস্সাসো, ইতি যং ৰা পনঞ্ঞম্পি কিঞ্চি অজ্ঝত্তং পচ্চত্তং ৰাযো ৰাযোগতং উপাদিন্নং – অযং ৰুচ্চতি, রাহুল, অজ্ঝত্তিকা ৰাযোধাতু. যা চেৰ খো পন অজ্ঝত্তিকা ৰাযোধাতু যা চ বাহিরা ৰাযোধাতু ৰাযোধাতুরেৰেসা. তং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি – এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং. এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দিস্ৰা ৰাযোধাতুযা নিব্বিন্দতি, ৰাযোধাতুযা চিত্তং ৰিরাজেতি.

১১৮. ‘‘কতমা চ, রাহুল, আকাসধাতু? আকাসধাতু সিযা অজ্ঝত্তিকা, সিযা বাহিরা. কতমা চ, রাহুল, অজ্ঝত্তিকা আকাসধাতু? যং অজ্ঝত্তং পচ্চত্তং আকাসং আকাসগতং উপাদিন্নং, সেয্যথিদং – কণ্ণচ্ছিদ্দং নাসচ্ছিদ্দং মুখদ্ৰারং, যেন চ অসিতপীতখাযিতসাযিতং অজ্ঝোহরতি, যত্থ চ অসিতপীতখাযিতসাযিতং সন্তিট্ঠতি, যেন চ অসিতপীতখাযিতসাযিতং অধোভাগং [অধোভাগা (সী. স্যা. কং. পী.)] নিক্খমতি, যং ৰা পনঞ্ঞম্পি কিঞ্চি অজ্ঝত্তং পচ্চত্তং আকাসং আকাসগতং, অঘং অঘগতং, ৰিৰরং ৰিৰরগতং, অসম্ফুট্ঠং, মংসলোহিতেহি উপাদিন্নং [আকাসগতং উপাদিন্নং (সী. পী.)] – অযং ৰুচ্চতি, রাহুল, অজ্ঝত্তিকা আকাসধাতু. যা চেৰ খো পন অজ্ঝত্তিকা আকাসধাতু যা চ বাহিরা আকাসধাতু আকাসধাতুরেৰেসা. তং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি – এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং. এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দিস্ৰা আকাসধাতুযা চিত্তং নিব্বিন্দতি, আকাসধাতুযা চিত্তং ৰিরাজেতি.

১১৯. ‘‘পথৰীসমং, রাহুল, ভাৰনং ভাৰেহি. পথৰীসমঞ্হি তে, রাহুল, ভাৰনং ভাৰযতো উপ্পন্না মনাপামনাপা ফস্সা চিত্তং ন পরিযাদায ঠস্সন্তি. সেয্যথাপি, রাহুল, পথৰিযা সুচিম্পি নিক্খিপন্তি, অসুচিম্পি নিক্খিপন্তি, গূথগতম্পি নিক্খিপন্তি, মুত্তগতম্পি নিক্খিপন্তি, খেল়গতম্পি নিক্খিপন্তি, পুব্বগতম্পি নিক্খিপন্তি, লোহিতগতম্পি নিক্খিপন্তি, ন চ তেন পথৰী অট্টীযতি ৰা হরাযতি ৰা জিগুচ্ছতি ৰা; এৰমেৰ খো ত্ৰং, রাহুল, পথৰীসমং ভাৰনং ভাৰেহি. পথৰীসমঞ্হি তে, রাহুল, ভাৰনং ভাৰযতো উপ্পন্না মনাপামনাপা ফস্সা চিত্তং ন পরিযাদায ঠস্সন্তি.

‘‘আপোসমং, রাহুল, ভাৰনং ভাৰেহি. আপোসমঞ্হি তে, রাহুল, ভাৰনং ভাৰযতো উপ্পন্না মনাপামনাপা ফস্সা চিত্তং ন পরিযাদায ঠস্সন্তি. সেয্যথাপি, রাহুল, আপস্মিং সুচিম্পি ধোৰন্তি, অসুচিম্পি ধোৰন্তি, গূথগতম্পি ধোৰন্তি, মুত্তগতম্পি ধোৰন্তি, খেল়গতম্পি ধোৰন্তি, পুব্বগতম্পি ধোৰন্তি, লোহিতগতম্পি ধোৰন্তি, ন চ তেন আপো অট্টীযতি ৰা হরাযতি ৰা জিগুচ্ছতি ৰা; এৰমেৰ খো ত্ৰং, রাহুল, আপোসমং ভাৰনং ভাৰেহি. আপোসমঞ্হি তে, রাহুল, ভাৰনং ভাৰযতো উপ্পন্না মনাপামনাপা ফস্সা চিত্তং ন পরিযাদায ঠস্সন্তি.

‘‘তেজোসমং, রাহুল, ভাৰনং ভাৰেহি. তেজোসমঞ্হি তে, রাহুল, ভাৰনং ভাৰযতো উপ্পন্না মনাপামনাপা ফস্সা চিত্তং ন পরিযাদায ঠস্সন্তি. সেয্যথাপি, রাহুল, তেজো সুচিম্পি দহতি, অসুচিম্পি দহতি, গূথগতম্পি দহতি, মুত্তগতম্পি দহতি, খেল়গতম্পি দহতি, পুব্বগতম্পি দহতি, লোহিতগতম্পি দহতি, ন চ তেন তেজো অট্টীযতি ৰা হরাযতি ৰা জিগুচ্ছতি ৰা; এৰমেৰ খো ত্ৰং, রাহুল, তেজোসমং ভাৰনং ভাৰেহি. তেজোসমঞ্হি তে, রাহুল, ভাৰনং ভাৰযতো উপ্পন্না মনাপামনাপা ফস্সা চিত্তং ন পরিযাদায ঠস্সন্তি.

‘‘ৰাযোসমং, রাহুল, ভাৰনং ভাৰেহি. ৰাযোসমঞ্হি তে, রাহুল, ভাৰনং ভাৰযতো উপ্পন্না মনাপামনাপা ফস্সা চিত্তং ন পরিযাদায ঠস্সন্তি. সেয্যথাপি, রাহুল, ৰাযো সুচিম্পি উপৰাযতি, অসুচিম্পি উপৰাযতি, গূথগতম্পি উপৰাযতি, মুত্তগতম্পি উপৰাযতি, খেল়গতম্পি উপৰাযতি, পুব্বগতম্পি উপৰাযতি, লোহিতগতম্পি উপৰাযতি, ন চ তেন ৰাযো অট্টীযতি ৰা হরাযতি ৰা জিগুচ্ছতি ৰা; এৰমেৰ খো ত্ৰং, রাহুল, ৰাযোসমং ভাৰনং ভাৰেহি. ৰাযোসমঞ্হি তে, রাহুল, ভাৰনং ভাৰযতো উপ্পন্না মনাপামনাপা ফস্সা চিত্তং ন পরিযাদায ঠস্সন্তি.

‘‘আকাসসমং, রাহুল, ভাৰনং ভাৰেহি. আকাসসমঞ্হি তে, রাহুল, ভাৰনং ভাৰযতো উপ্পন্না মনাপামনাপা ফস্সা চিত্তং ন পরিযাদায ঠস্সন্তি. সেয্যথাপি, রাহুল, আকাসো ন কত্থচি পতিট্ঠিতো; এৰমেৰ খো ত্ৰং, রাহুল, আকাসসমং ভাৰনং ভাৰেহি. আকাসসমঞ্হি তে, রাহুল, ভাৰনং ভাৰযতো উপ্পন্না মনাপামনাপা ফস্সা চিত্তং ন পরিযাদায ঠস্সন্তি.

১২০. ‘‘মেত্তং, রাহুল, ভাৰনং ভাৰেহি. মেত্তঞ্হি তে, রাহুল, ভাৰনং ভাৰযতো যো ব্যাপাদো সো পহীযিস্সতি. করুণং, রাহুল, ভাৰনং ভাৰেহি. করুণঞ্হি তে, রাহুল, ভাৰনং ভাৰযতো যা ৰিহেসা সা পহীযিস্সতি. মুদিতং, রাহুল, ভাৰনং ভাৰেহি. মুদিতঞ্হি তে, রাহুল, ভাৰনং ভাৰযতো যা অরতি সা পহীযিস্সতি. উপেক্খং, রাহুল, ভাৰনং ভাৰেহি. উপেক্খঞ্হি তে, রাহুল, ভাৰনং ভাৰযতো যো পটিঘো সো পহীযিস্সতি. অসুভং, রাহুল, ভাৰনং ভাৰেহি. অসুভঞ্হি তে, রাহুল, ভাৰনং ভাৰযতো যো রাগো সো পহীযিস্সতি. অনিচ্চসঞ্ঞং, রাহুল, ভাৰনং ভাৰেহি. অনিচ্চসঞ্ঞঞ্হি তে, রাহুল, ভাৰনং ভাৰযতো যো অস্মিমানো সো পহীযিস্সতি.

১২১. ‘‘আনাপানস্সতিং, রাহুল, ভাৰনং ভাৰেহি. আনাপানস্সতি হি তে, রাহুল, ভাৰিতা বহুলীকতা মহপ্ফলা হোতি মহানিসংসা. কথং ভাৰিতা চ, রাহুল, আনাপানস্সতি, কথং বহুলীকতা মহপ্ফলা হোতি মহানিসংসা? ইধ, রাহুল, ভিক্খু অরঞ্ঞগতো ৰা রুক্খমূলগতো ৰা সুঞ্ঞাগারগতো ৰা নিসীদতি পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা উজুং কাযং পণিধায পরিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৰা. সো সতোৰ অস্সসতি সতোৰ [সতো (সী. স্যা. কং. পী.)] পস্সসতি.

‘‘দীঘং ৰা অস্সসন্তো ‘দীঘং অস্সসামী’তি পজানাতি, দীঘং ৰা পস্সসন্তো ‘দীঘং পস্সসামী’তি পজানাতি; রস্সং ৰা অস্সসন্তো ‘রস্সং অস্সসামী’তি পজানাতি, রস্সং ৰা পস্সসন্তো ‘রস্সং পস্সসামী’তি পজানাতি. ‘সব্বকাযপ্পটিসংৰেদী অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি; ‘সব্বকাযপ্পটিসংৰেদী পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি; ‘পস্সম্ভযং কাযসঙ্খারং অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি; ‘পস্সম্ভযং কাযসঙ্খারং পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি.

‘‘‘পীতিপ্পটিসংৰেদী অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি; ‘পীতিপ্পটিসংৰেদী পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি; ‘সুখপ্পটিসংৰেদী অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি; ‘সুখপ্পটিসংৰেদী পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি; ‘চিত্তসঙ্খারপ্পটিসংৰেদী অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি; ‘চিত্তসঙ্খারপ্পটিসংৰেদী পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি; ‘পস্সম্ভযং চিত্তসঙ্খারং অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি; ‘পস্সম্ভযং চিত্তসঙ্খারং পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি.

‘‘‘চিত্তপ্পটিসংৰেদী অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি; ‘চিত্তপ্পটিসংৰেদী পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি; ‘অভিপ্পমোদযং চিত্তং অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি; ‘অভিপ্পমোদযং চিত্তং পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি; ‘সমাদহং চিত্তং অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি; ‘সমাদহং চিত্তং পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি; ‘ৰিমোচযং চিত্তং অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি; ‘ৰিমোচযং চিত্তং পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি.

‘‘‘অনিচ্চানুপস্সী অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি; ‘অনিচ্চানুপস্সী পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি; ‘ৰিরাগানুপস্সী অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি; ‘ৰিরাগানুপস্সী পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি; ‘নিরোধানুপস্সী অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি; ‘নিরোধানুপস্সী পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি; ‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সী অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি; ‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সী পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি.

‘‘এৰং ভাৰিতা খো, রাহুল, আনাপানস্সতি, এৰং বহুলীকতা মহপ্ফলা হোতি মহানিসংসা. এৰং ভাৰিতায, রাহুল, আনাপানস্সতিযা, এৰং বহুলীকতায যেপি তে চরিমকা অস্সাসা তেপি ৰিদিতাৰ নিরুজ্ঝন্তি নো অৰিদিতা’’তি.

ইদমৰোচ ভগৰা. অত্তমনো আযস্মা রাহুলো ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দীতি.

মহারাহুলোৰাদসুত্তং নিট্ঠিতং দুতিযং.