৫. সীহৰগ্গো
১. সীহঙ্গপঞ্হো
১. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘সীহস্স সত্ত অঙ্গানি গহেতব্বানী’তি যং ৰদেসি, কতমানি তানি সত্ত অঙ্গানি গহেতব্বানী’’তি? ‘‘যথা, মহারাজ, সীহো নাম সেতৰিমলপরিসুদ্ধপণ্ডরো, এৰমেৰ খো, মহারাজ, যোগিনা যোগাৰচরেন সেতৰিমলপরিসুদ্ধপণ্ডরচিত্তেন ব্যপগতকুক্কুচ্চেন ভৰিতব্বং. ইদং, মহারাজ, সীহস্স পঠমং অঙ্গং গহেতব্বং.
‘‘পুন চপরং, মহারাজ, সীহো চতুচরণো ৰিক্কন্তচারী, এৰমেৰ খো, মহারাজ, যোগিনা যোগাৰচরেন চতুরিদ্ধিপাদচরণেন ভৰিতব্বং. ইদং, মহারাজ, সীহস্স দুতিযং অঙ্গং গহেতব্বং.
‘‘পুন চপরং, মহারাজ, সীহো অভিরূপরুচিরকেসরী, এৰমেৰ খো, মহারাজ, যোগিনা যোগাৰচরেন অভিরূপরুচিরসীলকেসরিনা ভৰিতব্বং. ইদং, মহারাজ, সীহস্স ততিযং অঙ্গং গহেতব্বং.
‘‘পুন চপরং, মহারাজ, সীহো জীৰিতপরিযাদানেপি ন কস্সচি ওনমতি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, যোগিনা যোগাৰচরেন চীৰরপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারপরিযাদানেপি ন কস্সচি ওনমিতব্বং. ইদং, মহারাজ, সীহস্স চতুত্থং অঙ্গং গহেতব্বং.
‘‘পুন চপরং, মহারাজ, সীহো সপদানভক্খো যস্মিং ওকাসে নিপততি, তত্থেৰ যাৰদত্থং ভক্খযতি, ন ৰরমংসং ৰিচিনাতি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, যোগিনা যোগাৰচরেন সপদানভক্খেন ভৰিতব্বং, ন কুলানি ৰিচিনিতব্বানি, ন পুব্বগেহং হিত্ৰা কুলানি উপসঙ্কমিতব্বানি, ন ভোজনং ৰিচিনিতব্বং, যস্মিং ওকাসে কবল়ং আদীযতি, তস্মিং যেৰ ওকাসে ভুঞ্জিতব্বং সরীরযাপনত্থং [সরীরযাপনমত্তং (সী. পী.)], ন ৰরভোজনং ৰিচিনিতব্বং. ইদং, মহারাজ, সীহস্স পঞ্চমং অঙ্গং গহেতব্বং.
‘‘পুন চপরং, মহারাজ, সীহো অসন্নিধিভক্খো, সকিং গোচরং ভক্খযিত্ৰা ন পুন তং উপগচ্ছতি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, যোগিনা যোগাৰচরেন অসন্নিধিকারপরিভোগিনা ভৰিতব্বং. ইদং, মহারাজ, সীহস্স ছট্ঠং অঙ্গং গহেতব্বং.
‘‘পুন চপরং, মহারাজ, সীহো ভোজনং অলদ্ধা ন পরিতস্সতি, লদ্ধাপি ভোজনং অগধিতো [অগথিতো (সী.)] অমুচ্ছিতো অনজ্ঝোসন্নো পরিভুঞ্জতি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, যোগিনা যোগাৰচরেন ভোজনং অলদ্ধা ন পরিতস্সিতব্বং, লদ্ধাপি ভোজনং অগধিতেন অমুচ্ছিতেন অনজ্ঝোসন্নেন আদীনৰদস্সাৰিনা নিস্সরণপঞ্ঞেন পরিভুঞ্জিতব্বং. ইদং, মহারাজ, সীহস্স সত্তমং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহারাজ, ভগৰতা দেৰাতিদেৰেন সংযুত্তনিকাযৰরে থেরং মহাকস্সপং পরিকিত্তযমানেন –
‘সন্তুট্ঠোযং, ভিক্খৰে, কস্সপো ইতরীতরেন পিণ্ডপাতেন, ইতরীতরপিণ্ডপাতসন্তুট্ঠিযা চ ৰণ্ণৰাদী, ন চ পিণ্ডপাতহেতু অনেসনং অপ্পতিরূপং আপজ্জতি, অলদ্ধা চ পিণ্ডপাতং ন পরিতস্সতি, লদ্ধা চ পিণ্ডপাতং অগধিতো অমুচ্ছিতো অনজ্ঝোসন্নো আদীনৰদস্সাৰী নিস্সরণপঞ্ঞো পরিভুঞ্জতী’’’তি.
সীহঙ্গপঞ্হো পঠমো.
২. চক্কৰাকঙ্গপঞ্হো
২. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘চক্কৰাকস্স তীণি অঙ্গানি গহেতব্বানী’তি যং ৰদেসি, কতমানি তানি তীণি অঙ্গানি গহেতব্বানীতি’’? ‘‘যথা, মহারাজ, চক্কৰাকো যাৰ জীৰিতপরিযাদানা দুতিযিকং ন ৰিজহতি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, যোগিনা যোগাৰচরেন যাৰ জীৰিতপরিযাদানা যোনিসো মনসিকারো ন ৰিজহিতব্বো. ইদং, মহারাজ, চক্কৰাকস্স পঠমং অঙ্গং গহেতব্বং.
‘‘পুন চপরং, মহারাজ, চক্কৰাকো সেৰালপণকভক্খো, তেন চ সন্তুট্ঠিং আপজ্জতি, তায চ সন্তুট্ঠিযা বলেন চ ৰণ্ণেন চ ন পরিহাযতি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, যোগিনা যোগাৰচরেন যথালাভসন্তোসো করণীযো, যথালাভসন্তুট্ঠো খো, মহারাজ, যোগী যোগাৰচরো ন পরিহাযতি সীলেন, ন পরিহাযতি সমাধিনা, ন পরিহাযতি পঞ্ঞায, ন পরিহাযতি ৰিমুত্তিযা, ন পরিহাযতি ৰিমুত্তিঞাণদস্সনেন, ন পরিহাযতি সব্বেহি কুসলেহি ধম্মেহি. ইদং, মহারাজ, চক্কৰাকস্স দুতিযং অঙ্গং গহেতব্বং.
‘‘পুন চপরং, মহারাজ, চক্কৰাকো পাণে ন ৰিহেঠযতি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, যোগিনা যোগাৰচরেন নিহিতদণ্ডেন নিহিতসত্থেন লজ্জিনা দযাপন্নেন সব্বপাণভূতহিতানুকম্পিনা ভৰিতব্বং. ইদং, মহারাজ, চক্কৰাকস্স ততিযং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসতম্পেতং, মহারাজ, ভগৰতা দেৰাতিদেৰেন চক্কৰাকজাতকে –
‘‘‘যো ন হন্তি ন ঘাতেতি, ন জিনাতি ন জাপযে;
মেত্তংসো [অহিংসা (সী. পী.)] সব্বভূতেসু, ৰেরং তস্স ন কেনচী’’’তি.
চক্কৰাকঙ্গপঞ্হো দুতিযো.
৩. পেণাহিকঙ্গপঞ্হো
৩. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘পেণাহিকায দ্ৰে অঙ্গানি গহেতব্বানী’তি যং ৰদেসি, কতমানি তানি দ্ৰে অঙ্গানি গহেতব্বানী’’তি? ‘‘যথা, মহারাজ, পেণাহিকা সকপতিম্হি উসূযায ছাপকে ন পোসযতি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, যোগিনা যোগাৰচরেন সকমনে [সকমনো (ক.)] কিলেসে উপ্পন্নে উসূযাযিতব্বং, সতিপট্ঠানেন সম্মাসংৰরসুসিরে পক্খিপিত্ৰা মনোদ্ৰারে কাযগতাসতি ভাৰেতব্বা. ইদং, মহারাজ, পেণাহিকায পঠমং অঙ্গং গহেতব্বং.
‘‘পুন চপরং, মহারাজ, পেণাহিকা পৰনে দিৰসং গোচরং চরিত্ৰা সাযং পক্খিগণং উপেতি অত্তনো গুত্তিযা, এৰমেৰ খো, মহারাজ, যোগিনা যোগাৰচরেন এককেন পৰিৰেকং সেৰিতব্বং সংযোজনপরিমুত্তিযা, তত্র রতিং অলভমানেন উপৰাদভযপরিরক্খণায সঙ্ঘং ওসরিত্ৰা সঙ্ঘরক্খিতেন ৰসিতব্বং. ইদং, মহারাজ, পেণাহিকায দুতিযং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহারাজ, ব্রহ্মুনা সহম্পতিনা ভগৰতো সন্তিকে –
‘‘‘সেৰেথ পন্তানি সেনাসনানি, চরেয্য সংযোজনৰিপ্পমোক্খা;
সচে রতিং নাধিগচ্ছেয্য তত্থ, সঙ্ঘে ৰসে রক্খিতত্তো সতীমা’’’তি.
পেণাহিকঙ্গপঞ্হো ততিযো.
৪. ঘরকপোতঙ্গপঞ্হো
৪. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘ঘরকপোতস্স একং অঙ্গং গহেতব্ব’ন্তি যং ৰদেসি, কতমং তং একং অঙ্গং গহেতব্ব’’ন্তি? ‘‘যথা, মহারাজ, ঘরকপোতো পরগেহে ৰসমানো ন তেসং কিঞ্চি ভণ্ডস্স নিমিত্তং গণ্হাতি, মজ্ঝত্তো ৰসতি সঞ্ঞাবহুলো, এৰমেৰ খো, মহারাজ, যোগিনা যোগাৰচরেন পরকুলং উপগতেন তস্মিং কুলে ইত্থীনং ৰা পুরিসানং ৰা মঞ্চে ৰা পীঠে ৰা ৰত্থে ৰা অলঙ্কারে ৰা উপভোগে ৰা পরিভোগে ৰা ভোজনৰিকতীসু ৰা ন নিমিত্তং গহেতব্বং, মজ্ঝত্তেন ভৰিতব্বং, সমণসঞ্ঞা পচ্চুপট্ঠপেতব্বা. ইদং, মহারাজ, ঘরকপোতস্স একং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহারাজ, ভগৰতা দেৰাতিদেৰেন চূল়নারদজাতকে –
‘‘‘পৰিসিত্ৰা পরকুলং, পানত্থং ভোজনায ৰা [পানেসু ভোজনেসু ৰা (সী. পী.)];
মিতং খাদে মিতং ভুঞ্জে, ন চ রূপে মনং করে’’’তি.
ঘরকপোতঙ্গপঞ্হো চতুত্থো.
৫. উলূকঙ্গপঞ্হো
৫. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘উলূকস্স দ্ৰে অঙ্গানি গহেতব্বানী’তি যং ৰদেসি, কতমানি তানি দ্ৰে অঙ্গানি গহেতব্বানী’’তি? ‘‘যথা, মহারাজ, উলূকো কাকেহি পটিৰিরুদ্ধো, রত্তিং কাকসঙ্ঘং গন্ত্ৰা বহূপি কাকে হনতি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, যোগিনা যোগাৰচরেন অঞ্ঞাণেন পটিৰিরুদ্ধো কাতব্বো, একেন রহো নিসীদিত্ৰা অঞ্ঞাণং সম্পমদ্দিতব্বং, মূলতো ছিন্দিতব্বং. ইদং, মহারাজ, উলূকস্স পঠমং গহেতব্বং.
‘‘পুন চপরং, মহারাজ, উলূকো সুপ্পটিসল্লীনো হোতি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, যোগিনা যোগাৰচরেন পটিসল্লানারামেন ভৰিতব্বং পটিসল্লানরতেন. ইদং, মহারাজ, উলূকস্স দুতিযং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহারাজ, ভগৰতা দেৰাতিদেৰেন সংযুত্তনিকাযৰরে –
‘‘‘ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু পটিসল্লানারামো পটিসল্লানরতো ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তি যথাভূতং পজানাতি, ‘‘অযং দুক্খসমুদযো’’তি যথা ভূথং পজানাতি, ‘‘অযং দুক্খনিরোধো’’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘‘অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’’তি যথাভূতং পজানাতী’’’তি.
উলূকঙ্গপঞ্হো পঞ্চমো.
৬. সতপত্তঙ্গপঞ্হো
৬. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘সতপত্তস্স একং অঙ্গং গহেতব্ব’ন্তি যং ৰদেসি, কতমং তং একং অঙ্গং গহেতব্ব’’ন্তি? ‘‘যথা, মহারাজ, সতপত্তো রৰিত্ৰা পরেসং খেমং ৰা ভযং ৰা আচিক্খতি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, যোগিনা যোগাৰচরেন পরেসং ধম্মং দেসযমানেন ৰিনিপাতং ভযতো দস্সযিতব্বং, নিব্বানং খেমতো দস্সযিতব্বং. ইদং, মহারাজ, সতপত্তস্স একং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহারাজ, থেরেন পিণ্ডোলভারদ্ৰাজেন –
‘‘‘নিরযে ভযসন্তাসং, নিব্বানে ৰিপুলং সুখং;
উভযানেতানত্থানি দস্সেতব্বানি যোগিনা’’’তি.
সতপত্তঙ্গপঞ্হো ছট্ঠো.
৭. ৰগ্গুলিঙ্গপঞ্হো
৭. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘ৰগ্গুলিস্স দ্ৰে অঙ্গানি গহেতব্বানী’তি যং ৰদেসি, কতমানি তানি দ্ৰে অঙ্গানি গহেতব্বানী’’তি? ‘‘যথা, মহারাজ, ৰগ্গুলি গেহং পৰিসিত্ৰা ৰিচরিত্ৰা নিক্খমতি, ন তত্থ পলিবুদ্ধতি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, যোগিনা যোগাৰচরেন গামং পিণ্ডায পৰিসিত্ৰা সপদানং ৰিচরিত্ৰা পটিলদ্ধলাভেন খিপ্পমেৰ নিক্খমিতব্বং, ন তত্থ পলিবুদ্ধেন ভৰিতব্বং. ইদং, মহারাজ, ৰগ্গুলিস্স পঠমং অঙ্গং গহেতব্বং.
‘‘পুন চপরং, মহারাজ, ৰগ্গুলি পরগেহে ৰসমানো ন তেসং পরিহানিং করোতি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, যোগিনা যোগাৰচরেন কুলানি উপসঙ্কমিত্ৰা অতিযাচনায ৰা ৰিঞ্ঞত্তিবহুলতায ৰা কাযদোসবহুলতায ৰা অতিভাণিতায ৰা সমানসুখদুক্খতায ৰা ন তেসং কোচি ৰিপ্পটিসারো করণীযো, নপি তেসং মূলকম্মং পরিহাপেতব্বং, সব্বথা ৰড্ঢি যেৰ ইচ্ছিতব্বা. ইদং, মহারাজ, ৰগ্গুলিস্স দুতিযং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহারাজ, ভগৰতা দেৰাতিদেৰেন দীঘনিকাযৰরে লক্খণসুত্তন্তে –
‘‘‘সদ্ধায সীলেন সুতেন বুদ্ধিযা, চাগেন ধম্মেন বহূহি সাধুহি;
ধনেন ধঞ্ঞেন চ খেত্তৰত্থুনা, পুত্তেহি দারেহি চতুপ্পদেহি চ.
‘‘‘ঞাতীহি মিত্তেহি চ বন্ধৰেহি, বলেন ৰণ্ণেন সুখেন চূভযং;
কথং ন হাযেয্যুং পরেতি ইচ্ছতি, অত্থসমিদ্ধিঞ্চ পনাভিকঙ্খতী’’’তি.
ৰগ্গুলিঙ্গপঞ্হো সত্তমো.
৮. জলূকঙ্গপঞ্হো
৮. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘জলূকায একং অঙ্গং গহেতব্ব’ন্তি যং ৰদেসি, কতমং তং একং অঙ্গং গহেতব্ব’’ন্তি? ‘‘যথা, মহারাজ, জলূকা যত্থ অল্লীযতি, তত্থেৰ দল়্হং অল্লীযিত্ৰা রুহিরং পিৰতি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, যোগিনা যোগাৰচরেন যস্মিং আরম্মণে চিত্তং অল্লীযতি, তং আরম্মণং ৰণ্ণতো চ সণ্ঠানতো চ দিসতো চ ওকাসতো চ পরিচ্ছেদতো চ লিঙ্গতো চ নিমিত্ততো চ দল়্হং পতিট্ঠাপেত্ৰা তেনেৰারম্মণেন ৰিমুত্তিরসমসেচনকং পাতব্বং. ইদং, মহারাজ, জলূকায একং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহারাজ, থেরেন অনুরুদ্ধেন –
‘‘‘পরিসুদ্ধেন চিত্তেন, আরম্মণে পতিট্ঠায;
তেন চিত্তেন পাতব্বং, ৰিমুত্তিরসমসেচন’’’ন্তি.
জলূকঙ্গপঞ্হো অট্ঠমো.
৯. সপ্পঙ্গপঞ্হো
৯. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘সপ্পস্স তীণি অঙ্গানি গহেতব্বানী’তি যং ৰদেসি, কতমানি তানি তীণি অঙ্গানি গহেতব্বানী’’তি? ‘‘যথা, মহারাজ, সপ্পো উরেন গচ্ছতি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, যোগিনা যোগাৰচরেন পঞ্ঞায চরিতব্বং, পঞ্ঞায চরমানস্স খো, মহারাজ, যোগিনো চিত্তং ঞাযে চরতি, ৰিলক্খণং ৰিৰজ্জেতি, সলক্খণং ভাৰেতি. ইদং, মহারাজ, সপ্পস্স পঠমং অঙ্গং গহেতব্বং.
‘‘পুন চপরং, মহারাজ, সপ্পো চরমানো ওসধং পরিৰজ্জেন্তো চরতি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, যোগিনা যোগাৰচরেন দুচ্চরিতং পরিৰজ্জেন্তেন চরিতব্বং. ইদং, মহারাজ, সপ্পস্স দুতিযং অঙ্গং গহেতব্বং.
‘‘পুন চপরং, মহারাজ, সপ্পো মনুস্সে দিস্ৰা তপ্পতি [মনুস্সং দিস্ৰা কম্পতি (ক.)] সোচতি চিন্তযতি, এৰমেৰ খো মহারাজ যোগিনা যোগাৰচরেন কুৰিতক্কে, ৰিতক্কেত্ৰা অরতিং উপ্পাদযিত্ৰা তপ্পিতব্বং সোচিতব্বং চিন্তযিতব্বং ‘পমাদেন মে দিৰসো ৰীতিনামিতো, ন সো পুন সক্কা লদ্ধু’ন্তি. ইদং, মহারাজ, সপ্পস্স ততিযং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহারাজ, ভগৰতা ভল্লাটিযজাতকে দ্ৰিন্নং কিন্নরানং –
‘‘‘মযেকরত্তং [যমেকরত্তিং (সী. পী.)] ৰিপ্পৰসিম্হ লুদ্দ, অকামকা অঞ্ঞমঞ্ঞং সরন্তা;
তমেকরত্তং [তমেকরত্তিং (সী. পী.)] অনুতপ্পমানা, সোচাম ‘সা রত্তি পুন নহেস্সতী’’’তি.
সপ্পঙ্গপঞ্হো নৰমো.
১০. অজগরঙ্গপঞ্হো
১০. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘অজগরস্স একং অঙ্গং গহেতব্ব’ন্তি যং ৰদেসি, কতমং তং একং অঙ্গং গহেতব্ব’’ন্তি? ‘‘যথা, মহারাজ, অজগরো মহতিমহাকাযো বহূপি দিৰসে ঊনূদরো দীনতরো কুচ্ছিপূরং আহারং ন লভতি, অপরিপুণ্ণো যেৰ যাৰদেৰ সরীরযাপনমত্তকেন যাপেতি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, যোগিনো যোগাৰচরস্স ভিক্খাচরিযপ্পসুতস্স পরপিণ্ডমুপগতস্স পরদিন্নপ্পাটিকঙ্খিস্স সযংগাহপ্পটিৰিরতস্স দুল্লভং উদরপরিপূরং আহারং, অপি চ অত্থৰসিকেন কুলপুত্তেন চত্তারো পঞ্চ আলোপে অভুঞ্জিত্ৰা অৰসেসং উদকেন পরিপূরেতব্বং. ইদং, মহারাজ, অজগরস্স একং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহারাজ, থেরেন সারিপুত্তেন ধম্মসেনাপতিনা –
‘‘‘অল্লং সুক্খং ৰা ভুঞ্জন্তো, ন বাল়্হং সুহিতো সিযা;
ঊনূদরো মিতাহারো, সতো ভিক্খু পরিব্বজে.
‘‘‘চত্তারো পঞ্চ আলোপে, অভুত্ৰা উদকং পিৰে;
অলং ফাসু ৰিহারায, পহিতত্তস্স ভিক্খুনো’’’তি.
অজগরঙ্গপঞ্হো দসমো.
সীহৰগ্গো পঞ্চমো.
তস্সুদ্দানং –
কেসরী চক্কৰাকো চ, পেণাহি ঘরকপোতকো;
উলূকো সতপত্তো চ, ৰগ্গুলি চ জলূপিকা;
সপ্পো অজগরো চেৰ, ৰগ্গো তেন পৰুচ্চতীতি.