৬. ওপম্মকথাপঞ্হো
মাতিকা
ভন্তে নাগসেন, কতিহঙ্গেহি সমন্নাগতো ভিক্খু অরহত্তং সচ্ছিকরোতীতি?
ইধ, মহারাজ, অরহত্তং সচ্ছিকাতুকামেন ভিক্খুনা –
গদ্রভস্স [ঘোরস্সরস্স (সী. স্যা. পী.)] একং অঙ্গং গহেতব্বং.
কুক্কুটস্স পঞ্চ অঙ্গানি গহেতব্বানি.
কলন্দকস্স একং অঙ্গং গহেতব্বং.
দীপিনিযা একং অঙ্গং গহেতব্বং.
দীপিকস্স দ্ৰে অঙ্গানি গহেতব্বানি.
কুম্মস্স পঞ্চ অঙ্গানি গহেতব্বানি.
ৰংসস্স একং অঙ্গং গহেতব্বং.
চাপস্স একং অঙ্গং গহেতব্বং.
ৰাযসস্স দ্ৰে অঙ্গানি গহেতব্বানি.
মক্কটস্স দ্ৰে অঙ্গানি গহেতব্বানি.
গদ্রভৰগ্গো পঠমো.
লাবুলতায একং অঙ্গং গহেতব্বং.
পদুমস্স তীণি অঙ্গানি গহেতব্বানি.
বীজস্স দ্ৰে অঙ্গানি গহেতব্বানি.
সালকল্যাণিকায একং অঙ্গং গহেতব্বং.
নাৰায তীণি অঙ্গানি গহেতব্বানি.
নাৰালগ্গনকস্স [নাৰালগনকস্স (সী. পী.)] দ্ৰে অঙ্গানি গহেতব্বানি.
কূপস্স [কূপকস্স (ক.)] একং অঙ্গং গহেতব্বং.
নিযামকস্স তীণি অঙ্গানি গহেতব্বানি.
কম্মকারস্স একং অঙ্গং গহেতব্বং.
সমুদ্দস্স পঞ্চ অঙ্গানি গহেতব্বানি.
সমুদ্দৰগ্গো দুতিযো.
পথৰিযা পঞ্চ অঙ্গানি গহেতব্বানি.
আপস্স পঞ্চ অঙ্গানি গহেতব্বানি.
তেজস্স পঞ্চ অঙ্গানি গহেতব্বানি.
ৰাযুস্স পঞ্চ অঙ্গানি গহেতব্বানি.
পব্বতস্স পঞ্চ অঙ্গানি গহেতব্বানি.
আকাসস্স পঞ্চ অঙ্গানি গহেতব্বানি.
চন্দস্স পঞ্চ অঙ্গানি গহেতব্বানি.
সূরিযস্স সত্ত অঙ্গানি গহেতব্বানি.
সক্কস্স তীণি অঙ্গানি গহেতব্বানি.
চক্কৰত্তিস্স চত্তারি অঙ্গানি গহেতব্বানি.
পথৰীৰগ্গো ততিযো.
উপচিকায একং অঙ্গং গহেতব্বং.
বিল়ারস্স দ্ৰে অঙ্গানি গহেতব্বানি.
উন্দূরস্স একং অঙ্গং গহেতব্বং.
ৰিচ্ছিকস্স একং অঙ্গং গহেতব্বং.
নকুলস্স একং অঙ্গং গহেতব্বং.
জরসিঙ্গালস্স দ্ৰে অঙ্গানি গহেতব্বানি.
মিগস্স তীণি অঙ্গানি গহেতব্বানি.
গোরূপস্স চত্তারি অঙ্গানি গহেতব্বানি.
ৰরাহস্স দ্ৰে অঙ্গানি গহেতব্বানি.
হত্থিস্স পঞ্চ অঙ্গানি গহেতব্বানি.
উপচিকাৰগ্গো চতুত্থো.
সীহস্স সত্ত অঙ্গানি গহেতব্বানি.
চক্কৰাকস্স তীণি অঙ্গানি গহেতব্বানি.
পেণাহিকায দ্ৰে অঙ্গানি গহেতব্বানি.
ঘরকপোতস্স একং অঙ্গং গহেতব্বং.
উলূকস্স দ্ৰে অঙ্গানি গহেতব্বানি.
সতপত্তস্স একং অঙ্গং গহেতব্বং.
ৰগ্গুলিস্স দ্ৰে অঙ্গানি গহেতব্বানি.
জলূকায একং অঙ্গং গহেতব্বং.
সপ্পস্স তীণি অঙ্গানি গহেতব্বানি.
অজগরস্স একং অঙ্গং গহেতব্বং.
সীহৰগ্গো পঞ্চমো.
পন্থমক্কটকস্স একং অঙ্গং গহেতব্বং.
থনসিতদারকস্স [থনপীতদারকস্স (স্যা.)] একং অঙ্গং গহেতব্বং.
চিত্তকধরকুম্মস্স [চিত্তকথলকুম্মস্স (ক.)] একং অঙ্গং গহেতব্বং.
পৰনস্স পঞ্চ অঙ্গানি গহেতব্বানি.
রুক্খস্স তীণি অঙ্গানি গহেতব্বানি.
মেঘস্স পঞ্চ অঙ্গানি গহেতব্বানি.
মণিরতনস্স তীণি অঙ্গানি গহেতব্বানি.
মাগৰিকস্স চত্তারি অঙ্গানি গহেতব্বানি.
বাল়িসিকস্স দ্ৰে অঙ্গানি গহেতব্বানি.
তচ্ছকস্স দ্ৰে অঙ্গানি গহেতব্বানি.
মক্কটৰগ্গো ছট্ঠো.
কুম্ভস্স একং অঙ্গং গহেতব্বং.
কাল়াযসস্স [কাল়হংসস্স (ক.)] দ্ৰে অঙ্গানি গহেতব্বানি.
ছত্তস্স তীণি অঙ্গানি গহেতব্বানি.
খেত্তস্স তীণি অঙ্গানি গহেতব্বানি.
অগদস্স দ্ৰে অঙ্গানি গহেতব্বানি.
ভোজনস্স তীণি অঙ্গানি গহেতব্বানি.
ইস্সাসস্স চত্তারি অঙ্গানি গহেতব্বানি.
কুম্ভৰগ্গো সত্তমো.
রঞ্ঞো চত্তারি অঙ্গানি গহেতব্বানি.
দোৰারিকস্স দ্ৰে অঙ্গানি গহেতব্বানি.
নিসদায একং অঙ্গং গহেতব্বং.
পদীপস্স দ্ৰে অঙ্গানি গহেতব্বানি.
মযূরস্স দ্ৰে অঙ্গানি গহেতব্বানি.
তুরঙ্গস্স দ্ৰে অঙ্গানি গহেতব্বানি.
সোণ্ডিকস্স দ্ৰে অঙ্গানি গহেতব্বানি.
ইন্দখীলস্স দ্ৰে অঙ্গানি গহেতব্বানি.
তুলায একং অঙ্গং গহেতব্বং.
খগ্গস্স দ্ৰে অঙ্গানি গহেতব্বানি.
মচ্ছস্স দ্ৰে অঙ্গানি গহেতব্বানি.
ইণগ্গাহকস্স একং অঙ্গং গহেতব্বং.
ব্যাধিতস্স দ্ৰে অঙ্গানি গহেতব্বানি.
মতস্স দ্ৰে অঙ্গানি গহেতব্বানি.
নদিযা দ্ৰে অঙ্গানি গহেতব্বানি.
উসভস্স একং অঙ্গং গহেতব্বং.
মগ্গস্স দ্ৰে অঙ্গানি গহেতব্বানি.
সুঙ্কসাযিকস্স একং অঙ্গং গহেতব্বং.
চোরস্স তীণি অঙ্গানি গহেতব্বানি.
সকুণগ্ঘিযা একং অঙ্গং গহেতব্বং.
সুনখস্স একং অঙ্গং গহেতব্বং.
তিকিচ্ছকস্স তীণি অঙ্গানি গহেতব্বানি.
গব্ভিনিযা দ্ৰে অঙ্গানি গহেতব্বানি.
চমরিযা একং অঙ্গং গহেতব্বং.
কিকিযা দ্ৰে অঙ্গানি গহেতব্বানি.
কপোতিকায তীণি অঙ্গানি গহেতব্বানি.
একনযনস্স দ্ৰে অঙ্গানি গহেতব্বানি.
কস্সকস্স তীণি অঙ্গানি গহেতব্বানি.
জম্বুকসিঙ্গালিযা একং অঙ্গং গহেতব্বং.
চঙ্গৰারকস্স দ্ৰে অঙ্গানি গহেতব্বানি.
দব্বিযা একং অঙ্গং গহেতব্বং.
ইণসাধকস্স তীণি অঙ্গানি গহেতব্বানি.
অনুৰিচিনকস্স একং অঙ্গং গহেতব্বং.
সারথিস্স দ্ৰে অঙ্গানি গহেতব্বানি.
ভোজকস্স দ্ৰে অঙ্গানি গহেতব্বানি.
তুন্নৰাযস্স একং অঙ্গং গহেতব্বং.
নাৰিকস্স একং অঙ্গং গহেতব্বং.
ভমরস্স দ্ৰে অঙ্গানি গহেতব্বানীতি.
মাতিকা নিট্ঠিতা.
১. গদ্রভৰগ্গো
১. গদ্রভঙ্গপঞ্হো
১. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘গদ্রভস্স একং অঙ্গং গহেতব্ব’ন্তি যং ৰদেসি, কতমং তং একং অঙ্গং গহেতব্ব’’ন্তি? ‘‘যথা, মহারাজ, গদ্রভো নাম সঙ্কারকূটেপি চতুক্কেপি সিঙ্ঘাটকেপি গামদ্ৰারেপি থুসরাসিম্হিপি যত্থ কত্থচি সযতি, ন সযনবহুলো হোতি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, যোগিনা যোগাৰচরেন তিণসন্থারেপি পণ্ণসন্থারেপি কট্ঠমঞ্চকেপি ছমাযপি যত্থ কত্থচি চম্মখণ্ডং পত্থরিত্ৰা যত্থ কত্থচি সযিতব্বং, ন সযনবহুলেন ভৰিতব্বং. ইদং, মহারাজ, গদ্রভস্স একং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহারাজ, ভগৰতা দেৰাতিদেৰেন ‘কলিঙ্গরূপধানা, ভিক্খৰে, এতরহি মম সাৰকা ৰিহরন্তি অপ্পমত্তা আতাপিনো পধানস্মি’ন্তি. ভাসিতম্পেতং, মহারাজ, থেরেন সারিপুত্তেন ধম্মসেনাপতিনাপি –
‘‘‘পল্লঙ্কেন নিসিন্নস্স, জণ্ণুকেনাভিৰস্সতি;
অলং ফাসুৰিহারায, পহিতত্তস্স ভিক্খুনো’’’তি.
গদ্রভঙ্গপঞ্হো পঠমো.
২. কুক্কুটঙ্গপঞ্হো
২. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘কুক্কুটস্স পঞ্চ অঙ্গানি গহেতব্বানী’তি যং ৰদেসি, কতমানি তানি পঞ্চ অঙ্গানি গহেতব্বানী’’তি? ‘‘যথা, মহারাজ, কুক্কুটো কালেন সমযেন পটিসল্লীযতি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, যোগিনা যোগাৰচরেন কালেন সমযেনেৰ চেতিযঙ্গণং সম্মজ্জিত্ৰা পানীযং পরিভোজনীযং উপট্ঠপেত্ৰা সরীরং পটিজগ্গিত্ৰা নহাযিত্ৰা চেতিযং ৰন্দিত্ৰা ৰুড্ঢানং ভিক্খূনং দস্সনায গন্ত্ৰা কালেন সমযেন সুঞ্ঞাগারং পৰিসিতব্বং. ইদং, মহারাজ, কুক্কুটস্স পঠমং অঙ্গং গহেতব্বং.
‘‘পুন চপরং, মহারাজ, কুক্কুটো কালেন সমযেনেৰ ৰুট্ঠাতি. এৰমেৰ খো, মহারাজ, যোগিনা যোগাৰচরেন কালেন সমযেনেৰ ৰুট্ঠহিত্ৰা চেতিযঙ্গণং সম্মজ্জিত্ৰা পানীযং পরিভোজনীযং উপট্ঠপেত্ৰা সরীরং পটিজগ্গিত্ৰা চেতিযং ৰন্দিত্ৰা পুনদেৰ সুঞ্ঞাগারং পৰিসিতব্বং. ইদং, মহারাজ, কুক্কুটস্স দুতিযং অঙ্গং গহেতব্বং.
‘‘পুন চপরং, মহারাজ, কুক্কুটো পথৰিং খণিত্ৰা খণিত্ৰা অজ্ঝোহারং অজ্ঝোহরতি. এৰমেৰ খো, মহারাজ, যোগিনা যোগাৰচরেন পচ্চৰেক্খিত্ৰা পচ্চৰেক্খিত্ৰা অজ্ঝোহারং অজ্ঝোহরিতব্বং ‘নেৰ দৰায ন মদায ন মণ্ডনায ন ৰিভূসনায, যাৰদেৰ ইমস্স কাযস্স ঠিতিযা যাপনায ৰিহিংসূপরতিযা ব্রহ্মচরিযানুগ্গহায, ইতি পুরাণঞ্চ ৰেদনং পটিহঙ্খামি নৰঞ্চ ৰেদনং ন উপ্পাদেস্সামি, যাত্রা চ মে ভৰিস্সতি অনৰজ্জতা চ ফাসুৰিহারো চা’তি. ইদং, মহারাজ, কুক্কুটস্স ততিযং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহারাজ, ভগৰতা দেৰাতিদেৰেন –
‘‘‘কন্তারে পুত্তমংসংৰ, অক্খস্সব্ভঞ্জনং যথা;
এৰং আহরি আহারং, যাপনত্থমমুচ্ছিতো’তি.
‘‘পুন চপরং, মহারাজ, কুক্কুটো সচক্খুকোপি রত্তিং অন্ধো হোতি. এৰমেৰ খো, মহারাজ, যোগিনা যোগাৰচরেন অনন্ধেনেৰ অন্ধেন ৰিয ভৰিতব্বং, অরঞ্ঞেপি গোচরগামে পিণ্ডায চরন্তেনপি রজনীযেসু রূপসদ্দগন্ধরসফোট্ঠব্বধম্মেসু অন্ধেন বধিরেন মূগেন ৰিয ভৰিতব্বং, ন নিমিত্তং গহেতব্বং, নানুব্যঞ্জনং গহেতব্বং. ইদং, মহারাজ, কুক্কুটস্স চতুত্থং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহারাজ, থেরেন মহাকচ্চাযনেন –
‘চক্খুমাস্স যথা অন্ধো, সোতৰা বধিরো যথা;
পঞ্ঞৰাস্স [জিৰ্হাৰস্স (সী. পী.)] যথা মূগো, বলৰা দুব্বলোরিৰ;
অত্তঅত্থে [অথ অত্থে (সী. পী.)] সমুপ্পন্নে, সযেথ মতসাযিক’ন্তি.
‘‘পুন চপরং, মহারাজ, কুক্কুটো লেড্ডুদণ্ডলগুল়মুগ্গরেহি পরিপাতিযন্তোপি সকং গেহং ন ৰিজহতি. এৰমেৰ খো, মহারাজ, যোগিনা যোগাৰচরেন চীৰরকম্মং করোন্তেনপি নৰকম্মং করোন্তেনপি ৰত্তপ্পটিৰত্তং করোন্তেনপি উদ্দিসন্তেনপি উদ্দিসাপেন্তেনপি যোনিসো মনসিকারো ন ৰিজহিতব্বো, সকং খো পনেতং, মহারাজ, যোগিনো গেহং, যদিদং যোনিসো মনসিকারো. ইদং, মহারাজ, কুক্কুটস্স পঞ্চমং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহারাজ, ভগৰতা দেৰাতিদেৰেন ‘কো চ, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো গোচরো সকো পেত্তিকো ৰিসযো? যদিদং চত্তারো সতিপট্ঠানা’তি. ভাসিতম্পেতং, মহারাজ, থেরেন সারিপুত্তেন ধম্মসেনাপতিনাপি –
‘‘‘যথা সুদন্তো মাতঙ্গো, সকং সোণ্ডং ন মদ্দতি;
ভক্খাভক্খং ৰিজানাতি, অত্তনো ৰুত্তিকপ্পনং.
‘‘‘তথেৰ বুদ্ধপুত্তেন, অপ্পমত্তেন ৰা পন;
জিনৰচনং ন মদ্দিতব্বং, মনসিকারৰরুত্তম’’’ন্তি.
কুক্কুটঙ্গপঞ্হো দুতিযো.
৩. কলন্দকঙ্গপঞ্হো
৩. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘কলন্দকস্স একং অঙ্গং গহেতব্ব’ন্তি যং ৰদেসি, কতমং তং একং অঙ্গং গহেতব্ব’’ন্তি? ‘‘যথা, মহারাজ, কলন্দকো পটিসত্তুম্হি ওপতন্তে নঙ্গুট্ঠং পপ্ফোটেত্ৰা মহন্তং কত্ৰা তেনেৰ নঙ্গুট্ঠলগুল়েন পটিসত্তুং পটিবাহতি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, যোগিনা যোগাৰচরেন কিলেসসত্তুম্হি ওপতন্তে সতিপট্ঠানলগুল়ং পপ্ফোটেত্ৰা মহন্তং কত্ৰা তেনেৰ সতিপট্ঠানলগুল়েন সব্বকিলেসা পটিবাহিতব্বা. ইদং, মহারাজ, কলন্দকস্স একং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহারাজ, থেরেন চূল়পন্থকেন –
‘যদা কিলেসা ওপতন্তি, সামঞ্ঞগুণধংসনা;
সতিপট্ঠানলগুল়েন, হন্তব্বা তে পুনপ্পুন’’’ন্তি.
কলন্দকঙ্গপঞ্হো ততিযো.
৪. দীপিনিযঙ্গপঞ্হো
৪. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘দীপিনিযা একং অঙ্গং গহেতব্ব’ন্তি যং ৰদেসি, কতমং তং একং অঙ্গং গহেতব্ব’’ন্তি? ‘‘যথা, মহারাজ, দীপিনী সকিং যেৰ গব্ভং গণ্হাতি, ন পুনপ্পুনং পুরিসং উপেতি? এৰমেৰ খো, মহারাজ, যোগিনা যোগাৰচরেন আযতিং পটিসন্ধিং উপ্পত্তিং গব্ভসেয্যং চুতিং ভেদং খযং ৰিনাসং সংসারভযং দুগ্গতিং ৰিসমং সম্পীল়িতং দিস্ৰা ‘পুনব্ভৰে নপ্পটিসন্দহিস্সামী’তি যোনিসো মনসিকারো করণীযো. ইদং, মহারাজ, দীপিনিযা একং অঙ্গং গহেতব্বং. ভাসিতম্পেতং, মহারাজ, ভগৰতা দেৰাতিদেৰেন সুত্তনিপাতে ধনিযগোপালকসুত্তে –
‘‘‘উসভোরিৰ ছেত্ৰ বন্ধনানি, নাগো পূতিলতংৰ দালযিত্ৰা;
নাহং পুনুপেস্সং গব্ভসেয্যং, অথ চে পত্থযসী পৰস্স দেৰা’’’তি.
দীপিনিযঙ্গপঞ্হো চতুত্থো.