৫. অকম্মজাদিপঞ্হো
৫. ‘‘ভন্তে নাগসেন, দিস্সন্তি লোকে কম্মনিব্বত্তা, দিস্সন্তি হেতুনিব্বত্তা, দিস্সন্তি উতুনিব্বত্তা, যং লোকে অকম্মজং অহেতুজং অনুতুজং, তং মে কথেহী’’তি. ‘‘দ্ৰেমে, মহারাজ, লোকস্মিং অকম্মজা অহেতুজা অনুতুজা. কতমে দ্ৰে? আকাসো, মহারাজ, অকম্মজো অহেতুজো অনুতুজো; নিব্বানং, মহারাজ, অকম্মজং অহেতুজং অনুতুজং. ইমে খো, মহারাজ, দ্ৰে অকম্মজা অহেতুজা অনুতুজা’’তি.
‘‘মা, ভন্তে নাগসেন, জিনৰচনং মক্খেহি, মা অজানিত্ৰা পঞ্হং ব্যাকরোহী’’তি. ‘‘কিং খো, মহারাজ, অহং ৰদামি, যং মং ত্ৰং এৰং ৰদেসি ‘মা, ভন্তে নাগসেন, জিনৰচনং মক্খেহি, মা অজানিত্ৰা পঞ্হং ব্যাকরোহী’’’তি? ‘‘ভন্তে নাগসেন, যুত্তমিদং তাৰ ৰত্তুং ‘আকাসো অকম্মজো অহেতুজো অনুতুজো’তি. অনেকসতেহি পন, ভন্তে নাগসেন, কারণেহি ভগৰতা সাৰকানং নিব্বানস্স সচ্ছিকিরিযায মগ্গো অক্খাতো, অথ চ পন ত্ৰং এৰং ৰদেসি ‘অহেতুজং নিব্বান’’’ন্তি. ‘‘সচ্চং, মহারাজ, ভগৰতা অনেকসতেহি কারণেহি সাৰকানং নিব্বানস্স সচ্ছিকিরিযায মগ্গো অক্খাতো, ন চ পন নিব্বানস্স উপ্পাদায হেতু অক্খাতো’’তি.
‘‘এত্থ মযং, ভন্তে নাগসেন, অন্ধকারতো অন্ধকারতরং পৰিসাম, ৰনতো ৰনতরং পৰিসাম, গহনতো গহনতরং [গহনন্তরতো গহনন্তরং (ক.)] পৰিসাম, যত্র হি নাম নিব্বানস্স সচ্ছিকিরিযায হেতু অত্থি, তস্স পন ধম্মস্স উপ্পাদায হেতু নত্থি. যদি, ভন্তে নাগসেন, নিব্বানস্স সচ্ছিকিরিযায হেতু অত্থি, তেন হি নিব্বানস্স উপ্পাদাযপি হেতু ইচ্ছিতব্বো.
‘‘যথা পন, ভন্তে নাগসেন, পুত্তস্স পিতা অত্থি, তেন কারণেন পিতুনোপি পিতা ইচ্ছিতব্বো. যথা অন্তেৰাসিকস্স আচরিযো অত্থি, তেন কারণেন আচরিযস্সপি আচরিযো ইচ্ছিতব্বো. যথা অঙ্কুরস্স বীজং অত্থি, তেন কারণেন বীজস্সপি বীজং ইচ্ছিতব্বং. এৰমেৰ খো, ভন্তে নাগসেন, যদি নিব্বানস্স সচ্ছিকিরিযায হেতু অত্থি, তেন কারণেন নিব্বানস্স উপ্পাদাযপি হেতু ইচ্ছিতব্বো.
‘‘যথা রুক্খস্স ৰা লতায ৰা অগ্গে সতি তেন কারণেন মজ্ঝম্পি অত্থি, মূলম্পি অত্থি. এৰমেৰ খো, ভন্তে নাগসেন, যদি নিব্বানস্স সচ্ছিকিরিযায হেতু অত্থি, তেন কারণেন নিব্বানস্স উপ্পাদাযপি হেতু ইচ্ছিতব্বো’’’তি.
‘‘অনুপ্পাদনীযং, মহারাজ, নিব্বানং, তস্মা ন নিব্বানস্স উপ্পাদায হেতু অক্খাতো’’তি. ‘‘ইঙ্ঘ, ভন্তে নাগসেন, কারণং দস্সেত্ৰা কারণেন মং সঞ্ঞাপেহি, যথাহং জানেয্যং নিব্বানস্স সচ্ছিকিরিযায হেতু অত্থি, নিব্বানস্স উপ্পাদায হেতু নত্থী’’তি.
‘‘তেন হি, মহারাজ, সক্কচ্চং সোতং ওদহ, সাধুকং সুণোহি, ৰক্খামি তত্থ কারণং, সক্কুণেয্য, মহারাজ, পুরিসো পাকতিকেন বলেন ইতো হিমৰন্তং পব্বতরাজং উপগন্তু’’ন্তি? ‘‘আম, ভন্তে’’তি. ‘‘সক্কুণেয্য পন সো, মহারাজ, পুরিসো পাকতিকেন বলেন হিমৰন্তং পব্বতরাজং ইধ আহরিতু’’ন্তি? ‘‘ন হি, ভন্তে’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, মহারাজ, সক্কা নিব্বানস্স সচ্ছিকিরিযায মগ্গো অক্খাতুং, ন সক্কা নিব্বানস্স উপ্পাদায হেতু দস্সেতুং.
‘‘সক্কুণেয্য, মহারাজ, পুরিসো পাকতিকেন বলেন মহাসমুদ্দং নাৰায উত্তরিত্ৰা পারিমতীরং গন্তু’’ন্তি? ‘‘আম, ভন্তে’’তি? ‘‘সক্কুণেয্য পন সো, মহারাজ, পুরিসো পাকতিকেন বলেন মহাসমুদ্দস্স পারিমতীরং ইধ আহরিতু’’ন্তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, মহারাজ, সক্কা নিব্বানস্স সচ্ছিকিরিযায মগ্গো অক্খাতুং, ন সক্কা নিব্বানস্স উপ্পাদায হেতু দস্সেতুং. কিং কারণা? অসঙ্খতত্তা ধম্মস্সা’’তি.
‘‘অসঙ্খতং, ভন্তে নাগসেন, নিব্বান’’ন্তি? ‘‘আম, মহারাজ, অসঙ্খতং নিব্বানং ন কেহিচি কতং, নিব্বানং, মহারাজ, ন ৰত্তব্বং উপ্পন্নন্তি ৰা অনুপ্পন্নন্তি ৰা উপ্পাদনীযন্তি ৰা অতীতন্তি ৰা অনাগতন্তি ৰা পচ্চুপ্পন্নন্তি ৰা চক্খুৰিঞ্ঞেয্যন্তি ৰা সোতৰিঞ্ঞেয্যন্তি ৰা ঘানৰিঞ্ঞেয্যন্তি ৰা জিৰ্হাৰিঞ্ঞেয্যন্তি ৰা কাযৰিঞ্ঞেয্যন্তি ৰা’’তি. ‘‘যদি, ভন্তে নাগসেন, নিব্বানং ন উপ্পন্নং ন অনুপ্পন্নং ন উপ্পাদনীযং ন অতীতং ন অনাগতং ন পচ্চুপ্পন্নং ন চক্খুৰিঞ্ঞেয্যং ন সোতৰিঞ্ঞেয্যং ন ঘানৰিঞ্ঞেয্যং ন জিৰ্হাৰিঞ্ঞেয্যং ন কাযৰিঞ্ঞেয্যং, তেন হি, ভন্তে নাগসেন, তুম্হে নত্থিধম্মং নিব্বানং অপদিসথ ‘নত্থি নিব্বান’ন্তি. ‘‘অত্থি, মহারাজ, নিব্বানং, মনোৰিঞ্ঞেয্যং নিব্বানং, ৰিসুদ্ধেন মানসেন পণীতেন উজুকেন অনাৰরণেন নিরামিসেন সম্মাপটিপন্নো অরিযসাৰকো নিব্বানং পস্সতী’’তি.
‘‘কীদিসং পন তং, ভন্তে, নিব্বানং, যং তং ওপম্মেহি আদীপনীযং কারণেহি মং সঞ্ঞাপেহি, যথা অত্থিধম্মং ওপম্মেহি আদীপনীয’’ন্তি. ‘‘অত্থি, মহারাজ, ৰাতো নামা’’তি? ‘‘আম, ভন্তে’’তি. ‘‘ইঙ্ঘ, মহারাজ, ৰাতং দস্সেহি ৰণ্ণতো ৰা সণ্ঠানতো ৰা অণুং ৰা থূলং ৰা দীঘং ৰা রস্সং ৰা’’তি. ‘‘ন সক্কা, ভন্তে নাগসেন, ৰাতো উপদস্সযিতুং, ন সো ৰাতো হত্থগ্গহণং ৰা নিম্মদ্দনং ৰা উপেতি, অপি চ অত্থি সো ৰাতো’’তি. ‘‘যদি, মহারাজ, ন সক্কা ৰাতো উপদস্সযিতুং, তেন হি নত্থি ৰাতো’’তি? ‘‘জানামহং, ভন্তে নাগসেন, ৰাতো অত্থীতি মে হদযে অনুপৰিট্ঠং, ন চাহং সক্কোমি ৰাতং উপদস্সযিতু’’ন্তি. ‘‘এৰমেৰ খো, মহারাজ, অত্থি নিব্বানং, ন চ সক্কা নিব্বানং উপদস্সযিতুং ৰণ্ণেন ৰা সণ্ঠানেন ৰা’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, সূপদস্সিতং ওপম্মং, সুনিদ্দিট্ঠং কারণং, এৰমেতং তথা সম্পটিচ্ছামি ‘অত্থি নিব্বান’’’ন্তি.
অকম্মজাদিপঞ্হো পঞ্চমো.