২. নিপ্পপঞ্চৰগ্গো

১. নিপ্পপঞ্চপঞ্হো

১. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং ভগৰতা ‘নিপ্পপঞ্চারামা, ভিক্খৰে, ৰিহরথ নিপ্পপঞ্চরতিনো’তি, কতমং তং নিপ্পপঞ্চ’’ন্তি? ‘‘সোতাপত্তিফলং, মহারাজ, নিপ্পপঞ্চং, সকদাগামিফলং নিপ্পপঞ্চং, অনাগামিফলং নিপ্পপঞ্চং, অরহত্তফলং নিপ্পপঞ্চ’’ন্তি.

‘‘যদি, ভন্তে নাগসেন, সোতাপত্তিফলং নিপ্পপঞ্চং, সকদাগামিঅনাগামিঅরহত্তফলং নিপ্পপঞ্চং, কিস্স পন ইমে ভিক্খূ উদ্দিসন্তি পরিপুচ্ছন্তি সুত্তং গেয্যং ৰেয্যাকরণং গাথং উদানং ইতিৰুত্তকং জাতকং অব্ভুতধম্মং ৰেদল্লং, নৰকম্মেন পলিবুজ্ঝন্তি দানেন চ পূজায চ, ননু তে জিনপ্পটিক্খিত্তং কম্মং করোতী’’তি?

‘‘যে তে, মহারাজ, ভিক্খূ উদ্দিসন্তি পরিপুচ্ছন্তি সুত্তং গেয্যং ৰেয্যাকরণং গাথং উদানং ইতিৰুত্তকং জাতকং অব্ভুতধম্মং ৰেদল্লং, নৰকম্মেন পলিবুজ্ঝন্তি দানেন চ পূজায চ, সব্বে তে নিপ্পপঞ্চস্স পত্তিযা করোন্তি. যে তে, মহারাজ, সভাৰপরিসুদ্ধা পুব্বে ৰাসিতৰাসনা, তে একচিত্তক্খণেন নিপ্পপচ হোন্তি. যে পন তে ভিক্খূ মহারজক্খা, তে ইমেহি পযোগেহি নিপ্পপঞ্চা হোন্তি.

‘‘যথা, মহারাজ, একো পুরিসো খেত্তে বীজং রোপেত্ৰা অত্তনো যথাবলৰীরিযেন ৰিনা পাকারৰতিযা ধঞ্ঞং উদ্ধরেয্য, একো পুরিসো খেত্তে বীজং রোপেত্ৰা ৰনং পৰিসিত্ৰা কট্ঠঞ্চ সাখঞ্চ ছিন্দিত্ৰা ৰতিপাকারং কত্ৰা ধঞ্ঞং উদ্ধরেয্য. যা তত্থ তস্স ৰতিপাকারপরিযেসনা, সা ধঞ্ঞত্থায. এৰমেৰ খো, মহারাজ, যে তে সভাৰপরিসুদ্ধা পুব্বে ৰাসিতৰাসনা, তে একচিত্তক্খণেন নিপ্পপঞ্চা হোন্তি, ৰিনা ৰতিপাকারং পুরিসো ৰিয ধঞ্ঞুদ্ধারো. যে পন তে ভিক্খূ মহারজক্খা, তে ইমেহি পযোগেহি নিপ্পপঞ্চা হোন্তি, ৰতিপাকারং কত্ৰা পুরিসো ৰিয ধঞ্ঞুদ্ধারো.

‘‘যথা ৰা পন, মহারাজ, পুরিসো মহতিমহন্তে অম্বরুক্খমত্থকে ফলপিণ্ডি ভৰেয্য, অথ তত্থ যো কোচি ইদ্ধিমা আগন্ত্ৰা তস্স ফলং হরেয্য, যো পন তত্থ অনিদ্ধিমা, সো কট্ঠঞ্চ ৰল্লিঞ্চ ছিন্দিত্ৰা নিস্সেণিং বন্ধিত্ৰা তায তং রুক্খং অভিরুহিত্ৰা ফলং হরেয্য. যা তত্থ তস্স নিস্সেণিপরিযেসনা, সা ফলত্থায. এৰমেৰ খো, মহারাজ, যে তে সভাৰপরিসুদ্ধা পুব্বে ৰাসিতৰাসনা, তে একচিত্তক্খণেন নিপ্পপঞ্চা হোন্তি, ইদ্ধিমা ৰিয রুক্খফলং হরন্তো. যে পন তে ভিক্খূ মহারজক্খা, তে ইমিনা পযোগেন সচ্চানি অভিসমেন্তি, নিস্সেণিযা ৰিয পুরিসো রুক্খফলং হরন্তো.

‘‘যথা ৰা পন, মহারাজ, একো পুরিসো অত্থকরণিকো এককো যেৰ সামিকং উপগন্ত্ৰা অত্থং সাধেতি. একো ধনৰা ধনৰসেন পরিসং ৰড্ঢেত্ৰা পরিসায অত্থং সাধেতি. যা তত্থ তস্স পরিসপরিযেসনা, সা অত্থত্থায. এৰমেৰ খো, মহারাজ, যে তে সভাৰপরিসুদ্ধা পুব্বে ৰাসিতৰাসনা, তে একচিত্তক্খণেন ছসু অভিঞ্ঞাসু ৰসিভাৰং পাপুণন্তি, পুরিসো ৰিয এককো অত্থসিদ্ধিং করোন্তো. যে পন তে ভিক্খূ মহারজক্খা, তে ইমেহি পযোগেহি সামঞ্ঞত্থমভিসাধেন্তি, পরিসায ৰিয পুরিসো অত্থসিদ্ধিং করোন্তো.

‘‘উদ্দেসোপি, মহারাজ, বহুকারো, পরিপুচ্ছাপি বহুকারা, নৰকম্মম্পি বহুকারং, দানম্পি বহুকারং, পূজাপি বহুকারা তেসু তেসু করণীযেসু. যথা, মহারাজ, পুরিসো রাজূপসেৰী কতাৰী অমচ্চভটবলদোৰারিকঅনীকট্ঠপারিসজ্জজনেহি, তে তস্স করণীযে অনুপ্পত্তে সব্বেপি উপকারা হোন্তি. এৰমেৰ খো, মহারাজ, উদ্দেসোপি বহুকারো, পরিপুচ্ছাপি বহুকারা, নৰকম্মম্পি বহুকারং, দানম্পি বহুকারং, পূজাপি বহুকারা তেসু তেসু করণীযেসু. যদি, মহারাজ, সব্বেপি অভিজাতিপরিসুদ্ধা ভৰেয্যুং, অনুসাসনেন [অনুসাসকেন (সী. পী.)] করণীযং ন ভৰেয্য. যস্মা চ খো, মহারাজ, সৰনেন করণীযং হোতি, থেরো, মহারাজ, সারিপুত্তো অপরিমিতমসঙ্খেয্যকপ্পং উপাদায উপচিতকুসলমূলো পঞ্ঞায কোটিং গতো, সোপি ৰিনা সৰনেন নাসক্খি আসৰক্খযং পাপুণিতুং. তস্মা, মহারাজ, বহুকারং সৰনং, তথা উদ্দেসোপি পরিপুচ্ছাপি. তস্মা উদ্দেসপরিপুচ্ছাপি নিপ্পপঞ্চা সঙ্খতা’’তি. ‘‘সুনিজ্ঝাপিতো, ভন্তে নাগসেন, পঞ্হো, এৰমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.

নিপ্পপঞ্চপঞ্হো পঠমো.

২. খীণাসৰভাৰপঞ্হো

২. ‘‘ভন্তে নাগসেন, তুম্হে ভণথ ‘যো গিহী অরহত্তং পত্তো, দ্ৰে ৰাস্স গতিযো ভৰন্তি অনঞ্ঞা, তস্মিং যেৰ দিৰসে পব্বজতি ৰা পরিনিব্বাযতি ৰা. ন সো দিৰসো সক্কা অতিক্কমেতু’ন্তি. সচে সো, ভন্তে নাগসেন, তস্মিং দিৰসে আচরিযং ৰা উপজ্ঝাযং ৰা পত্তচীৰরং ৰা ন লভেথ, অপি নু খো সো অরহা সযং ৰা পব্বজেয্য দিৰসং ৰা অতিক্কমেয্য, অঞ্ঞো কোচি অরহা ইদ্ধিমা আগন্ত্ৰা তং পব্বাজেয্য ৰা পরিনিব্বাযেয্য ৰা’’তি? ‘‘ন সো, মহারাজ, অরহা সযং পব্বজেয্য, সযং পব্বজন্তো থেয্যং আপজ্জতি, ন চ দিৰসং অতিক্কমেয্য, অঞ্ঞস্স অরহন্তস্স আগমনং ভৰেয্য ৰা ন ৰা ভৰেয্য, তস্মিং যেৰ দিৰসে পরিনিব্বাযেয্যা’’তি. ‘‘তেন হি, ভন্তে নাগসেন, অরহত্তস্স সন্তভাৰো ৰিজহিতো হোতি, যেন অধিগতস্স জীৰিতহারো ভৰতী’’তি.

‘‘ৰিসমং, মহারাজ, গিহিলিঙ্গং, ৰিসমে লিঙ্গে লিঙ্গদুব্বলতায অরহত্তং পত্তো গিহী তস্মিং যেৰ দিৰসে পব্বজতি ৰা পরিনিব্বাযতি ৰা. নেসো, মহারাজ, দোসো অরহত্তস্স, গিহিলিঙ্গস্সেৰেসো দোসো যদিদং লিঙ্গদুব্বলতা.

‘‘যথা, মহারাজ, ভোজনং সব্বসত্তানং আযুপালকং জীৰিতরক্খকং ৰিসমকোট্ঠস্স মন্দদুব্বলগহণিকস্স অৰিপাকেন জীৰিতং হরতি. নেসো, মহারাজ, দোসো ভোজনস্স, কোট্ঠস্সেৰেসো দোসো যদিদং অগ্গিদুব্বলতা. এৰমেৰ খো, মহারাজ, ৰিসমে লিঙ্গে লিঙ্গদুব্বলতায অরহত্তং পত্তো গিহী তস্মিং যেৰ দিৰসে পব্বজতি ৰা পরিনিব্বাযতি ৰা. নেসো, মহারাজ, দোসো অরহত্তস্স, গিহিলিঙ্গস্সেৰেসো দোসো যদিদং লিঙ্গদুব্বলতা.

‘‘যথা ৰা পন, মহারাজ, পরিত্তং তিণসলাকং উপরি গরুকে পাসাণে ঠপিতে দুব্বলতায ভিজ্জিত্ৰা পততি. এৰমেৰ খো, মহারাজ, অরহত্তং পত্তো গিহী তেন লিঙ্গেন অরহত্তং ধারেতুং অসক্কোন্তো তস্মিং যেৰ দিৰসে পব্বজতি ৰা পরিনিব্বাযতি ৰা.

‘‘যথা ৰা পন, মহারাজ, পুরিসো অবলো দুব্বলো নিহীনজচ্চো পরিত্তপুঞ্ঞো মহতিমহারজ্জং লভিত্ৰা খণেন পরিপততি পরিধংসতি ওসক্কতি, ন সক্কোতি ইস্সরিযং ধারেতুং, এৰমেৰ খো, মহারাজ, অরহত্তং পত্তো গিহী তেন লিঙ্গেন অরহত্তং ধারেতুং ন সক্কোতি, তেন কারণেন তস্মিং যেৰ দিৰসে পব্বজতি ৰা পরিনিব্বাযতি ৰা’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৰমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.

খীণাসৰভাৰপঞ্হো দুতিযো.

৩. খীণাসৰসতিসম্মোসপঞ্হো

৩. ‘‘ভন্তে নাগসেন, অত্থি অরহতো সতিসম্মোসো’’তি? ‘‘ৰিগতসতিসম্মোসা খো, মহারাজ, অরহন্তো, নত্থি অরহন্তানং সতিসম্মোসো’’তি. ‘‘আপজ্জেয্য পন, ভন্তে, অরহা আপত্তি’’ন্তি? ‘‘আম, মহারাজা’’তি. ‘‘কিস্মিং ৰত্থুস্মি’’ন্তি? ‘‘কুটিকারে, মহারাজ, সঞ্চরিত্তে, ৰিকালে কালসঞ্ঞায, পৰারিতে অপ্পৰারিতসঞ্ঞায, অনতিরিত্তে অতিরিত্তসঞ্ঞাযা’’তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, তুম্হে ভণথ ‘যে আপত্তিং আপজ্জন্তি, তে দ্ৰীহি কারণেহি আপজ্জন্তি অনাদরিযেন ৰা অজাননেন ৰা’তি. অপি নু খো, ভন্তে, অরহতো অনাদরিযং হোতি, যং অরহা আপত্তিং আপজ্জতী’’তি? ‘‘ন হি, মহারাজা’’তি.

‘‘যদি, ভন্তে নাগসেন, অরহা আপত্তিং আপজ্জতি, নত্থি চ অরহতো অনাদরিযং, তেন হি অত্থি অরহতো সতিসম্মোসো’’তি? ‘‘নত্থি, মহারাজ, অরহতো সতিসম্মোসো, আপত্তিঞ্চ অরহা আপজ্জতী’’তি.

‘‘তেন হি, ভন্তে, কারণেন মং সঞ্ঞাপেহি, কিং তত্থ কারণ’’ন্তি? ‘‘দ্ৰেমে, মহারাজ, কিলেসা লোকৰজ্জং পণ্ণত্তিৰজ্জঞ্চাতি. কতমং, মহারাজ, লোকৰজ্জং? দস অকুসলকম্মপথা, ইদং ৰুচ্চতি লোকৰজ্জং. কতমং পণ্ণত্তিৰজ্জং? যং লোকে অত্থি সমণানং অননুচ্ছৰিকং অননুলোমিকং, গিহীনং অনৰজ্জং. তত্থ ভগৰা সাৰকানং সিক্খাপদং পঞ্ঞপেতি ‘যাৰজীৰং অনতিক্কমনীয’ন্তি. ৰিকালভোজনং, মহারাজ, লোকস্স অনৰজ্জং, তং জিনসাসনে ৰজ্জং. ভূতগামৰিকোপনং, মহারাজ, লোকস্স অনৰজ্জং, তং জিনসাসনে ৰজ্জং. উদকে হস্সধম্মং, মহারাজ, লোকস্স অনৰজ্জং, তং জিনসাসনে ৰজ্জং. ইতি এৰরূপানি এৰরূপানি, মহারাজ, জিনসাসনে ৰজ্জানি, ইদং ৰুচ্চতি পণ্ণত্তিৰজ্জং.

‘‘লোকৰজ্জং অভব্বো খীণাসৰো তং অজ্ঝাচরিতুং, যং কিলেসং পণ্ণত্তিৰজ্জং, তং অজানন্তো আপজ্জেয্য. অৰিসযো, মহারাজ, একচ্চস্স অরহতো সব্বং জানিতুং, ন হি তস্স বলং অত্থি সব্বং জানিতুং. অনঞ্ঞাতং, মহারাজ, অরহতো ইত্থিপুরিসানং নামম্পি গোত্তম্পি, মগ্গোপি তস্স মহিযা অনঞ্ঞাতো; ৰিমুত্তিং যেৰ, মহারাজ, একচ্চো অরহা জানেয্য; ছল়ভিঞ্ঞো অরহা সকৰিসযং জানেয্য; সব্বঞ্ঞূ, মহারাজ, তথাগতোৰ সব্বং জানাতী’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৰমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.

খীণাসৰসতিসম্মোসপঞ্হো ততিযো.

৪. লোকে নত্থিভাৰপঞ্হো

৪. ‘‘ভন্তে নাগসেন, দিস্সন্তি লোকে বুদ্ধা, দিস্সন্তি পচ্চেকবুদ্ধা, দিস্সন্তি তথাগতস্স সাৰকা, দিস্সন্তি চক্কৰত্তিরাজানো, দিস্সন্তি পদেসরাজানো, দিস্সন্তি দেৰমনুস্সা, দিস্সন্তি সধনা, দিস্সন্তি অধনা, দিস্সন্তি সুগতা, দিস্সন্তি দুগ্গতা, দিস্সতি পুরিসস্স ইত্থিলিঙ্গং পাতুভূতং, দিস্সতি ইত্থিযা পুরিসলিঙ্গং পাতুভূতং, দিস্সতি সুকতং দুক্কতং কম্মং, দিস্সন্তি কল্যাণপাপকানং কম্মানং ৰিপাকূপভোগিনো সত্তা, অত্থি লোকে সত্তা অণ্ডজা জলাবুজা সংসেদজা ওপপাতিকা, অত্থি সত্তা অপদা দ্ৰিপদা চতুপ্পদা বহুপ্পদা, অত্থি লোকে যক্খা রক্খসা কুম্ভণ্ডা অসুরা দানৰা গন্ধব্বা পেতা পিসাচা, অত্থি কিন্নরা মহোরগা নাগা সুপণ্ণা সিদ্ধা ৰিজ্জাধরা, অত্থি হত্থী অস্সা গাৰো মহিংসা [মহিসা (সী. পী.)] ওট্ঠা গদ্রভা অজা এল়কা মিগা সূকরা সীহা ব্যগ্ঘা দীপী অচ্ছা কোকা তরচ্ছা সোণা সিঙ্গালা, অত্থি বহুৰিধা সকুণা, অত্থি সুৰণ্ণং রজতং মুত্তা মণি সঙ্খো সিলা পৰাল়ং লোহিতঙ্কো মসারগল্লং ৰেল়ুরিযো ৰজিরং ফলিকং কাল়লোহং তম্বলোহং ৰট্টলোহং কংসলোহং, অত্থি খোমং কোসেয্যং কপ্পাসিকং সাণং ভঙ্গং কম্বলং, অত্থি সালি ৰীহি যৰো কঙ্গু কুদ্রূসো ৰরকো গোধূমো মুগ্গো, মাসো তিলং কুলত্থং, অত্থি মূলগন্ধো সারগন্ধো ফেগ্গুগন্ধো তচগন্ধো পত্তগন্ধো পুপ্ফগন্ধো ফলগন্ধো সব্বগন্ধো, অত্থি তিণ লতা গচ্ছ রুক্খ ওসধি ৰনপ্পতি নদী পব্বত সমুদ্দ মচ্ছকচ্ছপা সব্বং লোকে অত্থি. যং, ভন্তে, লোকে নত্থি, তং মে কথেহী’’তি.

‘‘তীণিমানি, মহারাজ, লোকে নত্থি. কতমানি তীণি? সচেতনা ৰা অচেতনা ৰা অজরামরা লোকে নত্থি, সঙ্খারানং নিচ্চতা নত্থি, পরমত্থেন সত্তূপলদ্ধি নত্থি, ইমানি খো, মহারাজ, তীণি লোকে নত্থী’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৰমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.

লোকে নত্থিভাৰপঞ্হো চতুত্থো.

৫. অকম্মজাদিপঞ্হো

৫. ‘‘ভন্তে নাগসেন, দিস্সন্তি লোকে কম্মনিব্বত্তা, দিস্সন্তি হেতুনিব্বত্তা, দিস্সন্তি উতুনিব্বত্তা, যং লোকে অকম্মজং অহেতুজং অনুতুজং, তং মে কথেহী’’তি. ‘‘দ্ৰেমে, মহারাজ, লোকস্মিং অকম্মজা অহেতুজা অনুতুজা. কতমে দ্ৰে? আকাসো, মহারাজ, অকম্মজো অহেতুজো অনুতুজো; নিব্বানং, মহারাজ, অকম্মজং অহেতুজং অনুতুজং. ইমে খো, মহারাজ, দ্ৰে অকম্মজা অহেতুজা অনুতুজা’’তি.

‘‘মা, ভন্তে নাগসেন, জিনৰচনং মক্খেহি, মা অজানিত্ৰা পঞ্হং ব্যাকরোহী’’তি. ‘‘কিং খো, মহারাজ, অহং ৰদামি, যং মং ত্ৰং এৰং ৰদেসি ‘মা, ভন্তে নাগসেন, জিনৰচনং মক্খেহি, মা অজানিত্ৰা পঞ্হং ব্যাকরোহী’’’তি? ‘‘ভন্তে নাগসেন, যুত্তমিদং তাৰ ৰত্তুং ‘আকাসো অকম্মজো অহেতুজো অনুতুজো’তি. অনেকসতেহি পন, ভন্তে নাগসেন, কারণেহি ভগৰতা সাৰকানং নিব্বানস্স সচ্ছিকিরিযায মগ্গো অক্খাতো, অথ চ পন ত্ৰং এৰং ৰদেসি ‘অহেতুজং নিব্বান’’’ন্তি. ‘‘সচ্চং, মহারাজ, ভগৰতা অনেকসতেহি কারণেহি সাৰকানং নিব্বানস্স সচ্ছিকিরিযায মগ্গো অক্খাতো, ন চ পন নিব্বানস্স উপ্পাদায হেতু অক্খাতো’’তি.

‘‘এত্থ মযং, ভন্তে নাগসেন, অন্ধকারতো অন্ধকারতরং পৰিসাম, ৰনতো ৰনতরং পৰিসাম, গহনতো গহনতরং [গহনন্তরতো গহনন্তরং (ক.)] পৰিসাম, যত্র হি নাম নিব্বানস্স সচ্ছিকিরিযায হেতু অত্থি, তস্স পন ধম্মস্স উপ্পাদায হেতু নত্থি. যদি, ভন্তে নাগসেন, নিব্বানস্স সচ্ছিকিরিযায হেতু অত্থি, তেন হি নিব্বানস্স উপ্পাদাযপি হেতু ইচ্ছিতব্বো.

‘‘যথা পন, ভন্তে নাগসেন, পুত্তস্স পিতা অত্থি, তেন কারণেন পিতুনোপি পিতা ইচ্ছিতব্বো. যথা অন্তেৰাসিকস্স আচরিযো অত্থি, তেন কারণেন আচরিযস্সপি আচরিযো ইচ্ছিতব্বো. যথা অঙ্কুরস্স বীজং অত্থি, তেন কারণেন বীজস্সপি বীজং ইচ্ছিতব্বং. এৰমেৰ খো, ভন্তে নাগসেন, যদি নিব্বানস্স সচ্ছিকিরিযায হেতু অত্থি, তেন কারণেন নিব্বানস্স উপ্পাদাযপি হেতু ইচ্ছিতব্বো.

‘‘যথা রুক্খস্স ৰা লতায ৰা অগ্গে সতি তেন কারণেন মজ্ঝম্পি অত্থি, মূলম্পি অত্থি. এৰমেৰ খো, ভন্তে নাগসেন, যদি নিব্বানস্স সচ্ছিকিরিযায হেতু অত্থি, তেন কারণেন নিব্বানস্স উপ্পাদাযপি হেতু ইচ্ছিতব্বো’’’তি.

‘‘অনুপ্পাদনীযং, মহারাজ, নিব্বানং, তস্মা ন নিব্বানস্স উপ্পাদায হেতু অক্খাতো’’তি. ‘‘ইঙ্ঘ, ভন্তে নাগসেন, কারণং দস্সেত্ৰা কারণেন মং সঞ্ঞাপেহি, যথাহং জানেয্যং নিব্বানস্স সচ্ছিকিরিযায হেতু অত্থি, নিব্বানস্স উপ্পাদায হেতু নত্থী’’তি.

‘‘তেন হি, মহারাজ, সক্কচ্চং সোতং ওদহ, সাধুকং সুণোহি, ৰক্খামি তত্থ কারণং, সক্কুণেয্য, মহারাজ, পুরিসো পাকতিকেন বলেন ইতো হিমৰন্তং পব্বতরাজং উপগন্তু’’ন্তি? ‘‘আম, ভন্তে’’তি. ‘‘সক্কুণেয্য পন সো, মহারাজ, পুরিসো পাকতিকেন বলেন হিমৰন্তং পব্বতরাজং ইধ আহরিতু’’ন্তি? ‘‘ন হি, ভন্তে’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, মহারাজ, সক্কা নিব্বানস্স সচ্ছিকিরিযায মগ্গো অক্খাতুং, ন সক্কা নিব্বানস্স উপ্পাদায হেতু দস্সেতুং.

‘‘সক্কুণেয্য, মহারাজ, পুরিসো পাকতিকেন বলেন মহাসমুদ্দং নাৰায উত্তরিত্ৰা পারিমতীরং গন্তু’’ন্তি? ‘‘আম, ভন্তে’’তি? ‘‘সক্কুণেয্য পন সো, মহারাজ, পুরিসো পাকতিকেন বলেন মহাসমুদ্দস্স পারিমতীরং ইধ আহরিতু’’ন্তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, মহারাজ, সক্কা নিব্বানস্স সচ্ছিকিরিযায মগ্গো অক্খাতুং, ন সক্কা নিব্বানস্স উপ্পাদায হেতু দস্সেতুং. কিং কারণা? অসঙ্খতত্তা ধম্মস্সা’’তি.

‘‘অসঙ্খতং, ভন্তে নাগসেন, নিব্বান’’ন্তি? ‘‘আম, মহারাজ, অসঙ্খতং নিব্বানং ন কেহিচি কতং, নিব্বানং, মহারাজ, ন ৰত্তব্বং উপ্পন্নন্তি ৰা অনুপ্পন্নন্তি ৰা উপ্পাদনীযন্তি ৰা অতীতন্তি ৰা অনাগতন্তি ৰা পচ্চুপ্পন্নন্তি ৰা চক্খুৰিঞ্ঞেয্যন্তি ৰা সোতৰিঞ্ঞেয্যন্তি ৰা ঘানৰিঞ্ঞেয্যন্তি ৰা জিৰ্হাৰিঞ্ঞেয্যন্তি ৰা কাযৰিঞ্ঞেয্যন্তি ৰা’’তি. ‘‘যদি, ভন্তে নাগসেন, নিব্বানং ন উপ্পন্নং ন অনুপ্পন্নং ন উপ্পাদনীযং ন অতীতং ন অনাগতং ন পচ্চুপ্পন্নং ন চক্খুৰিঞ্ঞেয্যং ন সোতৰিঞ্ঞেয্যং ন ঘানৰিঞ্ঞেয্যং ন জিৰ্হাৰিঞ্ঞেয্যং ন কাযৰিঞ্ঞেয্যং, তেন হি, ভন্তে নাগসেন, তুম্হে নত্থিধম্মং নিব্বানং অপদিসথ ‘নত্থি নিব্বান’ন্তি. ‘‘অত্থি, মহারাজ, নিব্বানং, মনোৰিঞ্ঞেয্যং নিব্বানং, ৰিসুদ্ধেন মানসেন পণীতেন উজুকেন অনাৰরণেন নিরামিসেন সম্মাপটিপন্নো অরিযসাৰকো নিব্বানং পস্সতী’’তি.

‘‘কীদিসং পন তং, ভন্তে, নিব্বানং, যং তং ওপম্মেহি আদীপনীযং কারণেহি মং সঞ্ঞাপেহি, যথা অত্থিধম্মং ওপম্মেহি আদীপনীয’’ন্তি. ‘‘অত্থি, মহারাজ, ৰাতো নামা’’তি? ‘‘আম, ভন্তে’’তি. ‘‘ইঙ্ঘ, মহারাজ, ৰাতং দস্সেহি ৰণ্ণতো ৰা সণ্ঠানতো ৰা অণুং ৰা থূলং ৰা দীঘং ৰা রস্সং ৰা’’তি. ‘‘ন সক্কা, ভন্তে নাগসেন, ৰাতো উপদস্সযিতুং, ন সো ৰাতো হত্থগ্গহণং ৰা নিম্মদ্দনং ৰা উপেতি, অপি চ অত্থি সো ৰাতো’’তি. ‘‘যদি, মহারাজ, ন সক্কা ৰাতো উপদস্সযিতুং, তেন হি নত্থি ৰাতো’’তি? ‘‘জানামহং, ভন্তে নাগসেন, ৰাতো অত্থীতি মে হদযে অনুপৰিট্ঠং, ন চাহং সক্কোমি ৰাতং উপদস্সযিতু’’ন্তি. ‘‘এৰমেৰ খো, মহারাজ, অত্থি নিব্বানং, ন চ সক্কা নিব্বানং উপদস্সযিতুং ৰণ্ণেন ৰা সণ্ঠানেন ৰা’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, সূপদস্সিতং ওপম্মং, সুনিদ্দিট্ঠং কারণং, এৰমেতং তথা সম্পটিচ্ছামি ‘অত্থি নিব্বান’’’ন্তি.

অকম্মজাদিপঞ্হো পঞ্চমো.

৬. কম্মজাদিপঞ্হো

৬. ‘‘ভন্তে নাগসেন, কতমে এত্থ কম্মজা, কতমে হেতুজা, কতমে উতুজা, কতমে ন কম্মজা, ন হেতুজা, ন উতুজা’’তি? ‘‘যে কেচি, মহারাজ, সত্তা সচেতনা, সব্বে তে কম্মজা; অগ্গি চ সব্বানি চ বীজজাতানি হেতুজানি; পথৰী চ পব্বতা চ উদকঞ্চ ৰাতো চ, সব্বে তে উতুজা; আকাসো চ নিব্বানঞ্চ ইমে দ্ৰে অকম্মজা অহেতুজা অনুতুজা. নিব্বানং পন, মহারাজ, ন ৰত্তব্বং কম্মজন্তি ৰা হেতুজন্তি ৰা উতুজন্তি ৰা উপ্পন্নন্তি ৰা অনুপ্পন্নন্তি ৰা উপ্পাদনীযন্তি ৰা অতীতন্তি ৰা অনাগতন্তি ৰা পচ্চুপ্পন্নন্তি ৰা চক্খুৰিঞ্ঞেয্যন্তি ৰা সোতৰিঞ্ঞেয্যন্তি ৰা ঘানৰিঞ্ঞেয্যন্তি ৰা জিৰ্হাৰিঞ্ঞেয্যন্তি ৰা কাযৰিঞ্ঞেয্যন্তি ৰা, অপি চ, মহারাজ, মনোৰিঞ্ঞেয্যং নিব্বানং, যং সো সম্মাপটিপন্নো অরিযসাৰকো ৰিসুদ্ধেন ঞাণেন পস্সতী’’তি. ‘‘রমণীযো, ভন্তে নাগসেন, পঞ্হো সুৰিনিচ্ছিতো নিস্সংসযো একন্তগতো, ৰিমতি উপ্পচ্ছিন্না, ত্ৰং গণিৰরপৰরমাসজ্জা’’তি.

কম্মজাদিপঞ্হো ছট্ঠো.

৭. যক্খপঞ্হো

৭. ‘‘ভন্তে নাগসেন, অত্থি লোকে যক্খা নামা’’তি? ‘‘আম, মহারাজ, অত্থি লোকে যক্খা নামা’’তি. ‘‘চৰন্তি পন তে, ভন্তে, যক্খা তম্হা যোনিযা’’তি? ‘‘আম, মহারাজ, চৰন্তি তে যক্খা তম্হা যোনিযা’’তি. ‘‘কিস্স পন, ভন্তে নাগসেন, তেসং মতানং যক্খানং সরীরং ন দিস্সতি, কুণপগন্ধোপি ন ৰাযতী’’তি? ‘‘দিস্সতি, মহারাজ, মতানং যক্খানং সরীরং, কুণপগন্ধোপি তেসং ৰাযতি, মতানং, মহারাজ, যক্খানং সরীরং কীটৰণ্ণেন ৰা দিস্সতি, কিমিৰণ্ণেন ৰা দিস্সতি, কিপিল্লিকৰণ্ণেন ৰা দিস্সতি, পটঙ্গৰণ্ণেন ৰা দিস্সতি, অহিৰণ্ণেন ৰা দিস্সতি, ৰিচ্ছিকৰণ্ণেন ৰা দিস্সতি, সতপদিৰণ্ণেন ৰা দিস্সতি, দিজৰণ্ণেন ৰা দিস্সতি, মিগৰণ্ণেন ৰা দিস্সতী’’তি. ‘‘কো হি, ভন্তে নাগসেন, অঞ্ঞো ইদং পঞ্হং পুট্ঠো ৰিসজ্জেয্য অঞ্ঞত্র তৰাদিসেন বুদ্ধিমতা’’তি.

যক্খপঞ্হো সত্তমো.

৮. অনৰসেসসিক্খাপদপঞ্হো

৮. ‘‘ভন্তে নাগসেন, যে তে অহেসুং তিকিচ্ছকানং পুব্বকা আচরিযা সেয্যথিদং, নারদো ধম্মন্তরী [ধন্ৰন্তরী (?)] অঙ্গিরসো কপিলো কণ্ডরগ্গি সামো অতুলো পুব্বকচ্চাযনো, সব্বেপেতে আচরিযা সকিং যেৰ রোগুপ্পত্তিঞ্চ নিদানঞ্চ সভাৰঞ্চ সমুট্ঠানঞ্চ তিকিচ্ছঞ্চ কিরিযঞ্চ সিদ্ধাসিদ্ধঞ্চ সব্বং তং [সন্তং (ক.)] নিরৰসেসং জানিত্ৰা ‘ইমস্মিং কাযে এত্তকা রোগা উপ্পজ্জিস্সন্তী’তি একপ্পহারেন কলাপগ্গাহং করিত্ৰা সুত্তং বন্ধিংসু, অসব্বঞ্ঞুনো এতে সব্বে, কিস্স পন তথাগতো সব্বঞ্ঞূ সমানো অনাগতং কিরিযং বুদ্ধঞাণেন জানিত্ৰা ‘এত্তকে নাম ৰত্থুস্মিং এত্তকং নাম সিক্খাপদং পঞ্ঞপেতব্বং ভৰিস্সতী’তি পরিচ্ছিন্দিত্ৰা অনৰসেসতো সিক্খাপদং ন পঞ্ঞপেসি, উপ্পন্নুপ্পন্নে ৰত্থুস্মিং অযসে পাকটে দোসে ৰিত্থারিকে পুথুগতে উজ্ঝাযন্তেসু মনুস্সেসু তস্মিং তস্মিং কালে সাৰকানং সিক্খাপদং পঞ্ঞপেসী’’তি?

‘‘ঞাতমেতং, মহারাজ, তথাগতস্স ‘ইমস্মিং সমযে ইমেসু মনুস্সেসু সাধিকং দিযড্ঢসিক্খাপদসতং পঞ্ঞপেতব্বং ভৰিস্সতী’তি, অপি চ তথাগতস্স এৰং অহোসি ‘সচে খো অহং সাধিকং দিযড্ঢসিক্খাপদসতং একপ্পহারং পঞ্ঞপেস্সামি, মহাজনো সন্তাসমাপজ্জিস্সতি ‘বহুকং ইধ রক্খিতব্বং, দুক্করং ৰত ভো সমণস্স গোতমস্স সাসনে পব্বজিতু’ন্তি, পব্বজিতুকামাপি ন পব্বজিস্সন্তি, ৰচনঞ্চ মে ন সদ্দহিস্সন্তি, অসদ্দহন্তা তে মনুস্সা অপাযগামিনো ভৰিস্সন্ন-তি উপ্পন্নুপ্পন্নে ৰত্থুস্মিং ধম্মদেসনায ৰিঞ্ঞাপেত্ৰা পাকটে দোসে সিক্খাপদং পঞ্ঞপেস্সামী’’’তি. ‘‘অচ্ছরিযং, ভন্তে নাগসেন, বুদ্ধানং, অব্ভুতং, ভন্তে নাগসেন, বুদ্ধানং, যাৰ মহন্তং তথাগতস্স সব্বঞ্ঞুতঞাণং, এৰমেতং, ভন্তে নাগসেন, সুনিদ্দিট্ঠো এসো অত্থো তথাগতেন, ‘বহুকং ইধ সিক্খিতব্ব’ন্তি সুত্ৰা সত্তানং সন্তাসো উপ্পজ্জেয্য, একোপি জিনসাসনে ন পব্বজেয্য, এৰমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.

অনৰসেসসিক্খাপদপঞ্হো অট্ঠমো.

৯. সূরিযতপনপঞ্হো

৯. ‘‘ভন্তে নাগসেন, অযং সূরিযো সব্বকালং কঠিনং তপতি, উদাহু কিঞ্চিকালং মন্দং তপতী’’তি? ‘‘সব্বকালং, মহারাজ, সূরিযো কঠিনং তপতি, ন কিঞ্চিকালং মন্দং তপতী’’তি. ‘‘যদি, ভন্তে নাগসেন, সূরিযো সব্বকালং কঠিনং তপতি, কিস্স পন অপ্পেকদা সূরিযো কঠিনং তপতি, অপ্পেকদা মন্দং তপতী’’তি? ‘‘চত্তারোমে, মহারাজ, সূরিযস্স রোগা, যেসং অঞ্ঞতরেন রোগেন পটিপীল়িতো সূরিযো মন্দং তপতি. কতমে চত্তারো? অব্ভং, মহারাজ, সূরিযস্স রোগো, তেন রোগেন পটিপীল়িতো সূরিযো মন্দং তপতি. মহিকা, মহারাজ, সূরিযস্স রোগো, তেন রোগেন পটিপীল়িতো সূরিযো মন্দং তপতি. মেঘো, মহারাজ, সূরিযস্স রোগো, তেন রোগেন পটিপীল়িতো সূরিযো মন্দং তপতি. রাহু, মহারাজ, সূরিযস্স রোগো, তেন রোগেন পটিপীল়িতো সূরিযো মন্দং তপতি. ইমে খো, মহারাজ, চত্তারো সূরিযস্স রোগা, যেসং অঞ্ঞতরেন রোগেন পটিপীল়িতো সূরিযো মন্দং তপতী’’তি. ‘‘অচ্ছরিযং, ভন্তে নাগসেন, অব্ভুতং, ভন্তে নাগসেন, সূরিযস্সপি তাৰ তেজোসম্পন্নস্স রোগো উপ্পজ্জিস্সতি, কিমঙ্গং পন অঞ্ঞেসং সত্তানং, নত্থি, ভন্তে, এসা ৰিভত্তি অঞ্ঞস্স অঞ্ঞত্র তৰাদিসেন বুদ্ধিমতা’’তি.

সূরিযতপনপঞ্হো নৰমো.

১০. কঠিনতপনপঞ্হো

১০. ‘‘ভন্তে নাগসেন, কিস্স হেমন্তে সূরিযো কঠিনং তপতি, নো তথা গিম্হে’’তি? ‘‘গিম্হে, মহারাজ, অনুপহতং হোতি রজোজল্লং, ৰাতক্খুভিতা রেণূ গগনানুগতা হোন্তি, আকাসেপি অব্ভা সুবহলা হোন্তি, মহাৰাতো চ অধিমত্তং ৰাযতি, তে সব্বে নানাকুলা সমাযুতা সূরিযরংসিযো পিদহন্তি, তেন গিম্হে সূরিযো মন্দং তপতি.

‘‘হেমন্তে পন, মহারাজ, হেট্ঠা পথৰী নিব্বুতা হোতি, উপরি মহামেঘো উপট্ঠিতো হোতি, উপসন্তং হোতি রজোজল্লং, রেণু চ সন্তসন্তং গগনে চরতি, ৰিগতৰলাহকো চ হোতি আকাসো, ৰাতো চ মন্দমন্দং ৰাযতি, এতেসং উপরতিযা ৰিসুদ্ধা [ৰিসদা (সী. পী.)] হোন্তি সূরিযরংসিযো, উপঘাতৰিমুত্তস্স সূরিযস্স তাপো অতি ৰিয তপতি. ইদমেত্থ, মহারাজ, কারণং, যেন কারণেন সূরিযো হেমন্তে কঠিনং তপতি, নো তথা গিম্হে’’তি. ‘‘সব্বীতিমুত্তো, ভন্তে, সূরিযো কঠিনং তপতি, মেঘাদিসহগতো কঠিনং ন তপতী’’তি.

কঠিনতপনপঞ্হো দসমো.

নিপ্পপঞ্চৰগ্গো দুতিযো.

ইমস্মিং ৰগ্গে দস পঞ্হা.