৫. সন্থৰৰগ্গো
১. সন্থৰপঞ্হো
১. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং ভগৰতা –
‘‘‘সন্থৰতো ভযং জাতং, নিকেতা জাযতে রজো;
অনিকেতমসন্থৰং, এতং ৰে মুনিদস্সন’ন্তি.
‘‘পুন চ ভগৰতা ভণিতং ‘ৰিহারে কারযে রম্মে, ৰাসযেত্থ বহুস্সুতে’তি. যদি, ভন্তে নাগসেন, তথাগতেন ভণিতং ‘সন্থৰতো ভযং জাতং, নিকেতা জাযতে রজো. অনিকেতমসন্থৰং, এতং ৰে মুনিদস্সন’ন্তি, তেন হি ‘ৰিহারে কারযে রম্মে, ৰাসযেত্থ বহুস্সুতে’তি যং ৰচনং, তং মিচ্ছা. যদি তথাগতেন ভণিতং ‘ৰিহারে কারযে রম্মে, ৰাসযেত্থ বহুস্সুতে’তি, তেন হি ‘সন্থৰতো ভযং জাতং, নিকেতা জাযতে রজো. অনিকেতমসন্থৰং, এতং ৰে মুনিদস্সন’ন্তি তম্পি ৰচনং মিচ্ছা. অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো তৰানুপ্পত্তো, সো তযা নিব্বাহিতব্বো’’তি.
‘‘ভাসিতম্পেতং, মহারাজ, ভগৰতা ‘সন্থৰতো ভযং জাতং, নিকেতা জাযতে রজো. অনিকেতমসন্থৰং, এতং ৰে মুনিদস্সন’ন্তি. ভণিতঞ্চ ‘ৰিহারে কারযে রম্মে, ৰাসযেত্থ বহুস্সুতে’তি. যং, মহারাজ, ভগৰতা ভণিতং ‘সন্থৰতো ভযং জাতং, নিকেতা জাযতে রজো. অনিকেতমসন্থৰং, এতং ৰে মুনিদস্সন’ন্তি, তং সভাৰৰচনং অসেসৰচনং নিস্সেসৰচনং নিপ্পরিযাযৰচনং সমণানুচ্ছৰং সমণসারুপ্পং সমণপ্পতিরূপং সমণারহং সমণগোচরং সমণপ্পটিপদা সমণপ্পটিপত্তি. যথা, মহারাজ, আরঞ্ঞকো মিগো অরঞ্ঞে পৰনে চরমানো নিরালযো অনিকেতো যথিচ্ছকং সযতি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, ভিক্খুনা ‘সন্থৰতো ভযং জাতং, নিকেতা জাযতে রজো. অনিকেতমসন্থৰং, এতং ৰে মুনিদস্সন’ন্তি চিন্তেতব্বং.
‘‘যং পন, মহারাজ, ভগৰতা ভণিতং ‘ৰিহারে কারযে রম্মে, ৰাসযেত্থ বহুস্সুতে’তি, তং দ্ৰে অত্থৰসে সম্পস্সমানেন ভগৰতা ভণিতং. কতমে দ্ৰে? ৰিহারদানং নাম সব্ববুদ্ধেহি ৰণ্ণিতং অনুমতং থোমিতং পসত্থং, তং তে ৰিহারদানং দত্ৰা জাতিজরামরণা পরিমুচ্চিস্সন্তীতি. অযং তাৰ পঠমো আনিসংসো ৰিহারদানে.
‘‘পুন চপরং ৰিহারে ৰিজ্জমানে ভিক্খুনিযো ব্যত্তসঙ্কেতা ভৰিস্সন্তি, সুলভং দস্সনং দস্সনকামানং, অনিকেতে দুদ্দস্সনা ভৰিস্সন্তীতি. অযং দুতিযো আনিসংসো ৰিহারদানে. ইমে দ্ৰে অত্থৰসে সম্পস্সমানেন ভগৰতা ভণিতং ‘ৰিহারে কারযে রম্মে, ৰাসযেত্থ বহুস্সুতে’তি, ন তত্থ বুদ্ধপুত্তেন আলযো করণীযো নিকেতে’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৰমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.
সন্থৰপঞ্হো পঠমো.
২. উদরসংযতপঞ্হো
২. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং ভগৰতা –
‘‘‘উত্তিট্ঠে নপ্পমজ্জেয্য, উদরে সংযতো সিযা’তি.
‘‘পুন চ ভগৰতা ভণিতং ‘অহং খো পনুদাযি, অপ্পেকদা ইমিনা পত্তেন সমতিত্তিকম্পি ভুঞ্জামি, ভিয্যোপি ভুঞ্জামী’তি. যদি, ভন্তে নাগসেন, ভগৰতা ভণিতং ‘উত্তিট্ঠে নপ্পমজ্জেয্য, উদরে সংযতো সিযা’তি, তেন হি ‘অহং খো পনুদাযি, অপ্পেকদা ইমিনা পত্তেন সমতিত্থিকম্পি ভুঞ্জামি, ভিয্যোপি ভুঞ্জামী’তি যং ৰচনং, তং মিচ্ছা. যদি তথাগতেন ভণিতং ‘অহং খো পনুদাযি, অপ্পেকদা ইমিনা পত্তেন সমতিত্থিকম্পি ভুঞ্জামি, ভিয্যোপি ভুঞ্জামী’তি, তেন হি ‘উত্তিট্ঠে নপ্পমজ্জেয্য, উদরে সংযতো সিযা’তি তম্পি ৰচনং মিচ্ছা. অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো তৰানুপ্পত্তো, সো তযা নিব্বাহিতব্বো’’তি.
‘‘ভাসিতম্পেতং, মহারাজ, ভগৰতা ‘উত্তিট্ঠে নপ্পমজ্জেয্য, উদরে সংযতো সিযা’তি, ভণিতঞ্চ ‘অহং খো পনুদাযি, অপ্পেকদা ইমিনা পত্তেন সমতিত্তিকম্পি ভুঞ্জামি, ভিয্যোপি ভুঞ্জামী’তি. যং, মহারাজ, ভগৰতা ভণিতং ‘উত্তিট্ঠে নপ্পমজ্জেয্য, উদরে সংযতো সিযা’তি, তং সভাৰৰচনং অসেসৰচনং নিস্সেসৰচনং নিপ্পরিযাযৰচনং ভূতৰচনং তচ্ছৰচনং যাথাৰৰচনং অৰিপরীতৰচনং ইসিৰচনং মুনিৰচনং ভগৰন্তৰচনং অরহন্তৰচনং পচ্চেকবুদ্ধৰচনং জিনৰচনং সব্বঞ্ঞুৰচনং তথাগতস্স অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স ৰচনং.
‘‘উদরে অসংযতো, মহারাজ, পাণম্পি হনতি, অদিন্নম্পি আদিযতি, পরদারম্পি গচ্ছতি, মুসাপি ভণতি, মজ্জম্পি পিৰতি, মাতরম্পি জীৰিতা ৰোরোপেতি, পিতরম্পি জীৰিতা ৰোরোপেতি, অরহন্তম্পি জীৰিতা ৰোরোপেতি, সঙ্ঘম্পি ভিন্দতি, দুট্ঠেন চিত্তেন তথাগতস্স লোহিতম্পি উপ্পাদেতি. ননু, মহারাজ, দেৰদত্তো উদরে অসংযতো সঙ্ঘং ভিন্দিত্ৰা কপ্পট্ঠিযং কম্মং আযূহি [আযূহতি (ক.)]. এৰরূপানি, মহারাজ, অঞ্ঞানিপি বহুৰিধানি কারণানি দিস্ৰা ভগৰতা ভণিতং ‘উত্তিট্ঠে নপ্পমজ্জেয্য, উদরে সংযতো সিযা’তি.
‘‘উদরে সংযতো, মহারাজ, চতুসচ্চাভিসমযং অভিসমেতি, চত্তারি সামঞ্ঞফলানি সচ্ছিকরোতি, চতূসু পটিসম্ভিদাসু অট্ঠসু সমাপত্তীসু ছসু অভিঞ্ঞাসু ৰসীভাৰং পাপুণাতি, কেৰলঞ্চ সমণধম্মং পূরেতি. ননু, মহারাজ, সুকপোতকো উদরে সংযতো হুত্ৰা যাৰ তাৰতিংসভৰনং কম্পেত্ৰা সক্কং দেৰানমিন্দং উপট্ঠানমুপনেসি, এৰরূপানি, মহারাজ, অঞ্ঞানিপি বহুৰিধানি কারণানি দিস্ৰা ভগৰতা ভণিতং ‘উত্তিট্ঠে নপ্পমজ্জেয্য, উদরে সংযতো সিযা’তি.
‘‘যং পন, মহারাজ, ভগৰতা ভণিতং ‘অহং খো পনুদাযি অপ্পেকদা ইমিনা পত্তেন সমতিত্তিকম্পি ভুঞ্জামি, ভিয্যোপি ভুঞ্জামী’তি, তং কতকিচ্চেন নিট্ঠিতকিরিযেন সিদ্ধত্থেন ৰুসিতৰোসানেন নিরাৰরণেন সব্বঞ্ঞুনা সযম্ভুনা তথাগতেন অত্তানং উপাদায ভণিতং.
‘‘যথা, মহারাজ, ৰন্তস্স ৰিরিত্তস্স অনুৰাসিতস্স আতুরস্স সপ্পাযকিরিযা ইচ্ছিতব্বা হোতি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, সকিলেসস্স অদিট্ঠসচ্চস্স উদরে সংযমো করণীযো হোতি. যথা, মহারাজ, মণিরতনস্স সপ্পভাসস্স জাতিমন্তস্স অভিজাতিপরিসুদ্ধস্স মজ্জননিঘংসনপরিসোধনেন করণীযং ন হোতি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, তথাগতস্স বুদ্ধৰিসযে পারমিং গতস্স কিরিযাকরণেসু আৰরণং ন হোতী’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৰমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.
উদরসংযতপঞ্হো দুতিযো.
৩. বুদ্ধঅপ্পাবাধপঞ্হো
৩. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং ভগৰতা ‘অহমস্মি, ভিক্খৰে, ব্রাহ্মণো যাচযোগো সদা পযতপাণি অন্তিমদেহধরো অনুত্তরো ভিসক্কো সল্লকত্তো’তি. পুন চ ভণিতং ভগৰতা ‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং অপ্পাবাধানং যদিদং বাকুলো’তি. ভগৰতো চ সরীরে বহুক্খত্তুং আবাধো উপ্পন্নো দিস্সতি. যদি, ভন্তে নাগসেন, তথাগতো অনুত্তরো, তেন হি ‘এতদগ্গং…পে… বাকুলো’তি যং ৰচনং, তং মিচ্ছা. যদি থেরো বাকুলো অপ্পাবাধানং অগ্গো, তেন হি ‘অহমস্মি…পে… সল্লকত্তো’তি তম্পি ৰচনং মিচ্ছা. অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো তৰানুপ্পত্তো, সো তযা নিব্বাহিতব্বো’’তি.
‘‘ভাসিতম্পেতং, মহারাজ, ভগৰতা ‘অহমস্মি…পে… সল্লকত্তো’তি, ভণিতঞ্চ ‘এতদগ্গং…পে… বাকুলো’তি, তঞ্চ পন বাহিরানং আগমানং অধিগমানং পরিযত্তীনং অত্তনি ৰিজ্জমানতং সন্ধায ভাসিতং.
‘‘সন্তি খো পন, মহারাজ, ভগৰতো সাৰকা ঠানচঙ্কমিকা, তে ঠানেন চঙ্কমেন দিৰারত্তিং ৰীতিনামেন্তি, ভগৰা পন, মহারাজ, ঠানেন চঙ্কমেন নিসজ্জায সযনেন দিৰারত্তিং ৰীতিনামেতি, যে তে, মহারাজ, ভিক্খূ ঠানচঙ্কমিকা, তে তেন অঙ্গেন অতিরেকা.
‘‘সন্তি খো পন, মহারাজ, ভগৰতো সাৰকা একাসনিকা, তে জীৰিতহেতুপি দুতিযং ভোজনং ন ভুঞ্জন্তি, ভগৰা পন, মহারাজ, দুতিযম্পি যাৰ ততিযম্পি ভোজনং ভুঞ্জতি, যে তে, মহারাজ, ভিক্খূ একাসনিকা, তে তেন অঙ্গেন অতিরেকা, অনেকৰিধানি, মহারাজ, তানি কারণানি তেসং তেসং তং তং সন্ধায ভণিতানি. ভগৰা পন, মহারাজ, অনুত্তরো সীলেন সমাধিনা পঞ্ঞায ৰিমুত্তিযা ৰিমুত্তিঞাণদস্সনেন দসহি চ বলেহি চতূহি ৰেসারজ্জেহি অট্ঠারসহি বুদ্ধধম্মেহি ছহি অসাধারণেহি ঞাণেহি, কেৰলে চ বুদ্ধৰিসযে তং সন্ধায ভণিতং ‘অহমস্মি…পে… সল্লকত্তো’তি.
‘‘ইধ, মহারাজ, মনুস্সেসু একো জাতিমা হোতি, একো ধনৰা, একো ৰিজ্জৰা, একো সিপ্পৰা, একো সূরো, একো ৰিচক্খণো, সব্বেপেতে অভিভৰিয রাজা যেৰ তেসং উত্তমো হোতি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, ভগৰা সব্বসত্তানং অগ্গো জেট্ঠো সেট্ঠো.
‘‘যং পন আযস্মা বাকুলো অপ্পাবাধো অহোসি, তং অভিনীহারৰসেন, সো হি, মহারাজ, অনোমদস্সিস্স ভগৰতো উদরৰাতাবাধে উপ্পন্নে ৰিপস্সিস্স চ ভগৰতো অট্ঠসট্ঠিযা চ ভিক্খুসতসহস্সানং তিণপুপ্ফকরোগে উপ্পন্নে সযং তাপসো সমানো নানাভেসজ্জেহি তং ব্যাধিং অপনেত্ৰা অপ্পাবাধতং পত্তো, ভণিতো চ ‘এতদগ্গং…পে… বাকুলো’তি.
‘‘ভগৰতো, মহারাজ, ব্যাধিম্হি উপ্পজ্জন্তেপি অনুপ্পজ্জন্তেপি ধুতঙ্গং আদিযন্তেপি অনাদিযন্তেপি নত্থি ভগৰতা সদিসো কোচি সত্তো. ভাসিতম্পেতং মহারাজ ভগৰতা দেৰাতিদেৰেন সংযুত্তনিকাযৰরলঞ্ছকে –
‘‘‘যাৰতা, ভিক্খৰে, সত্তা অপদা ৰা দ্ৰিপদা ৰা চতুপ্পদা ৰা বহুপ্পদা ৰা রূপিনো ৰা অরূপিনো ৰা সঞ্ঞিনো ৰা অসঞ্ঞিনো ৰা নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞিনো ৰা, তথাগতো তেসং অগ্গমক্খাযতি অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো’তি. ‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৰমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’’তি.
বুদ্ধঅপ্পাবাধপঞ্হো ততিযো.
৪. মগ্গুপ্পাদনপঞ্হো
৪. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং ভগৰতা ‘তথাগতো ভিক্খৰে, অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো অনুপ্পন্নস্স মগ্গস্স উপ্পাদেতা’তি. পুন চ ভণিতং ‘অদ্দসং খ্ৰাহং, ভিক্খৰে, পুরাণং মগ্গং পুরাণং অঞ্জসং পুব্বকেহি সম্মাসম্বুদ্ধেহি অনুযাত’ন্তি. যদি, ভন্তে নাগসেন, তথাগতো অনুপ্পন্নস্স মগ্গস্স উপ্পাদেতা, তেন হি ‘অদ্দসং খ্ৰাহং, ভিক্খৰে, পুরাণং মগ্গং পুরাণং অঞ্জসং পুব্বকেহি সম্মাসম্বুদ্ধেহি অনুযাত’ন্তি যং ৰচনং, তং মিচ্ছা. যদি তথাগতেন ভণিতং ‘অদ্দসং খ্ৰাহং, ভিক্খৰে, পুরাণং মগ্গং পুরাণং অঞ্জসং পুব্বকেহি সম্মাসম্বুদ্ধেহি অনুযাত’ন্তি, তেন হি ‘তথাগতো, ভিক্খৰে, অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো অনুপ্পন্নস্স মগ্গস্স উপ্পাদেতা’তি তম্পি ৰচনং মিচ্ছা. অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো তৰানুপ্পত্তো, সো তযা নিব্বাহিতব্বো’’তি.
‘‘ভাসিতম্পেতং, মহারাজ, ভগৰতা ‘তথাগতো, ভিক্খৰে, অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো অনুপ্পন্নস্স মগ্গস্স উপ্পাদেতা’তি. ভণিতঞ্চ ‘অদ্দসং খ্ৰাহং, ভিক্খৰে, পুরাণং মগ্গং পুরাণং অঞ্জসং পুব্বকেহি সম্মাসম্বুদ্ধেহি অনুযাত’ন্তি, তং দ্ৰযম্পি সভাৰৰচনমেৰ, পুব্বকানং, মহারাজ, তথাগতানং অন্তরধানেন অসতি অনুসাসকে মগ্গো অন্তরধাযি, তং [সো তং (সী. পী. ক.)] তথাগতো মগ্গং লুগ্গং পলুগ্গং গূল়্হং পিহিতং পটিচ্ছন্নং অসঞ্চরণং পঞ্ঞাচক্খুনা সম্পস্সমানো [সম্মসমানো (সী. পী.)] অদ্দস পুব্বকেহি সম্মাসম্বুদ্ধেহি অনুযাতং, তংকারণা আহ ‘অদ্দসং খ্ৰাহং, ভিক্খৰে, পুরাণং মগ্গং পুরাণং অঞ্জসং পুব্বকেহি সম্মাসম্বুদ্ধেহি অনুযাত’ন্তি.
‘‘পুব্বকানং, মহারাজ, তথাগতানং অন্তরধানেন অসতি অনুসাসকে লুগ্গং পলুগ্গং গূল়্হং পিহিতং পটিচ্ছন্নং অসঞ্চরণং মগ্গং যং দানি তথাগতো সঞ্চরণং অকাসি, তংকারণা আহ ‘তথাগতো, ভিক্খৰে, অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো অনুপ্পন্নস্স মগ্গস্স উপ্পাদেতা’তি.
‘‘ইধ, মহারাজ, রঞ্ঞো চক্কৰত্তিস্স অন্তরধানেন মণিরতনং গিরিসিখন্তরে নিলীযতি, অপরস্স চক্কৰত্তিস্স সম্মাপটিপত্তিযা উপগচ্ছতি, অপি নু খো তং, মহারাজ, মণিরতনং তস্স পকত’’ন্তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, পাকতিকং যেৰ তং মণিরতনং, তেন পন নিব্বত্তিত’’ন্তি [নিব্বত্তন্তি (সী. পী.)]. ‘‘এৰমেৰ খো, মহারাজ, পাকতিকং পুব্বকেহি তথাগতেহি অনুচিণ্ণং অট্ঠঙ্গিকং সিৰং মগ্গং অসতি অনুসাসকে লুগ্গং পলুগ্গং গূল়্হং পিহিতং পটিচ্ছন্নং অসঞ্চরণং ভগৰা পঞ্ঞাচক্খুনা সম্পস্সমানো উপ্পাদেসি, সঞ্চরণং অকাসি, তংকারণা আহ ‘তথাগতো, ভিক্খৰে, অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো অনুপ্পন্নস্স মগ্গস্স উপ্পাদেতা’তি.
‘‘যথা ৰা পন, মহারাজ, সন্তং যেৰ পুত্তং যোনিযা জনযিত্ৰা মাতা ‘জনিকা’তি ৰুচ্চতি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, তথাগতো সন্তং যেৰ মগ্গং লুগ্গং পলুগ্গং গূল়্হং পিহিতং পটিচ্ছন্নং অসঞ্চরণং পঞ্ঞাচক্খুনা সম্পস্সমানো উপ্পাদেসি, সঞ্চরণং অকাসি, তংকারণা আহ ‘তথাগতো, ভিক্খৰে, অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো অনুপ্পন্নস্স মগ্গস্স উপ্পাদেতা’তি.
‘‘যথা ৰা পন, মহারাজ, কোচি পুরিসো যং কিঞ্চি নট্ঠং পস্সতি, ‘তেন তং ভণ্ডং নিব্বত্তিত’ন্তি জনো ৰোহরতি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, তথাগতো সন্তং যেৰ মগ্গং লুগ্গং পলুগ্গং গূল়্হং পিহিতং পটিচ্ছন্নং অসঞ্চরণং পঞ্ঞাচক্খুনা সম্পস্সমানো উপ্পাদেসি, সঞ্চরণং অকাসি, তংকারণা আহ ‘তথাগতো, ভিক্খৰে, অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো অনুপ্পন্নস্স মগ্গস্স উপ্পাদেতা’তি.
‘‘যথা ৰা পন, মহারাজ, কোচি পুরিসো ৰনং সোধেত্ৰা ভূমিং নীহরতি, ‘তস্স সা ভূমী’তি জনো ৰোহরতি, ন চেসা ভূমি তেন পৰত্তিতা, তং ভূমিং কারণং কত্ৰা ভূমিসামিকো নাম হোতি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, তথাগতো সন্তং যেৰ মগ্গং লুগ্গং পলুগ্গং গূল়্হং পিহিতং পটিচ্ছন্নং অসঞ্চরণং পঞ্ঞায সম্পস্সমানো উপ্পাদেসি, সঞ্চরণং অকাসি, তংকারণা আহ ‘তথাগতো, ভিক্খৰে, অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো অনুপ্পন্নস্স মগ্গস্স উপ্পাদেতা’’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৰমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.
মগ্গুপ্পাদনপঞ্হো চতুত্থো.
৫. বুদ্ধঅৰিহেঠকপঞ্হো
৫. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং ভগৰতা ‘পুব্বে ৰাহং মনুস্সভূতো সমানো সত্তানং অৰিহেঠকজাতিকো অহোসি’ন্তি. পুন চ ভণিতং ‘লোমসকস্সপো নাম ইসি সমানো অনেকসতে পাণে ঘাতযিত্ৰা ৰাজপেয্যং মহাযঞ্ঞং যজী’তি. যদি, ভন্তে নাগসেন, ভগৰতা ভণিতং ‘পুব্বে ৰাহং মনুস্সভূতো সমানো সত্তানং অৰিহেঠকজাতিকো অহোসি’ন্তি, তেন হি ‘লোমসকস্সপেন ইসিনা অনেকসতে পাণে ঘাতযিত্ৰা ৰাজপেয্যং মহাযঞ্ঞং যজিত’ন্তি যং ৰচনং, তং মিচ্ছা. যদি ‘লোমসকস্সপেন ইসিনা অনেকসতে পাণে ঘাতযিত্ৰা ৰাজপেয্যং মহাযঞ্ঞং যজিতং’, তেন হি ‘পুব্বে ৰাহং মনুস্সভূতো সমানো সত্তানং অৰিহেঠকজাতিকো অহোসি’ন্তি তম্পি ৰচনং মিচ্ছা. অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো তৰানুপ্পত্তো, সো তযা নিব্বাহিতব্বো’’তি.
‘‘ভাসিতম্পেতং, মহারাজ, ভগৰতা ‘পুব্বে ৰাহং মনুস্সভূতো সমানো সত্তানং অৰিহেঠকজাতিকো অহোসি’ন্তি, ‘লোমসকস্সপেন ইসিনা অনেকসতে পাণে ঘাতযিত্ৰা ৰাজপেয্যং মহাযঞ্ঞং যজিতং’, তঞ্চ পন রাগৰসেন ৰিসঞ্ঞিনা, নো সচেতনেনা’’তি.
‘‘অট্ঠিমে, ভন্তে নাগসেন, পুগ্গলা পাণং হনন্তি. কতমে অট্ঠ? রত্তো রাগৰসেন পাণং হনতি, দুট্ঠো দোসৰসেন পাণং হনতি, মূল়্হো মোহৰসেন পাণং হনতি, মানী মানৰসেন পাণং হনতি, লুদ্ধো লোভৰসেন পাণং হনতি, অকিঞ্চনো জীৰিকত্থায পাণং হনতি, বালো হস্সৰসেন [অঞ্ঞাণৰসেন (ক. সী.)] পাণং হনতি, রাজা ৰিনযনৰসেন পাণং হনতি. ইমে খো, ভন্তে নাগসেন, অট্ঠ পুগ্গলা পাণং হনন্তি. পাকতিকং যেৰ, ভন্তে নাগসেন, বোধিসত্তেন কত’’ন্তি. ‘‘ন, মহারাজ, পাকতিকং বোধিসত্তেন কতং, যদি, মহারাজ, বোধিসত্তো পকতিভাৰেন ওনমেয্য মহাযঞ্ঞং যজিতুং, ন যিমং গাথং ভণেয্য –
‘‘‘সসমুদ্দপরিযাযং, মহিং সাগরকুণ্ডলং;
ন ইচ্ছে সহ নিন্দায, এৰং সেয্হ [সয্হ (সী. পী.)] ৰিজানহী’তি.
‘‘এৰংৰাদী, মহারাজ, বোধিসত্তো সহ দস্সনেন চন্দৰতিযা রাজকঞ্ঞায ৰিসঞ্ঞী অহোসি খিত্তচিত্তো রত্তো ৰিসঞ্ঞিভূতো আকুলাকুলো তুরিততুরিতো তেন ৰিক্খিত্তভন্তলুল়িতচিত্তেন মহতিমহাপসুঘাতগলরুহিরসঞ্চযং ৰাজপেয্যং মহাযঞ্ঞং যজি.
‘‘যথা, মহারাজ, উম্মত্তকো খিত্তচিত্তো জলিতম্পি জাতৰেদং অক্কমতি, কুপিতম্পি আসীৰিসং গণ্হাতি, মত্তম্পি হত্থিং উপেতি, সমুদ্দম্পি অতীরদস্সিং পক্খন্দতি, চন্দনিকম্পি ওল়িগল্লম্পি ওমদ্দতি, কণ্টকাধানম্পি অভিরুহতি, পপাতেপি পততি, অসুচিম্পি ভক্খেতি, নগ্গোপি রথিযা চরতি, অঞ্ঞম্পি বহুৰিধং অকিরিযং করোতি. এৰমেৰ খো, মহারাজ, বোধিসত্তো সহ দস্সনেন চন্দৰতিযা রাজকঞ্ঞায ৰিসঞ্ঞী অহোসি খিত্তচিত্তো রত্তো ৰিসঞ্ঞিভূতো আকুলাকুলো তুরিততুরিতো, তেন ৰিক্খিত্তভন্তলুল়িতচিত্তেন মহতিমহাপসুঘাতগলরুহিরসঞ্চযং ৰাজপেয্যং মহাযঞ্ঞং যজি.
‘‘খিত্তচিত্তেন, মহারাজ, কতং পাপং দিট্ঠধম্মেপি ন মহাসাৰজ্জং হোতি, সম্পরাযে ৰিপাকেনপি নো তথা. ইধ, মহারাজ, কোচি উম্মত্তকো ৰজ্ঝমাপজ্জেয্য, তস্স তুম্হে কিং দণ্ডং ধারেথা’’তি? ‘‘কো, ভন্তে, উম্মত্তকস্স দণ্ডো ভৰিস্সতি, তং মযং পোথাপেত্ৰা নীহরাপেম, এসোৰ তস্স দণ্ডো’’তি. ‘‘ইতি খো, মহারাজ, উম্মত্তকস্স অপরাধে দণ্ডোপি ন ভৰতি, তস্মা উম্মত্তকস্স কতেপি ন দোসো ভৰতি সতেকিচ্ছো. এৰমেৰ খো, মহারাজ, লোমসকস্সপো ইসি সহ দস্সনেন চন্দৰতিযা রাজকঞ্ঞায ৰিসঞ্ঞী অহোসি খিত্তচিত্তো রত্তো ৰিসঞ্ঞিভূতো ৰিসটপযাতো আকুলাকুলো তুরিততুরিতো, তেন ৰিক্খিত্তভন্তলুল়িতচিত্তেন মহতিমহাপসুঘাতগলরুহিরসঞ্চযং ৰাজপেয্যং মহাযঞ্ঞং যজি. যদা চ পন পকতিচিত্তো অহোসি পটিলদ্ধস্সতি, তদা পুনদেৰ পব্বজিত্ৰা পঞ্চাভিঞ্ঞাযো নিব্বত্তেত্ৰা ব্রহ্মলোকূপগো অহোসী’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৰমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.
বুদ্ধঅৰিহেঠকপঞ্হো পঞ্চমো.
৬. ছদ্দন্তজোতিপালারব্ভপঞ্হো
৬. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং ভগৰতা ছদ্দন্তো নাগরাজা –
‘‘‘ৰধিস্সমেতন্তি পরামসন্তো, কাসাৰমদ্দক্খি ধজং ইসীনং;
দুক্খেন ফুট্ঠস্সুদপাদি সঞ্ঞা, অরহদ্ধজো সব্ভি অৰজ্ঝরূপো’তি.
‘‘পুন চ ভণিতং ‘জোতিপালমাণৰো সমানো কস্সপং ভগৰন্তং অরহন্তং সম্মাসম্বুদ্ধং মুণ্ডকৰাদেন সমণকৰাদেন অসব্ভাহি ফরুসাহি ৰাচাহি অক্কোসি পরিভাসী’তি. যদি, ভন্তে নাগসেন, বোধিসত্তো তিরচ্ছানগতো সমানো কাসাৰং অভিপূজযি, তেন হি ‘জোতিপালেন মাণৰেন কস্সপো ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো মুণ্ডকৰাদেন সমণকৰাদেন অসব্ভাহি ফরুসাহি ৰাচাহি অক্কুট্ঠো পরিভাসিতো’তি যং ৰচনং, তং মিচ্ছা. যদি জোতিপালেন মাণৰেন কস্সপো ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো মুণ্ডকৰাদেন সমণকৰাদেন অসব্ভাহি ফরুসাহি ৰাচাহি অক্কুট্ঠো পরিভাসিতো, তেন হি ‘ছদ্দন্তেন নাগরাজেন কাসাৰং পূজিত’ন্তি তম্পি ৰচনং মিচ্ছা. যদি তিরচ্ছানগতেন বোধিসত্তেন কক্খল়খরকটুকৰেদনং ৰেদযমানেন লুদ্দকেন নিৰত্থং কাসাৰং পূজিতং, কিং মনুস্সভূতো সমানো পরিপক্কঞাণো পরিপক্কায বোধিযা কস্সপং ভগৰন্তং অরহন্তং সম্মাসম্বুদ্ধং দসবলং লোকনাযকং উদিতোদিতং জলিতব্যামোভাসং পৰরুত্তমং পৰররুচিরকাসিককাসাৰমভিপারুতং দিস্ৰা ন পূজযি? অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো তৰানুপ্পত্তো, সো তযা নিব্বাহিতব্বোতি.
‘‘ভাসিতম্পেতং, মহারাজ, ভগৰতা ছদ্দন্তো নাগরাজা ‘ৰধিস্সমেতন্তি…পে… অৰজ্ঝরূপো’তি. জোতিপালেন চ মাণৰেন কস্সপো ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো মুণ্ডকৰাদেন সমণকৰাদেন অসব্ভাহি ফরুসাহি ৰাচাহি অক্কুট্ঠো পরিভাসিতো, তঞ্চ পন জাতিৰসেন কুলৰসেন. জোতিপালো, মহারাজ, মাণৰো অস্সদ্ধে অপ্পসন্নে কুলে পচ্চাজাতো, তস্স মাতাপিতরো ভগিনিভাতরো দাসিদাসচেটকপরিৰারকমনুস্সা ব্রহ্মদেৰতা ব্রহ্মগরুকা, তে ‘ব্রাহ্মণা এৰ উত্তমা পৰরা’তি অৰসেসে পব্বজিতে গরহন্তি জিগুচ্ছন্তি, তেসং তং ৰচনং সুত্ৰা জোতিপালো মাণৰো ঘটিকারেন কুম্ভকারেন সত্থারং দস্সনায পক্কোসিতো এৰমাহ ‘কিং পন তেন মুণ্ডকেন সমণকেন দিট্ঠেনা’তি.
‘‘যথা, মহারাজ, অমতং ৰিসমাসজ্জ তিত্তকং হোতি, যথা চ সীতোদকং অগ্গিমাসজ্জ উণ্হং হোতি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, জোতিপালো মাণৰো অস্সদ্ধে অপ্পসন্নে কুলে পচ্চাজাতো, সো কুলৰসেন অন্ধো হুত্ৰা [সো কুলজাতিৰসেন অন্ধো ভৰিত্ৰা (স্যা.)] তথাগতং অক্কোসি পরিভাসি.
‘‘যথা, মহারাজ, জলিতপজ্জলিতো মহাঅগ্গিক্খন্ধো সপ্পভাসো উদকমাসজ্জ উপহতপ্পভাতেজো সীতলো কাল়কো ভৰতি পরিপক্কনিগ্গুণ্ডিফলসদিসো, এৰমেৰ খো, মহারাজ, জোতিপালো মাণৰো পুঞ্ঞৰা সদ্ধো ঞাণৰিপুলসপ্পভাসো অস্সদ্ধে অপ্পসন্নে কুলে পচ্চাজাতো, সো কুলৰসেন অন্ধো হুত্ৰা তথাগতং অক্কোসি পরিভাসি, উপগন্ত্ৰা চ বুদ্ধগুণমঞ্ঞায চেটকভূতো ৰিয অহোসি, জিনসাসনে পব্বজিত্ৰা অভিঞ্ঞা চ সমাপত্তিযো চ নিব্বত্তেত্ৰা ব্রহ্মলোকূপগো অহোসী’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৰমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.
ছদ্দন্তজোতিপালারব্ভপঞ্হো ছট্ঠো.
৭. ঘটিকারপঞ্হো
৭. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং ভগৰতা ‘ঘটিকারস্স কুম্ভকারস্স আৰেসনং সব্বং তেমাসং আকাসচ্ছদনং অট্ঠাসি, ন দেৰোতিৰস্সী’তি. পুন চ ভণিতং ‘কস্সপস্স তথাগতস্স [ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স (ম. নি. ২.২৮৯)] কুটি ওৰস্সতী’তি. কিস্স পন, ভন্তে নাগসেন, তথাগতস্স এৰমুস্সন্নকুসলমূলস্স [এৰরূপস্স উস্সন্নকুসলমূলস্স (ক.)] কুটি ওৰস্সতি, তথাগতস্স নাম সো আনুভাৰো ইচ্ছিতব্বো? যদি, ভন্তে নাগসেন, ঘটিকারস্স কুম্ভকারস্স আৰেসনং অনোৰস্সং আকাসচ্ছদনং অহোসি, তেন হি ‘তথাগতস্স কুটি ওৰস্সতী’তি যং ৰচনং, তং মিচ্ছা. যদি তথাগতস্স কুটি ওৰস্সতি, তেন হি ‘ঘটিকারস্স কুম্ভকারস্স আৰেসনং অনোৰস্সকং অহোসি আকাসচ্ছদন’ন্তি তম্পি ৰচনং মিচ্ছা. অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো তৰানুপ্পত্তো, সো তযা নিব্বাহিতব্বো’’তি.
‘‘ভাসিতম্পেতং, মহারাজ, ভগৰতা ‘ঘটিকারস্স কুম্ভকারস্স আৰেসনং সব্বং তেমাসং আকাসচ্ছদনং অট্ঠাসি, ন দেৰোতিৰস্সী’তি. ভণিতঞ্চ ‘কস্সপস্স তথাগতস্স কুটি ওৰস্সতী’তি. ঘটিকারো, মহারাজ, কুম্ভকারো সীলৰা কল্যাণধম্মো উস্সন্নকুসলমূলো অন্ধে জিণ্ণে মাতাপিতরো পোসেতি, তস্স অসম্মুখা অনাপুচ্ছাযেৰস্স ঘরে তিণং হরিত্ৰা ভগৰতো কুটিং ছাদেসুং, সো তেন তিণহরণেন অকম্পিতং অসঞ্চলিতং সুসণ্ঠিতং ৰিপুলমসমং পীতিং পটিলভতি, ভিয্যো সোমনস্সঞ্চ অতুলং উপ্পাদেসি ‘অহো ৰত মে ভগৰা লোকুত্তমো সুৰিস্সত্থো’তি, তেন তস্স দিট্ঠধম্মিকো ৰিপাকো নিব্বত্তো. ন হি, মহারাজ, তথাগতো তাৰতকেন ৰিকারেন চলতি.
‘‘যথা, মহারাজ, সিনেরু গিরিরাজা অনেকসতসহস্সৰাতসম্পহারেনপি ন কম্পতি ন চলতি, মহোদধি ৰরপ্পৰরসাগরো অনেকসতনহুতমহাগঙ্গাসতসহস্সেহিপি ন পূরতি ন ৰিকারমাপজ্জতি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, তথাগতো ন তাৰতকেন ৰিকারেন চলতি.
‘‘যং পন, মহারাজ, তথাগতস্স কুটি ওৰস্সতি, তং মহতো জনকাযস্স অনুকম্পায. দ্ৰেমে, মহারাজ, অত্থৰসে সম্পস্সমানা তথাগতা সযং নিম্মিতং পচ্চযং নপ্পটিসেৰন্তি, ‘অযং অগ্গদক্খিণেয্যো সত্থা’তি ভগৰতো পচ্চযং দত্ৰা দেৰমনুস্সা সব্বদুগ্গতিতো পরিমুচ্চিস্সন্তীতি, দস্সেত্ৰা ৰুত্তিং পরিযেসন্তীতি ‘মা অঞ্ঞে উপৰদেয্যু’ন্তি. ইমে দ্ৰে অত্থৰসে সম্পস্সমানা তথাগতা সযং নিম্মিতং পচ্চযং নপ্পটিসেৰন্তি. যদি, মহারাজ, সক্কো ৰা তং কুটিং অনোৰস্সং করেয্য ব্রহ্মা ৰা সযং ৰা, সাৰজ্জং ভৰেয্য তং যেৰ করণং [কারণং (সী. পী.)] সদোসং সনিগ্গহং, ইমে ৰিভূতং [ৰিভূসং (সী. পী.)] কত্ৰা লোকং সম্মোহেন্তি অধিকতং করোন্তীতি, তস্মা তং করণং ৰজ্জনীযং. ন, মহারাজ, তথাগতা ৰত্থুং যাচন্তি, তায অৰত্থুযাচনায অপরিভাসিযা ভৰন্তী’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৰমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.
ঘটিকারপঞ্হো সত্তমো.
৮. ব্রাহ্মণরাজৰাদপঞ্হো
৮. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং তথাগতেন ‘অহমস্মি, ভিক্খৰে, ব্রাহ্মণো যাচযোগো’তি. পুন চ ভণিতং ‘রাজাহমস্মি সেলা’তি. যদি, ভন্তে নাগসেন, ভগৰতা ভণিতং ‘অহমস্মি, ভিক্খৰে, ব্রাহ্মণো যাচযোগো’তি, তেন হি ‘রাজাহমস্মি সেলা’তি যং ৰচনং, তং মিচ্ছা. যদি তথাগতেন ভণিতং ‘রাজাহমস্মি সেলা’তি, তেন হি ‘অহমস্মি, ভিক্খৰে, ব্রাহ্মণো যাচযোগো’তি তম্পি ৰচনং মিচ্ছা. খত্তিযো ৰা হি ভৰেয্য ব্রাহ্মণো ৰা, নত্থি একায জাতিযা দ্ৰে ৰণ্ণা নাম, অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো তৰানুপ্পত্তো, সো তযা নিব্বাহিতব্বো’’তি.
‘‘ভাসিতম্পেতং, মহারাজ, ভগৰতা ‘অহমস্মি, ভিক্খৰে, ব্রাহ্মণো যাচযোগো’তি, পুন চ ভণিতং ‘রাজাহমস্মি সেলা’তি, তত্থ কারণং অত্থি, যেন কারণেন তথাগতো ব্রাহ্মণো চ রাজা চ হোতী’’তি.
‘‘কিং পন তং, ভন্তে নাগসেন, কারণং, যেন কারণেন তথাগতো ব্রাহ্মণো চ রাজা চ হোতি’’? ‘‘সব্বে, মহারাজ, পাপকা অকুসলা ধম্মা তথাগতস্স বাহিতা পহীনা অপগতা ব্যপগতা উচ্ছিন্না খীণা খযং পত্তা নিব্বুতা উপসন্তা, তস্মা তথাগতো ‘ব্রাহ্মণো’তি ৰুচ্চতি.
‘‘ব্রাহ্মণো নাম সংসযমনেকংসং ৰিমতিপথং ৰীতিৰত্তো, ভগৰাপি, মহারাজ, সংসযমনেকংসং ৰিমতিপথং ৰীতিৰত্তো, তেন কারণেন তথাগতো ‘ব্রাহ্মণো’তি ৰুচ্চতি.
‘‘ব্রাহ্মণো নাম সব্বভৰগতিযোনিনিস্সটো মলরজগতৰিপ্পমুত্তো অসহাযো, ভগৰাপি, মহারাজ, সব্বভৰগতিযোনিনিস্সটো মলরজগতৰিপ্পমুত্তো অসহাযো, তেন কারণেন তথাগতো ‘ব্রাহ্মণো’তি ৰুচ্চতি.
‘‘ব্রাহ্মণা নাম অগ্গসেট্ঠৰরপৰরদিব্বৰিহারবহুলো, ভগৰাপি, মহারাজ, অগ্গসেট্ঠৰরপৰরদিব্বৰিহারবহুলো, তেনাপি কপরণেন তথাগতো ‘‘ব্রাহ্মণো’’তি ৰুচ্চতি.
‘‘ব্রাহ্মণো নাম অজ্ঝযন অজ্ঝাপন দানপ্পটিগ্গহণ দম সংযমনিযমপুব্বমনুসিট্ঠি পৰেণি ৰংস ধরণো, ভগৰাপি, মহারাজ, অজ্ঝযন অজ্ঝাপন দানপ্পটিগ্গহণ দম সংযম নিযম পুব্বজিনাচিণ্ণ অনুসিট্ঠি পৰেণি ৰংস ধরণো তেনাপি কারণেন তথাগতো ‘ব্রাহ্মণো’তি ৰুচ্চতি.
‘‘ব্রাহ্মণো নাম ব্রহাসুখৰিহারজ্ঝানঝাযী; ভগৰাপি, মহারাজ, ব্রহাসুখৰিহারজ্ঝানঝাযী, তেনাপি কারণেন তথাগতো ‘ব্রাহ্মণো’তি ৰুচ্চতি.
‘‘ব্রাহ্মণো নাম সব্বভৰাভৰগতীসু অভিজাতিৰত্তিতমনুচরিতং জানাতি, ভগৰাপি, মহারাজ, সব্বভৰাভৰগতীসু অভিজাতিৰত্তিতমনুচরিতং জানাতি, তেনাপি কারণেন তথাগতো ‘ব্রাহ্মণো’তি ৰুচ্চতি.
‘‘ব্রাহ্মণোতি, মহারাজ, ভগৰতো নেতং নামং মাতরা কতং, ন পিতরা কতং, ন ভাতরা কতং, ন ভগিনিযা কতং, ন মিত্তামচ্চেহি কতং, ন ঞাতিসালোহিতেহি কতং, ন সমণব্রাহ্মণেহি কতং, ন দেৰতাহি কতং, ৰিমোক্খন্তিকমেতং বুদ্ধানং ভগৰন্তানং নামং বোধিযা যেৰ মূলে মারসেনং ৰিধমিত্ৰা অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নে পাপকে অকুসলে ধম্মে বাহেত্ৰা সহ সব্বঞ্ঞুতঞাণস্স পটিলাভা পটিলদ্ধপাতুভূতসমুপ্পন্নমত্তে সচ্ছিকা পঞ্ঞত্তি যদিদং ব্রাহ্মণোতি, তেন কারণেন তথাগতো ৰুচ্চতি ‘ব্রাহ্মণো’’’তি.
‘‘কেন পন, ভন্তে নাগসেন, কারণেন তথাগতো ৰুচ্চতি ‘রাজা’’’তি? ‘‘রাজা নাম, মহারাজ, যো কোচি রজ্জং কারেতি লোকমনুসাসতি, ভগৰাপি, মহারাজ, দসসহস্সিযা লোকধাতুযা ধম্মেন রজ্জং কারেতি, সদেৰকং লোকং সমারকং সব্রহ্মকং সস্সমণব্রাহ্মণিং পজং সদেৰমনুস্সং অনুসাসতি, তেনাপি কারণেন তথাগতো ৰুচ্চতি ‘রাজা’তি.
‘‘রাজা নাম, মহারাজ, সব্বজনমনুস্সে অভিভৰিত্ৰা নন্দযন্তো ঞাতিসঙ্ঘং, সোচযন্তো অমিত্তসঙ্ঘং, মহতিমহাযসসিরিহরং থিরসারদণ্ডং অনূনসতসলাকালঙ্কতং উস্সাপেতি পণ্ডরৰিমলসেতচ্ছত্তং, ভগৰাপি, মহারাজ, সোচযন্তো মারসেনং মিচ্ছাপটিপন্নং, নন্দযন্তো দেৰমনুস্সে সম্মাপটিপন্নে দসসহস্সিযা লোকধাতুযা মহতিমহাযসসিরিহরং খন্তিথিরসারদণ্ডং ঞাণৰরসতসলাকালঙ্কতং উস্সাপেতি অগ্গৰরৰিমুত্তিপণ্ডরৰিমলসেতচ্ছত্তং, তেনাপি কারণেন তথাগতো ৰুচ্চতি ‘রাজা’তি.
‘‘রাজা নাম উপগতসম্পত্তজনানং বহূনমভিৰন্দনীযো ভৰতি, ভগৰাপি, মহারাজ, উপগতসম্পত্তদেৰমনুস্সানং বহূনমভিৰন্দনীযো, তেনাপি কারণেন তথাগতো ৰুচ্চতি ‘রাজা’তি.
‘‘রাজা নাম যস্স কস্সচি আরাধকস্স পসীদিত্ৰা ৰরিতং ৰরং দত্ৰা কামেন তপ্পযতি, ভগৰাপি, মহারাজ, যস্স কস্সচি কাযেন ৰাচায মনসা আরাধকস্স পসীদিত্ৰা ৰরিতং ৰরমনুত্তরং সব্বদুক্খপরিমুত্তিং দত্ৰা অসেসকামৰরেন চ তপ্পযতি, তেনাপি কারণেন তথাগতো ৰুচ্চতি ‘রাজা’তি.
‘‘রাজা নাম আণং ৰীতিক্কমন্তং ৰিগরহতি ঝাপেতি [জাপেতি (সী. পী.)] ধংসেতি, ভগৰতোপি, মহারাজ, সাসনৰরে আণং অতিক্কমন্তো অলজ্জী মঙ্কুভাৰেন ওঞ্ঞাতো হীল়িতো গরহিতো ভৰিত্ৰা ৰজ্জতি জিনসাসনৰরম্হা, তেনাপি কারণেন তথাগতো ৰুচ্চতি ‘রাজা’তি.
‘‘রাজা নাম পুব্বকানং ধম্মিকানং রাজূনং পৰেণিমনুসিট্ঠিযা ধম্মাধম্মমনুদীপযিত্ৰা ধম্মেন রজ্জং কারযমানো পিহযিতো পিযো পত্থিতো ভৰতি জনমনুস্সানং, চিরং রাজকুলৰংসং ঠপযতি ধম্মগুণবলেন, ভগৰাপি, মহারাজ, পুব্বকানং সযম্ভূনং পৰেণিমনুসিট্ঠিযা ধম্মাধম্মমনুদীপযিত্ৰা ধম্মেন লোকমনুসাসমানো পিহযিতো পিযো পত্থিতো দেৰমনুস্সানং চিরং সাসনং পৰত্তেতি ধম্মগুণবলেন, তেনাপি কারণেন তথাগতো ৰুচ্চতি ‘রাজা’তি. এৰমনেকৰিধং, মহারাজ, কারণং, যেন কারণেন তথাগতো ব্রাহ্মণোপি ভৰেয্য রাজাপি ভৰেয্য, সুনিপুণো ভিক্খু কপ্পম্পি নো নং সম্পাদেয্য, কিং অতিবহুং ভণিতেন, সংখিত্তং সম্পটিচ্ছিতব্ব’’ন্তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৰমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.
ব্রাহ্মণরাজৰাদপঞ্হো অট্ঠমো.
৯. গাথাভিগীতভোজনকথাপঞ্হো
৯. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং ভগৰতা –
‘‘‘গাথাভিগীতং মে অভোজনেয্যং [অভোজনীযং (ক.) সু. নি. ৮১ পস্সিতব্বং], সম্পস্সতং ব্রাহ্মণ নেস ধম্মা;
গাথাভিগীতং পনুদন্তি বুদ্ধা, ধম্মে সতী ব্রাহ্মণ ৰুত্তিরেসা’তি.
‘‘পুন চ ভগৰা পরিসায ধম্মং দেসেন্তো কথেন্তো অনুপুব্বিকথং পঠমং তাৰ দানকথং কথেতি, পচ্ছা সীলকথং, তস্স ভগৰতো সব্বলোকিস্সরস্স ভাসিতং সুত্ৰা দেৰমনুস্সা অভিসঙ্খরিত্ৰা দানং দেন্তি, তস্স তং উয্যোজিতং দানং সাৰকা পরিভুঞ্জন্তি. যদি, ভন্তে নাগসেন, ভগৰতা ভণিতং ‘গাথাভিগীতং মে অভোজনেয্য’ন্তি, তেন হি ‘ভগৰা দানকথং পঠমং কথেতী’তি যং ৰচনং, তং মিচ্ছা. যদি দানকথং পঠমং কথেতি, তেন হি ‘গাথাভিগীতং মে অভোজনেয্য’ন্তি তম্পি ৰচনং মিচ্ছা. কিং কারণং? যো সো, ভন্তে, দক্খিণেয্যো গিহীনং পিণ্ডপাতদানস্স ৰিপাকং কথেতি, তস্স তে ধম্মকথং সুত্ৰা পসন্নচিত্তা অপরাপরং দানং দেন্তি, যে তং দানং পরিভুঞ্জন্তি, সব্বে তে গাথাভিগীতং পরিভুঞ্জন্তি. অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো নিপুণো গম্ভীরো তপানুপ্পত্তো, সো তযা নিব্বাহিতব্বো’’তি.
‘‘ভাসিতম্পেতং, মহারাজ, ভগৰতা ‘গাথাভিগীতং মে অভোজনেয্যং, সম্পস্সতং ব্রাহ্মণ নেস ধম্মো. গাথাভিগীতং পনুদন্তি বুদ্ধা, ধম্মে সতী ব্রাহ্মণ ৰুত্তিরেসা’তি, কথেতি চ ভগৰা পঠমং দানকথং, তঞ্চ পন কিরিযং সব্বেসং তথাগতানং পঠমং দানকথায, তত্থ চিত্তং অভিরমাপেত্ৰা পচ্ছা সীলে নিযোজেন্তি. যথা, মহারাজ, মনুস্সা তরুণদারকানং পঠমং তাৰ কীল়াভণ্ডকানি দেন্তি. সেয্যথিদং, ৰঙ্ককং ঘটিকং চিঙ্গুলকং পত্তাল়্হকং রথকং ধনুকং, পচ্ছা তে সকে সকে কম্মে নিযোজেন্তি. এৰমেৰ খো, মহারাজ, তথাগতো পঠমং দানকথায চিত্তং অভিরমাপেত্ৰা পচ্ছা সীলে নিযোজেতি.
‘‘যথা ৰা পন, মহারাজ, ভিসক্কো নাম আতুরানং পঠমং তাৰ চতূহপঞ্চাহং তেলং পাযেতি বলকরণায সিনেহনায, পচ্ছা ৰিরেচেতি. এৰমেৰ খো, মহারাজ, তথাগতো পঠমং তাৰ দানকথায চিত্তং অভিরমাপেত্ৰা পচ্ছা সীলে নিযোজেতি. দাযকানং, মহারাজ, দানপতীনং চিত্তং মুদুকং হোতি মদ্দৰং সিনিদ্ধং, তেন তে দানসেতুসঙ্কমেন দাননাৰায সংসারসাগরপারমনুগচ্ছন্তি, তস্মা তেসং পঠমং কম্মভূমিমনুসাসতি, ন চ কেনচি [তেন (সী. পী.)] ৰিঞ্ঞত্তিমাপজ্জতী’’তি.
‘‘ভন্তে নাগসেন, ‘ৰিঞ্ঞত্তি’ন্তি যং ৰদেসি, কতি পন তা ৰিঞ্ঞত্তিযো’’তি? ‘‘দ্ৰেমা, মহারাজ, ৰিঞ্ঞত্তিযো কাযৰিঞ্ঞত্তি ৰচীৰিঞ্ঞত্তি চাতি. তত্থ অত্থি কাযৰিঞ্ঞত্তি সাৰজ্জা, অত্থি অনৰজ্জা. অত্থি ৰচীৰিঞ্ঞত্তি সাৰজ্জা, অত্থি অনৰজ্জা.
‘‘কতমা কাযৰিঞ্ঞত্তি সাৰজ্জা? ইধেকচ্চো ভিক্খু কুলানি উপগন্ত্ৰা অনোকাসে ঠিতো ঠানং ভঞ্জতি, অযং কাযৰিঞ্ঞত্তি সাৰজ্জা. তায চ ৰিঞ্ঞাপিতং অরিযা ন পরিভুঞ্জন্তি, সো চ পুগ্গলো অরিযানং সমযে ওঞ্ঞাতো হোতি হীল়িতো খীল়িতো গরহিতো পরিভূতো অচিত্তীকতো, ভিন্নাজীৰোত্ৰেৰ সঙ্খং গচ্ছতি.
‘‘পুন চপরং, মহারাজ, ইধেকচ্চো ভিক্খু কুলানি উপগন্ত্ৰা অনোকাসে ঠিতো গলং পণামেত্ৰা মোরপেক্খিতং পেক্খতি ‘এৰং ইমে পস্সন্তী’তি, তেন চ তে পস্সন্তি. অযম্পি কাযৰিঞ্ঞত্তি সাৰজ্জা. তায চ ৰিঞ্ঞাপিতং অরিযা ন পরিভুঞ্জন্তি, সো চ পুগ্গলো অরিযানং সমযে ওঞ্ঞাতো হোতি হীল়িতো খীল়িতো গরহিতো পরিভূতো অচিত্তীকতো, ভিন্নাজীৰোত্ৰেৰ সঙ্খং গচ্ছতি.
‘‘পুন চপরং, মহারাজ, ইধেকচ্চো ভিক্খু হনুকায ৰা ভমুকায ৰা অঙ্গুট্ঠেন ৰা ৰিঞ্ঞাপেতি, অযম্পি কাযৰিঞ্ঞত্তি সাৰজ্জা, তায চ ৰিঞ্ঞাপিতং অরিযা ন পরিভুঞ্জন্তি, সো চ পুগ্গলো অরিযানং সমযে ওঞ্ঞাতো হোতি হীল়িতো খীল়িতো গরহিতো পরিভূতো অচিত্তীকতো, ভিন্নাজীৰোত্ৰেৰ সঙ্খং গচ্ছতি.
‘‘কতমা কাযৰিঞ্ঞত্তি অনৰজ্জা? ইধ ভিক্খু কুলানি উপগন্ত্ৰা সতো সমাহিতো সম্পজানো ঠানেপি অট্ঠানেপি যথানুসিট্ঠিং গন্ত্ৰা ঠানে তিট্ঠতি, দাতুকামেসু তিট্ঠতি, অদাতুকামেসু পক্কমতি. অযং কাযৰিঞ্ঞত্তি অনৰজ্জা, তায চ ৰিঞ্ঞাপিতং অরিযা পরিভুঞ্জন্তি, সো চ পুগ্গলো অরিযানং সমযে ৰণ্ণিতো হোতি থুতো পসত্থো সল্লেখিতাচারো, পরিসুদ্ধাজীৰোত্ৰেৰ সঙ্খং গচ্ছতি. ভাসিতম্পেতং, মহারাজ, ভগৰতা দেৰাতিদেৰেন –
‘ন ৰে যাচন্তি সপ্পঞ্ঞা, ধীরো চ ৰেদিতুমরহতি [অরিযা গরহন্তি যাচনং (সী. পী.)];
উদ্দিস্স অরিযা তিট্ঠন্তি, এসা অরিযান যাচনা’তি.
‘‘কতমা ৰচীৰিঞ্ঞত্তি সাৰজ্জা? ইধ, মহারাজ, ভিক্খু ৰাচায বহুৰিধং ৰিঞ্ঞাপেতি চীৰরপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপ্পচ্চযভেসজ্জপরিক্খারং, অযং ৰচীৰিঞ্ঞত্তি সাৰজ্জা, তায চ ৰিঞ্ঞাপিতং অরিযা ন পরিভুঞ্জন্তি, সো চ পুগ্গলো অরিযানং সমযে ওঞ্ঞাতো হোতি হীল়িতো খীল়িতো গরহিতো পরিভূতো অচিত্তীকতো, ভিন্নাজীৰোত্ৰেৰ সঙ্খং গচ্ছতি.
‘‘পুন চপরং, মহারাজ, ইধেকচ্চো ভিক্খু পরেসং সাৰেন্তো এৰং ভণতি ‘ইমিনা মে অত্থো’তি, তায চ ৰাচায পরেসং সাৰিতায তস্স লাভো উপ্পজ্জতি, অযম্পি ৰচীৰিঞ্ঞত্তি সাৰজ্জা, তায চ ৰিঞ্ঞাপিতং অরিযা ন পরিভুঞ্জন্তি, সো চ পুগ্গলো অরিযানং সমযে ওঞ্ঞাতো হোতি হীল়িতো খীল়িতো গরহিতো পরিভূতো অচিত্তীকতো, ভিন্নাজীৰোত্ৰেৰ সঙ্খং গচ্ছতি.
‘‘পুন চপরং, মহারাজ, ইধেকচ্চো ভিক্খু ৰচীৰিপ্ফারেন পরিসায সাৰেতি ‘এৰঞ্চ এৰঞ্চ ভিক্খূনং দাতব্ব’ন্তি, তঞ্চ তে ৰচনং সুত্ৰা পরিকিত্তিতং অভিহরন্তি, অযম্পি ৰচীৰিঞ্ঞত্তি সাৰজ্জা, তায চ ৰিঞ্ঞাপিতং অরিযা ন পরিভুঞ্জন্তি, সো চ পুগ্গলো অরিযানং সমযে ওঞ্ঞাতো হোতি হীল়িতো খীল়িতো গরহিতো পরিভূতো অচিত্তীকতো, ভিন্নাজীৰোত্ৰেৰ সঙ্খং গচ্ছতি.
‘‘ননু, মহারাজ, থেরোপি সারিপুত্তো অত্থঙ্গতে সূরিযে রত্তিভাগে গিলানো সমানো থেরেন মহামোগ্গল্লানেন ভেসজ্জং পুচ্ছীযমানো ৰাচং ভিন্দি, তস্স তেন ৰচীভেদেন ভেসজ্জং উপ্পজ্জি. অথ থেরো সারিপুত্তো ‘ৰচীভেদেন মে ইমং ভেসজ্জং উপ্পন্নং, মা মে আজীৰো ভিজ্জী’তি আজীৰভেদভযা তং ভেসজ্জং পজহি ন উপজীৰি. এৰম্পি ৰচীৰিঞ্ঞত্তি সাৰজ্জা, তায চ ৰিঞ্ঞাপিতং অরিযা ন পরিভুঞ্জন্তি. সো চ পুগ্গলো অরিযানং সমযে ওঞ্ঞাতো হোতি হীল়িতো খীল়িতো গরহিতো পরিভূতো অচিত্তীকতো, ভিন্নাজীৰোত্ৰেৰ সঙ্খং গচ্ছতি.
‘‘কতমা ৰচীৰিঞ্ঞত্তি অনৰজ্জা? ইধ, মহারাজ, ভিক্খু সতি পচ্চযে ভেসজ্জং ৰিঞ্ঞাপেতি ঞাতিপৰারিতেসু কুলেসু, অযং ৰচীৰিঞ্ঞত্তি অনৰজ্জা, তায চ ৰিঞ্ঞাপিতং অরিযা পরিভুঞ্জন্তি, সো চ পুগ্গলো অরিযানং সমযে ৰণ্ণিতো হোতি থোমিতো পসত্থো, পরিসুদ্ধাজীৰোত্ৰেৰ সঙ্খং গচ্ছতি, অনুমতো তথাগতেহি অরহন্তেহি সম্মাসম্বুদ্ধেহি.
‘‘যং পন, মহারাজ, তথাগতো কসিভারদ্ৰাজস্স ব্রাহ্মণস্স ভোজনং পজহি [পজহতি (ক.)], তং আৰেঠনৰিনিৰেঠনকড্ঢননিগ্গহপ্পটিকম্মেন নিব্বত্তি, তস্মা তথাগতো তং পিণ্ডপাতং পটিক্খিপি ন উপজীৰী’’তি.
‘‘সব্বকালং, ভন্তে নাগসেন, তথাগতে ভুঞ্জমানে দেৰতা দিব্বং ওজং পত্তে আকিরন্তি, উদাহু ‘সূকরমদ্দৰে চ মধুপাযাসে চা’তি দ্ৰীসু যেৰ পিণ্ডপাতেসু আকিরিংসূ’’তি? ‘‘সব্বকালং, মহারাজ, তথাগতে ভুঞ্জমানে দেৰতা দিব্বং ওজং গহেত্ৰা উপতিট্ঠিত্ৰা উদ্ধটুদ্ধটে আলোপে আকিরন্তি.
‘‘যথা, মহারাজ, রঞ্ঞো সূদো রঞ্ঞো ভুঞ্জন্তস্স সূপং গহেত্ৰা উপতিট্ঠিত্ৰা কবল়ে কবল়ে সূপং আকিরতি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, সব্বকালং তথাগতে ভুঞ্জমানে দেৰতা দিব্বং ওজং গহেত্ৰা উপতিট্ঠিত্ৰা উদ্ধটুদ্ধটে আলোপে দিব্বং ওজং আকিরন্তি. ৰেরঞ্জাযম্পি, মহারাজ, তথাগতস্স সুক্খযৰপুলকে [সুক্খযৰমূলকে (ক.)] ভুঞ্জমানস্স দেৰতা দিব্বেন ওজেন তেমযিত্ৰা তেমযিত্ৰা উপসংহরিংসু, তেন তথাগতস্স কাযো উপচিতো অহোসী’’তি. ‘‘লাভা ৰত, ভন্তে নাগসেন, তাসং দেৰতানং, যা তথাগতস্স সরীরপ্পটিজগ্গনে সততং সমিতং উস্সুক্কমাপন্না. সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৰমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.
গাথাভিগীতভোজনকথাপঞ্হো নৰমো.
১০. ধম্মদেসনায অপ্পোস্সুক্কপঞ্হো
১০. ‘‘ভন্তে নাগসেন, তুম্হে ভণথ ‘তথাগতেন চতূহি চ অসঙ্খ্যেয্যেহি কপ্পানং সতসহস্সেন চ এত্থন্তরে সব্বঞ্ঞুতঞাণং পরিপাচিতং মহতো জনকাযস্স সমুদ্ধরণাযা’তি. পুন চ ‘সব্বঞ্ঞুতং পত্তস্স অপ্পোস্সুক্কতায চিত্তং নমি, নো ধম্মদেসনাযা’তি.
‘‘যথা নাম, ভন্তে নাগসেন, ইস্সাসো ৰা ইস্সাসন্তেৰাসী ৰা বহুকে দিৰসে সঙ্গামত্থায উপাসনং সিক্খিত্ৰা সম্পত্তে মহাযুদ্ধে ওসক্কেয্য, এৰমেৰ খো, ভন্তে নাগসেন, তথাগতেন চতূহি চ অসঙ্খ্যেয্যেহি কপ্পানং সতসহস্সেন চ এত্থন্তরে সব্বঞ্ঞুতঞাণং পরিপাচেত্ৰা মহতো জনকাযস্স সমুদ্ধরণায সব্বঞ্ঞুতং পত্তেন ধম্মদেসনায ওসক্কিতং.
‘‘যথা ৰা পন, ভন্তে নাগসেন, মল্লো ৰা মল্লন্তেৰাসী ৰা বহুকে দিৰসে নিব্বুদ্ধং সিক্খিত্ৰা সম্পত্তে মল্লযুদ্ধে ওসক্কেয্য, এৰমেৰ খো, ভন্তে নাগসেন, তথাগতেন চতূহি চ অসঙ্খ্যেয্যেহি কপ্পানং সতসহস্সেন চ এত্থন্তরে সব্বঞ্ঞুতঞাণং পরিপাচেত্ৰা মহতো জনকাযস্স সমুদ্ধরণায সব্বঞ্ঞুতং পত্তেন ধম্মদেসনায ওসক্কিতং.
‘‘কিং নু খো, ভন্তে নাগসেন, তথাগতেন ভযা ওসক্কিতং, উদাহু অপাকটতায ওসক্কিতং, উদাহু দুব্বলতায ওসক্কিতং, উদাহু অসব্বঞ্ঞুতায ওসক্কিতং, কিং তত্থ কারণং, ইঙ্ঘ মে ত্ৰং কারণং ব্রূহি কঙ্খাৰিতরণায. যদি, ভন্তে নাগসেন, তথাগতেন চতূহি চ অসঙ্খ্যেয্যেহি কপ্পানং সতসহস্সেন চ এত্থন্তরে সব্বঞ্ঞুতঞাণং পরিপাচিতং মহতো জনকাযস্স সমুদ্ধরণায, তেন হি ‘সব্বঞ্ঞুতং পত্তস্স অপ্পোস্সুক্কতায চিত্তং নমি, নো ধম্মদেসনাযা’তি যং ৰচনং, তং মিচ্ছা. যদি সব্বঞ্ঞুতং পত্তস্স অপ্পোস্সুক্কতায চিত্তং নমি নো ধম্মদেসনায, তেন হি ‘তথাগতেন চতূহি চ অসঙ্খ্যেয্যেতি কপ্পানং সতসহস্সেন চ এত্থন্তরে সব্বঞ্ঞুতঞাণং পরিপাচিতং মহতো জনকাযস্স সমুদ্ধরণাযা’তি তম্পি ৰচনং মিচ্ছা. অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো গম্ভীরো দুন্নিব্বেঠো তৰানুপ্পত্তো, সো তযা নিব্বাহিতব্বো’’তি.
‘‘পরিপাচিতঞ্চ, মহারাজ, তথাগতেন চতূহি চ অসঙ্খ্যেয্যেহি কপ্পানং সতসহস্সেন চ এত্থন্তরে সব্বঞ্ঞুতঞাণং মহতো জনকাযস্স সমুদ্ধরণায, পত্তসব্বঞ্ঞুতস্স চ অপ্পোস্সুক্কতায চিত্তং নমি, নো ধম্মদেসনায. তঞ্চ পন ধম্মস্স গম্ভীরনিপুণদুদ্দসদুরনুবোধসুখুমদুপ্পটিৰেধতং সত্তানঞ্চ আলযারামতং সক্কাযদিট্ঠিযা দল়্হসুগ্গহিততঞ্চ দিস্ৰা ‘কিং নু খো, কথং নু খো’তি অপ্পোস্সুক্কতায চিত্তং নমি, নো ধম্মদেসনায, সত্তানং পটিৰেধচিন্তনমানসং যেৰেতং.
‘‘যথা, মহারাজ, ভিসক্কো সল্লকত্তো অনেকব্যাধিপরিপীল়িতং নরং উপসঙ্কমিত্ৰা এৰং চিন্তযতি ‘কেন নু খো উপক্কমেন কতমেন ৰা ভেসজ্জেন ইমস্স ব্যাধি ৰূপসমেয্যা’তি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, তথাগতস্স সব্বকিলেসব্যাধিপরিপীল়িতং জনং ধম্মস্স চ গম্ভীরনিপুণদুদ্দসদুরনুবোধসুখুমদুপ্পটিৰেধতং দিস্ৰা ‘কিং নু খো, কথং নু খো’তি অপ্পোস্সুক্কতায চিত্তং নমি, নো ধম্মদেসনায, সত্তানং পটিৰেধচিন্তনমানসং যেৰেতং.
‘‘যথা, মহারাজ, রঞ্ঞো খত্তিযস্স মুদ্ধাৰসিত্তস্স দোৰারিকঅনীকট্ঠপারিসজ্জনেগমভটবল [বলত্থ (সী. পী.)] অমচ্চরাজঞ্ঞরাজূপজীৰিনে জনে দিস্ৰা এৰং চিত্তমুপ্পজ্জেয্য ‘কিং নু খো, কথং নু খো ইমে সঙ্গণ্হিস্সামী’তি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, তথাগতস্স ধম্মস্স গম্ভীরনিপুণদুদ্দসদুরনুবোধসুখুমদুপ্পটিৰেধতং সত্তানঞ্চ আলযারামতং সক্কাযদিট্ঠিযা দল়্হসুগ্গহিততঞ্চ দিস্ৰা ‘কিং নু খো, কথং নু খো’তি অপ্পোস্সুক্কতায চিত্তং নমি, নো ধম্মদেসনায, সত্তানং পটিৰেধচিন্তনমানসং যেৰেতং.
‘‘অপি চ, মহারাজ, সব্বেসং তথাগতানং ধম্মতা এসা, যং ব্রহ্মুনা আযাচিতা ধম্মং দেসেন্তি. তত্থ পন কিং কারণং? যে তেন সমযেন মনুস্সা তাপসপরিব্বাজকা সমণব্রাহ্মণা, সব্বেতে ব্রহ্মদেৰতা হোন্তি ব্রহ্মগরুকা ব্রহ্মপরাযণা, তস্মা তস্স বলৰতো যসৰতো ঞাতস্স পঞ্ঞাতস্স উত্তরস্স অচ্চুগ্গতস্স ওনমনেন সদেৰকো লোকো ওনমিস্সতি ওকপ্পেস্সতি অধিমুচ্চিস্সতীতি ইমিনা চ, মহারাজ, কারণেন তথাগতা ব্রহ্মুনা আযাচিতা ধম্মং দেসেন্তি.
‘‘যথা, মহারাজ, কোচি রাজা ৰা রাজমহামত্তো ৰা যস্স ওনমতি অপচিতিং করোতি, বলৰতরস্স তস্স ওনমনেন অৰসেসা জনতা ওনমতি অপচিতিং করোতি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, ব্রহ্মে ওনমিতে তথাগতানং সদেৰকো লোকো ওনমিস্সতি, পূজিতপূজকো মহারাজ, লোকো, তস্মা সো ব্রহ্মা সব্বেসং তথাগতানং আযাচতি ধম্মদেসনায, তেন চ কারণেন তথাগতা ব্রহ্মুনা আযাচিতা ধম্মং দেসেন্তী’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, সুনিব্বেঠিতো পঞ্হো, অতিভদ্রকং ৰেয্যাকরণং, এৰমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.
ধম্মদেসনায অপ্পোস্সুক্কপঞ্হো দসমো.
১১. আচরিযানাচরিযপঞ্হো
১১. ‘‘ভন্তে, নাগসেন, ভাসিতম্পেতং ভগৰতা –
‘‘‘ন মে আচরিযো অত্থি, সদিসো মে ন ৰিজ্জতি;
সদেৰকস্মিং লোকস্মিং, নত্থি মে পটিপুগ্গলো’তি [মহাৰ. ১১].
‘‘পুন চ ভণিতং ‘ইতি খো, ভিক্খৰে, আল়ারো কালামো আচরিযো মে সমানো অন্তেৰাসিং মং সমানং অত্তনা সমসমং ঠপেসি, উল়ারায চ মং পূজায পূজেসী’তি. যদি, ভন্তে নাগসেন, তথাগতেন ভণিতং ‘ন মে আচরিযো অত্থি, সদিসো মে ন ৰিজ্জতি. সদেৰকস্মিং লোকস্মিং, নত্থি মে পটিপুগ্গলো’তি, তেন হি ‘ইতি খো, ভিক্খৰে, আল়ারো কালামো আচরিযো মে সমানো অন্তেৰাসিং মং সমানং অত্তনা সমসমং ঠপেসী’তি যং ৰচনং, তং মিচ্ছা. যদি তথাগতেন ভণিতং ‘ইতি খো, ভিক্খৰে, আল়ারো কালামো আচরিযো মে সমানো অন্তেৰাসিং মং সমানং অত্তনা সমসমং ঠপেসী’তি, তেন হি ‘ন মে আচরিযো অত্থি, সদিসো মে ন ৰিজ্জতি. সদেৰকস্মিং লোকস্মিং, নত্থি মে পটিপুগ্গলো’তি তম্পি ৰচনং মিচ্ছা. অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো তৰানুপ্পত্তো, সো তযা নিব্বাহিতব্বো’’তি.
‘‘ভাসিতম্পেতং, মহারাজ, তথাগতেন ‘ন মে আচরিযো অত্থি, সদিসো মে ন ৰিজ্জতি. সদেৰকস্মিং লোকস্মিং, নত্থি মে পটিপুগ্গলো’তি, ভণিতঞ্চ ‘ইতি খো, ভিক্খৰে, আল়ারো কালামো আচরিযো মে সমানো অন্তেৰাসিং মং সমানং অত্তনা সমসমং ঠপেসি, উল়ারায চ মং পূজায পূজেসী’তি.
‘‘তঞ্চ পন ৰচনং পুব্বেৰ সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধস্স বোধিসত্তস্সেৰ সতো আচরিযভাৰং সন্ধায ভাসিতং.
‘পঞ্চিমে, মহারাজ, পুব্বেৰ সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধস্স বোধিসত্তস্স সতো আচরিযা, যেহি অনুসিট্ঠো বোধিসত্তো তত্থ তত্থ দিৰসং ৰীতিনামেসি. কতমে পঞ্চ? যে তে, মহারাজ, অট্ঠ ব্রাহ্মণা জাতমত্তে বোধিসত্তে লক্খণানি পরিগ্গণ্হিংসু, সেয্যথীদং, রামো ধজো লক্খণো মন্তী যঞ্ঞো সুযামো সুভোজো সুদত্তোতি. তে তস্স সোত্থিং পৰেদযিত্ৰা রক্খাকম্মং অকংসু, তে চ পঠমং আচরিযা.
‘‘পুন চপরং, মহারাজ, বোধিসত্তস্স পিতা সুদ্ধোদনো রাজা যং তেন সমযেন অভিজাতং উদিচ্চজাতিমন্তং পদকং ৰেয্যাকরণং ছল়ঙ্গৰন্তং সব্বমিত্তং নাম ব্রাহ্মণং উপনেত্ৰা সোৰণ্ণেন ভিঙ্গারেন [ভিঙ্কারেন (সী. পী.)] উদকং ওণোজেত্ৰা ‘ইমং কুমারং সিক্খাপেহী’তি অদাসি, অযং দুতিযো আচরিযো.
‘‘পুন চপরং, মহারাজ, যা সা দেৰতা বোধিসত্তং সংৰেজেসী, যস্সা ৰচনং সুত্ৰা বোধিসত্তো সংৰিগ্গো উব্বিগ্গো তস্মিং যেৰ খণে নেক্খম্মং নিক্খমিত্ৰা পব্বজি, অযং ততিযো আচরিযো.
‘‘পুন চপরং, মহারাজ, আল়ারো কালামো আকিঞ্চঞ্ঞাযতনস্স পরিকম্মং আচিক্খি, অযং চতুত্থো আচরিযো.
‘‘পুন চপরং, মহারাজ, উদকো রামপুত্তো নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনস্স পরিকম্মং আচিক্খি [আচিক্খতি (ক.)], অযং পঞ্চমো আচরিযো. ইমে খো, মহারাজ, পুব্বেৰ সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধস্স বোধিসত্তস্স সতো পঞ্চ আচরিযা. তে চ পন আচরিযা লোকিযে ধম্মে. ইমস্মিঞ্চ পন, মহারাজ, লোকুত্তরে ধম্মে সব্বঞ্ঞুতঞাণপ্পটিৰেধায নত্থি তথাগতস্স অনুত্তরো অনুসাসকো, সযম্ভূ, মহারাজ, তথাগতো অনাচরিযকো, তস্মা কারণা তথাগতেন ভণিতং ‘ন মে আচরিযো অত্থি, সদিসো মে ন ৰিজ্জতি. সদেৰকস্মিং লোকস্মিং, নত্থি মে পটিপুগ্গলো’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৰমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.
আচরিযানাচরিযপঞ্হো একাদসমো.
সন্থৰৰগ্গো পঞ্চমো.
ইমস্মিং ৰগ্গে একাদস পঞ্হো.
মেণ্ডকপঞ্হো নিট্ঠিতো.