৩. পণামিতৰগ্গো

১. সেট্ঠধম্মপঞ্হো

১. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং ভগৰতা ‘ধম্মো হি, ৰাসেট্ঠ, সেট্ঠো জনেতস্মিং দিট্ঠে চেৰ ধম্মে অভিসম্পরাযে চা’তি. পুন চ ‘উপাসকো গিহী সোতাপন্নো পিহিতাপাযো দিট্ঠিপ্পত্তো ৰিঞ্ঞাতসাসনো ভিক্খুং ৰা সামণেরং ৰা পুথুজ্জনং অভিৰাদেতি পচ্চুট্ঠেতী’তি. যদি, ভন্তে নাগসেন, ভগৰতা ভণিতং ‘ধম্মো হি, ৰাসেট্ঠ, সেট্ঠো জনেতস্মিং দিট্ঠে চেৰ ধম্মে অভিসম্পরাযে চা’তি, তেন হি ‘উপাসকো গিহী সোতাপন্নো পিহিতাপাযো দিট্ঠিপ্পত্তো ৰিঞ্ঞাতসাসনো ভিক্খুং ৰা সামণেরং ৰা পুথুজ্জনং অভিৰাদেতি পচ্চুট্ঠেতী’তি যং ৰচনং, তং মিচ্ছা. যদি ‘উপাসকো গিহী সোতাপন্নো পিহিতাপাযো দিট্ঠিপ্পত্তো ৰিঞ্ঞাতসাসনো ভিক্খুং ৰা সামণেরং ৰা পুথুজ্জনং অভিৰাদেতি পচ্চুট্ঠেতি’, তেন হি ‘ধম্মো হি, ৰাসেট্ঠ, সেট্ঠো জনেতস্মিং দিট্ঠে চেৰ ধম্মে অভিসম্পরাযে চাতি তম্পি ৰচনং মিচ্ছা. অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো তৰানুপ্পত্তো, সো তযা নিব্বাহিতব্বো’’তি.

‘‘ভাসিতম্পেতং, মহারাজ, ভগৰতা ‘ধম্মো হি, ৰাসেট্ঠ, সেট্ঠো জনেতস্মিং দিট্ঠে চেৰ ধম্মে অভিসম্পরাযে চা’তি, ‘উপাসকো চ গিহী সোতাপন্নো পিহিতাপাযো দিট্ঠিপ্পত্তো ৰিঞ্ঞাতসাসনো ভিক্খুং ৰা সামণেরং ৰা পুথুজ্জনং অভিৰাদেতি পচ্চুট্ঠেতি’. তত্থ পন কারণং অত্থি. কতমং তং কারণং?

‘‘ৰীসতি খো পনিমে, মহারাজ, সমণস্স সমণকরণা ধম্মা দ্ৰে চ লিঙ্গানি, যেহি সমণো অভিৰাদনপচ্চুট্ঠানসমাননপূজনারহো হোতি. কতমে ৰীসতি সমণস্স সমণকরণা ধম্মা দ্ৰে চ লিঙ্গানি? সেট্ঠো [সেট্ঠভূমিসযো (সী. স্যা.), সেট্ঠো যমো (পী.)] ধম্মারামো, অগ্গো নিযমো, চারো ৰিহারো সংযমো সংৰরো খন্তি সোরচ্চং একত্তচরিযা একত্তাভিরতি পটিসল্লানং হিরিওত্তপ্পং ৰীরিযং অপ্পমাদো সিক্খাসমাদানং [সিক্খাপধানং (সী. স্যা.), সুক্কাৰদানং (ক.)] উদ্দেসো পরিপুচ্ছা সীলাদিঅভিরতি নিরালযতা সিক্খাপদপারিপূরিতা, কাসাৰধারণং, ভণ্ডুভাৰো. ইমে খো, মহারাজ, ৰীসতি সমণস্স সমণকরণা ধম্মা দ্ৰে চ লিঙ্গানি. এতে গুণে ভিক্খু সমাদায ৰত্ততি, সো তেসং ধম্মানং অনূনত্তা পরিপুণ্ণত্তা সম্পন্নত্তা সমন্নাগতত্তা অসেক্খভূমিং অরহন্তভূমিং ওক্কমতি, সেট্ঠং ভূমন্তরং ওক্কমতি, অরহত্তাসন্নগতোতি অরহতি উপাসকো সোতাপন্নো ভিক্খুং পুথুজ্জনং অভিৰাদেতুং পচ্চুট্ঠাতুং.

‘‘‘খীণাসৰেহি সো সামঞ্ঞং উপগতো, নত্থি মে সো সমযো’তি [তং সামঞ্ঞ’’ন্তি (?)] অরহতি উপাসকো সোতাপন্নো ভিক্খুং পুথুজ্জনং অভিৰাদেতুং পচ্চুট্ঠাতুং.

‘‘‘অগ্গপরিসং সো উপগতো, নাহং তং ঠানং উপগতো’তি অরহতি উপাসকো সোতাপন্নো ভিক্খুং পুথুজ্জনং অভিৰাদেতুং পচ্চুট্ঠাতুং.

‘‘‘লভতি সো পাতিমোক্খুদ্দেসং সোতুং, নাহং তং লভামি সোতু’ন্তি অরহতি উপাসকো সোতাপন্নো ভিক্খুং পুথুজ্জনং অভিৰাদেতুং পচ্চুট্ঠাতুং.

‘‘‘সো অঞ্ঞে পব্বাজেতি উপসম্পাদেতি জিনসাসনং ৰড্ঢেতি, অহমেতং ন লভামি কাতু’ন্তি অরহতি উপাসকো সোতাপন্নো ভিক্খুং পুথুজ্জনং অভিৰাদেতুং পচ্চুট্ঠাতুং.

‘‘‘অপ্পমাণেসু সো সিক্খাপদেসু সমত্তকারী, নাহং তেসু ৰত্তামী’তি অরহতি উপাসকো সোতাপন্নো ভিক্খুং পুথুজ্জনং অভিৰাদেতুং পচ্চুট্ঠাতুং.

‘‘‘উপগতো সো সমণলিঙ্গং, বুদ্ধাধিপ্পাযে ঠিতো, তেনাহং লিঙ্গেন দূরমপগতো’তি অরহতি উপাসকো সোতাপন্নো ভিক্খুং পুথুজ্জনং অভিৰাদেতুং পচ্চুট্ঠাতুং.

‘‘‘পরূল়্হকচ্ছলোমো সো অনঞ্জিতঅমণ্ডিতো অনুলিত্তসীলগন্ধো, অহং পন মণ্ডনৰিভূসনাভিরতো’তি অরহতি উপাসকো সোতাপন্নো ভিক্খুং পুথুজ্জনং অভিৰাদেতুং পচ্চুট্ঠাতুং.

‘‘অপি চ, মহারাজ, ‘যে তে ৰীসতি সমণকরণা ধম্মা দ্ৰে চ লিঙ্গানি, সব্বেপেতে ধম্মা ভিক্খুস্স সংৰিজ্জন্তি, সো যেৰ তে ধম্মে ধারেতি, অঞ্ঞেপি তত্থ সিক্খাপেতি, সো মে আগমো সিক্খাপনঞ্চ নত্থী’তি অরহতি উপাসকো সোতাপন্নো ভিক্খুং পুথুজ্জনং অভিৰাদেতুং পচ্চুট্ঠাতুং.

‘‘যথা, মহারাজ, রাজকুমারো পুরোহিতস্স সন্তিকে ৰিজ্জং অধীযতি, খত্তিযধম্মং সিক্খতি, সো অপরেন সমযেন অভিসিত্তো আচরিযং অভিৰাদেতি পচ্চুট্ঠেতি ‘সিক্খাপকো মে অয’ন্তি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, ‘ভিক্খু সিক্খাপকো ৰংসধরো’তি অরহতি উপাসকো সোতাপন্নো ভিক্খুং পুথুজ্জনং অভিৰাদেতুং পচ্চুট্ঠাতুং.

‘‘অপি চ, মহারাজ, ইমিনাপেতং পরিযাযেন জানাহি ভিক্খুভূমিযা মহন্ততং অসমৰিপুলভাৰং. যদি, মহারাজ, উপাসকো সোতাপন্নো অরহত্তং সচ্ছিকরোতি, দ্ৰেৰ তস্স গতিযো ভৰন্তি অনঞ্ঞা তস্মিং যেৰ দিৰসে পরিনিব্বাযেয্য ৰা, ভিক্খুভাৰং ৰা উপগচ্ছেয্য. অচলা হি সা, মহারাজ, পব্বজ্জা, মহতী অচ্চুগ্গতা, যদিদং ভিক্খুভূমী’’তি. ‘‘ঞাণগতো, ভন্তে নাগসেন, পঞ্হো সুনিব্বেঠিতো বলৰতা অতিবুদ্ধিনা তযা, ন যিমং পঞ্হং সমত্থো অঞ্ঞো এৰং ৰিনিৰেঠেতুং অঞ্ঞত্র তৰাদিসেন বুদ্ধিমতা’’তি.

সেট্ঠধম্মপঞ্হো পঠমো.

২. সব্বসত্তহিতফরণপঞ্হো

২. ‘‘ভন্তে নাগসেন, তুম্হে ভণথ ‘তথাগতো সব্বসত্তানং অহিতমপনেত্ৰা হিতমুপদহতী’তি. পুন চ ভণথ অগ্গিক্খন্ধূপমে ধম্মপরিযাযে ভঞ্ঞমানে ‘সট্ঠিমত্তানং ভিক্খূনং উণ্হং লোহিতং মুখতো উগ্গত’ন্তি. অগ্গিক্খন্ধূপমং, ভন্তে, ধম্মপরিযাযং দেসেন্তেন তথাগতেন সট্ঠিমত্তানং ভিক্খূনং হিতমপনেত্ৰা অহিতমুপদহিতং. যদি, ভন্তে নাগসেন, তথাগতো সব্বসত্তানং অহিতমপনেত্ৰা হিতমুপদহতি, তেন হি অগ্গিক্খন্ধূপমে ধম্মপরিযাযে ভঞ্ঞমানে সট্ঠিমত্তানং ভিক্খূনং উণ্হং লোহিতং মুখতো উগ্গতন্তি যং ৰচনং, তং মিচ্ছা. যদি অগ্গিক্খন্ধূপমে ধম্মপরিযাযে ভঞ্ঞমানে সট্ঠিমত্তানং ভিক্খূনং উণ্হং লোহিতং মুখতো উগ্গতং, তেন হি তথাগতো সব্বসত্তানং অহিতমপনেত্ৰা হিতমুপদহতীতি তম্পি ৰচনং মিচ্ছা. অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো তৰানুপ্পত্তো, সো তযা নিব্বাহিতব্বো’’তি.

‘‘তথাগতো, মহারাজ, সব্বসত্তানং অহিতমপনেত্ৰা হিতমুপদহতি, অগ্গিক্খন্ধূপমে ধম্মপরিযাযে ভঞ্ঞমানে সট্ঠিমত্তানং ভিক্খূনং উণ্হং লোহিতং মুখতো উগ্গতং, তঞ্চ পন ন তথাগতস্স কতেন, তেসং যেৰ অত্তনো কতেনা’’তি.

‘‘যদি, ভন্তে নাগসেন, তথাগতো অগ্গিক্খন্ধূপমং ধম্মপরিযাযং ন ভাসেয্য, অপি নু তেসং উণ্হং লোহিতং মুখতো উগ্গচ্ছেয্যাতি, ন হি, মহারাজ, মিচ্ছাপটিপন্নানং তেসং ভগৰতো ধম্মপরিযাযং সুত্ৰা পরিল়াহো কাযে উপ্পজ্জি, তেন তেসং পরিল়াহেন উণ্হং লোহিতং মুখতো উগ্গত’’ন্তি. ‘‘তেন হি, ভন্তে নাগসেন, তথাগতস্সেৰ কতেন তেসং উণ্হং লোহিতং মুখতো উগ্গতং, তথাগতো যেৰ তত্থ অধিকারো তেসং নাসনায, যথা নাম, ভন্তে নাগসেন, অহি ৰম্মিকং পৰিসেয্য, অথঞ্ঞতরো পংসুকামো পুরিসো ৰম্মিকং ভিন্দিত্ৰা পংসুং হরেয্য, তস্স পংসুহরণেন ৰম্মিকস্স সুসিরং পিদহেয্য, অথ তত্থেৰ সো অস্সাসং অলভমানো মরেয্য, ননু সো, ভন্তে, অহি তস্স পুরিসস্স কতেন মরণপ্পত্তো’’তি. ‘‘আম মহারাজা’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, ভন্তে নাগসেন, তথাগতো যেৰ তত্থ অধিকারো তেসং নাসনাযা’’তি.

‘‘তথাগতো, মহারাজ, ধম্মং দেসযমানো অনুনযপ্পটিঘং ন করোতি, অনুনযপ্পটিঘৰিপ্পমুত্তো ধম্মং দেসেতি, এৰং ধম্মে দেসীযমানে যে তত্থ সম্মাপটিপন্না, তে বুজ্ঝন্তি. যে পন মিচ্ছাপটিপন্না, তে পতন্তি. যথা, মহারাজ, পুরিসস্স অম্বং ৰা জম্বুং ৰা মধুকং ৰা চালযমানস্স যানি তত্থ ফলানি সারানি দল়্হবন্ধনানি, তানি তত্থেৰ অচ্চুতানি তিট্ঠন্তি, যানি তত্থ ফলানি পূতিৰণ্টমূলানি দুব্বলবন্ধনানি, তানি পতন্তি. এৰমেৰ খো, মহারাজ, তথাগতো ধম্মং দেসযমানো অনুনযপ্পটিঘং ন করোতি, অনুনযপ্পটিঘৰিপ্পমুত্তো ধম্মং দেসেতি, এৰং ধম্মে দেসীযমানে যে তত্থ সম্মাপটিপন্না, তে বুজ্ঝন্তি. যে পন মিচ্ছাপটিপন্না, তে পতন্তি.

‘‘যথা ৰা পন, মহারাজ, কস্সকো ধঞ্ঞং রোপেতুকামো খেত্তং কসতি, তস্স কসন্তস্স অনেকসতসহস্সানি তিণানি মরন্তি. এৰমেৰ খো, মহারাজ, তথাগতো পরিপক্কমানসে সত্তে বোধেন্তো [বোধেতুং (সী.)] অনুনযপ্পটিঘৰিপ্পমুত্তো ধম্মং দেসেতি, এৰং ধম্মে দেসীযমানে যে তত্থ সম্মাপটিপন্না, তে বুজ্ঝন্তি. যে পন মিচ্ছাপটিপন্না, তে তিণানি ৰিয মরন্তি.

‘‘যথা ৰা পন, মহারাজ, মনুস্সা রসহেতু যন্তেন উচ্ছুং পীল়যন্তি, তেসং উচ্ছুং পীল়যমানানং যে তত্থ যন্তমুখগতা কিমযো, তে পীল়িযন্তি. এৰমেৰ খো, মহারাজ, তথাগতো পরিপক্কমানসে সত্তে বোধেন্তো ধম্মযন্তমভিপীল়যতি [ধম্মযন্তমতিপীল়যতি (ক.)], যে তত্থ মিচ্ছাপটিপন্না, তে কিমী ৰিয মরন্তী’’তি.

‘‘ননু, ভন্তে নাগসেন, তে ভিক্খূ তায ধম্মদেসনায পতিতা’’তি? ‘‘অপি নু খো, মহারাজ, তচ্ছকো রুক্খং তচ্ছন্তো [রক্খন্তো (সী. পী.] উজুকং পরিসুদ্ধং করোতী’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, ৰজ্জনীযং অপনেত্ৰা তচ্ছকো রুক্খং উজুকং পরিসুদ্ধং করোতী’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, মহারাজ, তথাগতো পরিসং রক্খন্তো ন সক্কোতি বোধনেয্যে [অবোধনীযে (স্যা.)] সত্তে বোধেতুং, মিচ্ছাপটিপন্নে পন সত্তে অপনেত্ৰা বোধনেয্যে সত্তে বোধেতি, অত্তকতেন পন তে, মহারাজ, মিচ্ছাপটিপন্না পতন্তি.

‘‘যথা, মহারাজ, কদলী ৰেল়ু অস্সতরী অত্তজেন [অত্তজেন ফলেন (সী.)] হঞ্ঞতি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, যে তে মিচ্ছাপটিপন্না, তে অত্তকতেন হঞ্ঞন্তি পতন্তি.

‘‘যথা, মহারাজ, চোরা অত্তকতেন চক্খুপ্পাটনং সূলারোপনং সীসচ্ছেদনং পাপুণন্তি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, যে তে মিচ্ছাপটিপন্না, তে অত্তকতেন হঞ্ঞন্তি পতন্তি [জিনসাসনা পতন্তি (সী. পী.)]. যেসং, মহারাজ, সট্ঠিমত্তানং ভিক্খূনং উণ্হং লোহিতং মুখতো উগ্গতং, তেসং তং নেৰ ভগৰতো কতেন, ন পরেসং কতেন, অথ খো অত্তনো যেৰ কতেন.

‘‘যথা, মহারাজ, পুরিসো সব্বজনস্স অমতং দদেয্য, তে তং অমতং অসিত্ৰা অরোগা দীঘাযুকা সব্বীতিতো [সব্বীতিযা (সী.)] পরিমুচ্চেয্যুং, অথঞ্ঞতরো পুরিসো দুরুপচারেন তং অসিত্ৰা মরণং পাপুণেয্য, অপি নু খো সো, মহারাজ, অমতদাযকো পুরিসো ততোনিদানং কিঞ্চি অপুঞ্ঞং আপজ্জেয্যা’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, মহারাজ, তথাগতো দসসহস্সিযা লোকধাতুযা দেৰমনুস্সানং অমতং ধম্মদানং দেতি, যে তে সত্তা ভব্বা, তে ধম্মামতেন বুজ্ঝন্তি. যে পন তে সত্তা অভব্বা, তে ধম্মামতেন হঞ্ঞন্তি পতন্তি. ভোজনং, মহারাজ, সব্বসত্তানং জীৰিতং রক্খতি, তমেকচ্চে ভুঞ্জিত্ৰা ৰিসূচিকায মরন্তি, অপি নু খো সো, মহারাজ, ভোজনদাযকো পুরিসো ততোনিদানং কিঞ্চি অপুঞ্ঞং আপজ্জেয্যা’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, মহারাজ, তথাগতো দসসহস্সিযা লোকধাতুযা দেৰমনুস্সানং অমতং ধম্মদানং দেতি, যে তে সত্তা ভব্বা, তে ধম্মামতেন বুজ্ঝন্তি. যে পন তে সত্তা অভব্বা, তে ধম্মামতেন হঞ্ঞন্তি পতন্তী’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৰমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.

সব্বসত্তহিতফরণপঞ্হো দুতিযো.

৩. ৰত্থগুয্হনিদস্সনপঞ্হো

৩. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং তথাগতেন –

‘‘‘কাযেন সংৰরো সাধু [ধ. প. ৩৬১], সাধু ৰাচায সংৰরো;

মনসা সংৰরো সাধু, সাধু সব্বত্থ সংৰরো’তি.

‘‘পুন চ তথাগতো চতুন্নং পরিসানং মজ্ঝে নিসীদিত্ৰা পুরতো দেৰমনুস্সানং সেলস্স ব্রাহ্মণস্স কোসোহিতং ৰত্থগুয্হং দস্সেসি. যদি, ভন্তে নাগসেন, ভগৰতা ভণিতং ‘কাযেন সংৰরো সাধূ’তি, তেন হি সেলস্স ব্রাহ্মণস্স কোসোহিতং ৰত্থগুয্হং দস্সেসীতি যং ৰচনং, তং মিচ্ছা. যদি সেলস্স ব্রাহ্মণস্স কোসোহিতং ৰত্থগুয্হং দস্সেতি, তেন হি ‘কাযেন সংৰরো সাধূ’তি তম্পি ৰচনং মিচ্ছা. অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো তৰানুপ্পত্তো, সো তযা নিব্বাহিতব্বো’’তি.

‘‘ভাসিতম্পেতং, মহারাজ, ভগৰতা ‘কাযেন সংৰরো সাধূ’তি, সেলস্স চ ব্রাহ্মণস্স কোসোহিতং ৰত্থগুয্হং দস্সিতং. যস্স খো, মহারাজ, তথাগতে কঙ্খা উপ্পন্না, তস্স বোধনত্থায ভগৰা ইদ্ধিযা তপ্পটিভাগং কাযং দস্সেতি, সো যেৰ তং পাটিহারিযং পস্সতী’’তি.

‘‘কো পনেতং, ভন্তে নাগসেন, সদ্দহিস্সতি, যং পরিসগতো একো যেৰ তং গুয্হং পস্সতি, অৰসেসা তত্থেৰ ৰসন্তা ন পস্সন্তীতি. ইঙ্ঘ মে ত্ৰং তত্থ কারণং উপদিস, কারণেন মং সঞ্ঞাপেহী’’তি. ‘‘দিট্ঠপুব্বো পন তযা, মহারাজ, কোচি ব্যাধিতো পুরিসো পরিকিণ্ণো ঞাতিমিত্তেহী’’তি. ‘‘আম ভন্তে’’তি. ‘‘অপি নু খো সা, মহারাজ, পরিসা পস্সতেতং ৰেদনং, যায সো পুরিসো ৰেদনায ৰেদযতী’’তি. ‘‘ন হি ভন্তে, অত্তনা যেৰ সো, ভন্তে, পুরিসো ৰেদযতী’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, মহারাজ, যস্সেৰ তথাগতে কঙ্খা উপ্পন্না, তস্সেৰ তথাগতো বোধনত্থায ইদ্ধিযা তপ্পটিভাগং কাযং দস্সেতি, সো যেৰ তং পাটিহারিযং পস্সতি.

‘‘যথা ৰা পন, মহারাজ, কঞ্চিদেৰ পুরিসং ভূতো আৰিসেয্য, অপি নু খো সা, মহারাজ, পরিসা পস্সতি তং ভূতাগমন’’ন্তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, সো যেৰ আতুরো তস্স ভূতস্স আগমনং পস্সতী’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, মহারাজ, যস্সেৰ তথাগতে কঙ্খা উপ্পন্না, তস্সেৰ তথাগতো বোধনত্থায ইদ্ধিযা তপ্পটিভাগং কাযং দস্সেতি, সো যেৰ তং পাটিহারিযং পস্সতী’’তি.

‘‘দুক্করং, ভন্তে নাগসেন, ভগৰতা কতং, যং একস্সপি অদস্সনীযং, তং দস্সেন্তেনা’’তি. ‘‘ন, মহারাজ, ভগৰা গুয্হং দস্সেসি, ইদ্ধিযা পন ছাযং দস্সেসী’’তি. ‘‘ছাযাযপি, ভন্তে, দিট্ঠায দিট্ঠং যেৰ হোতি গুয্হং, যং দিস্ৰা নিট্ঠং গতো’’তি. ‘‘দুক্করঞ্চাপি, মহারাজ, তথাগতো করোতি বোধনেয্যে সত্তে বোধেতুং. যদি, মহারাজ, তথাগতো কিরিযং হাপেয্য, বোধনেয্যা সত্তা ন বুজ্ঝেয্যুং. যস্মা চ খো, মহারাজ, যোগঞ্ঞূ তথাগতো বোধনেয্যে সত্তে বোধেতুং, তস্মা তথাগতো যেন যেন যোগেন বোধনেয্যা বুজ্ঝন্তি, তেন তেন যোগেন বোধনেয্যে বোধেতি.

‘‘যথা, মহারাজ, ভিসক্কো সল্লকত্তো যেন যেন ভেসজ্জেন আতুরো অরোগো হোতি, তেন তেন ভেসজ্জেন আতুরং উপসঙ্কমতি, ৰমনীযং ৰমেতি, ৰিরেচনীযং ৰিরেচেতি, অনুলেপনীযং অনুলিম্পেতি, অনুৰাসনীযং অনুৰাসেতি. এৰমেৰ খো, মহারাজ, তথাগতো যেন যেন যোগেন বোধনেয্যা সত্তা বুজ্ঝন্তি, তেন তেন যোগেন বোধেতি.

‘‘যথা ৰা পন, মহারাজ, ইত্থী মূল়্হগব্ভা ভিসক্কস্স অদস্সনীযং গুয্হং দস্সেতি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, তথাগতো বোধনেয্যে সত্তে বোধেতুং অদস্সনীযং গুয্হং ইদ্ধিযা ছাযং দস্সেসি. নত্থি, মহারাজ, অদস্সনীযো নাম ওকাসো পুগ্গলং উপাদায. যদি, মহারাজ, কোচি ভগৰতো হদযং দিস্ৰা বুজ্ঝেয্য, তস্সপি ভগৰা যোগেন হদযং দস্সেয্য, যোগঞ্ঞূ, মহারাজ, তথাগতো দেসনাকুসলো.

‘‘ননু, মহারাজ, তথাগতো থেরস্স নন্দস্স অধিমুত্তিং জানিত্ৰা তং দেৰভৰনং নেত্ৰা দেৰকঞ্ঞাযো দস্সেসি ‘ইমিনাযং কুলপুত্তো বুজ্ঝিস্সতী’তি, তেন চ সো কুলপুত্তো বুজ্ঝি. ইতি খো, মহারাজ, তথাগতো অনেকপরিযাযেন সুভনিমিত্তং হীল়েন্তো গরহন্তো জিগুচ্ছন্তো তস্স বোধনহেতু ককুটপাদিনিযো অচ্ছরাযো দস্সেসি. এৰম্পি তথাগতো যোগঞ্ঞূ দেসনাকুসলো.

‘‘পুন চপরং, মহারাজ, তথাগতো থেরস্স চূল়পন্থকস্স ভাতরা নিক্কড্ঢিতস্স দুক্খিতস্স দুম্মনস্স উপগন্ত্ৰা সুখুমং চোল়খণ্ডং অদাসি ‘ইমিনাযং কুলপুত্তো বুজ্ঝিস্সতী’তি, সো চ কুলপুত্তো তেন কারণেন জিনসাসনে ৰসীভাৰং পাপুণি. এৰম্পি, মহারাজ, তথাগতো যোগঞ্ঞূ দেসনাকুসলো.

‘‘পুন চপরং, মহারাজ, তথাগতো ব্রাহ্মণস্স মোঘরাজস্স যাৰ ততিযং পঞ্হং পুট্ঠো ন ব্যাকাসি ‘এৰমিমস্স কুলপুত্তস্স মানো উপসমিস্সতি, মানূপসমা অভিসমযো ভৰিস্সতী’তি, তেন চ তস্স কুলপুত্তস্স মানো উপসমি, মানূপসমা সো ব্রাহ্মণো ছসু অভিঞ্ঞাসু ৰসীভাৰং পাপুণি. এৰম্পি, মহারাজ, তথাগতো যোগঞ্ঞূ দেসনাকুসলো’’তি.

‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, সুনিব্বেঠিতো পঞ্হো বহুৰিধেহি কারণেহি, গহনং অগহনং কতং, অন্ধকারো আলোকো কতো, গণ্ঠি ভিন্নো, ভগ্গা পরৰাদা, জিনপুত্তানং চক্খুং তযা উপ্পাদিতং, নিপ্পটিভানা তিত্থিযা, ত্ৰং গণিৰরপৰরমাসজ্জা’’তি.

ৰত্থগুয্হনিদস্সনপঞ্হো ততিযো.

৪. ফরুসৰাচাভাৰপঞ্হো

৪. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং থেরেন সারিপুত্তেন ধম্মসেনাপতিনা ‘পরিসুদ্ধৰচীসমাচারো আৰুসো তথাগতো, নত্থি তথাগতস্স ৰচীদুচ্চরিতং, যং তথাগতো রক্খেয্য ‘মা মে ইদং পরো অঞ্ঞাসী’তি. পুন চ তথাগতো থেরস্স সুদিন্নস্স কলন্দপুত্তস্স অপরাধে পারাজিকং পঞ্ঞপেন্তো ফরুসাহি ৰাচাহি মোঘপুরিসৰাদেন সমুদাচরি, তেন চ সো থেরো মোঘপুরিসৰাদেন মঙ্কুচিত্তৰসেন রুন্ধিতত্তা ৰিপ্পটিসারী নাসক্খি অরিযমগ্গং পটিৰিজ্ঝিতুং. যদি, ভন্তে নাগসেন, পরিসুদ্ধৰচীসমাচারো তথাগতো, নত্থি তথাগতস্স ৰচীদুচ্চরিতং, তেন হি তথাগতেন থেরস্স সুদিন্নস্স কলন্দপুত্তস্স অপরাধে মোঘপুরিসৰাদেন সমুদাচিণ্ণন্তি যং ৰচনং, তং মিচ্ছা. যদি ভগৰতা থেরস্স সুদিন্নস্স কলন্দপুত্তস্স অপরাধে মোঘপুরিসৰাদেন সমুদাচিণ্ণং, তেন হি পরিসুদ্ধৰচীসমাচারো তথাগতো, নত্থি তথাগতস্স ৰচীদুচ্চরিতন্তি তম্পি ৰচনং মিচ্ছা. অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো তৰানুপ্পত্তো, সো তযা নিব্বাহিতব্বো’’তি.

‘‘ভাসিতম্পেতং, মহারাজ, থেরেন সারিপুত্তেন ধম্মসেনাপতিনা ‘পরিসুদ্ধৰচীসমাচারো আৰুসো তথাগতো, নত্থি তথাগতস্স ৰচীদুচ্চরিতং, যং তথাগতো রক্খেয্য ‘মা মে ইদং পরো অঞ্ঞাসী’তি. আযস্মতো চ সুদিন্নস্স কলন্দপুত্তস্স অপরাধে পারাজিকং পঞ্ঞপেন্তেন ভগৰতা মোঘপুরিসৰাদেন সমুদাচিণ্ণং, তঞ্চ পন অদুট্ঠচিত্তেন অসারম্ভেন যাথাৰলক্খণেন. কিঞ্চ তত্থ যাথাৰলক্খণং, যস্স, মহারাজ, পুগ্গলস্স ইমস্মিং অত্তভাৰে চতুসচ্চাভিসমযো ন হোতি, তস্স পুরিসত্তনং মোঘং অঞ্ঞং কযিরমানং অঞ্ঞেন সম্ভৰতি, তেন ৰুচ্চতি ‘মোঘপুরিসো’তি. ইতি, মহারাজ, ভগৰতা আযস্মতো সুদিন্নস্স কলন্দপুত্তস্স সতাৰৰচনেন সমুদাচিণ্ণং, নো অভূতৰাদেনা’’তি.

‘‘সভাৰম্পি, ভন্তে নাগসেন, যো অক্কোসন্তো ভণতি, তস্স মযং কহাপণং দণ্ডং ধারেম, অপরাধো যেৰ সো ৰত্থুং নিস্সায ৰিসুং ৰোহারং আচরন্তো অক্কোসতী’’তি. ‘‘অত্থি পন, মহারাজ, সুতপুব্বং তযা খলিতস্স অভিৰাদনং ৰা পচ্চুট্ঠানং ৰা সক্কারং ৰা উপাযনানুপ্পদানং ৰা’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, যতো কুতোচি যত্থ কত্থচি খলিতো, সো পরিভাসনারহো হোতি তজ্জনারহো, উত্তমঙ্গম্পিস্স ছিন্দন্তি হনন্তিপি বন্ধন্তিপি ঘাতেন্তিপি ঝাপেন্তিপী’’তি [জাপেন্তিপীতি (সী. পী.)]. ‘‘তেন হি, মহারাজ, ভগৰতা কিরিযা যেৰ কতা, নো অকিরিযা’’তি.

‘‘কিরিযম্পি, ভন্তে নাগসেন, কুরুমানেন পতিরূপেন কাতব্বং অনুচ্ছৰিকেন, সৰনেনপি, ভন্তে নাগসেন, তথাগতস্স সদেৰকো লোকো ওত্তপ্পতি হিরিযতি ভিয্যো দস্সনেন ততুত্তরিং উপসঙ্কমনেন পযিরুপাসনেনা’’তি. ‘‘অপি নু খো, মহারাজ, তিকিচ্ছকো অভিসন্নে কাযে কুপিতে দোসে সিনেহনীযানি ভেসজ্জানি দেতী’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, তিণ্হানি লেখনীযানি ভেসজ্জানি দেতী’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, মহারাজ, তথাগতো সব্বকিলেসব্যাধিৰূপসমায অনুসিট্ঠিং দেতি, ফরুসাপি, মহারাজ, তথাগতস্স ৰাচা সত্তে সিনেহযতি, মুদুকে করোতি. যথা, মহারাজ, উণ্হম্পি উদকং যং কিঞ্চি সিনেহনীযং সিনেহযতি, মুদুকং করোতি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, ফরুসাপি তথাগতস্স ৰাচা অত্থৰতী হোতি করুণাসহগতা. যথা, মহারাজ, পিতুৰচনং পুত্তানং অত্থৰন্তং হোতি করুণাসহগতং, এৰমেৰ খো, মহারাজ, ফরুসাপি তথাগতস্স ৰাচা অত্থৰতী হোতি করুণাসহগতা. ফরুসাপি, মহারাজ, তথাগতস্স ৰাচা সত্তানং কিলেসপ্পহানা [কিলেসপ্পহানায (সী.)] হোতি. যথা, মহারাজ, দুগ্গন্ধম্পি গোমুত্তং পীতং ৰিরসম্পি অগদং খাযিতং সত্তানং ব্যাধিং হনতি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, ফরুসাপি তথাগতস্স ৰাচা অত্থৰতী করুণাসহগতা. যথা, মহারাজ, মহন্তোপি তূলপুঞ্জো [তূলপিচু (সী. স্যা.)] পরস্স কাযে নিপতিত্ৰা রুজং ন করোতি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, ফরুসাপি তথাগতস্স ৰাচা ন কস্সচি দুক্খং উপ্পাদেতী’’তি. ‘‘সুৰিনিচ্ছিতো, ভন্তে নাগসেন, পঞ্হো বহূহি কারণেহি, সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৰমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.

ফরুসৰাচাভাৰপঞ্হো চতুত্থো.

৫. রুক্খঅচেতনাভাৰপঞ্হো

৫. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং তথাগতেন –

‘‘‘অচেতনং ব্রাহ্মণ অস্সুণন্তং, জানো অজানন্তমিমং পলাসং;

আরদ্ধৰীরিযো ধুৰং অপ্পমত্তো, সুখসেয্যং পুচ্ছসি কিস্স হেতূ’তি [জা. ১.৪.২৫].

পুন চ ভণিতং –

‘‘‘ইতি ফন্দনরুক্খোপি, তাৰদে অজ্ঝভাসথ;

ময্হম্পি ৰচনং অত্থি, ভারদ্ৰাজ সুণোহি মে’তি [জা. ১.১৩.২০].

‘‘যদি, ভন্তে নাগসেন, রুক্খো অচেতনো, তেন হি ফন্দনেন রুক্খেন ভারদ্ৰাজেন সহ সল্লপিতন্তি যং ৰচনং, তং মিচ্ছা. যদি ফন্দনেন রুক্খেন ভারদ্ৰাজেন সদ্ধিং সল্লপিতং, তেন হি রুক্খো অচেতনোতি তম্পি ৰচনং মিচ্ছা. অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো তৰানুপ্পতো, সো তযা নিব্বাহিতব্বো’’তি.

‘‘ভাসিতম্পেতং, মহারাজ, ভগৰতা ‘রুক্খো অচেতনো’তি, ফন্দনেন চ রুক্খেন ভারদ্ৰাজেন সদ্ধিং সল্লপিতং, তঞ্চ পন ৰচনং লোকসমঞ্ঞায ভণিতং. নত্থি, মহারাজ, অচেতনস্স রুক্খস্স সল্লাপো নাম, অপি চ, মহারাজ, তস্মিং রুক্খে অধিৰত্থায দেৰতাযেতং অধিৰচনং রুক্খোতি, রুক্খো সল্লপতীতি চেসা লোকপণ্ণত্তি, যথা, মহারাজ, সকটং ধঞ্ঞস্স পরিপূরিতং ধঞ্ঞসকটন্তি জনো ৰোহরতি, ন চ তং ধঞ্ঞমযং সকটং, রুক্খমযং সকটং, তস্মিং সকটে ধঞ্ঞস্স পন আকিরিতত্তা ধঞ্ঞসকটন্তি জনো ৰোহরতি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, ন রুক্খো সল্লপতি, রুক্খো অচেতনো, যা পন তস্মিং রুক্খে অধিৰত্থা দেৰতা, তস্সা যেৰ তং অধিৰচনং রুক্খোতি, রুক্খো সল্লপতীতি চেসা লোকপণ্ণত্তি.

‘‘যথা ৰা পন, মহারাজ, দধিং মন্থযমানো তক্কং মন্থেমীতি ৰোহরতি, ন তং তক্কং, যং সো মন্থেতি, দধিং যেৰ সো মন্থেন্তো তক্কং মন্থেমীতি ৰোহরতি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, ন রুক্খো সল্লপতি, রুক্খো অচেতনো. যা পন তস্মিং রুক্খে অধিৰত্থা দেৰতা, তস্সাযেৰ তং অধিৰচনং রুক্খোতি, রুক্খো সল্লপতীতি চেসা লোকপণ্ণত্তি.

‘‘যথা ৰা পন, মহারাজ, অসন্তং সাধেতুকামো সন্তং সাধেমীতি ৰোহরতি, অসিদ্ধং সিদ্ধন্তি ৰোহরতি, এৰমেসা লোকসমঞ্ঞা, এৰমেৰ খো, মহারাজ, ন রুক্খো সল্লপতি, রুক্খো অচেতনো. যা পন তস্মিং রুক্খে অধিৰত্থা দেৰতা, তস্সাযেৰ তং অধিৰচনং রুক্খোতি, রুক্খো সল্লপতীতি চেসা লোকপণ্ণত্তি, যায, মহারাজ, লোকসমঞ্ঞায জনো ৰোহরতি, তথাগতোপি তাযেৰ লোকসমঞ্ঞায সত্তানং ধম্মং দেসেতী’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৰমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.

রুক্খঅচেতনাভাৰপঞ্হো পঞ্চমো.

৬. পিণ্ডপাতমহপ্ফলপঞ্হো

৬. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং ধম্মসঙ্গীতিকারকেহি থেরেহি –

‘‘‘চুন্দস্স ভত্তং ভুঞ্জিত্ৰা, কম্মারস্সাতি মে সুতং;

আবাধং সম্ফুসী ধীরো, পবাল়্হং মারণন্তিক’ন্তি [দী. নি. ২.১৯০].

‘‘পুন চ ভগৰতা ভণিতং ‘দ্ৰেমে, আনন্দ, পিণ্ডপাতা সমসমফলা সমৰিপাকা অতিৰিয অঞ্ঞেহি পিণ্ডপাতেহি মহপ্ফলতরা চ মহানিসংসতরা চ. কতমে দ্ৰে? যঞ্চ পিণ্ডপাতং পরিভুঞ্জিত্ৰা তথাগতো অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝি, যঞ্চ পিণ্ডপাতং পরিভুঞ্জিত্ৰা তথাগতো অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বাযতি. ইমে দ্ৰে পিণ্ডপাতা সমসমফলা সমৰিপাকা, অতিৰিয অঞ্ঞেহি পিণ্ডপাতেহি মহপ্ফলতরা চ মহানিসংসতরা চা’তি. যদি, ভন্তে নাগসেন, ভগৰতো চুন্দস্স ভত্তং ভুত্তাৰিস্স [ভুঞ্জিত্ৰা (সী.)] খরো আবাধো উপ্পন্নো, পবাল়্হা চ ৰেদনা পৰত্তা মারণন্তিকা, তেন হি ‘দ্ৰেমে, আনন্দ, পিণ্ডপাতা সমসমফলা সমৰিপাকা অতিৰিয অঞ্ঞেহি পিণ্ডপাতেহি মহপ্ফলতরা চ মহানিসংসতরা চা’তি যং ৰচনং, তং মিচ্ছা. যদি দ্ৰেমে পিণ্ডপাতা সমসমফলা সমৰিপাকা অতিৰিয অঞ্ঞেহি পিণ্ডপাতেহি মহপ্ফলতরা চ মহানিসংসতরা চ, তেন হি ভগৰতো চুন্দস্স ভত্তং ভুত্তাৰিস্স [ভুঞ্জিত্ৰা (সী.)] খরো আবাধো উপ্পন্নো, পবাল়্হা চ ৰেদনা পৰত্তা মারণন্তিকাতি তম্পি ৰচনং মিচ্ছা. কিংনু খো, ভন্তে নাগসেন, সো পিণ্ডপাতো ৰিসগততায মহপ্ফলো, রোগুপ্পাদকতায মহপ্ফলো, আযুৰিনাসকতায মহপ্ফলো, ভগৰতো জীৰিতহরণতায মহপ্ফলো? তত্থ মে কারণং ব্রূহি পরৰাদানং নিগ্গহায, এত্থাযং জনো সম্মূল়্হো লোভৰসেন অতিবহুং খাযিতেন লোহিতপক্খন্দিকা উপ্পন্নাতি. অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো তৰানুপ্পত্তো, সো তযা নিব্বাহিতব্বো’’তি.

‘‘ভাসিতম্পেতং, মহারাজ, ধম্মসঙ্গীতিকারকেহি থেরেহি –

‘‘‘চুন্দস্স ভত্তং ভুঞ্জিত্ৰা, কম্মারস্সাতি মে সুতং;

আবাধং সম্ফুসী ধীরো, পবাল়্হং মারণন্তিক’ন্তি.

‘‘ভগৰতা চ ভণিতং ‘দ্ৰেমে, আনন্দ, পিণ্ডপাতা সমসমফলা সমৰিপাকা অতিৰিয অঞ্ঞেহি পিণ্ডপাতেহি মহপ্ফলতরা চ মহানিসংসতরা চ. কতমে দ্ৰে? যঞ্চ পিণ্ডপাতং পরিভুঞ্জিত্ৰা তথাগতো অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝি, যঞ্চ পিণ্ডপাতং পরিভুঞ্জিত্ৰা তথাগতো অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বাযতি [পরিনিব্বাযি (সী.)], ইমে দ্ৰে পিণ্ডপাতা সমসমফলা সমৰিপাকা, অতিৰিয অঞ্ঞেহি পিণ্ডপাতেহি মহপ্ফলতরা চ মহানিসংসতরা চা’তি.

‘‘সো পন পিণ্ডপাতো বহুগুণো অনেকানিসংসো. দেৰতা, মহারাজ, হট্ঠা পসন্নমানসা ‘অযং ভগৰতো পচ্ছিমো পিণ্ডপাতো’তি দিব্বং ওজং সূকরমদ্দৰে আকিরিংসু. তঞ্চ পন সম্মাপাকং লহুপাকং [বহুপাকং (সী.)] মনুঞ্ঞং বহুরসং জট্ঠরগ্গিতেজস্স হিতং. ন, মহারাজ, ততোনিদানং ভগৰতো কোচি অনুপ্পন্নো রোগো উপ্পন্নো, অপি চ, মহারাজ, ভগৰতো পকতিদুব্বলে সরীরে খীণে আযুসঙ্খারে উপ্পন্নো রোগো ভিয্যো অভিৰড্ঢি.

‘‘যথা, মহারাজ, পকতিযা জলমানো অগ্গি অঞ্ঞস্মিং উপাদানে দিন্নে ভিয্যো পজ্জলতি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, ভগৰতো পকতিদুব্বলে সরীরে খীণে আযুসঙ্খারে উপ্পন্নো রোগো ভিয্যো অভিৰড্ঢি.

‘‘যথা ৰা পন, মহারাজ, সোতো পকতিযা সন্দমানো অভিৰুট্ঠে মহামেঘে ভিয্যো মহোঘো উদকৰাহকো হোতি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, ভগৰতো পকতিদুব্বলে সরীরে খীণে আযুসঙ্খারে উপ্পন্নো রোগো ভিয্যো অভিৰড্ঢি.

‘‘যথা ৰা পন, মহারাজ, পকতিযা অভিসন্নধাতু কুচ্ছি অঞ্ঞস্মিং অজ্ঝোহরিতে ভিয্যো আযমেয্য [আমযেয্য (সী.)], এৰমেৰ খো, মহারাজ, ভগৰতো পকতিদুব্বলে সরীরে খীণে আযুসঙ্খারে উপ্পন্নো রোগো ভিয্যো অভিৰড্ঢি, নত্থি, মহারাজ, তস্মিং পিণ্ডপাতে দোসো, ন চ তস্স সক্কা দোসং আরোপেতু’’ন্তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, কেন কারণেন তে দ্ৰে পিণ্ডপাতা সমসমফলা সমৰিপাকা অতিৰিয অঞ্ঞেহি পিণ্ডপাতেহি মহপ্ফলতরা চ মহানিসংসতরা চা’’তি? ‘‘ধম্মানুমজ্জনসমাপত্তিৰসেন, মহারাজ, তে দ্ৰে পিণ্ডপাতা সমসমফলা সমৰিপাকা অতিৰিয অঞ্ঞেহি পিণ্ডপাতেহি মহপ্ফলতরা চ মহানিসংসতরা চা’’তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, কতমেসং ধম্মানং অনুমজ্জনসমাপত্তিৰসেন তে দ্ৰে পিণ্ডপাতা সমসমফলা সমৰিপাকা অতিৰিয অঞ্ঞেহি পিণ্ডপাতেহি মহপ্ফলতরা চ মহানিসংসতরা চা’’তি? ‘‘নৰন্নং, মহারাজ, অনুপুব্বৰিহারসমাপত্তীনং অনুলোমপ্পটিলোমসমাপজ্জনৰসেন তে দ্ৰে পিণ্ডপাতা সমসমফলা সমৰিপাকা অতিৰিয অঞ্ঞেহি পিণ্ডপাতেহি মহপ্ফলতরা চ মহানিসংসতরা চা’’তি.

‘‘ভন্তে নাগসেন, দ্ৰীসু যেৰ দিৰসেসু অধিমত্তং তথাগতো নৰানুপুব্বৰিহারসমাপত্তিযো অনুলোমপ্পটিলোমং সমাপজ্জী’’তি? ‘‘আম, মহারাজা’’তি. ‘‘অচ্ছরিযং, ভন্তে নাগসেন, অব্ভুতং ভন্তে নাগসেন. যং ইমস্মিং বুদ্ধক্খেত্তে অসদিসং পরমদানং, তম্পি ইমেহি দ্ৰীহি পিণ্ডপাতেহি অগণিতং. অচ্ছরিযং, ভন্তে নাগসেন, অব্ভুতং, ভন্তে নাগসেন. যাৰ মহন্তা নৰানুপুব্বৰিহারসমাপত্তিযো, যত্র হি নাম নৰানুপুব্বৰিহারসমাপত্তিৰসেন দানং মহপ্ফলতরং হোতি মহানিসংসতরঞ্চ. সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৰমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.

পিণ্ডপাতমহপ্ফলপঞ্হো ছট্ঠো.

৭. বুদ্ধপূজনপঞ্হো

৭. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং তথাগতেন ‘অব্যাৰটা তুম্হে, আনন্দ, হোথ তথাগতস্স সরীরপূজাযা’তি. পুন চ ভণিতং –

‘‘‘পূজেথ নং পূজনিযস্স ধাতুং;

এৰং কির সগ্গমিতো গমিস্সথা’তি.

‘‘যদি, ভন্তে নাগসেন, তথাগতেন ভণিতং ‘অব্যাৰটা তুম্হে, আনন্দ, হোথ তথাগতস্স সরীরপূজাযা’তি, তেন হি ‘পূজেথ নং পূজনিযস্স ধাতুং, এৰং করা সগ্গমিতো গমিস্সথা’তি যং ৰচনং, তং মিচ্ছা. যদি তথাগতেন ভণিতং ‘পূজেথ নং পূজনিযস্স ধাতুং, এৰং করা সগ্গমিতো গমিস্সথা’তি, তেন হি ‘অব্যাৰটা তুম্হে আনন্দ, হোথ তথাগতস্স সরীরপূজাযা’তি তম্পি ৰচনং মিচ্ছা. অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো তৰানুপ্পত্তো, সো তযা নিব্বাহিতব্বো’’তি.

‘‘ভাসিতম্পেতং, মহারাজ, ভগৰতা ‘অব্যাৰটা তুম্হে, আনন্দ, হোথ তথাগতস্স সরীরপূজাযা’তি, পুন চ ভণিতং ‘পূজেথ নং পূজনিযস্স ধাতুং, এৰং করা সগ্গমিতো গমিস্সথা’তি, তঞ্চ পন ন সব্বেসং জিনপুত্তানং যেৰ আরব্ভ ভণিতং ‘অব্যাৰটা তুম্হে, আনন্দ, হোথ তথাগতস্স সরীরপূজাযা’তি. অকম্মং হেতং, মহারাজ, জিনপুত্তানং যদিদং পূজা, সম্মসনং সঙ্খারানং, যোনিসো মনসিকারো, সতিপট্ঠানানুপস্সনা, আরম্মণসারগ্গাহো, কিলেসযুদ্ধং, সদত্থমনুযুঞ্জনা, এতং জিনপুত্তানং করণীযং, অৰসেসানং দেৰমনুস্সানং পূজা করণীযা.

‘‘যথা, মহারাজ, মহিযা রাজপুত্তানং হত্থিঅস্সরথধনুথরুলেখমুদ্দাসিক্খাখগ্গমন্তসুতি- সম্মুতিযুদ্ধযুজ্ঝাপনকিরিযা করণীযা, অৰসেসানং পুথুৰেস্সসুদ্দানং কসি ৰণিজ্জা গোরক্খা করণীযা, এৰমেৰ খো, মহারাজ, অকম্মং হেতং জিনপুত্তানং যদিদং পূজা, সম্মসনং সঙ্খারানং, যোনিসো মনসিকারো, সতিপট্ঠানানুপস্সনা, আরম্মণসারগ্গাহো, কিলেসযুদ্ধং, সদত্থমনুযুঞ্জনা, এতং জিনপুত্তানং করণীযং, অৰসেসানং দেৰমনুস্সানং পূজা করণীযা.

‘‘যথা ৰা পন, মহারাজ, ব্রাহ্মণমাণৰকানং ইরুৰেদং যজুৰেদং সামৰেদং অথব্বণৰেদং লক্খণং ইতিহাসং পুরাণং নিঘণ্ডু কেটুভং অক্খরপ্পভেদং পদং ৰেয্যাকরণং ভাসমগ্গং উপ্পাতং সুপিনং নিমিত্তং ছল়ঙ্গং চন্দগ্গাহং সূরিযগ্গাহং সুক্করাহুচরিতং উল়ুগ্গহযুদ্ধং [ওল়ুগ্গহযুদ্ধং (ক.)] দেৰদুন্দুভিস্সরং ওক্কন্তি উক্কাপাতং ভূমিকম্মং [ভূমিকম্পং (সী. পী.)] দিসাদাহং ভুম্মন্তলিক্খং জোতিসং লোকাযতিকং সাচক্কং মিগচক্কং অন্তরচক্কং মিস্সকুপ্পাদং সকুণরুতরৰিতং [সকুণরুতং (সী.)] সিক্খা করণীযা, অৰসেসানং পুথুৰেস্সসুদ্দানং কসি ৰণিজ্জা গোরক্খা করণীযা, এৰমেৰ খো, মহারাজ, অকম্মং হেতং জিনপুত্তানং যদিদং পূজা, সম্মসনং সঙ্খারানং, যোনিসো মনসিকারো, সতিপট্ঠানানুপস্সনা, আরম্মণসারগ্গাহো, কিলেসযুদ্ধং, সদত্থমনুযুঞ্জনা, এতং জিনপুত্তানং করণীযং, অৰসেসানং দেৰমনুস্সানং পূজা করণীযা, তস্মা, মহারাজ, তথাগতো ‘মা ইমে অকম্মে যুঞ্জন্তু, কম্মে ইমে যুঞ্জন্তূ’তি আহ ‘অব্যাৰটা তুম্হে, আনন্দ, হোথ তথাগতস্স সরীরপূজাযা’তি. যদেতং, মহারাজ, তথাগতো ন ভণেয্য, পত্তচীৰরম্পি অত্তনো পরিযাদাপেত্ৰা ভিক্খূ বুদ্ধপূজং যেৰ করেয্যু’’ন্তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৰমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.

বুদ্ধপূজনপঞ্হো সত্তমো.

৮. পাদসকলিকাহতপঞ্হো

৮. ‘‘ভন্তে নাগসেন, তুম্হে ভণথ ‘ভগৰতো গচ্ছন্তস্স অযং অচেতনা মহাপথৰী নিন্নং উন্নমতি, উন্নতং ওনমতী’তি, পুন চ ভণথ ‘ভগৰতো পাদো সকলিকায খতো’তি. যা সা সকলিকা ভগৰতো পাদে পতিতা, কিস্স পন সা সকলিকা ভগৰতো পাদা ন নিৰত্তা. যদি, ভন্তে নাগসেন, ভগৰতো গচ্ছন্তস্স অযং অচেতনা মহাপথৰী নিন্নং উন্নমতি, উন্নতং ওনমতি, তেন হি ‘ভগৰতো পাদো সকলিকায খতো’তি যং ৰচনং, তং মিচ্ছা. যদি ভগৰতো পাদো সকলিকায খতো, তেন হি ‘ভগৰতো গচ্ছন্তস্স অযং অচেতনা মহাপথৰী নিন্নং উন্নমতি উন্নতং ওনমতী’তি তম্পি ৰচনং মিচ্ছা. অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো তৰানুপ্পত্তো, সো তযা নিব্বাহিতব্বো’’তি.

‘‘সচ্চং, মহারাজ, অত্থেতং ভগৰতো গচ্ছন্তস্স অযং অচেতনা মহাপথৰী নিন্নং উন্নমতি উন্নতং ওনমতি, ভগৰতো চ পাদো সকলিকায খতো, ন চ পন সা সকলিকা অত্তনো ধম্মতায পতিতা, দেৰদত্তস্স উপক্কমেন পতিতা. দেৰদত্তো, মহারাজ, বহূনি জাতিসতসহস্সানি ভগৰতি আঘাতং বন্ধি, সো তেন আঘাতেন ‘মহন্তং কূটাগারপ্পমাণং পাসাণং ভগৰতো উপরি পাতেস্সামী’তি মুঞ্চি. অথ দ্ৰে সেলা পথৰিতো উট্ঠহিত্ৰা তং পাসাণং সম্পটিচ্ছিংসু, অথ নেসং সম্পহারেন পাসাণতো পপটিকা ভিজ্জিত্ৰা যেন ৰা তেন ৰা পতন্তী ভগৰতো পাদে পতিতা’’তি.

‘‘যথা চ, ভন্তে নাগসেন, দ্ৰে সেলা পাসাণং সম্পটিচ্ছিংসু, তথেৰ পপটিকাপি সম্পটিচ্ছিতব্বা’’তি? ‘‘সম্পটিচ্ছিতম্পি, মহারাজ, ইধেকচ্চং পগ্ঘরতি পসৰতি ন ঠানমুপগচ্ছতি, যথা, মহারাজ, উদকং পাণিনা গহিতং অঙ্গুলন্তরিকাহি পগ্ঘরতি পসৰতি ন ঠানমুপগচ্ছতি, খীরং তক্কং মধুং সপ্পি তেসং মচ্ছরসং মংসরসং পাণিনা গহিতং অঙ্গুলন্তরিকাহি পগ্ঘরতি পসৰতি ন ঠানমুপগচ্ছতি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, সম্পটিচ্ছনত্থং উপগতানং দ্ৰিন্নং সেলানং সম্পহারেন পাসাণতো পপটিকা ভিজ্জিত্ৰা যেন ৰা তেন ৰা পতন্তী ভগৰতো পাদে পতিতা.

‘‘যথা ৰা পন, মহারাজ, সণ্হসুখুমঅণুরজসমং পুল়িনং মুট্ঠিনা গহিতং অঙ্গুলন্তরিকাহি পগ্ঘরতি পসৰতি ন ঠানমুপগচ্ছতি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, সম্পটিচ্ছনত্থং উপগতানং দ্ৰিন্নং সেলানং সম্পহারেন পাসাণতো পপটিকা ভিজ্জিত্ৰা যেন ৰা তেন ৰা পতন্তী ভগৰতো পাদে পতিতা.

‘‘যথা ৰা পন, মহারাজ, কবল়ো মুখেন গহিতো ইধেকচ্চস্স মুখতো মুচ্চিত্ৰা পগ্ঘরতি পসৰতি ন ঠানমুপগচ্ছতি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, সম্পটিচ্ছনত্থং উপগতানং দ্ৰিন্নং সেলানং সম্পহারেন পাসাণতো পপটিকা ভিজ্জিত্ৰা যেন ৰা তেন ৰা পতন্তী ভগৰতো পাদে পতিতা’’তি.

‘‘হোতু, ভন্তে নাগসেন, সেলেহি পাসাণো সম্পটিচ্ছিতো, অথ পপটিকাযপি অপচিতি কাতব্বা যথেৰ মহাপথৰিযা’’তি? ‘‘দ্ৰাদসিমে, মহারাজ, অপচিতিং ন করোন্তি. কতমে দ্ৰাদস? রত্তো রাগৰসেন অপচিতিং ন করোতি, দুট্ঠো দোসৰসেন, মূল়্হো মোহৰসেন, উন্নতো মানৰসেন, নিগ্গুণো অৰিসেসতায, অতিথদ্ধো অনিসেধনতায, হীনো হীনসভাৰতায, ৰচনকরো অনিস্সরতায, পাপো কদরিযতায, দুক্খাপিতো পটিদুক্খাপনতায, লুদ্ধো লোভাভিভূততায, আযূহিতো অত্থসাধনতায [অত্থসাধনেন (স্যা. পী. ক.)] অপচিতিং ন করোতি. ইমে খো মহারাজ দ্ৰাদস অপচিতিং ন করোন্তি. সা চ পন পপটিকা পাসাণসম্পহারেন ভিজ্জিত্ৰা অনিমিত্তকতদিসা যেন ৰা তেন ৰা পতমানা ভগৰতো পাদে পতিতা.

‘‘যথা ৰা পন, মহারাজ, সণ্হসুখুমঅণুরজো অনিলবলসমাহতো অনিমিত্তকতদিসো যেন ৰা তেন ৰা অভিকিরতি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, সা পপটিকা পাসাণসম্পহারেন ভিজ্জিত্ৰা অনিমিত্তকতদিসা যেন ৰা তেন ৰা পতমানা ভগৰতো পাদে পতিতা. যদি পন, মহারাজ, সা পপটিকা পাসাণতো ৰিসুং ন ভৰেয্য, তম্পি তে সেলা পাসাণপপটিকং উপ্পতিত্ৰা গণ্হেয্যুং. এসা পন, মহারাজ, পপটিকা ন ভূমট্ঠা ন আকাসট্ঠা, পাসাণসম্পহারৰেগেন ভিজ্জিত্ৰা অনিমিত্তকতদিসা যেন ৰা তেন ৰা পতমানা ভগৰতো পাদে পতিতা.

‘‘যথা ৰা পন, মহারাজ, ৰাতমণ্ডলিকায উক্খিত্তং পুরাণপণ্ণং অনিমিত্তকতদিসং যেন ৰা তেন ৰা পততি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, এসা পপটিকা পাসাণসম্পহারৰেগেন অনিমিত্তকতদিসা যেন ৰা তেন ৰা পতমানা ভগৰতো পাদে পতিতা. অপি চ, মহারাজ, অকতঞ্ঞুস্স কদরিযস্স দেৰদত্তস্স দুক্খানুভৰনায পপটিকা ভগৰতো পাদে পতিতা’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৰমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.

পাদসকলিকাহতপঞ্হো অট্ঠমো.

৯. অগ্গগ্গসমণপঞ্হো

৯. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং ভগৰতা ‘আসৰানং খযা সমণো হোতী’তি. পুন চ ভণিতং –

‘‘‘চতুব্ভি ধম্মেহি সমঙ্গিভূতং, তং ৰে নরং সমণং আহু লোকে’তি.

তত্রিমে চত্তারো ধম্মা খন্তি অপ্পাহারতা রতিৰিপ্পহানং আকিঞ্চঞ্ঞং. সব্বানি পনেতানি অপরিক্খীণাসৰস্স সকিলেসস্সেৰ হোন্তি. যদি, ভন্তে নাগসেন, আসৰানং খযা সমণো হোতি, তেন হি ‘চতুব্ভি ধম্মেহি সমঙ্গিভূতং, তং ৰে নরং সমণং আহু লোকে’তি যং ৰচনং, তং মিচ্ছা. যদি চতুব্ভি ধম্মেহি সমঙ্গিভূতো সমণো হোতি, তেন হি ‘আসৰানং খযা সমণো হোতী’তি তম্পি ৰচনং মিচ্ছা, অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো তৰানুপ্পত্তো, সো তযা নিব্বাহিতব্বো’’তি.

‘‘ভাসিতম্পেতং, মহারাজ, ভগৰতা ‘আসৰানং খযা সমণো হোতী’তি. পুন চ ভণিতং ‘চতুব্ভি ধম্মেহি সমঙ্গিভূতং, তং ৰে নরং সমণং আহু লোকে’তি. তদিদং, মহারাজ, ৰচনং তেসং তেসং পুগ্গলানং গুণৰসেন ভণিতং ‘চতুব্ভি ধম্মেহি সমঙ্গিভূতং, তং ৰে নরং সমণং আহু লোকে’তি, ইদং পন নিরৰসেসৰচনং ‘আসৰানং খযা সমণো হোতী’তি.

‘‘অপি চ, মহারাজ, যে কেচি কিলেসূপসমায পটিপন্না, তে সব্বে উপাদাযুপাদায সমণো খীণাসৰো অগ্গমক্খাযতি. যথা, মহারাজ, যানি কানিচি জলজথলজপুপ্ফানি, ৰস্সিকং তেসং অগ্গমক্খাযতি, অৰসেসানি যানি কানিচি ৰিৰিধানি পুপ্ফজাতানি, সব্বানি তানি পুপ্ফানি যেৰ, উপাদাযুপাদায পন ৰস্সিকং যেৰ পুপ্ফং জনস্স পত্থিতং পিহযিতং. এৰমেৰ খো, মহারাজ, যে কেচি কিলেসূপসমায পটিপন্না, তে সব্বে উপাদাযুপাদায সমণো খীণাসৰো অগ্গমক্খাযতি.

‘‘যথা ৰা পন, মহারাজ, সব্বধঞ্ঞানং সালি অগ্গমক্খাযতি, যা কাচি অৰসেসা ৰিৰিধা ধঞ্ঞজাতিযো, তা সব্বা উপাদাযুপাদায ভোজনানি সরীরযাপনায, সালি যেৰ তেসং অগ্গমক্খাযতি. এৰমেৰ খো, মহারাজ, যে কেচি কিলেসূপসমায পটিপন্না, তে সব্বে উপাদাযুপাদায সমণো খীণাসৰো অগ্গমক্খাযতী’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৰমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.

অগ্গগ্গসমণপঞ্হো নৰমো.

১০. ৰণ্ণভণনপঞ্হো

১০. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং ভগৰতা ‘মমং ৰা, ভিক্খৰে, পরে ৰণ্ণং ভাসেয্যুং, ধম্মস্স ৰা, সঙ্ঘস্স ৰা ৰণ্ণং ভাসেয্যুং, তত্র তুম্হেহি ন আনন্দো, ন সোমনস্সং, ন চেতসো উপ্পিলাৰিতত্তং করণীয’ন্তি পুন চ তথাগতো সেলস্স ব্রাহ্মণস্স যথাভুচ্চে ৰণ্ণে ভঞ্ঞমানে আনন্দিতো সুমনো উপ্পিলাৰিতো ভিয্যো উত্তরিং সকগুণং পকিত্তেসি –

‘‘‘রাজাহমস্মি সেলাতি, ধম্মরাজা অনুত্তরো;

ধম্মেন চক্কং ৰত্তেমি, চক্কং অপ্পটিৰত্তিয’ন্তি [ম. নি. ২.৩৯৯].

‘‘যদি, ভন্তে নাগসেন, ভগৰতা ভণিতং ‘মমং ৰা, ভিক্খৰে, পরে ৰণ্ণং ভাসেয্যুং, ধম্মস্স ৰা সঙ্ঘস্স ৰা ৰণ্ণং ভাসেয্যুং, তত্র তুম্হেহি ন আনন্দো, ন সোমনস্সং, ন চেতসো উপ্পিলাৰিতত্তং করণীয’ন্তি, তেন হি সেলস্স ব্রাহ্মণস্স যথাভুচ্চে ৰণ্ণে ভঞ্ঞমানে আনন্দিতো সুমনো উপ্পিলাৰিতো ভিয্যো উত্তরিং সকগুণং পকিত্তেসীতি যং ৰচনং, তং মিচ্ছা. যদি সেলস্স ব্রাহ্মণস্স যথাভুচ্চে ৰণ্ণে ভঞ্ঞমানে আনন্দিতো সুমনো উপ্পিলাৰিতো ভিয্যো উত্তরিং সকগুণং পকিত্তেসি, তেন হি ‘মমং ৰা, ভিক্খৰে, পরে ৰণ্ণং ভাসেয্যুং, ধম্মস্স ৰা সঙ্ঘস্স ৰা ৰণ্ণং ভাসেয্যুং, তত্র তুম্হেহি ন আনন্দো, ন সোমনস্সং, ন চেতসো উপ্পিলাৰিতত্তং করণীয’ন্তি তম্পি ৰচনং মিচ্ছা. অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো তৰানুপ্পত্তো, সো তযা নিব্বাহিতব্বো’’তি.

‘‘ভাসিতম্পেতং, মহারাজ, ভগৰতা ‘মমং ৰা, ভিক্খৰে, পরে ৰণ্ণং ভাসেয্যুং, ধম্মস্স ৰা সঙ্ঘস্স ৰা ৰণ্ণং ভাসেয্যুং, তত্র তুম্হেহি ন আনন্দো, ন সোমনস্সং, ন চেতসো উপ্পিলাৰিতত্তং করণীয’ন্তি. সেলস্স চ ব্রাহ্মণস্স যথাভুচ্চে ৰণ্ণে ভঞ্ঞমানে ভিয্যো উত্তরিং সকগুণং পকিত্তিতং –

‘‘‘রাজাহমস্মি সেলাতি, ধম্মরাজা অনুত্তরো;

ধম্মেন চক্কং ৰত্তেমি, চক্কং অপ্পটিৰত্তিয’ন্তি.

‘‘পঠমং, মহারাজ, ভগৰতা ধম্মস্স সভাৰসরসলক্খণং সভাৰং অৰিতথং ভূতং তচ্ছং তথত্থং পরিদীপযমানেন ভণিতং ‘মমং ৰা ভিক্খৰে, পরে ৰণ্ণং ভাসেয্যুং, ধম্মস্স ৰা সঙ্ঘস্স ৰা ৰণ্ণং ভাসেয্যুং, তত্র তুম্হেহি ন আনন্দো, ন সোমনস্সং, ন চেতসো উপ্পিলাৰিতত্তং করণীয’ন্তি. যং পন ভগৰতা সেলস্স ব্রাহ্মণস্স যথাভুচ্চে ৰণ্ণে ভঞ্ঞমানে ভিয্যো উত্তরিং সকগুণং পকিত্তিতং ‘রাজাহমস্মি সেলাতি, ধম্মরাজা অনুত্তরো’তি তং ন লাভহেতু, ন যসহেতু, ন অত্তহেতু, ন পক্খহেতু, ন অন্তেৰাসিকম্যতায, অথ খো অনুকম্পায কারুঞ্ঞেন হিতৰসেন এৰং ইমস্স ধম্মাভিসমযো ভৰিস্সতি তিণ্ণঞ্চ মাণৰকসতানন্তি, এৰং ভিয্যো উত্তরিং সকগুণং ভণিতং ‘রাজাহমস্মি সেলাতি, ধম্মরাজা অনুত্তরো’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৰমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.

ৰণ্ণভণনপঞ্হো দসমো.

১১. অহিংসানিগ্গহপঞ্হো

১১. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং ভগৰতা ‘অহিংসযং পরং লোকে, পিযো হোহিসি মামকো’তি. পুন চ ভণিতং ‘নিগ্গণ্হে নিগ্গহারহং, পগ্গণ্হে পগ্গহারহ’ন্তি. নিগ্গহো নাম, ভন্তে নাগসেন, হত্থচ্ছেদো পাদচ্ছেদো ৰধো বন্ধনং কারণা মারণং সন্ততিৰিকোপনং, ন এতং ৰচনং ভগৰতো যুত্তং, ন চ ভগৰা অরহতি এতং ৰচনং ৰত্তুং. যদি, ভন্তে নাগসেন, ভগৰতা ভণিতং ‘অহিংসযং পরং লোকে, পিযো হোহিসি মামকো’’তি, তেন হি ‘‘নিগ্গণ্হে নিগ্গহারহং, পগ্গণ্হে পগ্গহারহ’’ন্তি যং ৰচনং, তং মিচ্ছা. যদি তথাগতেন ভণিতং ‘‘নিগ্গণ্হে নিগ্গহারহং, পগ্গণ্হে পগ্গহারহ’’ন্তি, তেন হি ‘‘অহিংসযং পরং লোকে, পিযো হোহিসি মামকো’’তি তম্পি ৰচনং মিচ্ছা. অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো তৰানুপ্পত্তো, সো তযা নিব্বাহিতব্বো’’তি.

‘‘ভাসিতম্পেতং, মহারাজ, ভগৰতা ‘অহিংসযং পরং লোকে, পিযো হোহিসি মামকো’তি, ভণিতঞ্চ ‘নিগ্গণ্হে নিগ্গহারহং, পগ্গণ্হে পগ্গহারহ’ন্তি. ‘অহিংসযং পরং লোকে, পিযো হোহিসি মামকো’তি সব্বেসং, মহারাজ, তথাগতানং অনুমতং এতং, এসা অনুসিট্ঠি, এসা ধম্মদেসনা, ধম্মো হি, মহারাজ, অহিংসালক্খণো, সভাৰৰচনং এতং. যং পন, মহারাজ, তথাগতো আহ ‘নিগ্গণ্হে নিগ্গহারহং, পগ্গণ্হে পগ্গহারহ’ন্তি, ভাসা এসা, উদ্ধতং, মহারাজ, চিত্তং নিগ্গহেতব্বং, লীনং চিত্তং পগ্গহেতব্বং. অকুসলং চিত্তং নিগ্গহেতব্বং, কুসলং চিত্তং পগ্গহেতব্বং. অযোনিসো মনসিকারো নিগ্গহেতব্বো, যোনিসো মনসিকারো পগ্গহেতব্বো. মিচ্ছাপটিপন্নো নিগ্গহেতব্বো, সম্মাপটিপন্নো পগ্গহেতব্বো. অনরিযো নিগ্গহেতব্বো অরিযো পগ্গহেতব্বো. চোরো নিগ্গহেতব্বো, অচোরো পগ্গহেতব্বো’’তি.

‘‘হোতু, ভন্তে নাগসেন, ইদানি ত্ৰং পচ্চাগতোসি মম ৰিসযং, যমহং পুচ্ছামি, সো মে অত্থো উপগতো. চোরো পন, ভন্তে নাগসেন, নিগ্গণ্হন্তেন কথং নিগ্গহেতব্বো’’তি? ‘‘চোরো, মহারাজ, নিগ্গণ্হন্তেন এৰং নিগ্গহেতব্বো, পরিভাসনীযো পরিভাসিতব্বো, দণ্ডনীযো দণ্ডেতব্বো, পব্বাজনীযো পব্বাজেতব্বো, বন্ধনীযো বন্ধিতব্বো, ঘাতনীযো ঘাতেতব্বো’’তি. ‘‘যং পন, ভন্তে নাগসেন, চোরানং ঘাতনং, তং তথাগতানং অনুমত’’ন্তি? ‘‘ন হি, মহারাজা’’তি. ‘‘কিস্স পন চোরো অনুসাসনীযো অনুমতো তথাগতান’’ন্তি? ‘‘যো সো, মহারাজ, ঘাতীযতি, ন সো তথাগতানং অনুমতিযা ঘাতীযতি, সযংকতেন সো ঘাতীযতি, অপি চ ধম্মানুসিট্ঠিযা অনুসাসীযতি, সক্কা পন, মহারাজ, তযা পুরিসং অকারকং অনপরাধং ৰীথিযং চরন্তং গহেত্ৰা ঘাতযিতু’’ন্তি? ‘‘ন সক্কা, ভন্তে’’তি. ‘‘কেন কারণেন, মহারাজা’’তি? ‘‘অকারকত্তা, ভন্তে’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, মহারাজ, ন চোরো তথাগতানং অনুমতিযা হঞ্ঞতি, সযংকতেন সো হঞ্ঞতি, কিং পনেত্থ অনুসাসকো কিঞ্চি দোসং আপজ্জতী’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘তেন হি, মহারাজ, তথাগতানং অনুসিট্ঠি সম্মানুসিট্ঠি হোতী’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৰমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.

অহিংসানিগ্গহপঞ্হো একাদসমো.

১২. ভিক্খুপণামিতপঞ্হো

১২. ‘‘ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং ভগৰতা ‘অক্কোধনো ৰিগতখিলোহমস্মী’তি, পুন চ তথাগতো থেরে সারিপুত্তমোগ্গল্লানে সপরিসে পণামেসি, কিং নু খো, ভন্তে নাগসেন, তথাগতো কুপিতো পরিসং পণামেসি, উদাহু তুট্ঠো পণামেসি, এতং তাৰ জানাহি ইমং নামাতি? যদি, ভন্তে নাগসেন, কুপিতো পরিসং পণামেসি, তেন হি তথাগতস্স কোধো অপ্পটিৰত্তিতো, যদি তুট্ঠো পণামেসি, তেন হি অৰত্থুস্মিং অজানন্তেন পণামিতা. অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো তৰানুপ্পত্তো, সো তযা নিব্বাহিতব্বো’’তি.

‘‘ভাসিতম্পেতং, মহারাজ, ভগৰতা ‘অক্কোধনো ৰিগতখিলোহমস্মী’তি, পণামিতা চ থেরা সারিপুত্তমোগ্গল্লানা সপরিসা, তঞ্চ পন ন কোপেন, ইধ, মহারাজ, কোচিদেৰ পুরিসো মহাপথৰিযা মূলে ৰা খাণুকে ৰা পাসাণে ৰা কঠলে ৰা ৰিসমে ৰা ভূমিভাগে খলিত্ৰা পততি, অপি নু খো, মহারাজ, মহাপথৰী কুপিতা তং পাতেতী’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, নত্থি মহাপথৰিযা কোপো ৰা পসাদো ৰা, অনুনযপ্পটিঘৰিপ্পমুত্তা মহাপথৰী, সযমেৰ সো অলসো খলিত্ৰা পতিতোতি. এৰমেৰ খো, মহারাজ, নত্থি তথাগতানং কোপো ৰা পসাদো ৰা, অনুনযপ্পটিঘৰিপ্পমুত্তা তথাগতা অরহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা, অথ খো সযং কতেনেৰ তে অত্তনো অপরাধেন পণামিতা.

‘‘ইধ পন, মহারাজ, মহাসমুদ্দো ন মতেন কুণপেন সংৰসতি, যং হোতি মহাসমুদ্দে মতং কুণপং, তং খিপ্পমেৰ নিচ্ছুভতি থলং উস্সারেতি. অপি নু খো, মহারাজ, মহাসমুদ্দো কুপিতো তং কুণপং নিচ্ছুভতী’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, নত্থি মহাসমুদ্দস্স কোপো ৰা পসাদো ৰা, অনুনযপ্পটিঘৰিপ্পমুত্তো মহাসমুদ্দো’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, মহারাজ, নত্থি তথাগতানং কোপো ৰা পসাদো ৰা, অনুনযপ্পটিঘৰিপ্পমুত্তা তথাগতা অরহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা, অথ খো সযং কতেনেৰ তে অত্তনো অপরাধেন পণামিতা.

‘‘যথা, মহারাজ, পথৰিযা খলিতো পতীযতি, এৰং জিনসাসনৰরে খলিতো পণামীযতি. যথা, মহারাজ, সমুদ্দে মতং কুণপং নিচ্ছুভীযতি, এৰং জিনসাসনৰরে খলিতো পণামীযতি. যং পন তে, মহারাজ, তথাগতো পণামেসি, তেসং অত্থকামো হিতকামো সুখকামো ৰিসুদ্ধিকামো ‘এৰং ইমে জাতিজরাব্যাধিমরণেহি পরিমুচ্চিস্সন্তী’তি পণামেসী’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৰমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.

ভিক্খুপণামিতপঞ্হো দ্ৰাদসমো.

পণামিতৰগ্গো ততিযো.

ইমস্মিং ৰগ্গে দ্ৰাদস পঞ্হা.