৩. ৰিচারৰগ্গো
১. অদ্ধানমূলপঞ্হো
১. রাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, অতীতস্স অদ্ধানস্স কিং মূলং, অনাগতস্স অদ্ধানস্স কিং মূলং, পচ্চুপ্পন্নস্স অদ্ধানস্স কিং মূল’’ন্তি? ‘‘অতীতস্স চ, মহারাজ, অদ্ধানস্স অনাগতস্স চ অদ্ধানস্স পচ্চুপ্পন্নস্স চ অদ্ধানস্স অৰিজ্জা মূলং. অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা, সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণং, ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপং, নামরূপপচ্চযা সল়াযতনং, সল়াযতনপচ্চযা ফস্সো, ফস্সপচ্চযা ৰেদনা, ৰেদনাপচ্চযা তণ্হা, তণ্হাপচ্চযা উপাদানং, উপাদানপচ্চযা ভৰো, ভৰপচ্চযা জাতি, জাতিপচ্চযা জরামরণং সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা সম্ভৰন্তি. এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স অদ্ধানস্স [দুক্খক্খন্ধস্স অদ্ধানস্স (সী.)] পুরিমা কোটি ন পঞ্ঞাযতী’’তি.
‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.
অদ্ধানমূলপঞ্হো পঠমো.
২. পুরিমকোটিপঞ্হো
২. রাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, যং পনেতং ব্রূসি ‘পুরিমা কোটি ন পঞ্ঞাযতী’তি, তস্স ওপম্মং করোহী’’তি. ‘‘যথা, মহারাজ, পুরিসো পরিত্তং [পরিপক্কং (ক.)] বীজং পথৰিযং নিক্খিপেয্য, ততো অঙ্কুরো উট্ঠহিত্ৰা অনুপুব্বেন ৰুড্ঢিং ৰিরূল়্হিং ৰেপুল্লং আপজ্জিত্ৰা ফলং দদেয্য. ততো বীজং গহেত্ৰা পুন রোপেয্য, ততোপি অঙ্কুরো উট্ঠহিত্ৰা অনুপুব্বেন ৰুড্ঢিং ৰিরূল়্হিং ৰেপুল্লং আপজ্জিত্ৰা ফলং দদেয্য. এৰমেতিস্সা সন্ততিযা অত্থি অন্তো’’তি? ‘‘নত্থি ভন্তে’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, মহারাজ, অদ্ধানস্সাপি পুরিমা কোটি ন পঞ্ঞাযতী’’তি.
‘‘ভিয্যো ওপম্মং করোহী’’তি. ‘‘যথা, মহারাজ, কুক্কুটিযা অণ্ডং ভৰেয্য, অণ্ডতো কুক্কুটী কুক্কুটিযা অণ্ডন্তি. এৰমেতিস্সা সন্ততিযা অত্থি অন্তো’’তি? ‘‘নত্থি ভন্তে’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, মহারাজ, অদ্ধানস্সাপি পুরিমা কোটি ন পঞ্ঞাযতী’’তি.
‘‘ভিয্যো ওপম্মং করোহী’’তি. থেরো পথৰিযা চক্কং লিখিত্ৰা মিলিন্দং রাজানং এতদৰোচ ‘‘অত্থি, মহারাজ, ইমস্স চক্কস্স অন্তো’’তি? ‘‘নত্থি ভন্তে’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, মহারাজ, ইমানি চক্কানি ৰুত্তানি ভগৰতা ‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ রূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৰিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো, ফস্সপচ্চযা ৰেদনা, ৰেদনাপচ্চযা তণ্হা, তণ্হাপচ্চযা উপাদানং, উপাদানপচ্চযা কম্মং, কম্মতো পুন চক্খুং জাযতী’তি. এৰমেতিস্সা সন্ততিযা অত্থি অন্তো’’তি? ‘‘নত্থি ভন্তে’’তি.
‘‘‘সোতঞ্চ পটিচ্চ সদ্দে চ…পে… মনঞ্চ পটিচ্চ ধম্মে চ উপ্পজ্জতি মনোৰিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো, ফস্সপচ্চযা ৰেদনা, ৰেদনাপচ্চযা তণ্হা, তণ্হাপচ্চযা উপাদানং, উপাদানপচ্চযা কম্মং, কম্মতো পুন মনো জাযতী’তি. এৰমেতিস্সা সন্ততিযা অত্থি অন্তো’’তি? ‘‘নত্থি ভন্তে’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, মহারাজ, অদ্ধানস্সাপি পুরিমা কোটি ন পঞ্ঞাযতী’’তি.
‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.
পুরিমকোটিপঞ্হো দুতিযো.
৩. কোটিপঞ্ঞাযনপঞ্হো
৩. রাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, যং পনেতং ব্রূসি ‘পুরিমা কোটি ন পঞ্ঞাযতী’তি, কতমা চ সা পুরিমা কোটী’’তি? ‘‘যো খো, মহারাজ, অতীতো অদ্ধা, এসা পুরিমা কোটী’’তি. ‘‘ভন্তে নাগসেন, যং পনেতং ব্রূসি ‘পুরিমা কোটি ন পঞ্ঞাযতী’তি, কিং পন, ভন্তে, সব্বাপি পুরিমা কোটি ন পঞ্ঞাযতী’’তি? ‘‘কাচি, মহারাজ, পঞ্ঞাযতি, কাচি ন পঞ্ঞাযতী’’তি. ‘‘কতমা, ভন্তে, পঞ্ঞাযতি, কতমা ন পঞ্ঞাযতী’’তি? ‘‘ইতো পুব্বে, মহারাজ, সব্বেন সব্বং সব্বথা সব্বং অৰিজ্জা নাহোসীতি এসা পুরিমা কোটি ন পঞ্ঞাযতি, যং অহুত্ৰা সম্ভোতি, হুত্ৰা পটিৰিগচ্ছতি, এসপ পুরিমা কোটি পঞ্ঞাযতী’’তি.
‘‘ভন্তে নাগসেন, যং অহুত্ৰা সম্ভোতি, হুত্ৰা পটিৰিগচ্ছতি, ননু তং উভতো ছিন্নং অত্থং গচ্ছতী’’তি? ‘‘যদি, মহারাজ, উভতো ছিন্নং অত্থং গচ্ছতি, উভতো ছিন্না সক্কা ৰড্ঢেতু’’ন্তি? ‘‘আম, সাপি সক্কা ৰড্ঢেতু’’ন্তি.’’নাহং, ভন্তে, এতং পুচ্ছামি কোটিতো সক্কা ৰড্ঢেতু’’ন্তি? ‘‘আম সক্কা ৰড্ঢেতু’’ন্তি.
‘‘ওপম্মং করোহী’’তি. থেরো তস্স রুক্খূপমং অকাসি, খন্ধা চ কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স বীজানী’’তি.
‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.
কোটিপঞ্ঞাযনপঞ্হো ততিযো.
৪. সঙ্খারজাযমানপঞ্হো
৪. রাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, অত্থি কেচি সঙ্খারা, যে জাযন্তী’’তি? ‘‘আম, মহারাজ, অত্থি সঙ্খারা, যে জাযন্তী’’তি. ‘‘কতমে তে, ভন্তে’’তি? ‘‘চক্খুস্মিঞ্চ খো, মহারাজ, সতি রূপেসু চ চক্খুৰিঞ্ঞাণং হোতি, চক্খুৰিঞ্ঞাণে সতি চক্খুসম্ফস্সো হোতি, চক্খুসম্ফস্সে সতি ৰেদনা হোতি, ৰেদনায সতি তণ্হা হোতি, তণ্হায সতি উপাদানং হোতি, উপাদানে সতি ভৰো হোতি, ভৰে সতি জাতি হোতি, জাতিযা সতি জরামরণং সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা সম্ভৰন্তি, এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি. চক্খুস্মিঞ্চ খো, মহারাজ, অসতি রূপেসু চ অসতি চক্খুৰিঞ্ঞাণং ন হোতি, চক্খুৰিঞ্ঞাণে অসতি চক্খুসম্ফস্সো ন হোতি, চক্খুসম্ফস্সে অসতি ৰেদনা ন হোতি, ৰেদনায অসতি তণ্হা ন হোতি, তণ্হায অসতি উপাদানং ন হোতি, উপাদানে অসতি ভৰো ন হোতি, ভৰে অসতি জাতি ন হোতি, জাতিযা অসতি জরামরণং সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা ন হোন্তি, এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধো হোতী’’তি.
‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.
সঙ্খারজাযমানপঞ্হো চতুত্থো.
৫. ভৰন্তসঙ্খারজাযমানপঞ্হো
৫. রাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, অত্থি কেচি সঙ্খারা, যে অভৰন্তা জাযন্তী’’তি? ‘‘নত্থি, মহারাজ, কেচি সঙ্খারা, যে অভৰন্তা জাযন্তি, ভৰন্তা যেৰ খো, মহারাজ, সঙ্খারা জাযন্তী’’তি.
‘‘ওপম্মং করোহী’’তি. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, মহারাজ, ইদং গেহং অভৰন্তং জাতং, যত্থ ত্ৰং নিসিন্নোসী’’তি? ‘‘নত্থি কিঞ্চি, ভন্তে, ইধ অভৰন্তং জাতং, ভৰন্তং যেৰ জাতং, ইমানি খো, ভন্তে, দারূনি ৰনে অহেসুং, অযঞ্চ মত্তিকা পথৰিযং অহোসি, ইত্থীনঞ্চ পুরিসানঞ্চ তজ্জেন ৰাযামেন এৰমিদং গেহং নিব্বত্ত’’ন্তি. ‘‘এৰমেৰ খো, মহারাজ, নত্থি কেচি সঙ্খারা, যে অভৰন্তা জাযন্তি, ভৰন্তা যেৰ সঙ্খারা জাযন্তী’’তি.
‘‘ভিয্যো ওপম্মং করোহী’’তি. ‘‘যথা, মহারাজ, যে কেচি বীজগামভূতগামা পথৰিযং নিক্খিত্তা অনুপুব্বেন ৰুড্ঢিং ৰিরূল়্হিং ৰেপুল্লং আপজ্জমানা পুপ্ফানি চ ফলানি চ দদেয্যুং, ন তে রুক্খা অভৰন্তা জাতা, ভৰন্তা যেৰ তে রুক্খা জাতা. এৰমেৰ খো, মহারাজ, নত্থি কেচি সঙ্খারা, যে অভৰন্তা জাযন্তি, ভৰন্তা যেৰ তে সঙ্খারা জাযন্তী’’তি.
‘‘ভিয্যো ওপম্মং করোহী’’তি. ‘‘যথা, মহারাজ, কুম্ভকারো পথৰিযা মত্তিকং উদ্ধরিত্ৰা নানাভাজনানি করোতি, ন তানি ভাজনানি অভৰন্তানি জাতানি, ভৰন্তানি যেৰ জাতানি. এৰমেৰ খো, মহারাজ, নত্থি কেচি সঙ্খারা, যে অভৰন্তা জাযন্তি, ভৰন্তা যেৰ সঙ্খারা জাযন্তী’’তি.
‘‘ভিয্যো ওপম্মং করোহী’’তি. ‘‘যথা, মহারাজ, ৰীণায পত্তং ন সিযা, চম্মং ন সিযা, দোণি ন সিযা, দণ্ডো ন সিযা, উপৰীণো ন সিযা, তন্তিযো ন সিযুং, কোণো ন সিযা, পুরিসস্স চ তজ্জো ৰাযামো ন সিযা, জাযেয্য সদ্দো’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘যতো চ খো, মহারাজ, ৰীণায পত্তং সিযা, চম্মং সিযা, দোণি সিযা, দণ্ডো সিযা, উপৰীণো সিযা, তন্তিযো সিযুং, কোণো সিযা, পুরিসস্স চ তজ্জো ৰাযামো সিযা, জাযেয্য সদ্দো’’তি? ‘‘আম, ভন্তে, জাযেয্যা’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, মহারাজ, নত্থি কেচি সঙ্খারা, যে অভৰন্তা জাযন্তি, ভৰন্তা যেৰ খো সঙ্খারা জাযন্তী’’তি.
‘‘ভিয্যো ওপম্মং করোহী’’তি. ‘‘যথা, মহারাজ, অরণি ন সিযা, অরণিপোতকো ন সিযা, অরণিযোত্তকং ন সিযা, উত্তরারণি ন সিযা, চোল়কং ন সিযা, পুরিসস্স চ তজ্জো ৰাযামো ন সিযা, জাযেয্য সো অগ্গী’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘যতো চ খো, মহারাজ, অরণি সিযা, অরণিপোতকো সিযা, অরণিযোত্তকং সিযা, উত্তরারণি সিযা, চোল়কং সিযা, পুরিসস্স চ তজ্জো ৰাযামো সিযা, জাযেয্য সো অগ্গী’’তি? ‘‘আম, ভন্তে, জাযেয্যা’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, মহারাজ, নত্থি কেচি সঙ্খারা, যে অভৰন্তা জাযন্তি, ভৰন্তা যেৰ খো সঙ্খারা জাযন্তী’’তি.
‘‘ভিয্যো ওপম্মং করোহী’’তি. ‘‘যথা, মহারাজ, মণি ন সিযা, আতপো ন সিযা, গোমযং ন সিযা, জাযেয্য সো অগ্গী’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘যতো চ খো, মহারাজ, মণি সিযা, আতপো সিযা, গোমযং সিযা, জাযেয্য সো অগ্গী’’তি? ‘‘আম, ভন্তে, জাযেয্যা’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, মহারাজ, নত্থি কেচি সঙ্খারা যে অভৰন্তা জাযন্তি, ভৰন্তা যেৰ খো সঙ্খারা জাযন্তী’’তি.
‘‘ভিয্যো ওপম্মং করোহী’’তি. ‘‘যথা, মহারাজ, আদাসো ন সিযা, আভা ন সিযা, মুখং ন সিযা, জাযেয্য অত্তা’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে’’তি. ‘‘যতো চ খো, মহারাজ, আদাসো সিযা, আভা সিযা, মুখং সিযা, জাযেয্য অত্তা’’তি? ‘‘আম, ভন্তে, জাযেয্যা’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, মহারাজ, নত্থি কেচি সঙ্খারা, যে অভৰন্তা জাযন্তি, ভৰন্তা যেৰ খো সঙ্খারা জাযন্তী’’তি.
‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.
ভৰন্তসঙ্খারজাযমানপঞ্হো পঞ্চমো.
৬. ৰেদগূপঞ্হো
৬. রাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, ৰেদগূ উপলব্ভতী’’তি? ‘‘কো পনেস, মহারাজ, ৰেদগূ নামা’’তি? ‘‘যো, ভন্তে, অব্ভন্তরে জীৰো চক্খুনা রূপং পস্সতি, সোতেন সদ্দং সুণাতি, ঘানেন গন্ধং ঘাযতি, জিৰ্হায রসং সাযতি, কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসতি, মনসা ধম্মং ৰিজানাতি, যথা মযং ইধ পাসাদে নিসিন্না যেন যেন ৰাতপানেন ইচ্ছেয্যাম পস্সিতুং, তেন তেন ৰাতপানেন পস্সেয্যাম, পুরত্থিমেনপি ৰাতপানেন পস্সেয্যাম, পচ্ছিমেনপি ৰাতপানেন পস্সেয্যাম, উত্তরেনপি ৰাতপানেন পস্সেয্যাম, দক্খিণেনপি ৰাতপানেন পস্সেয্যাম. এৰমেৰ খো, ভন্তে, অযং অব্ভন্তরে জীৰো যেন যেন দ্ৰারেন ইচ্ছতি পস্সিতুং, তেন তেন দ্ৰারেন পস্সতী’’তি.
থেরো আহ ‘‘পঞ্চদ্ৰারং, মহারাজ, ভণিস্সামি, তং সুণোহি, সাধুকং মনসিকরোহি, যদি অব্ভন্তরে জীৰো চক্খুনা রূপং পস্সতি, যথা মযং ইধ পাসাদে নিসিন্না যেন যেন ৰাতপানেন ইচ্ছেয্যাম পস্সিতুং, তেন তেন ৰাতপানেন রূপং যেৰ পস্সেয্যাম, পুরত্থিমেনপি ৰাতপানেন রূপং যেৰ পস্সেয্যাম, পচ্ছিমেনপি ৰাতপানেন রূপং যেৰ পস্সেয্যাম, উত্তরেনপি ৰাতপানেন রূপং যেৰ পস্সেয্যাম, দক্খিণেনপি ৰাতপানেন রূপং যেৰ পস্সেয্যাম, এৰমেতেন অব্ভন্তরে জীৰেন সোতেনপি রূপং যেৰ পস্সিতব্বং, ঘানেনপি রূপং যেৰ পস্সিতব্বং, জিৰ্হাযপি রূপং যেৰ পস্সিতব্বং, কাযেনপি রূপং যেৰ পস্সিতব্বং, মনসাপি রূপং যেৰ পস্সিতব্বং; চক্খুনাপি সদ্দো যেৰ সোতব্বো, ঘানেনপি সদ্দো যেৰ সোতব্বো, জিৰ্হাযপি সদ্দো যেৰ সোতব্বো, কাযেনপি সদ্দো যেৰ সোতব্বো, মনসাপি সদ্দো যেৰ সোতব্বো; চক্খুনাপি গন্ধো যেৰ ঘাযিতব্বো, সোতেনপি গন্ধো যেৰ ঘাযিতব্বো, জিৰ্হাযপি গন্ধো যেৰ ঘাযিতব্বো, কাযেনপি গন্ধো যেৰ ঘাযিতব্বো, মনসাপি গন্ধো যেৰ ঘাযিতব্বো; চক্খুনাপি রসো যেৰ সাযিতব্বো, সোতেনপি রসো যেৰ সাযিতব্বো, ঘানেনপি রসো যেৰ সাযিতব্বো, কাযেনপি রসো যেৰ সাযিতব্বো, মনসাপি রসো যেৰ সাযিতব্বো; চক্খুনাপি ফোট্ঠব্বং যেৰ ফুসিতব্বং, সোতেনপি ফোট্ঠব্বং যেৰ ফুসিতব্বং, ঘানেনপি ফোট্ঠব্বং যেৰ ফুসিতব্বং, জিৰ্হাযপি ফোট্ঠব্বং যেৰ ফুসিতব্বং, মনসাপি ফোট্ঠব্বং যেৰ ফুসিতব্বং; চক্খুনাপি ধম্মং যেৰ ৰিজানিতব্বং, সোতেনপি ধম্মং যেৰ ৰিজানিতব্বং, ঘানেনপি ধম্মং যেৰ ৰিজানিতব্বং, জিৰ্হাযপি ধম্মং যেৰ ৰিজানিতব্বং, কাযেনপি ধম্মং যেৰ ৰিজানিতব্ব’’ন্তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি.
‘‘ন খো তে, মহারাজ, যুজ্জতি পুরিমেন ৰা পচ্ছিমং, পচ্ছিমেন ৰা পুরিমং, যথা ৰা পন, মহারাজ, মযং ইধ পাসাদে নিসিন্না ইমেসু জালৰাতপানেসু উগ্ঘাটিতেসু মহন্তেন আকাসেন বহিমুখা সুট্ঠুতরং রূপং পস্সাম, এৰমেতেন অব্ভন্তরে জীৰেনাপি চক্খুদ্ৰারেসু উগ্ঘাটিতেসু মহন্তেন আকাসেন সুট্ঠুতরং রূপং পস্সিতব্বং, সোতেসু উগ্ঘাটিতেসু…পে… ঘানে উগ্ঘাটিতে…পে… জিৰ্হায উগ্ঘাটিতায…পে… কাযে উগ্ঘাটিতে মহন্তেন আকাসেন সুট্ঠুতরং সদ্দো সোতব্বো, গন্ধো ঘাযিতব্বো, রসো সাযিতব্বো, ফোট্ঠব্বো ফুসিতব্বো’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি.
‘‘ন খো তে, মহারাজ, যুজ্জতি পুরিমেন ৰা পচ্ছিমং, পচ্ছিমেন ৰা পুরিমং, যথা ৰা পন, মহারাজ, অযং দিন্নো নিক্খমিত্ৰা বহিদ্ৰারকোট্ঠকে তিট্ঠেয্য, জানাসি ত্ৰং, মহারাজ, ‘অযং দিন্নো নিক্খমিত্ৰা বহিদ্ৰারকোট্ঠকে ঠিতো’’’তি? ‘‘আম, ভন্তে, জানামী’’তি. ‘‘যথা ৰা পন, মহারাজ, অযং দিন্নো অন্তো পৰিসিত্ৰা তৰ পুরতো তিট্ঠেয্য, জানাসি ত্ৰং, মহারাজ, ‘অযং দিন্নো অন্তো পৰিসিত্ৰা মম পুরতো ঠিতো’’’তি? ‘‘আম, ভন্তে, জানামী’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, মহারাজ, অব্ভন্তরে সো জীৰো জিৰ্হায রসে নিক্খিত্তে জানেয্য অম্বিলত্তং ৰা লৰণত্তং ৰা তিত্তকত্তং ৰা কটুকত্তং ৰা কসাযত্তং ৰা মধুরত্তং ৰা’’তি? ‘‘আম, ভন্তে, জানেয্যা’’তি. ‘‘তে রসে অন্তো পৰিট্ঠে জানেয্য অম্বিলত্তং ৰা লৰণত্তং ৰা তিত্তকত্তং ৰা কটুকত্তং ৰা কসাযত্তং ৰা মধুরত্তং ৰা’’তি. ‘‘ন হি ভন্তে’’তি.
‘‘ন খো তে, মহারাজ, যুজ্জতি পুরিমেন ৰা পচ্ছিমং, পচ্ছিমেন ৰা পুরিমং, যথা, মহারাজ, কোচিদেৰ পুরিসো মধুঘটসতং আহরাপেত্ৰা মধুদোণিং পূরাপেত্ৰা পুরিসস্স মুখং পিদহিত্ৰা [পিদহিত্ৰাৰ (ক.)] মধুদোণিযা পক্খিপেয্য, জানেয্য, মহারাজ, সো পুরিসো মধুং সম্পন্নং ৰা ন সম্পন্নং ৰা’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘কেন কারণেনা’’তি. ‘‘ন হি তস্স, ভন্তে, মুখে মধু পৰিট্ঠ’’ন্তি.
‘‘ন খো তে, মহারাজ, যুজ্জতি পুরিমেন ৰা পচ্ছিমং, পচ্ছিমেন ৰা পুরিম’’ন্তি. ‘‘নাহং পটিবলো তযা ৰাদিনা সদ্ধিং সল্লপিতুং; সাধু, ভন্তে, অত্থং জপ্পেহী’’তি.
থেরো অভিধম্মসংযুত্তায কথায রাজানং মিলিন্দং সঞ্ঞাপেসি – ‘‘ইধ, মহারাজ, চক্খুঞ্চ পটিচ্চ রূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৰিঞ্ঞাণং, তংসহজাতা ফস্সো ৰেদনা সঞ্ঞা চেতনা একগ্গতা জীৰিতিন্দ্রিযং মনসিকারোতি এৰমেতে ধম্মা পচ্চযতো জাযন্তি, ন হেত্থ ৰেদগূ উপলব্ভতি, সোতঞ্চ পটিচ্চ সদ্দে চ…পে… মনঞ্চ পটিচ্চ ধম্মে চ উপ্পজ্জতি মনোৰিঞ্ঞাণং, তংসহজাতা ফস্সো ৰেদনা সঞ্ঞা চেতনা একগ্গতা জীৰিতিন্দ্রিযং মনসিকারোতি এৰমেতে ধম্মা পচ্চযতো জাযন্তি, ন হেত্থ ৰেদগূ উপলব্ভতী’’তি.
‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.
ৰেদগূপঞ্হো ছট্ঠো.
৭. চক্খুৰিঞ্ঞাণাদিপঞ্হো
৭. রাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, যত্থ চক্খুৰিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি, তত্থ মনোৰিঞ্ঞাণম্পি উপ্পজ্জতী’’তি? ‘‘আম, মহারাজ, যত্থ চক্খুৰিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি, তত্থ মনোৰিঞ্ঞাণম্পি উপ্পজ্জতী’’তি.
‘‘কিং নু খো, ভন্তে নাগসেন, পঠমং চক্খুৰিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি, পচ্ছা মনোৰিঞ্ঞাণং, উদাহু মনোৰিঞ্ঞাণং পঠমং উপ্পজ্জতি, পচ্ছা চক্খুৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি? ‘‘পঠমং, মহারাজ, চক্খুৰিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি, পচ্ছা মনোৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি.
‘‘কিং নু খো, ভন্তে নাগসেন, চক্খুৰিঞ্ঞাণং মনোৰিঞ্ঞাণং আণাপেতি ‘যত্থাহং উপ্পজ্জামি, ত্ৰম্পি তত্থ উপ্পজ্জাহী’তি, উদাহু মনোৰিঞ্ঞাণং চক্খুৰিঞ্ঞাণং আণাপেতি ‘যত্থ ত্ৰং উপ্পজ্জিস্সসি, অহম্পি তত্থ উপ্পজ্জিস্সামী’’’তি? ‘‘ন হি, মহারাজ, অনালাপো তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞেহী’’তি.
‘‘কথং, ভন্তে নাগসেন, যত্থ চক্খুৰিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি, তত্থ মনোৰিঞ্ঞাণম্পি উপ্পজ্জতী’’তি? ‘‘নিন্নত্তা চ, মহারাজ, দ্ৰারত্তা চ চিণ্ণত্তা চ সমুদাচরিতত্তা চা’’তি.
‘‘কথং, ভন্তে নাগসেন, নিন্নত্তা যত্থ চক্খুৰিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি, তত্থ মনোৰিঞ্ঞাণম্পি উপ্পজ্জতি? ওপম্মং করোহী’’তি. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, মহারাজ, দেৰে ৰস্সন্তে কতমেন উদকং গচ্ছেয্যা’’তি? ‘‘যেন, ভন্তে, নিন্নং, তেন গচ্ছেয্যা’’তি. ‘‘অথাপরেন সমযেন দেৰো ৰস্সেয্য, কতমেন তং উদকং গচ্ছেয্যা’’তি. ‘‘যেন, ভন্তে, পুরিমং উদকং গতং, তম্পি তেন গচ্ছেয্যা’’তি.
‘‘কিং নুং খো, মহারাজ, পুরিমং উদকং পচ্ছিমং উদকং আণাপেতি ‘যেনাহং গচ্ছামি, ত্ৰম্পি তেন গচ্ছাহী’তি, পচ্ছিমং ৰা উদকং পুরিমং উদকং আণাপেতি ‘যেন ত্ৰং গচ্ছিস্সসি, অহম্পি তেন গচ্ছিস্সামী’’’তি. ‘‘ন হি, ভন্তে, অনালাপো তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞেহি, নিন্নত্তা গচ্ছন্তী’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, মহারাজ, নিন্নত্তা যত্থ চক্খুৰিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি, তত্থ মনোৰিঞ্ঞাণম্পি উপ্পজ্জতি, ন চক্খুৰিঞ্ঞাণং মনোৰিঞ্ঞাণং আণাপেতি ‘যত্থাহং উপ্পজ্জামি, ত্ৰম্পি তত্থ উপ্পজ্জাহী’তি, নাপি মনোৰিঞ্ঞাণং চক্খুৰিঞ্ঞাণং আণাপেতি ‘যত্থ ত্ৰং উপ্পজ্জিস্সসি, অহম্পি তত্থ উপ্পজ্জিস্সামী’তি, অনালাপো তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞেহি, নিন্নত্তা উপ্পজ্জন্তী’’’তি.
‘‘কথং, ভন্তে নাগসেন, দ্ৰারত্তা যত্থ চক্খুৰিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি, তত্থ মনোৰিঞ্ঞাণম্পি উপ্পজ্জতি? অপেপম্মং করোহী’’তি. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, মহারাজ, রঞ্ঞো পচ্চন্তিমং নগরং অস্স দল়্হপাকারতোরণং একদ্ৰারং, ততো পুরিসো নিক্খমিতুকামো ভৰেয্য, কতমেন নিক্খমেয্যা’’তি? ‘‘দ্ৰারেন, ভন্তে, নিক্খমেয্যা’’তি. ‘‘অথাপরো পুরিসো নিক্খমিতুকামো ভৰেয্য, কতমেন সো নিক্খমেয্যা’’তি? ‘‘যেন, ভন্তে, পুরিমো পুরিসো নিক্খন্তো, সোপি তেন নিক্খমেয্যা’’তি.
‘‘কিং নু খো, মহারাজ, পুরিমো পুরিসো পচ্ছিমং পুরিসং আণাপেতি ‘যেনাহং গচ্ছামি, ত্ৰম্পি তেন গচ্ছাহী’তি, পচ্ছিমো ৰা পুরিসো পুরিমং পুরিসং আণাপেতি ‘যেন ত্ৰং গচ্ছিস্সসি, অহম্পি তেন গচ্ছিস্সামী’তি. ‘‘ন হি, ভন্তে, অনালাপো তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞেহি, দ্ৰারত্তা গচ্ছন্তী’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, মহারাজ, দ্ৰারত্তা যত্থ চক্খুৰিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি, তত্থ মনোৰিঞ্ঞাণম্পি উপ্পজ্জতি, ন চক্খুৰিঞ্ঞাণং মনোৰিঞ্ঞাণং আণাপেতি ‘যত্থাহং উপ্পজ্জামি, ত্ৰম্পি তত্থ উপ্পজ্জাহী’তি, নাপি মনোৰিঞ্ঞাণং চক্খুৰিঞ্ঞাণং আণাপেতি ‘যত্থ ত্ৰং উপ্পজ্জিস্সসি, অহম্পি তত্থ উপ্পজ্জিস্সামী’তি, অনালাপো তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞেহি, দ্ৰারত্তা উপ্পজ্জন্তী’’তি.
‘‘কথং, ভন্তে নাগসেন, চিণ্ণত্তা যত্থ চক্খুৰিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি, তত্থ মনোৰিঞ্ঞাণম্পি উপ্পজ্জতি?ওপম্মং করোহী’’তি. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, মহারাজ, পঠমং একং সকটং গচ্ছেয্য, অথ দুতিযং সকটং কতমেন গচ্ছেয্যা’’তি? ‘‘যেন, ভন্তে, পুরিমং সকটং গতং, তম্পি তেন গচ্ছেয্যা’’তি.
‘‘কিং নু খো, মহারাজ, পুরিমং সকটং পচ্ছিমং সকটং আণাপেতি ‘যেনাহং গচ্ছামি, ত্ৰম্পি তেন গচ্ছাহী’তি, পচ্ছিমং ৰা সকটং পুরিমং সকটং আণাপেতি ‘যেন ত্ৰং গচ্ছিস্সসি, অহম্পি তেন গচ্ছিস্সামী’’’তি. ‘‘ন হি, ভন্তে, অনালাপো তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞেহি, চিণ্ণত্তা গচ্ছন্তী’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, মহারাজ, চিণ্ণত্তা যত্থ চক্খুৰিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি, তত্থ মনোৰিঞ্ঞাণম্পি উপ্পজ্জতি, ন চক্খুৰিঞ্ঞাণং মনোৰিঞ্ঞাণং আণাপেতি ‘যত্থাহং উপ্পজ্জামি, ত্ৰম্পি তত্থ উপ্পজ্জাহী’তি, নাপি মনোৰিঞ্ঞাণং চক্খুৰিঞ্ঞাণং আণাপেতি ‘যত্থ ত্ৰং উপ্পজ্জিস্সসি, অহম্পি তত্থ উপ্পজ্জিস্সামী’তি, অনালাপো তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞেহি, চিণ্ণত্তা উপ্পজ্জন্তী’’তি.
‘‘কথং, ভন্তে নাগসেন, সমুদাচরিতত্তা যত্থ চক্খুৰিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি, তত্থ মনোৰিঞ্ঞাণম্পি উপ্পজ্জতি? ওপম্মং করোহী’’তি. ‘‘যথা, মহারাজ, মুদ্দাগণনাসঙ্খ্যালেখাসিপ্পট্ঠানেসু আদিকম্মিকস্স দন্ধাযনা ভৰতি, অথাপরেন সমযেন নিসম্মকিরিযায সমুদাচরিতত্তা অদন্ধাযনা ভৰতি. এৰমেৰ খো, মহারাজ, সমুদাচরিতত্তা যত্থ চক্খুৰিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি, তত্থ মনোৰিঞ্ঞাণম্পি উপ্পজ্জতি, ন চক্খুৰিঞ্ঞাণং মনোৰিঞ্ঞাণং আণাপেতি ‘যত্থাহং উপ্পজ্জামি, ত্ৰম্পি তত্থ উপ্পজ্জাহী’তি, নাপি মনোৰিঞ্ঞাণং চক্খুৰিঞ্ঞাণং আণাপেতি ‘যত্থ ত্ৰং উপ্পজ্জিস্সসি, অহম্পি তত্থ উপ্পজ্জিস্সামী’তি, অনালাপো তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞেহি, সমুদাচরিতত্তা উপ্পজ্জন্তী’’তি.
‘‘ভন্তে নাগসেন, যত্থ সোতৰিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি, তত্থ মনোৰিঞ্ঞাণম্পি উপ্পজ্জতীতি…পে… যত্থ ঘানৰিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি…পে… যত্থ জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি …পে… যত্থ কাযৰিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি, তত্থ মনোৰিঞ্ঞাণম্পি উপ্পজ্জতী’’তি? ‘‘আম, মহারাজ, যত্থ কাযৰিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি, তত্থ মনোৰিঞ্ঞাণম্পি উপ্পজ্জতী’’তি.
‘‘কিং নু খো, ভন্তে নাগসেন, পঠমং কাযৰিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি, পচ্ছা মনোৰিঞ্ঞাণং, উদাহু মনোৰিঞ্ঞাণং পঠমং উপ্পজ্জতি, পচ্ছা কাযৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি? ‘‘কাযৰিঞ্ঞাণং, মহারাজ, পঠমং উপ্পজ্জতি, পচ্ছা মনোৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি.
‘‘কিং নু খো, ভন্তে নাগসেন,…পে… অনালাপো তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞেহি, সমুদাচরিতত্তা উপ্পজ্জন্তী’’তি.
‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.
চক্খুৰিঞ্ঞাণাদিপঞ্হো সত্তমো.
৮. ফস্সলক্খণপঞ্হো
৮. রাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, যত্থ মনোৰিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি, ফস্সোপি ৰেদনাপি তত্থ উপ্পজ্জতী’’তি? ‘‘আম, মহারাজ, যত্থ মনোৰিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি, ফস্সোপি তত্থ উপ্পজ্জতি, ৰেদনাপি তত্থ উপ্পজ্জতি, সঞ্ঞাপি তত্থ উপ্পজ্জতি, চেতনাপি তত্থ উপ্পজ্জতি, ৰিতক্কোপি তত্থ উপ্পজ্জতি, ৰিচারোপি তত্থ উপ্পজ্জতি, সব্বেপি ফস্সপ্পমুখা ধম্মা তত্থ উপ্পজ্জন্তী’’তি.
‘‘ভন্তে নাগসেন, কিংলক্খণো ফস্সো’’তি? ‘‘ফুসনলক্খণো, মহারাজ, ফস্সো’’তি.
‘‘ওপম্মং করোহী’’তি. ‘‘যথা, মহারাজ, দ্ৰে মেণ্ডা যুজ্ঝেয্যুং, তেসু যথা একো মেণ্ডো, এৰং চক্খু দট্ঠব্বং যথা দুতিযো মেণ্ডো, এৰং রূপং দট্ঠব্বং. যথা তেসং সন্নিপাতো, এৰং ফস্সো দট্ঠব্বো’’তি.
‘‘ভিয্যো ওপম্মং করোহী’’তি. ‘‘যথা, মহারাজ, দ্ৰে পাণী ৰজ্জেয্যুং, তেসু যথা একো পাণি, এৰং চক্খু দট্ঠব্বং. যথা দুতিযো পাণি, এৰং রূপং দট্ঠব্বং. যথা তেসং সন্নিপাতো, এৰং ফস্সো দট্ঠব্বো’’তি.
‘‘ভিয্যো ওপম্মং করোহী’’তি. ‘‘যথা, মহারাজ, দ্ৰে সম্মা ৰজ্জেয্যুং, তেসু যথা একো সম্মো, এৰং চক্খু দট্ঠব্বং. যথা দুতিযো সম্মো, এৰং রূপং দট্ঠব্বং. যথা তেসং সন্নিপাতো, এৰং ফস্সো দট্ঠব্বো’’তি.
‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.
ফস্সলক্খণপঞ্হো অট্ঠমো.
৯. ৰেদনালক্খণপঞ্হো
৯. ‘‘ভন্তে নাগসেন, কিংলক্খণা ৰেদনা’’তি? ‘‘ৰেদযিতলক্খণা, মহারাজ, ৰেদনা অনুভৰনলক্খণা চা’’তি.
‘‘ওপম্মং করোহী’’তি. ‘‘যথা, মহারাজ, কোচিদেৰ পুরিসো রঞ্ঞো অধিকারং করেয্য, তস্স রাজা তুট্ঠো অধিকারং দদেয্য, সো তেন অধিকারেন পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতো সমঙ্গিভূতো পরিচরেয্য, তস্স এৰমস্স ‘মযা খো পুব্বে রঞ্ঞো অধিকারো কতো, তস্স মে রাজা তুট্ঠো অধিকারং অদাসি, স্ৰাহং ততোনিদানং ইমং এৰরূপং ৰেদনং ৰেদযামী’তি.
‘‘যথা ৰা পন, মহারাজ, কোচিদেৰ পুরিসো কুসলং কম্মং কত্ৰা কাযস্স ভেদা পরং মরণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জেয্য, সো চ তত্থ দিব্বেহি পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতো সমঙ্গিভূতো পরিচরেয্য, তস্স এৰমস্স ‘স্ৰাহং খো পুব্বে কুসলং কম্মং অকাসিং, সোহং ততোনিদানং ইমং এৰরূপং ৰেদনং ৰেদযামী’তি, এৰং খো, মহারাজ, ৰেদযিতলক্খণা ৰেদনা অনুভৰনলক্খণা চা’’তি.
‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.
ৰেদনালক্খণপঞ্হো নৰমো.
১০. সঞ্ঞালক্খণপঞ্হো
১০. ‘‘ভন্তে নাগসেন, কিংলক্খণা সঞ্ঞা’’তি? ‘‘সঞ্জাননলক্খণা, মহারাজ, সঞ্ঞা. কিং সঞ্জানাতি? নীলম্পি সঞ্জানাতি, পীতম্পি সঞ্জানাতি, লোহিতম্পি সঞ্জানাতি, ওদাতম্পি সঞ্জানাতি, মঞ্জিট্ঠম্পি [মঞ্জেট্ঠম্পি (সী. পী.)] সঞ্জানাতি. এৰং খো, মহারাজ, সঞ্জাননলক্খণা সঞ্ঞা’’তি.
‘‘ওপম্মং করোহী’’তি. ‘‘যথা, মহারাজ, রঞ্ঞো ভণ্ডাগারিকো ভণ্ডাগারং পৰিসিত্ৰা নীলপীতলোহিতোদাতমঞ্জিট্ঠানি [মঞ্জেট্ঠানি (সী. পী.)] রাজভোগানি রূপানি পস্সিত্ৰা সঞ্জানাতি. এৰং খো, মহারাজ, সঞ্জাননলক্খণা সঞ্ঞা’’তি.
‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.
সঞ্ঞালক্খণপঞ্হো দসমো.
১১. চেতনালক্খণপঞ্হো
১১. ‘‘ভন্তে নাগসেন, কিংলক্খণা চেতনা’’তি? ‘‘চেতযিতলক্খণা, মহারাজ, চেতনা অভিসঙ্খরণলক্খণা চা’’তি.
‘‘ওপম্মং করোহী’’তি. ‘‘যথা, মহারাজ, কোচিদেৰ পুরিসো ৰিসং অভিসঙ্খরিত্ৰা অত্তনা চ পিৰেয্য, পরে চ পাযেয্য, সো অত্তনাপি দুক্খিতো ভৰেয্য, পরেপি দুক্খিতা ভৰেয্যুং. এৰমেৰ খো, মহারাজ, ইধেকচ্চো পুগ্গলো অকুসলং কম্মং চেতনায চেতযিত্ৰা কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপজ্জেয্য. যেপি তস্স অনুসিক্খন্তি, তেপি কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপজ্জন্তি.
‘‘যথা ৰা পন, মহারাজ, কোচিদেৰ পুরিসো সপ্পিনৰনীততেলমধুফাণিতং একজ্ঝং অভিসঙ্খরিত্ৰা অত্তনা চ পিৰেয্য, পরে চ পাযেয্য, সো অত্তনা সুখিতো ভৰেয্য, পরেপি সুখিতা ভৰেয্যুং. এৰমেৰ খো, মহারাজ, ইধেকচ্চো পুগ্গলো কুসলং কম্মং চেতনায চেতযিত্ৰা কাযস্স ভেদা পরং মরণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জতি. যেপি তস্স অনুসিক্খন্তি, তেপি কাযস্স ভেদা পরং মরণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জন্তি. এৰং খো, মহারাজ, চেতযিতলক্খণা চেতনা অভিসঙ্খরণলক্খণা চা’’তি.
‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.
চেতনালক্খণপঞ্হো একাদসমো.
১২. ৰিঞ্ঞাণলক্খণপঞ্হো
১২. ‘‘ভন্তে নাগসেন, কিংলক্খণং ৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি? ‘‘ৰিজাননলক্খণং, মহারাজ, ৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি.
‘‘ওপম্মং করোহী’’তি. ‘‘যথা, মহারাজ, নগরগুত্তিকো মজ্ঝে নগরসিঙ্ঘাটকে নিসিন্নো পস্সেয্য পুরত্থিমদিসতো পুরিসং আগচ্ছন্তং, পস্সেয্য দক্খিণদিসতো পুরিসং আগচ্ছন্তং, পস্সেয্য পচ্ছিমদিসতো পুরিসং আগচ্ছন্তং, পস্সেয্য উত্তরদিসতো পুরিসং আগচ্ছন্তং. এৰমেৰ খো, মহারাজ, যঞ্চ পুরিসো চক্খুনা রূপং পস্সতি, তং ৰিঞ্ঞাণেন ৰিজানাতি. যঞ্চ সোতেন সদ্দং সুণাতি, তং ৰিঞ্ঞাণেন ৰিজানাতি. যঞ্চ ঘানেন গন্ধং ঘাযতি, তং ৰিঞ্ঞাণেন ৰিজানাতি. যঞ্চ জিৰ্হায রসং সাযতি, তং ৰিঞ্ঞাণেন ৰিজানাতি. যঞ্চ কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসতি, তং ৰিঞ্ঞাণেন ৰিজানাতি, যঞ্চ মনসা ধম্মং ৰিজানাতি, তং ৰিঞ্ঞাণেন ৰিজানাতি. এৰং খো, মহারাজ, ৰিজাননলক্খণং ৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি.
‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.
ৰিঞ্ঞাণলক্খণপঞ্হো দ্ৰাদসমো.
১৩. ৰিতক্কলক্খণপঞ্হো
১৩. ‘‘ভন্তে নাগসেন, কিংলক্খণো ৰিতক্কো’’তি? ‘‘অপ্পনালক্খণো মহারাজ, ৰিতক্কো’’তি.
‘‘ওপম্মং করোহী’’তি. ‘‘যথা, মহারাজ, ৰড্ঢকী সুপরিকম্মকতং দারুং সন্ধিস্মিং অপ্পেতি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, অপ্পনালক্খণো ৰিতক্কো’’তি.
‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.
ৰিতক্কলক্খণপঞ্হো তেরসমো.
১৪. ৰিচারলক্খণপঞ্হো
১৪. ‘‘ভন্তে নাগসেন, কিংলক্খণো ৰিচারো’’তি? ‘‘অনুমজ্জনলক্খণো, মহারাজ, ৰিচারো’’তি.
‘‘ওপম্মং করোহী’’তি. ‘‘যথা, মহারাজ, কংসথালং আকোটিতং পচ্ছা অনুরৰতি অনুসন্দহতি [অনুসদ্দাযতি (ক.)], যথা, মহারাজ, আকোটনা, এৰং ৰিতক্কো দট্ঠব্বো. যথা অনুরৰনা [অনুমজ্জনা (ক.)], এৰং ৰিচারো দট্ঠব্বো’’তি.
‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.
ৰিচারলক্খণপঞ্হো চুদ্দসমো.
ৰিচারৰগ্গো ততিযো.
ইমস্মিং ৰগ্গে চুদ্দস পঞ্হা.