২-৩. মিলিন্দপঞ্হো
১. মহাৰগ্গো
১. পঞ্ঞত্তিপঞ্হো
১. অথ খো মিলিন্দো রাজা যেনাযস্মা নাগসেনো তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মতা নাগসেনেন সদ্ধিং সম্মোদি, সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. আযস্মাপি খো নাগসেনো পটিসম্মোদনীযেনেৰ [পটিসম্মোদি, তেনেৰ (সী.)] মিলিন্দস্স রঞ্ঞো চিত্তং আরাধেসি. অথ খো মিলিন্দো রাজা আযস্মন্তং নাগসেনং এতদৰোচ ‘‘কথং ভদন্তো ঞাযতি, কিন্নামোসি ভন্তে’’তি? ‘‘নাগসেনো’’তি খো অহং, মহারাজ, ঞাযামি, ‘‘নাগসেনো’’তি খো মং, মহারাজ, সব্রহ্মচারী সমুদাচরন্তি, অপি চ মাতাপিতরো নামং করোন্তি ‘‘নাগসেনো’’তি ৰা ‘‘সূরসেনো’’তি ৰা ‘‘ৰীরসেনো’’তি ৰা ‘‘সীহসেনো’’তি ৰা, অপি চ খো, মহারাজ, সঙ্খা সমঞ্ঞা পঞ্ঞত্তি ৰোহারো নামমত্তং যদিদং নাগসেনোতি, ন হেত্থ পুগ্গলো উপলব্ভতীতি.
অথ খো মিলিন্দো রাজা এৰমাহ ‘‘সুণন্তু মে ভোন্তো পঞ্চসতা যোনকা অসীতিসহস্সা চ ভিক্খূ, অযং নাগসেনো এৰমাহ ‘ন হেত্থ পুগ্গলো উপলব্ভতী’তি, কল্লং নু খো তদভিনন্দিতু’’ন্তি. অথ খো মিলিন্দো রাজা আযস্মন্তং নাগসেনং এতদৰোচ ‘‘সচে, ভন্তে নাগসেন, পুগ্গলো নূপলব্ভতি, কো চরহি তুম্হাকং চীৰরপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপ্পচ্চযভেসজ্জপরিক্খারং দেতি, কো তং পরিভুঞ্জতি, কো সীলং রক্খতি, কো ভাৰনমনুযুঞ্জতি, কো মগ্গফলনিব্বানানি সচ্ছিকরোতি, কো পাণং হনতি, কো অদিন্নং আদিযতি, কো কামেসুমিচ্ছাচারং চরতি, কো মুসা ভণতি, কো মজ্জং পিৰতি, কো পঞ্চানন্তরিযকম্মং করোতি, তস্মা নত্থি কুসলং, নত্থি অকুসলং, নত্থি কুসলাকুসলানং কম্মানং কত্তা ৰা কারেতা ৰা, নত্থি সুকতদুক্কটানং কম্মানং ফলং ৰিপাকো, সচে, ভন্তে নাগসেন, যো তুম্হে মারেতি, নত্থি তস্সাপি পাণাতিপাতো, তুম্হাকম্পি, ভন্তে নাগসেন, নত্থি আচরিযো, নত্থি উপজ্ঝাযো, নত্থি উপসম্পদা. ‘নাগসেনোতি মং, মহারাজ, সব্রহ্মচারী সমুদাচরন্তী’তি যং ৰদেসি, ‘কতমো এত্থ নাগসেনো? কিন্নু খো, ভন্তে, কেসা নাগসেনো’’তি? ‘‘ন হি মহারাজা’’তি. ‘‘লোমা নাগসেনো’’তি? ‘‘ন হি মহারাজা’’তি. ‘‘নখা…পে… দন্তা…পে… তচো…পে… মংসং…পে… ন্হারু…পে… অট্ঠি…পে… অট্ঠিমিঞ্জং…পে… ৰক্কং…পে… হদযং…পে… যকনং…পে… কিলোমকং…পে… পিহকং…পে… পপ্ফাসং…পে… অন্তং…পে… অন্তগুণং…পে… উদরিযং…পে… করীসং…পে… পিত্তং…পে… সেম্হং…পে… পুব্বো…পে… লোহিতং…পে… সেদো…পে… মেদো…পে… অস্সু…পে… ৰসা…পে… খেল়ো…পে… সিঙ্ঘাণিকা…পে… লসিকা…পে… মুত্তং…পে… মত্থকে মত্থলুঙ্গং নাগসেনো’’তি? ‘‘ন হিমহারাজা’’তি. ‘‘কিং নু খো, ভন্তে, রূপং নাগসেনো’’তি? ‘‘নহি মহারাজা’’তি. ‘‘ৰেদনা নাগসেনো’’তি?‘‘ন হি মহারাজা’’তি. ‘‘সঞ্ঞা নাগসেনো’’তি? ‘‘ন হি মহারাজা’’তি. ‘‘সঙ্খারা নাগসেনো’’তি? ‘‘ন হি মহারাজা’’তি. ‘‘ৰিঞ্ঞাণং নাগসেনো’’তি? ‘‘ন হি মহারাজা’’তি. ‘‘কিং পন, ভন্তে, রূপৰেদনাসঞ্ঞাসঙ্খারৰিঞ্ঞাণং নাগসেনো’’তি? ‘‘ন হি মহারাজা’’তি. ‘‘কিং পন, ভন্তে, অঞ্ঞত্র রূপৰেদনাসঞ্ঞাসঙ্খারৰিঞ্ঞাণং নাগসেনো’’তি? ‘‘ন হি মহারাজা’’তি. ‘‘তমহং ভন্তে, পুচ্ছন্তো পুচ্ছন্তো ন পস্সামি নাগসেনং. নাগসেনসদ্দো যেৰ নু খো, ভন্তে, নাগসেনো’’তি? ‘‘ন হি মহারাজা’’তি. ‘‘কো পনেত্থ নাগসেনো, অলিকং ত্ৰং, ভন্তে, ভাসসি মুসাৰাদং, নত্থি নাগসেনো’’তি.
অথ খো আযস্মা নাগসেনো মিলিন্দং রাজানং এতদৰোচ ‘‘ত্ৰং খোসি, মহারাজ, খত্তিযসুখুমালো অচ্চন্তসুখুমালো, তস্স তে, মহারাজ, মজ্ঝন্হিকসমযং তত্তায ভূমিযা উণ্হায ৰালিকায খরায সক্খরকথলিকায [খরা সক্খরকঠলৰালিকা (সী. পী.)] মদ্দিত্ৰা পাদেনাগচ্ছন্তস্স পাদা রুজ্জন্তি, কাযো কিলমতি, চিত্তং উপহঞ্ঞতি, দুক্খসহগতং কাযৰিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি, কিং নু খো ত্ৰং পাদেনাগতোসি, উদাহু ৰাহনেনা’’তি? ‘‘নাহং, ভন্তে, পাদেনাগচ্ছামি, রথেনাহং আগতোস্মী’’তি. ‘‘সচে, ত্ৰং মহারাজ, রথেনাগতোসি, রথং মে আরোচেহি, কিং নু খো, মহারাজ, ঈসা রথো’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘অক্খো রথো’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘চক্কানি রথো’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘রথপঞ্জরং রথো’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘রথদণ্ডকো রথো’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘যুগং রথো’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘রস্মিযো রথো’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘পতোদলট্ঠি রথো’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘কিং নু খো, মহারাজ, ঈসাঅক্খচক্করথপঞ্জররথদণ্ডযুগরস্মিপতোদা রথো’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘কিং পন, মহারাজ, অঞ্ঞত্র ঈসাঅক্খচক্করথপঞ্জররথদণ্ডযুগরস্মিপতোদা রথো’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘তমহং, মহারাজ, পুচ্ছন্তো পুচ্ছন্তো ন পস্সামি রথং. রথসদ্দোযেৰ নু খো, মহারাজ, রথো’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘কো পনেত্থ রথো, অলিকং, ত্ৰং মহারাজ, ভাসসি মুসাৰাদং, নত্থি রথো, ত্ৰংসি, মহারাজ, সকলজম্বুদীপে অগ্গরাজা, কস্স পন ত্ৰং ভাযিত্ৰা মুসাৰাদং ভাসসি, সুণন্তু মে ভোন্তো পঞ্চসতা যোনকা অসীতিসহস্সা চ ভিক্খূ, অযং মিলিন্দো রাজা এৰমাহ ‘রথেনাহং আগতোস্মী’তি, সচে ত্ৰং, মহারাজ, রথেনাগতো‘সি, রথং মে আরোচেহী’তি ৰুত্তো সমানো রথং ন সম্পাদেতি, কল্লং নু খো তদভিনন্দিতু’’ন্তি. এৰং ৰুত্তে পঞ্চসতা যোনকা আযস্মতো নাগসেনস্স সাধুকারং দত্ৰা মিলিন্দং রাজানং এতদৰোচুং ‘‘ইদানি খো ত্ৰং, মহারাজ, সক্কোন্তো ভাসস্সূ’’তি.
অথ খো মিলিন্দো রাজা আযস্মন্তং নাগসেনং এতদৰোচ ‘‘নাহং, ভন্তে নাগসেন, মুসা ভণামি, ঈসঞ্চ পটিচ্চ অক্খঞ্চ পটিচ্চ চক্কানি চ পটিচ্চ রথপঞ্জরঞ্চ পটিচ্চ রথদণ্ডকঞ্চ পটিচ্চ ‘রথো’তি সঙ্খা সমঞ্ঞা পঞ্ঞত্তি ৰোহারো নামমত্তং পৰত্ততী’’তি.
‘‘সাধু খো, ত্ৰং মহারাজ, রথং জানাসি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, ময্হম্পি কেসে চ পটিচ্চ লোমে চ পটিচ্চ…পে… মত্থকে মত্থলুঙ্গঞ্চ পটিচ্চ রূপঞ্চ পটিচ্চ ৰেদনঞ্চ পটিচ্চ সঞ্ঞঞ্চ পটিচ্চ সঙ্খারে চ পটিচ্চ ৰিঞ্ঞাণঞ্চ পটিচ্চ ‘নাগসেনো’তি সঙ্খা সমঞ্ঞা পঞ্ঞত্তি ৰোহারো নামমত্তং পৰত্ততি, পরমত্থতো পনেত্থ পুগ্গলো নূপলব্ভতি. ভাসিতম্পেতং, মহারাজ, ৰজিরায ভিক্খুনিযা ভগৰতো সম্মুখা –
‘‘‘যথা হি অঙ্গসম্ভারা, হোতি সদ্দো রথো ইতি;
এৰং খন্ধেসু সন্তেসু, হোতি ‘‘সত্তো’’তি সম্মুতী’’’তি [পস্স সং. নি. ১.১৭১].
‘‘অচ্ছরিযং, ভন্তে নাগসেন, অব্ভুতং, ভন্তে নাগসেন, অতিচিত্রানি পঞ্হপটিভানানি ৰিসজ্জিতানি, যদি বুদ্ধো তিট্ঠেয্য সাধুকারং দদেয্য, সাধু সাধু নাগসেন, অতিচিত্রানি পঞ্হপটিভানানি ৰিসজ্জিতানী’’তি.
পঞ্ঞত্তিপঞ্হো পঠমো.
২. ৰস্সগণনপঞ্হো
২. ‘‘কতিৰস্সোসি ত্ৰং, ভন্তে নাগসেনা’’তি? ‘‘সত্তৰস্সোহং, মহারাজা’’তি. ‘‘কে তে, ভন্তে, সত্ত, ত্ৰং ৰা সত্ত, গণনা ৰা সত্তা’’তি?
তেন খো পন সমযেন মিলিন্দস্স রঞ্ঞো সব্বাভরণপটিমণ্ডিতস্স অলঙ্কতপটিযত্তস্স পথৰিযং ছাযা দিস্সতি, উদকমণিকে চ ছাযা দিস্সতি. অথ খো আযস্মা নাগসেনো মিলিন্দং রাজানং এতদৰোচ ‘‘অযং তে, মহারাজ, ছাযা পথৰিযং উদকমণিকে চ দিস্সতি, কিং পন, মহারাজ, ত্ৰং ৰা রাজা, ছাযা ৰা রাজা’’তি? ‘‘অহং, ভন্তে নাগসেন, রাজা, নাযং ছাযা রাজা, মং পন নিস্সায ছাযা পৰত্ততী’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, মহারাজ, ৰস্সানং গণনা সত্ত, ন পনাহং সত্ত, মং পন নিস্সায সত্ত পৰত্ততি, ছাযূপমং মহারাজা’’তি. ‘‘অচ্ছরিযং, ভন্তে নাগসেন, অব্ভুতং, ভন্তে নাগসেন, অতিচিত্রানি পঞ্হপটিভানানি ৰিসজ্জিতানী’’তি.
ৰস্সগণনপঞ্হো দুতিযো.
৩. ৰীমংসনপঞ্হো
৩. রাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, সল্লপিস্সসি মযা সদ্ধি’’ন্তি? ‘‘সচে, ত্ৰং মহারাজ, পণ্ডিতৰাদং [পণ্ডিতৰাদা (সী. পী.)] সল্লপিস্সসি সল্লপিস্সামি, সচে পন রাজৰাদং সল্লপিস্সসি ন সল্লপিস্সামী’’তি. ‘‘কথং, ভন্তে নাগসেন, পণ্ডিতা সল্লপন্তী’’তি? ‘‘পণ্ডিতানং খো, মহারাজ, সল্লাপে আৰেঠনম্পি কযিরতি, নিব্বেঠনম্পি কযিরতি, নিগ্গহোপি কযিরতি, পটিকম্মম্পি কযিরতি, ৰিস্সাসোপি [ৰিসেসোপি (সী. পী.)] কযিরতি, পটিৰিস্সাসোপি কযিরতি, ন চ তেন পণ্ডিতা কুপ্পন্তি, এৰং খো, মহারাজ, পণ্ডিতা সল্লপন্তী’’তি. ‘‘কথং পন, ভন্তে, রাজানো সল্লপন্তী’’তি? ‘‘রাজানো খো, মহারাজ, সল্লাপে একং ৰত্থুং পটিজানন্তি, যো তং ৰত্থুং ৰিলোমেতি, তস্স দণ্ডং আণাপেন্তি ‘ইমস্স দণ্ডং পণেথা’তি, এৰং খো, মহারাজ, রাজানো সল্লপন্তী’’তি. ‘‘পণ্ডিতৰাদাহং, ভন্তে, সল্লপিস্সামি, নো রাজৰাদং, ৰিস্সট্ঠো ভদন্তো সল্লপতু যথা ভিক্খুনা ৰা সামণেরেন ৰা উপাসকেন ৰা আরামিকেন ৰা সদ্ধিং সল্লপতি, এৰং ৰিস্সট্ঠো ভদন্তো সল্লপতু মা ভাযতূ’’তি. ‘‘সুট্ঠু মহারাজা’’তি থেরো অব্ভানুমোদি.
রাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, পুচ্ছিস্সামী’’তি. ‘‘পুচ্ছ মহারাজা’’তি. ‘‘পুচ্ছিতোসি মে ভন্তে’’তি. ‘‘ৰিসজ্জিতং মহারাজা’’তি. ‘‘কিং পন, ভন্তে, তযা ৰিসজ্জিত’’ন্তি? ‘‘কিং পন, মহারাজ, তযা পুচ্ছিত’’ন্তি.
ৰীমংসনপঞ্হো ততিযো.
৪. অনন্তকাযপঞ্হো
৪. অথ খো মিলিন্দস্স রঞ্ঞো এতদহোসি ‘‘পণ্ডিতো খো অযং ভিক্খু পটিবলো মযা সদ্ধিং সল্লপিতুং, বহুকানি চ মে ঠানানি পুচ্ছিতব্বানি ভৰিস্সন্তি, যাৰ অপুচ্ছিতানি যেৰ তানি ঠানানি ভৰিস্সন্তি, অথ সূরিযো অত্থং গমিস্সতি, যংনূনাহং স্ৰে অন্তেপুরে সল্লপেয্য’’ন্তি. অথ খো রাজা দেৰমন্তিযং এতদৰোচ ‘‘তেন হি, ত্ৰং দেৰমন্তিয, ভদন্তস্স আরোচেয্যাসি ‘স্ৰে অন্তেপুরে রঞ্ঞা সদ্ধিং সল্লাপো ভৰিস্সতী’’’তি. ইদং ৰত্ৰা মিলিন্দো রাজা উট্ঠাযাসনা থেরং নাগসেনং আপুচ্ছিত্ৰা রথং অভিরূহিত্ৰা ‘‘নাগসেনো নাগসেনো’’তি সজ্ঝাযং করোন্তো পক্কামি.
অথ খো দেৰমন্তিযো আযস্মন্তং নাগসেনং এতদৰোচ ‘‘রাজা, ভন্তে, মিলিন্দো এৰমাহ ‘স্ৰে অন্তেপুরে রঞ্ঞা সদ্ধিং সল্লাপো ভৰিস্সতী’’’তি. ‘‘সুট্ঠূ’’তি থেরো অব্ভানুমোদি. অথ খো তস্সা রত্তিযা অচ্চযেন দেৰমন্তিযো চ অনন্তকাযো চ মঙ্কুরো চ সব্বদিন্নো চ যেন মিলিন্দো রাজা তেনুপসঙ্কমিংসু, উপসঙ্কমিত্ৰা রাজানং মিলিন্দং এতদৰোচুং ‘‘আগচ্ছতু, মহারাজ, ভদন্তো নাগসেনো’’তি? ‘‘আম আগচ্ছতূ’’তি. ‘‘কিত্তকেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং আগচ্ছতূ’’তি? ‘‘যত্তকে ভিক্খূ ইচ্ছতি, তত্তকেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং আগচ্ছতূ’’তি.
অথ খো সব্বদিন্নো আহ ‘‘আগচ্ছতু, মহারাজ, দসহি ভিক্খূহি সদ্ধি’’ন্তি, দুতিযম্পি খো রাজা আহ ‘‘যত্তকে ভিক্খূ ইচ্ছতি, তত্তকেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং আগচ্ছতূ’’তি. দুতিযম্পি খো সব্বদিন্নো আহ ‘‘আগচ্ছতু, মহারাজ, দসহি ভিক্খূহি সদ্ধি’’ন্তি. ততিযম্পি খো রাজা আহ ‘‘যত্তকে ভিক্খূ ইচ্ছতি, তত্তকেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং আগচ্ছতূ’’তি. ততিযম্পি খো সব্বদিন্নো আহ ‘‘আগচ্ছতু, মহারাজ, দসহি ভিক্খূহি সদ্ধি’’ন্তি. ‘‘সব্বো পনাযং সক্কারো পটিযাদিতো, অহং ভণামি ‘যত্তকে ভিক্খূ ইচ্ছতি, তত্তকেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং আগচ্ছতূ’তি. অযং, ভণে সব্বদিন্নো, অঞ্ঞথা ভণতি, কিং নু মযং নপ্পটিবলা ভিক্খূনং ভোজনং দাতু’’ন্তি? এৰং ৰুত্তে সব্বদিন্নো মঙ্কু অহোসি.
অথ খো দেৰমন্তিযো চ অনন্তকাযো চ মঙ্কুরো চ যেনাযস্মা নাগসেনো তেনুপসঙ্কমিংসু, উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মন্তং নাগসেনং এতদৰোচুং ‘‘রাজা, ভন্তে, মিলিন্দো এৰমাহ ‘যত্তকে ভিক্খূ ইচ্ছতি, তত্তকেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং আগচ্ছতূ’’’তি. অথ খো আযস্মা নাগসেনো পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায অসীতিযা ভিক্খুসহস্সেহি সদ্ধিং সাগলং পাৰিসি.
অথ খো অনন্তকাযো আযস্মন্তং নাগসেনং নিস্সায গচ্ছন্তো আযস্মন্তং নাগসেনং এতদৰোচ ‘‘ভন্তে নাগসেন, যং পনেতং ব্রূসি ‘নাগসেনো’তি, কতমো এত্থ, নাগসেনো’’তি? থেরো আহ ‘‘কো পনেত্থ ‘নাগসেনো’তি মঞ্ঞসী’’তি? ‘‘যো সো, ভন্তে, অব্ভন্তরে ৰাতো জীৰো পৰিসতি চ নিক্খমতি চ, সো ‘নাগসেনো’তি মঞ্ঞামী’’তি. ‘‘যদি পনেসো ৰাতো নিক্খমিত্ৰা নপ্পৰিসেয্য, পৰিসিত্ৰা ন নিক্খমেয্য, জীৰেয্য নু খো সো পুরিসো’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘যে পনিমে সঙ্খধমকা সঙ্খং ধমেন্তি, তেসং ৰাতো পুন পৰিসতী’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘যে পনিমে ৰংসধমকা ৰংসং ধমেন্তি, তেসং ৰাতো পুন পৰিসতী’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘যে পনিমে সিঙ্গধমকা সিঙ্গং ধমেন্তি, তেসং ৰাতো পুন পৰিসতী’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘অথ কিস্স পন তেন ন মরন্তী’’তি. ‘‘নাহং পটিবলো তযা ৰাদিনা সদ্ধিং সল্লপিতুং, সাধু, ভন্তে, অত্থং জপ্পেহী’’তি. ‘‘নেসো জীৰো, অস্সাসপস্সাসা নামেতে কাযসঙ্খারা’’তি থেরো অভিধম্মকথং কথেসি. অথ অনন্তকাযো উপাসকত্তং পটিৰেদেসীতি.
অনন্তকাযপঞ্হো চতুত্থো.
৫. পব্বজ্জপঞ্হো
৫. অথ খো আযস্মা নাগসেনো যেন মিলিন্দস্স রঞ্ঞো নিৰেসনং তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. অথ খো মিলিন্দো রাজা আযস্মন্তং নাগসেনং সপরিসং পণীতেন খাদনীযেন ভোজনীযেন সহত্থা সন্তপ্পেত্ৰা সম্পৰারেত্ৰা একমেকং ভিক্খুং একমেকেন দুস্সযুগেন অচ্ছাদেত্ৰা আযস্মন্তং নাগসেনং তিচীৰরেন অচ্ছাদেত্ৰা আযস্মন্তং নাগসেনং এতদৰোচ ‘‘ভন্তে নাগসেন দসহি, ভিক্খূহি সদ্ধিং ইধ নিসীদথ, অৰসেসা গচ্ছন্তূ’’তি.
অথ খো মিলিন্দো রাজা আযস্মন্তং নাগসেনং ভুত্তাৰিং ওনীতপত্তপাণিং ৰিদিত্ৰা অঞ্ঞতরং নীচং আসনং গহেত্ৰা একমন্তং নিসীদি, একমন্তং নিসিন্নো খো মিলিন্দো রাজা আযস্মন্তং নাগসেনং এতদৰোচ ‘‘ভন্তে নাগসেন, কিম্হি হোতি কথাসল্লাপো’’তি? ‘‘অত্থেন মযং, মহারাজ, অত্থিকা, অত্থে হোতু কথাসল্লাপো’’তি.
রাজা আহ ‘‘কিমত্থিযা, ভন্তে নাগসেন, তুম্হাকং পব্বজ্জা, কো চ তুম্হাকং পরমত্থো’’তি. থেরো আহ ‘‘কিন্তি, মহারাজ, ইদং দুক্খং নিরুজ্ঝেয্য, অঞ্ঞঞ্চ দুক্খং ন উপ্পজ্জেয্যাতি. এতদত্থা, মহারাজ, অম্হাকং পব্বজ্জা, অনুপাদা পরিনিব্বানং খো পন অম্হাকং পরমত্থো’’তি.
‘‘কিং পন, ভন্তে নাগসেন, সব্বে এতদত্থায পব্বজন্তী’’তি? ‘‘ন হি, মহারাজ, কেচি এতদত্থায পব্বজন্তি, কেচি রাজাভিনীতা [রাজভীতিতা (সী.)] পব্বজন্তি, কেচি চোরাভিনীতা [চোরভীতিতা (সী.)] পব্বজন্তি, কেচি ইণট্টা পব্বজন্তি, কেচি আজীৰিকত্থায পব্বজন্তি, যে পন সম্মা পব্বজন্তি, তে এতদত্থায পব্বজন্তী’’তি.
‘‘ত্ৰং পন, ভন্তে, এতদত্থায পব্বজিতোসী’’তি? ‘‘অহং খো, মহারাজ, দহরকো সন্তো পব্বজিতো, ন জানামি ইমস্স নামত্থায পব্বজামীতি, অপি চ খো মে এৰং অহোসি ‘পণ্ডিতা ইমে সমণা সক্যপুত্তিযা, তে মং সিক্খাপেস্সন্তী’তি, স্ৰাহং তেহি সিক্খাপিতো জানামি চ পস্সামি চ ‘ইমস্স নামত্থায পব্বজ্জা’’’তি.
‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.
পব্বজ্জপঞ্হো পঞ্চমো.
৬. পটিসন্ধিপঞ্হো
৬. রাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, অত্থি কোচি মতো ন পটিসন্দহতী’’তি. থেরো আহ ‘‘কোচি পটিসন্দহতি, কোচি ন পটিসন্দহতী’’তি. ‘‘কো পটিসন্দহতি, কো ন পটিসন্দহতী’’তি? ‘‘সকিলেসো, মহারাজ, পটিসন্দহতি, নিক্কিলেসো ন পটিসন্দহতী’’তি. ‘‘ত্ৰং পন, ভন্তে নাগসেন, পটিসন্দহিস্সসী’’তি? ‘‘সচে, মহারাজ, সউপাদানো ভৰিস্সামি পটিসন্দহিস্সামি, সচে অনুপাদানো ভৰিস্সামি ন পটিসন্দহিস্সামী’’তি.
‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.
পটিসন্ধিপঞ্হো ছট্ঠো.
৭. যোনিসোমনসিকারপঞ্হো
৭. রাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, যো ন পটিসন্দহতি, ননু সো যোনিসো মনসিকারেন ন পটিসন্দহতী’’তি? ‘‘যোনিসো চ মহারাজ, মনসিকারেন পঞ্ঞায চ অঞ্ঞেহি চ কুসলেহি ধম্মেহী’’তি. ‘‘ননু, ভন্তে, যোনিসো মনসিকারো যেৰ পঞ্ঞা’’তি? ‘‘ন হি, মহারাজ, অঞ্ঞো মনসিকারো, অঞ্ঞা পঞ্ঞা, ইমেসং খো, মহারাজ, অজেল়কগোণমহিংসওট্ঠগদ্রভানম্পি মনসিকারো অত্থি, পঞ্ঞা পন তেসং নত্থী’’তি.
‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.
যোনিসোমনসিকারপঞ্হো সত্তমো.
৮. মনসিকারলক্খণপঞ্হো
৮. রাজা আহ ‘‘কিংলক্খণো, ভন্তে নাগসেন, মনসিকারো, কিংলক্খণা পঞ্ঞা’’তি? ‘‘ঊহনলক্খণো খো, মহারাজ, মনসিকারো, ছেদনলক্খণা পঞ্ঞা’’তি.
‘‘কথং ঊহনলক্খণো মনসিকারো, কথং ছেদনলক্খণা পঞ্ঞা, ওপম্মং করোহী’’তি. ‘‘জানাসি, ত্ৰং মহারাজ, যৰলাৰকে’’তি. ‘‘আম, ভন্তে, জানামী’’তি. ‘‘কথং, মহারাজ, যৰলাৰকা যৰং লুনন্তী’’তি? ‘‘ৰামেন, ভন্তে, হত্থেন যৰকলাপং গহেত্ৰা দক্খিণেন হত্থেন দাত্তং গহেত্ৰা দাত্তেন ছিন্দন্তী’’তি.
‘‘যথা, মহারাজ, যৰলাৰকো ৰামেন হত্থেন যৰকলাপং গহেত্ৰা দক্খিণেন হত্থেন দাত্তং গহেত্ৰা যৰং ছিন্দতি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, যোগাৰচরো মনসিকারেন মানসং গহেত্ৰা পঞ্ঞায কিলেসে ছিন্দতি, এৰং খো, মহারাজ, ঊহনলক্খণো মনসিকারো, এৰং ছেদনলক্খণা পঞ্ঞা’’তি.
‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.
মনসিকারলক্খণপঞ্হো অট্ঠমো.
৯. সীললক্খণপঞ্হো
৯. রাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, যং পনেতং ব্রূসি ‘অঞ্ঞেহি চ কুসলেহি ধম্মেহী’তি, কতমে তে কুসলা ধম্মা’’তি? ‘‘সীলং, মহারাজ, সদ্ধা ৰীরিযং সতি সমাধি, ইমে তে কুসলা ধম্মা’’তি. ‘‘কিংলক্খণং, ভন্তে, সীল’’ন্তি? ‘‘পতিট্ঠানলক্খণং, মহারাজ, সীলং সব্বেসং কুসলানং ধম্মানং, ইন্দ্রিযবলবোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গসতিপট্ঠানসম্মপ্পধানইদ্ধিপাদঝানৰিমোক্খস- মাধিসমাপত্তীনং সীলং পতিট্ঠং, সীলে পতিট্ঠিতো খো, মহারাজ, যোগাৰচরো সীলং নিস্সায সীলে পতিট্ঠায পঞ্চিন্দ্রিযানি ভাৰেতি সদ্ধিন্দ্রিযং ৰীরিযিন্দ্রিযং সতিন্দ্রিযং সমাধিন্দ্রিযং পঞ্ঞিন্দ্রিযন্তি, সব্বে কুসলা ধম্মা ন পরিহাযন্তী’’তি. ‘‘ওপম্মং করোহী’’তি. ‘‘যথা, মহারাজ, যে কেচি বীজগামভূতগামা ৰুড্ঢিং ৰিরূল়্হিং ৰেপুল্লং আপজ্জন্তি, সব্বে তে পথৰিং নিস্সায পথৰিযং পতিট্ঠায ৰুড্ঢিং ৰিরূল়্হিং ৰেপুল্লং আপজ্জন্তি. এৰমেৰ খো, মহারাজ, যোগাৰচরো সীলং নিস্সায সীলে পতিট্ঠায পঞ্চিন্দ্রিযানি ভাৰেতি সদ্ধিন্দ্রিযং ৰীরিযিন্দ্রিযং সতিন্দ্রিযং সমাধিন্দ্রিযং পঞ্ঞিন্দ্রিয’’ন্তি.
‘‘ভিয্যো ওপম্মং করোহী’’তি. ‘‘যথা, মহারাজ, যে কেচি বলকরণীযা কম্মন্তা কযিরন্তি, সব্বে তে পথৰিং নিস্সায পথৰিযং পতিট্ঠায কযিরন্তি. এৰমেৰ খো, মহারাজ, যোগাৰচরো সীলং নিস্সায সীলে পতিট্ঠায পঞ্চিন্দ্রিযানি ভাৰেতি সদ্ধিন্দ্রিযং ৰীরিযিন্দ্রিযং সতিন্দ্রিযং সমাধিন্দ্রিযং পঞ্ঞিন্দ্রিয’’ন্তি.
‘‘ভিয্যো ওপম্মং করোহী’’তি. ‘‘যথা, মহারাজ, নগরৰড্ঢকী নগরং মাপেতুকামো পঠমং নগরট্ঠানং সোধাপেত্ৰা খাণুকণ্টকং অপকড্ঢাপেত্ৰা ভূমিং সমং কারাপেত্ৰা ততো অপরভাগে ৰীথিচতুক্কসিঙ্ঘাটকাদিপরিচ্ছেদেন ৰিভজিত্ৰা নগরং মাপেতি. এৰমেৰ খো, মহারাজ, যোগাৰচরো সীলং নিস্সায সীলে পতিট্ঠায পঞ্চিন্দ্রিযানি ভাৰেতি সদ্ধিন্দ্রিযং ৰীরিযিন্দ্রিযং সতিন্দ্রিযং সমাধিন্দ্রিযং পঞ্ঞিন্দ্রিয’’ন্তি.
‘‘ভিয্যো ওপম্মং করোহী’’তি. ‘‘যথা, মহারাজ, লঙ্ঘকো সিপ্পং দস্সেতুকামো পথৰিং খণাপেত্ৰা সক্খরকথলং অপকড্ঢাপেত্ৰা ভূমিং সমং কারাপেত্ৰা মুদুকায ভূমিযা সিপ্পং দস্সেতি. এৰমেৰ খো, মহারাজ, যোগাৰচরো সীলং নিস্সায সীলে পতিট্ঠায পঞ্চিন্দ্রিযানি ভাৰেতি সদ্ধিন্দ্রিযং ৰীরিযিন্দ্রিযং সতিন্দ্রিযং সমাধিন্দ্রিযং পঞ্ঞিন্দ্রিযন্তি. ভাসিতম্পেতং, মহারাজ, ভগৰতা –
‘‘‘সীলে পতিট্ঠায নরো সপঞ্ঞো, চিত্তং পঞ্ঞঞ্চ ভাৰযং;
আতাপী নিপকো ভিক্খু, সো ইমং ৰিজটযে জট’ন্তি [পস্স সং. নি. ১.২৩].
‘‘‘অযং পতিট্ঠা ধরণীৰ পাণিনং, ইদঞ্চ মূলং কুসলাভিৰুড্ঢিযা;
মুখঞ্চিদং সব্বজিনানুসাসনে, যো সীলক্খন্ধো ৰরপাতিমোক্খিযো’’’তি.
‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.
সীললক্খণপঞ্হো নৰমো.
১০. সম্পসাদনলক্খণসদ্ধাপঞ্হো
১০. রাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, কিংলক্খণা সদ্ধা’’তি? ‘‘সম্পসাদনলক্খণা চ, মহারাজ, সদ্ধা, সম্পক্খন্দনলক্খণা চা’’তি. ‘‘কথং, ভন্তে, সম্পসাদনলক্খণা সদ্ধা’’তি? ‘‘সদ্ধা খো, মহারাজ, উপ্পজ্জমানা নীৰরণে ৰিক্খম্ভেতি, ৰিনীৰরণং চিত্তং হোতি অচ্ছং ৰিপ্পসন্নং অনাৰিলং. এৰং খো, মহারাজ, সম্পসাদনলক্খণা সদ্ধা’’তি.
‘‘ওপম্মং করোহী’’তি. ‘‘যথা, মহারাজ, রাজা চক্কৰত্তী চতুরঙ্গিনিযা সেনায সদ্ধিং অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্নো পরিত্তং উদকং তরেয্য, তং উদকং হত্থীহি চ অস্সেহি চ রথেহি চ পত্তীহি চ খুভিতং ভৰেয্য আৰিলং লুল়িতং কললীভূতং. উত্তিণ্ণো চ রাজা চক্কৰত্তী মনুস্সে আণাপেয্য ‘পানীযং, ভণে, আহরথ, পিৰিস্সামী’তি, রঞ্ঞো চ উদকপ্পসাদকো মণি ভৰেয্য. ‘এৰং দেৰা’তি খো তে মনুস্সা রঞ্ঞো চক্কৰত্তিস্স পটিস্সুত্ৰা তং উদকপ্পসাদকং মণিং উদকে পক্খিপেয্যুং, তস্মিং উদকে পক্খিত্তমত্তে সঙ্খসেৰালপণকং ৰিগচ্ছেয্য, কদ্দমো চ সন্নিসীদেয্য, অচ্ছং ভৰেয্য উদকং ৰিপ্পসন্নং অনাৰিলং. ততো রঞ্ঞো চক্কৰত্তিস্স পানীযং উপনামেয্যুং ‘পিৰতু, দেৰ, পানীয’ন্তি.
‘‘যথা, মহারাজ, উদকং, এৰং চিত্তং দট্ঠব্বং, যথা তে মনুস্সা, এৰং যোগাৰচরো দট্ঠব্বো, যথা সঙ্খসেৰালপণকং কদ্দমো চ, এৰং কিলেসা দট্ঠব্বা. যথা উদকপ্পসাদকো মণি, এৰং সদ্ধা দট্ঠব্বা, যথা উদকপ্পসাদকে মণিম্হি উদকে পক্খিত্তমত্তে সঙ্খসেৰালপণকং ৰিগচ্ছেয্য, কদ্দমো চ সন্নিসীদেয্য, অচ্ছং ভৰেয্য উদকং ৰিপ্পসন্নং অনাৰিলং, এৰমেৰ খো, মহারাজ, সদ্ধা উপ্পজ্জমানা নীৰরণে ৰিক্খম্ভেতি, ৰিনীৰরণং চিত্তং হোতি অচ্ছং ৰিপ্পসন্নং অনাৰিলং, এৰং খো, মহারাজ, সম্পসাদনলক্খণা সদ্ধা’’তি.
‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.
সম্পসাদনলক্খণসদ্ধাপঞ্হো দসমো.
১১. সম্পক্খন্দনলক্খণসদ্ধাপঞ্হো
১১. ‘‘কথং, ভন্তে, সম্পক্খন্দনলক্খণা সদ্ধা’’তি,? ‘‘যথা, মহারাজ, যোগাৰচরো অঞ্ঞেসং চিত্তং ৰিমুত্তং পস্সিত্ৰা সোতাপত্তিফলে ৰা সকদাগামিফলে ৰা অনাগামিফলে ৰা অরহত্তে ৰা সম্পক্খন্দতি যোগং করোতি অপ্পত্তস্স পত্তিযা অনধিগতস্স অধিগমায অসচ্ছিকতস্স সচ্ছিকিরিযায. এৰং খো, মহারাজ, সম্পক্খন্দনলক্খণা সদ্ধা’’তি.
‘‘ওপম্মং করোহী’’তি. ‘‘যথা, মহারাজ, উপরিপব্বতে মহামেঘো অভিপ্পৰস্সেয্য, তং উদকং যথানিন্নং পৰত্তমানং পব্বতকন্দরপদরসাখা পরিপূরেত্ৰা নদিং পরিপূরেয্য, সা উভতো কূলানি সংৰিস্সন্দন্তী গচ্ছেয্য, অথ মহাজনকাযো আগন্ত্ৰা তস্সা নদিযা উত্তানতং ৰা গম্ভীরতং ৰা অজানন্তো ভীতো ৰিত্থতো তীরে তিট্ঠেয্য, অথঞ্ঞতরো পুরিসো আগন্ত্ৰা অত্তনো থামঞ্চ বলঞ্চ সম্পস্সন্তো গাল়্হং কচ্ছং বন্ধিত্ৰা পক্খন্দিত্ৰা তরেয্য, তং তিণ্ণং পস্সিত্ৰা মহাজনকাযোপি তরেয্য. এৰমেৰ খো, মহারাজ, যোগাৰচরো অঞ্ঞেসং চিত্তং ৰিমুত্তং পস্সিত্ৰা সোতাপত্তিফলে ৰা সকদাগামিফলে ৰা অনাগামিফলে ৰা অরহত্তে ৰা সম্পক্খন্দতি যোগং করোতি অপ্পত্তস্স পত্তিযা অনধিগতস্স অধিগমায অসচ্ছিকতস্স সচ্ছিকিরিযায. এৰং খো, মহারাজ, সম্পক্খন্দনলক্খণা সদ্ধাতি. ভাসিতম্পেতং, মহারাজ, ভগৰতা সংযুত্তনিকাযৰরে –
‘‘‘সদ্ধায তরতী ওঘং, অপ্পমাদেন অণ্ণৰং;
ৰীরিযেন দুক্খমচ্চেতি, পঞ্ঞায পরিসুজ্ঝতী’’’তি [পস্স সং. নি. ১.২৪৬].
‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.
সম্পক্খন্দনলক্খণসদ্ধাপঞ্হো একাদসমো.
১২. ৰীরিযলক্খণপঞ্হো
১২. রাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, কিংলক্খণং ৰীরিয’’ন্তি? ‘‘উপত্থম্ভনলক্খণং, মহারাজ, ৰীরিযং, ৰীরিযূপত্থম্ভিতা সব্বে কুসলা ধম্মা ন পরিহাযন্তী’’তি.
‘‘ওপম্মং করোহী’’তি. ‘‘যথা, মহারাজ, পুরিসো গেহে পতন্তে অঞ্ঞেন দারুনা উপত্থম্ভেয্য, উপত্থম্ভিতং সন্তং এৰং তং গেহং ন পতেয্য. এৰমেৰ খো, মহারাজ, উপত্থম্ভনলক্খণং ৰীরিযং, ৰীরিযূপত্থম্ভিতা সব্বে কুসলা ধম্মা ন পরিহাযন্তী’’তি.
‘‘ভিয্যো ওপম্মং করোহী’’তি. ‘‘যথা, মহারাজ, পরিত্তকং সেনং মহতী সেনা ভঞ্জেয্য, ততো রাজা অঞ্ঞমঞ্ঞং অনুস্সারেয্য অনুপেসেয্য অত্তনো পরিত্তকায সেনায বলং অনুপদং দদেয্য, তায সদ্ধিং পরিত্তকা সেনা মহতিং সেনং ভঞ্জেয্য. এৰমেৰ খো, মহারাজ, উপত্থম্ভনলক্খণং ৰীরিযং, ৰীরিযূপত্থম্ভিতা সব্বে কুসলা ধম্মা ন পরিহাযন্তি. ভাসিতম্পেতং, মহারাজ, ভগৰতা – ‘ৰীরিযৰা খো, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো অকুসলং পজহতি, কুসলং ভাৰেতি. সাৰজ্জং পজহতি, অনৰজ্জং ভাৰেতি. সুদ্ধমত্তানং পরিহরতী’’’তি.
‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.
ৰীরিযলক্খণপঞ্হো দ্ৰাদসমো.
১৩. সতিলক্খণপঞ্হো
১৩. রাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, কিংলক্খণা সতী’’তি? ‘‘অপিলাপনলক্খণা, মহারাজ, সতি, উপগ্গণ্হনলক্খণা চা’’তি. ‘‘কথং, ভন্তে, অপিলাপনলক্খণা সতী’’তি? ‘‘সতি, মহারাজ, উপ্পজ্জমানা কুসলাকুসলসাৰজ্জানৰজ্জহীনপ্পণীতকণ্হসুক্কসপ্পটিভাগধম্মে অপিলাপেতি ‘ইমে চত্তারো সতিপট্ঠানা, ইমে চত্তারো সম্মপ্পধানা, ইমে চত্তারো ইদ্ধিপাদা, ইমানি পঞ্চিন্দ্রিযানি, ইমানি পঞ্চ বলানি, ইমে সত্ত বোজ্ঝঙ্গা, অযং অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো, অযং সমথো, অযং ৰিপস্সনা, অযং ৰিজ্জা, অযং ৰিমুত্তী’তি. ততো যোগাৰচরো সেৰিতব্বে ধম্মে সেৰতি, অসেৰিতব্বে ধম্মে ন সেৰতি. ভজিতব্বে ধম্মে ভজতি অভজিত্তব্বে ধম্মে ন ভজতি. এৰং খো, মহারাজ, অপিলাপনলক্খণা সতী’’তি.
‘‘ওপম্মং করোহী’’তি. ‘‘যথা, মহারাজ, রঞ্ঞো চক্কৰত্তিস্স ভণ্ডাগারিকো রাজানং চক্কৰত্তিং সাযং পাতং যসং সরাপেতি ‘এত্তকা, দেৰ, তে হত্থী, এত্তকা অস্সা, এত্তকা রথা, এত্তকা পত্তী, এত্তকং হিরঞ্ঞং, এত্তকং সুৰণ্ণং, এত্তকং সাপতেয্যং, তং দেৰো সরতূ’তি রঞ্ঞো সাপতেয্যং অপিলাপেতি. এৰমেৰ খো, মহারাজ, সতি উপ্পজ্জমানা কুসলাকুসলসাৰজ্জানৰজ্জহীনপ্পণীতকণ্হসুক্কসপ্পটিভাগধম্মে অপিলাপেতি ‘ইমে চত্তারো সতিপট্ঠানা, ইমে চত্তারো সম্মপ্পধানা, ইমে চত্তারো ইদ্ধিপাদা, ইমানি পঞ্চিন্দ্রিযানি, ইমানি পঞ্চ বলানি, ইমে সত্ত বোজ্ঝঙ্গা, অযং অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো, অযং সমথো, অযং ৰিপস্সনা, অযং ৰিজ্জা, অযং ৰিমুত্তী’তি. ততো যোগাৰচরো সেৰিতব্বে ধম্মে সেৰতি, অসেৰিতব্বে ধম্মে ন সেৰতি. ভজিতব্বে ধম্মে ভজতি, অভজিতব্বে ধম্মে ন ভজতি. এৰং খো, মহারাজ, অপিলাপনলক্খণা সতী’’তি.
‘‘কথং, ভন্তে, উপগ্গণ্হনলক্খণা সতী’’তি? ‘‘সতি, মহারাজ, উপ্পজ্জমানা হিতাহিতানং ধম্মানং গতিযো সমন্ৰেতি ‘ইমে ধম্মা হিতা, ইমে ধম্মা অহিতা. ইমে ধম্মা উপকারা, ইমে ধম্মা অনুপকারা’তি. ততো যোগাৰচরো অহিতে ধম্মে অপনুদেতি, হিতে ধম্মে উপগ্গণ্হাতি. অনুপকারে ধম্মে অপনুদেতি, উপকারে ধম্মে উপগ্গণ্হাতি. এৰং খো, মহারাজ, উপগ্গণ্হনলক্খণা সতী’’তি.
‘‘ওপম্মং করোহী’’তি. ‘‘যথা, মহারাজ, রঞ্ঞো চক্কৰত্তিস্স পরিণাযকরতনং রঞ্ঞো হিতাহিতে জানাতি ‘ইমে রঞ্ঞো হিতা, ইমে অহিতা. ইমে উপকারা, ইমে অনুপকারা’তি. ততো অহিতে অপনুদেতি, হিতে উপগ্গণ্হাতি. অনুপকারে অপনুদেতি, উপকারে উপগ্গণ্হাতি. এৰমেৰ খো, মহারাজ, সতি উপ্পজ্জমানা হিতাহিতানং ধম্মানং গতিযো সমন্ৰেতি ‘ইমে ধম্মা হিতা, ইমে ধম্মা অহিতা. ইমে ধম্মা উপকারা, ইমে ধম্মা অনুপকারা’তি. ততো যোগাৰচরো অহিতে ধম্মে অপনুদেতি, হিতে ধম্মে উপগ্গণ্হা’তি. অনুপকারে ধম্মে অপনুদেতি, উপকারে দম্মে উপগ্গণ্হাতি. এৰং খো, মহারাজ, উপগ্গণ্হনলক্খণা সতি. ভাসিতম্পেতং, মহারাজ, ভগৰতা – ‘সতিঞ্চ খ্ৰাহং, ভিক্খৰে, সব্বত্থিকং ৰদামী’’’তি.
‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.
সতিলক্খণপঞ্হো তেরসমো.
১৪. সমাধিপঞ্হো
১৪. রাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, কিংলক্খণো সমাধী’’তি? ‘‘পমুখলক্খণো, মহারাজ, সমাধি, যে কেচি কুসলা ধম্মা, সব্বে তে সমাধিপমুখা হোন্তি সমাধিনিন্না সমাধিপোণা সমাধিপব্ভারা’’তি.
‘‘ওপম্মং করোহী’’তি. ‘‘যথা, মহারাজ, কূটাগারস্স যা যাচি গোপানসিযো, সব্বা তা কূটঙ্গমা হোন্তি কূটনিন্না কূটসমোসরণা, কূটং তাসং অগ্গমক্খাযতি. এৰমেৰ খো, মহারাজ, যে কেচি কুসলা ধম্মা, সব্বে তে সমাধিপমুখা হোন্তি সমাধিনিন্না সমাধিপোণা সমাধিপব্ভারাতি.
‘‘ভিয্যো ওপম্মং করোহী’’তি. ‘‘যথা, মহারাজ, কোচি রাজা চতুরঙ্গিনিযা সেনায সদ্ধিং সঙ্গামং ওতরেয্য, সব্বাৰ সেনা হত্থী চ অস্সা চ রথা চ পত্তী চ তপ্পমুখা [তম্পমুখা (স্যা. ক.)] ভৰেয্যুং তন্নিন্না তপ্পোণা তপ্পব্ভারা তং যেৰ অনুপরিযাযেয্যুং. এৰমেৰ খো, মহারাজ, যে কেচি কুসলা ধম্মা, সব্বে তে সমাধিপমুখা হোন্তি সমাধিনিন্না সমাধিপোণা সমাধিপব্ভারা. এৰং খো, মহারাজ, পমুখলক্খণো সমাধি. ভাসিতম্পেতং, মহারাজ, ভগৰতা – ‘‘সমাধিং, ভিক্খৰে, ভাৰেথ, সমাহিতো, ভিক্খৰে, ভিক্খু যথাভূতং পজানাতী’’তি.
‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.
সমাধিপঞ্হো চুদ্দসমো.
১৫. পঞ্ঞালক্খণপঞ্হো
১৫. রাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, কিংলক্খণা পঞ্ঞা’’তি? ‘‘পুব্বেৰ খো, মহারাজ, মযা ৰুত্তং ‘ছেদনলক্খণা পঞ্ঞা’তি, অপি চ ওভাসনলক্খণা পঞ্ঞা’’তি. ‘‘কথং, ভন্তে, ওভাসনলক্খণা পঞ্ঞা’’তি? ‘‘পঞ্ঞা, মহারাজ, উপ্পজ্জমানা অৰিজ্জন্ধকারং ৰিধমেতি, ৰিজ্জোভাসং জনেতি, ঞাণালোকং ৰিদংসেতি, অরিযসচ্চানি পাকটানি করোতি. ততো যোগাৰচরো ‘অনিচ্চ’ন্তি ৰা ‘দুক্খ’ন্তি ৰা ‘অনত্তা’তি ৰা সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতী’’তি.
‘‘ওপম্মং করোহী’’তি. ‘‘যথা, মহারাজ, পুরিসো অন্ধকারে গেহে পদীপং পৰেসেয্য, পৰিট্ঠো পদীপো অন্ধকারং ৰিধমেতি, ওভাসং জনেতি, আলোকং ৰিদংসেতি, রূপানি পাকটানি করোতি. এৰমেৰ খো, মহারাজ, পঞ্ঞা উপ্পজ্জমানা অৰিজ্জন্ধকারং ৰিধমেতি, ৰিজ্জোভাসং জনেতি, ঞাণালোকং ৰিদংসেতি, অরিযসচ্চানি পাকটানি করোতি. ততো যোগাৰচরো ‘অনিচ্চ’ন্তি ৰা ‘দুক্খ’ন্তি ৰা ‘অনত্তা’তি ৰা সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি. এৰং খো, মহারাজ, ওভাসনলক্খণা পঞ্ঞা’’তি.
‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.
পঞ্ঞালক্খণপঞ্হো পন্নরসমো.
১৬. নানাধম্মানং এককিচ্চঅভিনিপ্ফাদনপঞ্হো
১৬. রাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, ইমে ধম্মা নানা সন্তা একং অত্থং অভিনিপ্ফাদেন্তী’’তি? ‘‘আম, মহারাজ, ইমে ধম্মা নানা সন্তা একং অত্থং অভিনিপ্ফাদেন্তি, কিলেসে হনন্তী’’তি.
‘‘কথং, ভন্তে, ইমে ধম্মা নানা সন্তা একং অত্থং অভিনিপ্ফাদেন্তি, কিলেসে হনন্তি? ওপম্মং করোহী’’তি. ‘‘যথা, মহারাজ, সেনা নানা সন্তা হত্থী চ অস্সা চ রথা চ পত্তী চ একং অত্থং অভিনিপ্ফাদেন্তি, সঙ্গামে পরসেনং অভিৰিজিনন্তি. এৰমেৰ খো, মহারাজ, ইমে ধম্মা নানা সন্তা একং অত্থং অভিনিপ্ফাদেন্তি, কিলেসে হনন্তী’’তি.
‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.
নানাধম্মানং এককিচ্চঅভিনিপ্ফাদনপঞ্হো সোল়সমো.
মহাৰগ্গো পঠমো.
ইমস্মিং ৰগ্গে সোল়স পঞ্হা.
২. অদ্ধানৰগ্গো
১. ধম্মসন্ততিপঞ্হো
১. রাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, যো উপ্পজ্জতি, সো এৰ সো, উদাহু অঞ্ঞো’’তি? থেরো আহ ‘‘ন চ সো, ন চ অঞ্ঞো’’তি.
‘‘ওপম্মং করোহী’’তি. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, মহারাজ, যদা ত্ৰং দহরো তরুণো মন্দো উত্তানসেয্যকো অহোসি, সো যেৰ ত্ৰং এতরহি মহন্তো’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, অঞ্ঞো সো দহরো তরুণো মন্দো উত্তানসেয্যকো অহোসি, অঞ্ঞো অহং এতরহি মহন্তো’’তি. ‘‘এৰং সন্তে খো, মহারাজ, মাতাতিপি ন ভৰিস্সতি, পিতাতিপি ন ভৰিস্সতি, আচরিযোতিপি ন ভৰিস্সতি, সিপ্পৰাতিপি ন ভৰিস্সতি, সীলৰাতিপি ন ভৰিস্সতি, পঞ্ঞৰাতিপি ন ভৰিস্সতি. কিং নু খো, মহারাজ, অঞ্ঞা এৰ কললস্স মাতা, অঞ্ঞা অব্বুদস্স মাতা, অঞ্ঞা পেসিযা মাতা, অঞ্ঞা ঘনস্স মাতা, অঞ্ঞা খুদ্দকস্স মাতা, অঞ্ঞা মহন্তস্স মাতা, অঞ্ঞো সিপ্পং সিক্খতি, অঞ্ঞো সিক্খিতো ভৰতি, অঞ্ঞো পাপকম্মং করোতি, অঞ্ঞস্স হত্থপাদা ছিজ্জন্তী’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে. ত্ৰং পন, ভন্তে, এৰং ৰুত্তে কিং ৰদেয্যাসী’’তি? থেরো আহ ‘‘অহঞ্ঞেৰ খো, মহারাজ, দহরো অহোসিং তরুণো মন্দো উত্তানসেয্যকো, অহঞ্ঞেৰ এতরহি মহন্তো, ইমমেৰ কাযং নিস্সায সব্বে তে একসঙ্গহিতা’’তি.
‘‘ভিয্যো ওপম্মং করোহী’’তি. ‘‘যথা, মহারাজ, কোচিদেৰ পুরিসো পদীপং পদীপেয্য, কিং সো সব্বরত্তিং পদীপেয্যা’’তি? ‘‘আম, ভন্তে, সব্বরত্তিং পদীপেয্যা’’তি. ‘‘কিং নু খো, মহারাজ, যা পুরিমে যামে অচ্চি, সা মজ্ঝিমে যামে অচ্চী’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘যা মজ্ঝিমে যামে অচ্চি, সা পচ্ছিমে যামে অচ্চী’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘কিং নু খো, মহারাজ, অঞ্ঞো সো অহোসি পুরিমে যামে পদীপো, অঞ্ঞো মজ্ঝিমে যামে পদীপো, অঞ্ঞো পচ্ছিমে যামে পদীপো’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে, তং যেৰ নিস্সায সব্বরত্তিং পদীপিতো’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, মহারাজ, ধম্মসন্ততি সন্দহতি, অঞ্ঞো উপ্পজ্জতি, অঞ্ঞো নিরুজ্ঝতি, অপুব্বং অচরিমং ৰিয সন্দহতি, তেন ন চ সো, ন চ অঞ্ঞো, পুরিমৰিঞ্ঞাণে পচ্ছিমৰিঞ্ঞাণং সঙ্গহং গচ্ছতী’’তি.
‘‘ভিয্যো ওপম্মং করোহী’’তি. ‘‘যথা, মহারাজ, খীরং দুয্হমানং কালন্তরেন দধি পরিৰত্তেয্য, দধিতো নৰনীতং, নৰনীততো ঘতং পরিৰত্তেয্য, যো নু খো, মহারাজ, এৰং ৰদেয্য ‘যং যেৰ খীরং তং যেৰ দধি, যং যেৰ দধি তং যেৰ নৰনীতং, যং যেৰ নৰনীতং তং যেৰ ঘত’ন্তি, সম্মা নু খো সো, মহারাজ, ৰদমানো ৰদেয্যা’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে, তংযেৰ নিস্সায সম্ভূত’’ন্তি. ‘‘এৰমেৰ খো, মহারাজ, ধম্মসন্ততি সন্দহতি, অঞ্ঞো উপ্পজ্জতি, অঞ্ঞো নিরুজ্ঝতি, অপুব্বং অচরিমং ৰিয সন্দহতি, তেন ন চ সো, ন চ অঞ্ঞো, পুরিমৰিঞ্ঞাণে পচ্ছিমৰিঞ্ঞাণং সঙ্গহং গচ্ছতী’’তি.
‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.
ধম্মসন্ততিপঞ্হো পঠমো.
২. পটিসন্দহনপঞ্হো
২. রাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, যো ন পটিসন্দহতি, জানাতি সো ‘ন পটিসন্দহিস্সামী’তি? ‘‘আম, মহারাজ, যো ন পটিসন্দহতি, জানাতি সো ‘ন পটিসন্দহিস্সামী’তি. ‘‘কথং, ভন্তে, জানাতী’’তি? ‘‘যো হেতু যো পচ্চযো, মহারাজ, পটিসন্দহনায, তস্স হেতুস্স তস্স পচ্চযস্স উপরমা জানাতি সো ‘ন পটিসন্দহিস্সামী’’’তি.
‘‘ওপম্মং করোহী’’তি. ‘‘যথা, মহারাজ, কস্সকো গহপতিকো কসিত্ৰা চ ৰপিত্ৰা চ ধঞ্ঞাগারং পরিপূরেয্য. সো অপরেন সমযেন নেৰ কস্সেয্য ন ৰপ্পেয্য, যথাসম্ভতঞ্চ ধঞ্ঞং পরিভুঞ্জেয্য ৰা ৰিসজ্জেয্য ৰা যথা পচ্চযং ৰা করেয্য, জানেয্য সো, মহারাজ, কস্সকো গহপতিকো ‘ন মে ধঞ্ঞাগারং পরিপূরেস্সতী’তি? ‘‘আম, ভন্তে, জানেয্যা’’তি. ‘‘কথং জানেয্যা’’তি? ‘‘যো হেতু যো পচ্চযো ধঞ্ঞাগারস্স পরিপূরণায, তস্স হেতুস্স তস্স পচ্চযস্স উপরমা জানাতি ‘ন মে ধঞ্ঞাগারং পরিপূরেস্সতী’’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, মহারাজ, যো হেতু যো পচ্চযো পটিসন্দহনায, তস্স হেতুস্স তস্স পচ্চযস্স উপরমা জানাতি সো ‘ন পটিসন্দহিস্সামী’তি.
‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.
পটিসন্দহনপঞ্হো দুতিযো.
৩. ঞাণপঞ্ঞাপঞ্হো
৩. রাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, যস্স ঞাণং উপ্পন্নং, তস্স পঞ্ঞা উপ্পন্না’’তি? ‘‘আম, মহারাজ, যস্স ঞাণং উপ্পন্নং, তস্স পঞ্ঞা উপ্পন্না’’তি. ‘‘কিং, ভন্তে, যঞ্ঞেৰ ঞাণং সা যেৰ পঞ্ঞা’’তি? ‘‘আম, মহারাজ, যঞ্ঞেৰ ঞাণং সা যেৰ পঞ্ঞা’’তি. ‘‘যস্স পন, ভন্তে, তঞ্ঞেৰ ঞাণং সা যেৰ পঞ্ঞা উপ্পন্না, কিং সম্মুয্হেয্য সো, উদাহু ন সম্মুয্হেয্যা’’তি? ‘‘কত্থচি, মহারাজ, সম্মুয্হেয্য, কত্থচি ন সম্মুয্হেয্যা’’তি. ‘‘কুহিং, ভন্তে, সম্মুয্হেয্যা’’তি? ‘‘অঞ্ঞাতপুব্বেসু ৰা, মহারাজ, সিপ্পট্ঠানেসু, অগতপুব্বায ৰা দিসায, অস্সুতপুব্বায ৰা নামপঞ্ঞত্তিযা সম্মুয্হেয্যা’’তি. ‘‘কুহিং ন সম্মুয্হেয্যা’’তি? ‘‘যং খো পন, মহারাজ, তায পঞ্ঞায কতং ‘অনিচ্চ’ন্তি ৰা ‘দুক্খ’ন্তি ৰা ‘অনত্তা’তি ৰা, তহিং ন সম্মুয্হেয্যা’’তি. ‘‘মোহো পনস্স, ভন্তে, কুহিং গচ্ছতী’’তি? ‘‘মোহো খো, মহারাজ, ঞাণে উপ্পন্নমত্তে তত্থেৰ নিরুজ্ঝতী’’তি.
‘‘ওপম্মং করোহী’’তি. ‘‘যথা, মহারাজ, কোচিদেৰ পুরিসো অন্ধকারগেহে পদীপং আরোপেয্য, ততো অন্ধকারো নিরুজ্ঝেয্য, আলোকো পাতুভৰেয্য. এৰমেৰ খো, মহারাজ, ঞাণে উপ্পন্নমত্তে মোহো তত্থেৰ নিরুজ্ঝতী’’তি.
‘‘পঞ্ঞা পন, ভন্তে, কুহিং গচ্ছতী’’তি? ‘‘পঞ্ঞাপি খো, মহারাজ, সকিচ্চযং কত্ৰা তত্থেৰ নিরুজ্ঝতি, যং পন তায পঞ্ঞায কতং ‘অনিচ্চ’ন্তি ৰা ‘দুক্খ’ন্তি ৰা ‘অনত্তা’তি ৰা, তং ন নিরুজ্ঝতী’’তি.
‘‘ভন্তে নাগসেন, যং পনেতং ব্রূসি ‘পঞ্ঞা সকিচ্চযং কত্ৰা তত্থেৰ নিরুজ্ঝতি, যং পন তায পঞ্ঞায কতং ‘অনিচ্চ’ন্তি ৰা ‘দুক্খ’ন্তি ৰা ‘অনত্তা’তি ৰা, তং ন নিরুজ্ঝতী’তি, তস্স ওপম্মং করোহী’’তি. ‘‘যথা, মহারাজ, যো কোচি পুরিসো রত্তিং লেখং পেসেতুকামো লেখকং পক্কোসাপেত্ৰা পদীপং আরোপেত্ৰা লেখং লিখাপেয্য, লিখিতে পন লেখে পদীপং ৰিজ্ঝাপেয্য, ৰিজ্ঝাপিতেপি পদীপে লেখং ন ৰিনস্সেয্য. এৰমেৰ খো, মহারাজ, পঞ্ঞা সকিচ্চযং কত্ৰা তত্থেৰ নিরুজ্ঝতি, যং পন তায পঞ্ঞায কতং ‘অনিচ্চ’ন্তি ৰা ‘দুক্খ’ন্তি ৰা ‘অনত্তা’তি ৰা, তং ন নিরুজ্ঝতী’’তি.
‘‘ভিয্যো ওপম্মং করোহী’’তি. ‘‘যথা, মহারাজ, পুরত্থিমেসু জনপদেসু মনুস্সা অনুঘরং পঞ্চ পঞ্চ উদকঘটকানি ঠপেন্তি আলিম্পনং ৰিজ্ঝাপেতুং, ঘরে পদিত্তে তানি পঞ্চ উদকঘটকানি ঘরস্সূপরি খিপন্তি, ততো অগ্গি ৰিজ্ঝাযতি, কিং নু খো, মহারাজ, তেসং মনুস্সানং এৰং হোতি ‘পুন তেহি ঘটেহি ঘটকিচ্চং করিস্সামা’’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, অলং তেহি ঘটেহি, কিং তেহি ঘটেহী’’তি? ‘‘যথা, মহারাজ, পঞ্চ উদকঘটকানি, এৰং পঞ্চিন্দ্রিযানি দট্ঠব্বানি সদ্ধিন্দ্রিযং ৰীরিযিন্দ্রিযং সতিন্দ্রিযং সমাধিন্দ্রিযং পঞ্ঞিন্দ্রিযং. যথা তে মনুস্সা, এৰং যোগাৰচরো দট্ঠব্বো. যথা অগ্গি, এৰং কিলেসা দট্ঠব্বা. যথা পঞ্চহি উদকঘটকেহি অগ্গি ৰিজ্ঝাপীযতি, এৰং পঞ্চিন্দ্রিযেহি কিলেসা ৰিজ্ঝাপিযন্তি, ৰিজ্ঝাপিতাপি কিলেসা ন পুন সম্ভৰন্তি. এৰমেৰ খো, মহারাজ, পঞ্ঞা সকিচ্চযং কত্ৰা তত্থেৰ নিরুজ্ঝতি, যং পন তায পঞ্ঞায কতং ‘অনিচ্চ’ন্তি ৰা ‘দুক্খ’ন্তি ৰা ‘অনত্তা’তি ৰা, তং ন নিরুজ্ঝতী’’তি.
‘‘ভিয্যো ওপম্মং করোহী’’তি. ‘‘যথা, মহারাজ, ৰেজ্জো পঞ্চমূলভেসজ্জানি গহেত্ৰা গিলানকং উপসঙ্কমিত্ৰা তানি পঞ্চমূলভেসজ্জানি পিসিত্ৰা [পিংসিত্ৰা (সী. পী.)] গিলানকং পাযেয্য, তেহি চ দোসা নিদ্ধমেয্যুং, কিং নু খো, মহারাজ, তস্স ৰেজ্জস্স এৰং হোতি ‘পুন তেহি পঞ্চমূলভেসজ্জেহি ভেসজ্জকিচ্চং করিস্সামী’’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, অলং তেহি পঞ্চমূলভেসজ্জেহি, কিং তেহি পঞ্চমূলভেসজ্জেহী’’তি? ‘‘যথা, মহারাজ, পঞ্চমূলভেসজ্জানি, এৰং পঞ্চিন্দ্রিযানি দট্ঠব্বানি সদ্ধিন্দ্রিযং ৰীরিযিন্দ্রিযং সতিন্দ্রিযং সমাধিন্দ্রিযং পঞ্ঞিন্দ্রিযং, যথা ৰেজ্জো, এৰং যোগাৰচরো দট্ঠব্বো. যথা ব্যাধি, এৰং কিলেসা দট্ঠব্বা. যথা ব্যাধিতো পুরিসো, এৰং পুথুজ্জনো দট্ঠব্বো. যথা পঞ্চমূলভেসজ্জেহি গিলানস্স দোসা নিদ্ধন্তা, দোসে নিদ্ধন্তে গিলানো অরোগো হোতি, এৰং পঞ্চিন্দ্রিযেহি কিলেসা নিদ্ধমীযন্তি, নিদ্ধমিতা চ কিলেসা ন পুন সম্ভৰন্তি. এৰমেৰ খো, মহারাজ, পঞ্ঞা সকিচ্চযং কত্ৰা তত্থেৰ নিরুজ্ঝতি, যং পন তায পঞ্ঞায কতং ‘অনিচ্চ’ন্তি ৰা ‘দুক্খ’ন্তি ৰা ‘অনত্তা’তি ৰা, তং ন নিরুজ্ঝতী’’তি.
‘‘ভিয্যো ওপম্মং করোহী’’তি. ‘‘যথা, মহারাজ, সঙ্গামাৰচরো যোধো পঞ্চ কণ্ডানি গহেত্ৰা সঙ্গামং ওতরেয্য পরসেনং ৰিজেতুং, সো সঙ্গামগতো তানি পঞ্চ কণ্ডানি খিপেয্য, তেহি চ পরসেনা ভিজ্জেয্য, কিং নু খো, মহারাজ, তস্স সঙ্গামাৰচরস্স যোধস্স এৰং হোতি ‘পুন তেহি কণ্ডেহি কণ্ডকিচ্চং করিস্সামী’’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, অলং তেহি কণ্ডেহি, কিং তেহি কণ্ডেহী’’তি? ‘‘যথা, মহারাজ, পঞ্চ কণ্ডানি, এৰং পঞ্চিন্দ্রিযানি দট্ঠব্বানি সদ্ধিন্দ্রিযং ৰীরিযিন্দ্রিযং সতিন্দ্রিযং সমাধিন্দ্রিযং পঞ্ঞিন্দ্রিযং. যথা, মহারাজ, সঙ্গামাৰচরো যোধো, এৰং যোগাৰচরো দট্ঠব্বো. যথা পরসেনা, এৰং কিলেসা দট্ঠব্বা. যথা পঞ্চহি কণ্ডেহি পরসেনা ভিজ্জতি, এৰং পঞ্চিন্দ্রিযেহি কিলেসা ভিজ্জন্তি, ভগ্গা চ কিলেসা ন পুন সম্ভৰন্তি. এৰমেৰ খো, মহারাজ, পঞ্ঞা সকিচ্চযং কত্ৰা তত্থেৰ নিরুজ্ঝতি, যং পন তায পঞ্ঞায কতং ‘অনিচ্চ’ন্তি ৰা ‘দুক্খ’ন্তি ৰা ‘অনত্তা’তি ৰা, তং ন নিরুজ্ঝতী’’তি.
‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.
ঞাণপঞ্ঞাপঞ্হো ততিযো.
৪. পটিসন্দহনপুগ্গলৰেদিযনপঞ্হো
৪. রাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, যো ন পটিসন্দহতি, ৰেদেতি সো কিঞ্চি দুক্খং ৰেদন’’ন্তি? থেরো আহ ‘‘কিঞ্চি ৰেদেতি, কিঞ্চি ন ৰেদেতী’’তি. ‘‘কিং ৰেদেতি, কিং ন ৰেদেতী’’তি? ‘‘কাযিকং, মহারাজ, ৰেদনং ৰেদেতি, চেতসিকং ৰেদনং ন ৰেদেতী’’তি. ‘‘কথং, ভন্তে, কাযিকং ৰেদনং ৰেদেতি, কথং চেতসিকং ৰেদনং ন ৰেদেতী’’তি? ‘‘যো হেতু যো পচ্চযো কাযিকায দুক্খৰেদনায উপ্পত্তিযা, তস্স হেতুস্স তস্স পচ্চযস্স অনুপরমা কাযিকং দুক্খৰেদনং ৰেদেতি, যো হেতু যো পচ্চযো চেতসিকায দুক্খৰেদনায উপ্পত্তিযা, তস্স হেতুস্স তস্স পচ্চযস্স উপরমা চেতসিকং দুক্খৰেদনং ন ৰেদেতি. ভাসিতম্পেতং, মহারাজ, ভগৰতা – ‘সো একং ৰেদনং ৰেদেতি কাযিকং ন চেতসিক’’’ন্তি.
‘‘ভন্তে নাগসেন, যো দুক্খং ৰেদনং ৰেদেতি, কস্মা সো ন পরিনিব্বাযতী’’তি? ‘‘নত্থি, মহারাজ, অরহতো অনুনযো ৰা পটিঘো ৰা, ন চ অরহন্তো অপক্কং পাতেন্তি পরিপাকং আগমেন্তি পণ্ডিতা. ভাসিতম্পেতং, মহারাজ, থেরেন সারিপুত্তেন ধম্মসেনাপতিনা –
‘‘‘নাভিনন্দামি মরণং, নাভিনন্দামি জীৰিতং;
কালঞ্চ পটিকঙ্খামি, নিব্বিসং ভতকো যথা.
‘‘‘নাভিনন্দামি মরণং, নাভিনন্দামি জীৰিতং;
কালঞ্চ পটিকঙ্খামি, সম্পজানো পতিস্সতো’’’তি.
‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি [পস্স থেরগা. ৬৫৪].
পটিসন্দহনপুগ্গলৰেদিযনপঞ্হো চতুত্থো.
৫. ৰেদনাপঞ্হো
৫. রাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, সুখা ৰেদনা কুসলা ৰা অকুসলা ৰা অব্যাকতা ৰা’’তি? ‘‘সিযা, মহারাজ, কুসলা, সিযা অকুসলা, সিযা অব্যাকতা’’তি. ‘‘যদি, ভন্তে, কুসলা ন দুক্খা, যদি দুক্খা ন কুসলা, কুসলং দুক্খন্তি নুপ্পজ্জতী’’তি. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, মহারাজ, ইধ পুরিসস্স হত্থে তত্তং অযোগুল়ং নিক্খিপেয্য, দুতিযে হত্থে সীতং হিমপিণ্ডং নিক্খিপেয্য, কিং নু খো, মহারাজ, উভোপি তে দহেয্যু’’ন্তি? ‘‘আম, ভন্তে, উভোপি তে দহেয্যু’’ন্তি. ‘‘কিং নু খো, তে মহারাজ, উভোপি উণ্হা’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘কিং পন তে, মহারাজ, উভোপি সীতলা’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘আজানাহি নিগ্গহং যদি তত্তং দহতি, ন চ তে উভোপি উণ্হা, তেন নুপ্পজ্জতি. যদি সীতলং দহতি, ন চ তে উভোপি সীতলা, তেন নুপ্পজ্জতি. কিস্স পন তে, মহারাজ, উভোপি দহন্তি, ন চ তে উভোপি উণ্হা, ন চ তে উভোপি সীতলা? একং উণ্হং, একং সীতলং, উভোপি তে দহন্তি, তেন নুপ্পজ্জতী’’তি. ‘‘নাহং পটিবলো তযা ৰাদিনা সদ্ধিং সল্লপিতুং, সাধু অত্থং জপ্পেহী’’তি. ততো থেরো অভিধম্মসংযুত্তায কথায রাজানং মিলিন্দং সঞ্ঞাপেসি –
‘‘ছযিমানি, মহারাজ, গেহনিস্সিতানি সোমনস্সানি, ছ নেক্খম্মনিস্সিতানি সোমনস্সানি, ছ গেহনিস্সিতানি দোমনস্সানি, ছ নেক্খম্মনিস্সিতানি দোমনস্সানি, ছ গেহনিস্সিতা উপেক্খা, ছ নেক্খম্মনিস্সিতা উপেক্খাতি, ইমানি ছ ছক্কানি, অতীতাপি ছত্তিংসৰিধা ৰেদনা, অনাগতাপি ছত্তিংসৰিধা ৰেদনা, পচ্চুপ্পন্নাপি ছত্তিংসৰিধা ৰেদনা, তদেকজ্ঝং অভিসঞ্ঞুহিত্ৰা অভিসম্পিণ্ডেত্ৰা অট্ঠসতং ৰেদনা হোন্তী’’তি.
‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.
ৰেদনাপঞ্হো পঞ্চমো.
৬. নামরূপএকত্তনানত্তপঞ্হো
৬. রাজা আহ ‘‘ভন্তে নাগসেন, কো পটিসন্দহতী’’তি? থেরো আহ ‘‘নামরূপং খো, মহারাজ, পটিসন্দহতী’’তি. ‘‘কিং ইমং যেৰ নামরূপং পটিসন্দহতী’’তি? ‘‘ন খো, মহারাজ, ইমং যেৰ নামরূপং পটিসন্দহতি, ইমিনা পন, মহারাজ, নামরূপেন কম্মং করোতি সোভনং ৰা পাপকং ৰা, তেন কম্মেন অঞ্ঞং নামরূপং পটিসন্দহতী’’তি. ‘‘যদি, ভন্তে, ন ইমং যেৰ নামরূপং পটিসন্দহতি, ননু সো মুত্তো ভৰিস্সতি পাপকেহি কম্মেহী’’তি? থেরো আহ ‘‘যদি ন পটিসন্দহেয্য, মুত্তো ভৰেয্য পাপকেহি কম্মেহি. যস্মা চ খো, মহারাজ, পটিসন্দহতি, তস্মা ন মুত্তো পাপকেহি কম্মেহী’’তি.
‘‘ওপম্মং করোহী’’তি. ‘‘যথা, মহারাজ, কোচিদেৰ পুরিসো অঞ্ঞতরস্স পুরিসস্স অম্বং অৰহরেয্য, তমেনং অম্বসামিকো গহেত্ৰা রঞ্ঞো দস্সেয্য ‘ইমিনা দেৰ পুরিসেন ময্হং অম্বা অৰহটা’তি, সো এৰং ৰদেয্য ‘নাহং, দেৰ, ইমস্স অম্বে অৰহরামি, অঞ্ঞে তে অম্বা, যে ইমিনা রোপিতা, অঞ্ঞে তে অম্বা, যে মযা অৰহটা, নাহং দণ্ডপ্পত্তো’তি. কিং নু খো সো, মহারাজ, পুরিসো দণ্ডপ্পত্তো ভৰেয্যা’’তি? ‘‘আম, ভন্তে, দণ্ডপ্পত্তো ভৰেয্যা’’তি. ‘‘কেন কারণেনা’’তি? ‘‘কিঞ্চাপি সো এৰং ৰদেয্য, পুরিমং, ভন্তে, অম্বং অপ্পচ্চক্খায পচ্ছিমেন অম্বেন সো পুরিসো দণ্ডপ্পত্তো ভৰেয্যা’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, মহারাজ, ইমিনা নামরূপেন কম্মং করোতি সোভনং ৰা পাপকং ৰা, তেন কম্মেন অঞ্ঞং নামরূপং পটিসন্দহতি, তস্মা ন মুত্তো পাপকেহি কম্মেহী’’তি.
‘‘ভিয্যো ওপম্মং করোহী’’তি. ‘‘যথা, মহারাজ, কোচিদেৰ পুরিসো অঞ্ঞতরস্স পুরিসস্স সালিং অৰহরেয্য…পে… উচ্ছুং অৰহরেয্য…পে… যথা মহারাজ কোচি পুরিসো হেমন্তকালে অগ্গিং জালেত্ৰা ৰিসিব্বেত্ৰা [ৰিসীৰেত্ৰা (সী. পী.)] অৰিজ্ঝাপেত্ৰা পক্কমেয্য, অথ খো সো অগ্গি অঞ্ঞতরস্স পুরিসস্স খেত্তং ডহেয্য [উপডহেয্য (ক.)], তমেনং খেত্তসামিকো গহেত্ৰা রঞ্ঞো দস্সেয্য ‘ইমিনা, দেৰ, পুরিসেন ময্হং খেত্তং দড্ঢ’ন্তি. সো এৰং ৰদেয্য ‘নাহং, দেৰ, ইমস্স খেত্তং ঝাপেমি, অঞ্ঞো সো অগ্গি, যো মযা অৰিজ্ঝাপিতো, অঞ্ঞো সো অগ্গি, যেনিমস্স খেত্তং দড্ঢং, নাহং দণ্ডপ্পত্তো’তি. কিং নু খো সো, মহারাজ, পুরিসো দণ্ডপ্পত্তো ভৰেয্যা’’তি? ‘‘আম, ভন্তে, দণ্ডপ্পত্তো ভৰেয্যা’’তি. ‘‘কেন কারণেনা’’তি? ‘‘কিঞ্চাপি সো এৰং ৰদেয্য, পুরিমং, ভন্তে, অগ্গিং অপ্পচ্চক্খায পচ্ছিমেন অগ্গিনা সো পুরিসো দণ্ডপ্পত্তো ভৰেয্যা’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, মহারাজ, ইমিনা নামরূপেন কম্মং করোতি সোভনং ৰা পাপকং ৰা, তেন কম্মেন অঞ্ঞং নামরূপং পটিসন্দহতি, তস্মা ন মুত্তো পাপকেহি কম্মেহী’’তি.
‘‘ভিয্যো ওপম্মং করোহী’’তি. ‘‘যথা, মহারাজ, কোচিদেৰ পুরিসো পদীপং আদায পাসাদং অভিরূহিত্ৰা ভুঞ্জেয্য, পদীপো ঝাযমানো তিণং ঝাপেয্য, তিণং ঝাযমানং ঘরং ঝাপেয্য, ঘরং ঝাযমানং গামং ঝাপেয্য, গামজনো তং পুরিসং গহেত্ৰা এৰং ৰদেয্য ‘কিস্স ত্ৰং, ভো পুরিস, গামং ঝাপেসী’তি, সো এৰং ৰদেয্য ‘নাহং, ভো, গামং ঝাপেমি, অঞ্ঞো সো পদীপগ্গি, যস্সাহং আলোকেন ভুঞ্জিং, অঞ্ঞো সো অগ্গি, যেন গামো ঝাপিতো’তি, তে ৰিৰদমানা তৰ সন্তিকে আগচ্ছেয্যুং, কস্স ত্ৰং, মহারাজ, অট্টং [অত্থং (সী. পী.)] ধারেয্যাসী’’তি? ‘‘গামজনস্স ভন্তে’’তি. ‘‘কিং কারণা’’তি? ‘‘কিঞ্চাপি সো এৰং ৰদেয্য, অপি চ ততো এৰ সো অগ্গি নিব্বত্তো’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, মহারাজ, কিঞ্চাপি অঞ্ঞং মারণন্তিকং নামরূপং, অঞ্ঞং পটিসন্ধিস্মিং নামরূপং, অপি চ ততো যেৰ তং নিব্বত্তং, তস্মা ন মুত্তো পাপকেহি কম্মেহী’’তি.
‘‘ভিয্যো ওপম্মং করোহী’’তি. ‘‘যথা, মহারাজ, কোচিদেৰ পুরিসো দহরিং দারিকং ৰারেত্ৰা সুঙ্কং দত্ৰা পক্কমেয্য. সা অপরেন সমযেন মহতী অস্স ৰযপ্পত্তা, ততো অঞ্ঞো পুরিসো সুঙ্কং দত্ৰা ৰিৰাহং করেয্য, ইতরো আগন্ত্ৰা এৰং ৰদেয্য ‘কিস্স পন মে ত্ৰং, অম্ভো পুরিস, ভরিযং নেসী’তি? সো এৰং ৰদেয্য ‘নাহং তৰ ভরিযং নেমি, অঞ্ঞা সা দারিকা দহরী তরুণী, যা তযা ৰারিতা চ দিন্নসুঙ্কা চ, অঞ্ঞাযং দারিকা মহতী ৰযপ্পত্তা মযা ৰারিতা চ দিন্নসুঙ্কা চা’তি, তে ৰিৰদমানা তৰ সন্তিকে আগচ্ছেয্যুং. কস্স ত্ৰং, মহারাজ, অট্টং ধারেয্যাসী’’তি? ‘‘পুরিমস্স ভন্তে’’তি. ‘‘কিং কারণা’’তি? ‘‘কিঞ্চাপি সো এৰং ৰদেয্য, অপি চ ততো যেৰ সা মহতী নিব্বত্তা’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, মহারাজ, কিঞ্চাপি অঞ্ঞং মারণন্তিকং নামরূপং, অঞ্ঞং পটিসন্ধিস্মিং নামরূপং, অপি চ ততো যেৰ তং নিব্বত্তং, তস্মা নপরিমুত্তো পাপকেহি কম্মেহী’’তি.
‘‘ভিয্যো ওপম্মং করোহী’’তি. ‘‘যথা, মহারাজ, কোচিদেৰ পুরিসো গোপালকস্স হত্থতো খীরঘটং কিণিত্ৰা তস্সেৰ হত্থে নিক্খিপিত্ৰা পক্কমেয্য ‘স্ৰে গহেত্ৰা গমিস্সামী’তি, তং অপরজ্জু দধি সম্পজ্জেয্য. সো আগন্ত্ৰা এৰং ৰদেয্য ‘দেহি মে খীরঘট’ন্তি. সো দধিং দস্সেয্য. ইতরো এৰং ৰদেয্য ‘নাহং তৰ হত্থতো দধিং কিণামি, দেহি মে খীরঘট’ন্তি. সো এৰং ৰদেয্য ‘অজানতো তে খীরং দধিভূত’ন্তি তে ৰিৰদমানা তৰ সন্তিকে আগচ্ছেয্যুং, কস্স ত্ৰং মহারাজ, অট্টং ধারেয্যাসী’’তি? ‘‘গোপালকস্স ভন্তে’’তি. ‘‘কিং কারণা’’তি? ‘‘কিঞ্চাপি সো এৰং ৰদেয্য, অপি চ ততো যেৰ তং নিব্বত্ত’’ন্তি. ‘‘এৰমেৰ খো, মহারাজ, কিঞ্চাপি অঞ্ঞং মারণন্তিকং নামরূপং, অঞ্ঞং পটিসন্ধিস্মিং নামরূপং, অপি চ ততো যেৰ তং নিব্বত্তং, তস্মা ন পরিমুত্তো পাপকেহি কম্মেহী’’তি.
‘‘কল্লোসি, ভন্তে নাগসেনা’’তি.
নামরূপএকত্তনানত্তপঞ্হো ছট্ঠো.