১. আসীৰিসোপমসুত্তৰণ্ণনা
২৩৮. আসীৰিসৰগ্গস্স পঠমে ভিক্খূ আমন্তেসীতি একচারিকদ্ৰিচারিকতিচারিকচতুচারিকপঞ্চচারিকে সভাগৰুত্তিনো কারকে যুত্তপযুত্তে সব্বেপি দুক্খলক্খণকম্মট্ঠানিকে পরিৰারেত্ৰা নিসিন্নে যোগাৰচরে ভিক্খূ আমন্তেসি. ইদঞ্হি সুত্তং পুগ্গলজ্ঝাসযেন ৰুত্তং. পুগ্গলেসুপি ৰিপঞ্চিতঞ্ঞূনং দিসাৰাসিকানং দুক্খলক্খণকম্মট্ঠানিকানং উপট্ঠানৰেলায আগন্ত্ৰা সত্থারং পরিৰারেত্ৰা নিসিন্নানং ৰসেন ৰুত্তং. এৰং সন্তেপি উগ্ঘটিতঞ্ঞূআদীনং চতুন্নম্পি পুগ্গলানং পচ্চযভূতমেৰেতং. উগ্ঘটিতঞ্ঞূ পুগ্গলো হি ইমস্স সুত্তস্স মাতিকানিক্খেপেনেৰ অরহত্তং পাপুণিস্সতি, ৰিপঞ্চিতঞ্ঞূ মাতিকায ৰিত্থারভাজনেন, নেয্যপুগ্গলো ইমমেৰ সুত্তং সজ্ঝাযন্তো পরিপুচ্ছন্তো যোনিসো মনসিকরোন্তো কল্যাণমিত্তে সেৰন্তো ভজন্তো পযিরুপাসন্তো অরহত্তং পাপুণিস্সতি. পদপরমস্সেতং সুত্তং অনাগতে ৰাসনা ভৰিস্সতীতি এৰং সব্বেসম্পি উপকারভাৰং ঞত্ৰা ভগৰা সিনেরুং উক্খিপন্তো ৰিয আকাসং ৰিত্থারেন্তো ৰিয চক্কৰাল়পব্বতং কম্পেন্তো ৰিয চ মহন্তেন উস্সাহেন সেয্যথাপি, ভিক্খৰেতি ইমং আসীৰিসোপমসুত্তং আরভি.
তত্থ চত্তারো আসীৰিসাতি কট্ঠমুখো, পূতিমুখো, অগ্গিমুখো, সত্থমুখোতি ইমে চত্তারো. তেসু কট্ঠমুখেন দট্ঠস্স সকলসরীরং সুক্খকট্ঠং ৰিয থদ্ধং হোতি, সন্ধিপব্বেসু অধিমত্তং অযসূলসমপ্পিতং ৰিয তিট্ঠতি. পূতিমুখেন দট্ঠস্স পক্কপূতিপনসং ৰিয ৰিপুব্বকভাৰং আপজ্জিত্ৰা পগ্ঘরতি, চঙ্গৰারে পক্খিত্তউদকং ৰিয হোতি. অগ্গিমুখেন দট্ঠস্স সকলসরীরং ঝাযিত্ৰা ভস্মমুট্ঠি ৰিয থুসমুট্ঠি ৰিয চ ৰিপ্পকিরীযতি. সত্তমুখেন দট্ঠস্স সকলসরীরং ভিজ্জতি, অসনিপাতট্ঠানং ৰিয মহানিখাদনেন খতসন্ধিমুখং ৰিয চ হোতি. এৰং ৰিসৰসেন ৰিভত্তা চত্তারো আসীৰিসা.
ৰিসৰেগৰিকারেন পনেতে সোল়স হোন্তি. কট্ঠমুখো হি দট্ঠৰিসো, দিট্ঠৰিসো, ফুট্ঠৰিসো, ৰাতৰিসোতি চতুব্বিধো হোতি. তেন হি দট্ঠম্পি দিট্ঠম্পি ফুট্ঠম্পি তস্স ৰাতেন পহটম্পি সরীরং ৰুত্তপ্পকারেন থদ্ধং হোতি. সেসেসুপি এসেৰ নযোতি. এৰং ৰিসৰেগৰিকারৰসেন সোল়স হোন্তি.
পুন পুগ্গলপণ্ণত্তিৰসেন চতুসট্ঠি হোন্তি. কথং? কট্ঠমুখেসু তাৰ দট্ঠৰিসো চ আগতৰিসো নো ঘোরৰিসো, ঘোরৰিসো নো আগতৰিসো, আগতৰিসো চেৰ ঘোরৰিসো চ, নেৰাগতৰিসো ন ঘোরৰিসোতি চতুব্বিধো হোতি. তত্থ যস্স ৰিসং সম্পজ্জলিততিণুক্কায অগ্গি ৰিয সীঘং অভিরুহিত্ৰা অক্খীনি গহেত্ৰা খন্ধং গহেত্ৰা সীসং গহেত্ৰা ঠিতন্তি ৰত্তব্বতং আপজ্জতি মণিসপ্পাদীনং ৰিসং ৰিয, মন্তং পন পরিৰত্তেত্ৰা কণ্ণৰাতং দত্ৰা দণ্ডকেন পহটমত্তে ওতরিত্ৰা দট্ঠট্ঠানেযেৰ তিট্ঠতি, অযং আগতৰিসো নো ঘোরৰিসো নাম. যস্স পন ৰিসং সণিকং অভিরুহতি, আরুল়্হারুল়্হট্ঠানে পন অযং সীতউদকং ৰিয হোতি উদকসপ্পাদীনং ৰিসং ৰিয, দ্ৰাদসৰস্সচ্চযেনাপি কণ্ণপিট্ঠিখন্ধপিট্ঠিকাদীসু গণ্ডপিল়কাদিৰসেন পঞ্ঞাযতি, মন্তপরিৰত্তনাদীসু চ কযিরমানাসু সীঘং ন ওতরতি, অযং ঘোরৰিসো নো আগতৰিসো নাম. যস্স পন ৰিসং সীঘং অভিরুহতি, ন সীঘং ওতরতি অনেল়কসপ্পাদীনং ৰিসং ৰিয, অযং আগতৰিসো চেৰ ঘোরৰিসো চ. যস্স পন ৰিসং মন্দং হোতি, ওতারিযমানম্পি সুখেনেৰ ওতরতি নীলসপ্পধম্মনিসপ্পাদীনং ৰিসং ৰিয, অযং নেৰাগতৰিসো ন ঘোরৰিসো নাম. ইমিনা উপাযেন কট্ঠমুখে দট্ঠৰিসাদযো পূতিমুখাদীসু চ দট্ঠৰিসাদযো ৰেদিতব্বাতি. এৰং পুগ্গলপণ্ণত্তিৰসেন চতুসট্ঠি.
তেসু ‘‘অণ্ডজা নাগা’’তিআদিনা (সং. নি. ৩.৩৪২-৩৪৪) যোনিৰসেন একেকং চতুধা ৰিভজিত্ৰা ছপণ্ণাসাধিকানি দ্ৰে সতানি হোন্তি. তে জলজাথলজাতি দ্ৰিগুণিতা দ্ৰাদসাধিকানি পঞ্চসতানি হোন্তি, তে কামরূপঅকামরূপানং ৰসেন দ্ৰিগুণিতা চতুৰীসাধিকসহস্সসঙ্খা হোন্তি. পুন গতমগ্গস্স পটিলোমতো সংখিপ্পমানা কট্ঠমুখাদিৰসেন চত্তারোৰ হোন্তীতি. তে সন্ধায ভগৰা ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, চত্তারো আসীৰিসা’’তি আহ. কুলৰসেন হি এতে গহিতা.
তত্থ আসীৰিসাতি আসিত্তৰিসাতিপি আসীৰিসা, অসিতৰিসাতিপি আসীৰিসা, অসিসদিসৰিসাতিপি আসীৰিসা. আসিত্তৰিসাতি সকলকাযে আসিঞ্চিত্ৰা ৰিয ঠপিতৰিসা, পরস্স চ অত্তনো সরীরে চ আসিঞ্চনৰিসাতি অত্থো. অসিতৰিসাতি যং যং এতেহি অসিতং হোতি পরিভুত্তং, তং তং ৰিসমেৰ সম্পজ্জতি, তস্মা অসিতং ৰিসং হোতি এতেসন্তি আসীৰিসা. অসিসদিসৰিসাতি অসিৰিয তিখিণং পরমম্মচ্ছেদনসমত্থং ৰিসং এতেসন্তি আসীৰিসাতি এৰমেত্থ ৰচনত্থো ৰেদিতব্বো. উগ্গতেজাতি উগ্গততেজা বলৰতেজা. ঘোরৰিসাতি দুন্নিম্মদ্দনৰিসা.
এৰং ৰদেয্যুন্তি পটিজগ্গাপনত্থং এৰং ৰদেয্যুং. রাজানো হি আসীৰিসে গাহাপেত্ৰা – ‘‘তথারূপে চোরে ৰা এতেহি ডংসাপেত্ৰা মারেস্সাম, নগরূপরোধকালে পরসেনায ৰা তং খিপিস্সাম, পরবলং নিম্মদ্দেতুং অসক্কোন্তা সুভোজনং ভুঞ্জিত্ৰা ৰরসযনং আরুয্হ এতেহি অত্তানং ডংসাপেত্ৰা সত্তূনং ৰসং অনাগচ্ছন্তা অত্তনো রুচিযা মরিস্সামা’’তি আসীৰিসে জগ্গাপেন্তি. তে যং চোরং সহসাৰ মারেতুং ন ইচ্ছন্তি, ‘‘এৰমেতে দীঘরত্তং দুক্খপ্পত্তো হুত্ৰা মরিস্সন্তী’’তি ইচ্ছন্তা তং পুরিসং এৰং ৰদন্তি ইমে তে অম্ভো পুরিস চত্তারো আসীৰিসাতি.
তত্থ কালেন কালন্তি কালে কালে. সংৰেসেতব্বাতি নিপজ্জাপেতব্বা. অঞ্ঞতরো ৰা অঞ্ঞতরো ৰাতি কট্ঠমুখাদীসু যো কোচি. যং তে অম্ভো পুরিস করণীযং, তং করোহীতি ইদং অত্থচরকস্স ৰচনং ৰেদিতব্বং. তস্স কির পুরিসস্স এৰং আসীৰিসে পটিপাদেত্ৰা ‘অযং ৰো উপট্ঠাকো’তি চতূসু পেল়াসু ঠপিতানং আসীৰিসানং আরোচেন্তি. অথেকো নিক্খমিত্ৰা আগম্ম তস্স পুরিসস্স দক্খিণপাদানুসারেন অভিরুহিত্ৰা দক্খিণহত্থং মণিবন্ধতো পট্ঠায ৰেঠেত্ৰা দক্খিণকণ্ণসোতমূলে ফণং কত্ৰা সুসূতি করোন্তো নিপজ্জি. অপরো ৰামপাদানুসারেন অভিরুহিত্ৰা তথেৰ ৰামহত্থং ৰেঠেত্ৰা ৰামকণ্ণসোতমূলে ফণং কত্ৰা সুসূতি করোন্তো নিপজ্জি, ততিযো নিক্খমিত্ৰা অভিমুখং অভিরুহিত্ৰা কুচ্ছিং ৰেঠেত্ৰা গলৰাটকমূলে ফণং কত্ৰা সুসূতি করোন্তো নিপজ্জি, চতুত্থো পিট্ঠিভাগেন অভিরুহিত্ৰা গীৰং ৰেঠেত্ৰা উপরিমুদ্ধনি ফণং ঠপেত্ৰা সুসূতি করোন্তো নিপজ্জি.
এৰং চতূসু আসীৰিসেসু সরীরট্ঠকেসুযেৰ জাতেসু একো তস্স পুরিসস্স অত্থচরকপুরিসো তং দিস্ৰা ‘‘কিং তে, ভো পুরিস, লদ্ধ’’ন্তি, পুচ্ছি. ততো তেন ‘‘ইমে মে, ভো, হত্থেসু হত্থকটকং ৰিয বাহাসু কেযূরং ৰিয কুচ্ছিম্হি কুচ্ছিৰেঠনসাটকো ৰিয কণ্ণেসু কণ্ণচূল়িকা ৰিয গলে মুত্তাৰলিযো ৰিয সীসে সীসপসাধনং ৰিয কেচি অলঙ্কারৰিসেসা রঞ্ঞা দিন্না’’তি ৰুত্তে সো আহ – ‘‘ভো অন্ধবাল, মা এৰং মঞ্ঞিত্থ ‘রঞ্ঞা মে তুট্ঠেনেতং পসাধনং দিন্ন’ন্তি. ত্ৰং রঞ্ঞো আগুচারী চোরো, ইমে চ চত্তারো আসীৰিসা দুরুপট্ঠাহা দুপ্পটিজগ্গিযা, একস্মিং উট্ঠাতুকামে একো ন্হাযিতুকামো হোতি, একস্মিং ন্হাযিতুকামে একো ভুঞ্জিতুকামো, একস্মিং ভুঞ্জিতুকামে একো নিপজ্জিতুকামো. তেসু যস্সেৰ ইচ্ছা ন পূরতি, সো তত্থেৰ ডংসিত্ৰা মারেতী’’তি. অত্থি পন, ভো, এৰং সন্তে কোচি সোত্থিমগ্গোতি? আম, রাজপুরিসানং ৰিক্খিত্তভাৰং ঞত্ৰা পলাযনং সোত্থিভাৰোতি ৰত্ৰা ‘‘যং তে করণীযং, তং করোহী’’তি ৰদেয্য.
তং সুত্ৰা ইতরো চতুন্নং আসীৰিসানং পমাদক্খণং রাজপুরিসেহি চ পৰিৰিত্তং দিস্ৰা, ৰামহত্থেন দক্খিণহত্থং ৰেঠেত্ৰা, দক্খিণকণ্ণচূল়িকায ফণং ঠপেত্ৰা, সযিতাসীৰিসস্স সরীরং পরিমজ্জন্তো ৰিয সণিকং তং অপনেত্ৰা, এতেনেৰ উপাযেন সেসেপি অপনেত্ৰা তেসং ভীতো পলাযেয্য. অথ নং তে আসীৰিসা ‘‘অযং অম্হাকং রঞ্ঞা উপট্ঠাকো দিন্নো’’তি অনুবন্ধমানা আগচ্ছেয্যুং. ইদং সন্ধায অথ খো সো, ভিক্খৰে, পুরিসো ভীতো চতুন্নং আসীৰিসানং…পে… পলাযেথাতি ৰুত্তং.
তস্মিং পন পুরিসে এৰং আগতমগ্গং ওলোকেত্ৰা ওলোকেত্ৰা পলাযন্তে রাজা ‘‘পলাতো সো পুরিসো’’তি সুত্ৰা ‘‘কো নু খো তং অনুবন্ধিত্ৰা ঘাতেতুং সক্খিস্সতী’’তি ৰিচিনন্তো তস্সেৰ পচ্চত্থিকে পঞ্চ জনে লভিত্ৰা ‘‘গচ্ছথ নং অনুবন্ধিত্ৰা ঘাতেথা’’তি পেসেয্য. অথস্স অত্থচরা পুরিসা তং পৰত্তিং ঞত্ৰা আরোচেয্যুং. সো ভিয্যোসোমত্তায ভীতো পলাযেথ. ইমমত্থং সন্ধায তমেনং এৰং ৰদেয্যুন্তিআদি ৰুত্তং.
ছট্ঠো অন্তরচরো ৰধকোতি ‘‘পঠমং আসীৰিসেহি অনুবদ্ধো ইতো চিতো চ তে ৰঞ্চেন্তো পলাযি, ইদানি পঞ্চহি পচ্চত্থিকেহি অনুবদ্ধো সুট্ঠুতরং পলাযতি, ন সক্কা সো এৰং গহেতুং, উপলাল়নায পন সক্কা, তস্মা দহরকালতো পট্ঠায একতো খাদিত্ৰা চ পিৰিত্ৰা চ সন্থৰং অন্তরচরং ৰধকমস্স পেসেথা’’তি অমচ্চেহি ৰুত্তেন রঞ্ঞা পরিযেসিত্ৰা পেসিতো অন্তরচরো ৰধকো.
সো পস্সেয্য সুঞ্ঞং গামন্তি নিৰত্তিত্ৰা ওলোকেন্তো পদং ঘাযিত্ৰা ঘাযিত্ৰা ৰেগেনাগচ্ছন্তে চত্তারো আসীৰিসে পঞ্চ ৰধকে পচ্চত্থিকে ছট্ঠঞ্চ অন্তরচরং ৰধকং ‘‘নিৰত্ত ভো, মা পলাযি, পুত্তদারেন সদ্ধিং কামে পরিভুঞ্জন্তো সুখং ৰসিস্সসী’’তি ৰত্ৰা আগচ্ছন্তং দিস্ৰা, ভিয্যোসোমত্তায যেন ৰা তেন ৰা পলাযন্তো পচ্চন্তরট্ঠে অভিমুখগতং একং ছকুটিকং সুঞ্ঞং গামং পস্সেয্য. রিত্তকঞ্ঞেৰ পৰিসেয্যাতি ধনধঞ্ঞমঞ্চপীঠাদীহি ৰিরহিতত্তা রিত্তকঞ্ঞেৰ পৰিসেয্য. তুচ্ছকং সুঞ্ঞকন্তি এতস্সেৰ ৰেৰচনং. পরিমসেয্যাতি ‘‘সচে পানীযং ভৰিস্সতি, পিৰিস্সামি, সচে ভত্তং ভৰিস্সতি, ভুঞ্জিস্সামী’’তি ভাজনং ৰিৰরিত্ৰা হত্থং অন্তো পৰেসেত্ৰা পরিমসেয্য.
তমেনং এৰং ৰদেয্যুন্তি ছন্নং ঘরানং একঘরেপি কিঞ্চি অলভিত্ৰা গামমজ্ঝে একো সন্দচ্ছাযো রুক্খো অত্থি, তত্থ ৰঙ্কফলকং অত্থতং দিস্ৰা, ‘‘ইধ তাৰ নিসীদিস্সামী’’তি গন্ত্ৰা, তত্থ নিসিন্নং মন্দমন্দেন ৰাতেন বীজিযমানং তত্তকমত্তম্পি সুখং সন্ততো অস্সাদযমানং, তমেনং পুরিসং কেচিদেৰ অত্থচরকা বহি পৰত্তিং ঞত্ৰা আগতা এৰং ৰদেয্যুং. ইদানি অম্ভো পুরিসাতি অম্ভো, পুরিস, ইদানি. চোরা গামঘাতকাতি ‘‘যদেৰেত্থ লভিস্সাম, তং গণ্হিস্সাম ৰা ঘাতেস্সাম ৰা’’তি আগতা ছ গামঘাতকচোরা.
উদকণ্ণৰন্তি গম্ভীরং পুথুলং উদকং. গম্ভীরম্পি হি অপুথুলং, পুথুলং ৰা অগম্ভীরং, ন অণ্ণৰোতি ৰুচ্চতি, যম্পন গম্ভীরঞ্চ পুথুলঞ্চ, তস্সেৰেতং নামং. সাসঙ্কং সপ্পটিভযন্তি চতুন্নং আসীৰিসানং পঞ্চন্নং ৰধকানং ছট্ঠস্স অন্তরচরস্স ছন্নঞ্চ গামঘাতকচোরানং ৰসেন সাসঙ্কং সপ্পটিভযং. খেমং অপ্পটিভযন্তি তেসংযেৰ আসীৰিসাদীনং অভাৰেন খেমঞ্চ নিব্ভযঞ্চ ৰিচিত্রউয্যানৰরং বহ্ৰন্নপানং দেৰনগরসদিসং. ন চস্স নাৰা সন্তারণীতি ‘‘ইমায নাৰায ওরিমতীরতো পরতীরং গমিস্সন্তী’’তি এৰং ঠপিতা চ সন্তারণী নাৰা ন ভৰেয্য. উত্তরসেতু ৰাতি রুক্খসেতু-জঙ্ঘসেতু-সকটসেতূনং অঞ্ঞতরো উত্তরসেতু ৰা ন ভৰেয্য. তিট্ঠতি ব্রাহ্মণোতি ন খো এস ব্রাহ্মণো. কস্মা নং ব্রাহ্মণোতি আহ? এত্তকানং পচ্চত্থিকানং বাহিতত্তা, দেসনং ৰা ৰিনিৰত্তেন্তো একং খীণাসৰব্রাহ্মণং দস্সেতুম্পি এৰমাহ.
তস্মিং পন এৰং উত্তিণ্ণে চত্তারো আসীৰিসা ‘‘ন লদ্ধো ৰতাসি অম্হেহি, অজ্জ তে মুরুমুরায জীৰিতং খাদিত্ৰা ছড্ডেয্যাম’’. পঞ্চ পচ্চত্থিকা ‘‘ন লদ্ধো ৰতাসি অম্হেহি, অজ্জ তে পরিৰারেত্ৰা অঙ্গমঙ্গানি ছিন্দিত্ৰা রঞ্ঞো সন্তিকং গতা সতং ৰা সহস্সং ৰা লভেয্যাম’’. ছট্ঠো অন্তরচরো ‘‘ন লদ্ধো ৰতাসি মযা, অজ্জ তে ফলিকৰণ্ণেন অসিনা সীসং ছিন্দিত্ৰা, সেনাপতিট্ঠানং লভিত্ৰা সম্পত্তিং অনুভৰেয্যং’’. ছ চোরা ‘‘ন লদ্ধো ৰতাসি অম্হেহি, অজ্জ তে ৰিৰিধানি কম্মকারণানি কারেত্ৰা বহুধনং আহরাপেস্সামা’’তি চিন্তেত্ৰা, উদকণ্ণৰং ওতরিতুং অসক্কোন্তা রঞ্ঞো আণায কোপিতত্তা পরতো গন্তুম্পি অৰিসহন্তা তত্থেৰ সুস্সিত্ৰা মরেয্যুং.
উপমা খো ম্যাযন্তি এত্থ এৰং আদিতো পট্ঠায ওপম্মসংসন্দনং ৰেদিতব্বং – রাজা ৰিয হি কম্মং দট্ঠব্বং, রাজাপরাধিকপুরিসো ৰিয ৰট্টনিস্সিতো পুথুজ্জনো. চত্তারো আসীৰিসা ৰিয চত্তারি মহাভূতানি, রঞ্ঞো তস্স চত্তারো আসীৰিসে পটিচ্ছাপিতকালো ৰিয কম্মুনা পুথুজ্জনস্স পটিসন্ধিক্খণেযেৰ চতুন্নং মহাভূতানং দিন্নকালো. ‘‘ইমেসং আসীৰিসানং পমাদক্খণে রাজপুরিসানঞ্চ ৰিৰিত্তক্খণে নিক্খমিত্ৰা যং তে অম্ভো, পুরিস, করণীযং, তং করোহী’’তি ৰচনেন ‘‘পলাযস্সূ’’তি ৰুত্তকালো ৰিয সত্থারা ইমস্স ভিক্খুনো মহাভূতকম্মট্ঠানং কথেত্ৰা ‘‘ইমেসু চতূসু মহাভূতেসু নিব্বিন্দ ৰিরজ্জ, এৰং ৰট্টতো পরিমুচ্চিস্সসী’’তি কথিতকালো, তস্স পুরিসস্স অত্থচরকৰচনং সুত্ৰা চতুন্নং আসীৰিসানং পমাদক্খণে রাজপুরিসানঞ্চ ৰিৰিত্তক্খণে নিক্খমিত্ৰা যেন ৰা তেন ৰা পলাযনং ৰিয ইমস্স ভিক্খুনো সত্থু সন্তিকে কম্মট্ঠানং লভিত্ৰা মহাভূতাসীৰিসেহি পরিমুচ্চনত্থায ঞাণপলাযনেন পলাযনং.
ইদানি চতুন্নেতং মহাভূতানং অধিৰচনং পথৰীধাতুযা আপোধাতুযাতিআদীসু চতুমহাভূতকথা চ পঞ্চুপাদানক্খন্ধকথা চ আযতনকথা চ ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰিত্থারিতনযেনেৰ ৰেদিতব্বা. এত্থ চ কট্ঠমুখআসীৰিসো ৰিয পথৰীধাতু দট্ঠব্বা, পূতিমুখঅগ্গিমুখসত্থমুখা ৰিয সেসধাতুযো. যথেৰ হি কট্ঠমুখেন দট্ঠস্স সকলকাযো থদ্ধো হোতি, এৰং পথৰীধাতুপকোপেনাপি. যথা চ পূতিমুখাদীহি দট্ঠস্স পগ্ঘরতি চেৰ ঝাযতি চ ছিজ্জতি চ, এৰং আপোধাতুতেজোধাতুৰাযোধাতুপকোপেনাপীতি. তেনাহু অট্ঠকথাচরিযা –
‘‘পত্থদ্ধো ভৰতী কাযো, দট্ঠো কট্ঠমুখেন ৰা;
পথৰীধাতুপকোপেন, হোতি কট্ঠমুখেৰ সো.
‘‘পূতিকো ভৰতী কাযো, দট্ঠো পূতিমুখেন ৰা;
আপোধাতুপকোপেন, হোতি পূতিমুখেৰ সো.
‘‘সন্তত্তো ভৰতী কাযো, দট্ঠো অগ্গিমুখেন ৰা;
তেজোধাতুপকোপেন, হোতি অগ্গিমুখেৰ সো.
‘‘সঞ্ছিন্নো ভৰতী কাযো, দট্ঠো সত্থমুখেন ৰা;
ৰাযোধাতুপকোপেন, হোতি সত্থমুখেৰ সো’’তি. –
এৰং তাৰেত্থ ৰিসেসতো সদিসভাৰো ৰেদিতব্বো.
অৰিসেসতো পন আসযতো ৰিসৰেগৰিকারতো অনত্থগ্গহণতো দুরুপট্ঠানতো দুরাসদতো অকতঞ্ঞুততো অৰিসেসকারিতো অনন্তদোসূপদ্দৰতোতি ইমেহি কারণেহি এতেসং আসীৰিসসদিসতা ৰেদিতব্বা. তত্থ আসযতোতি আসীৰিসানঞ্হি ৰম্মিকো আসযো, তত্থেৰ তে ৰসন্তি. মহাভূতানম্পি কাযৰম্মিকো আসযো. আসীৰিসানঞ্চ রুক্খসুসিরতিণপণ্ণগহনসঙ্কারট্ঠানানিপি আসযো. এতেসুপি হি তে ৰসন্তি. মহাভূতানম্পি কাযসুসিরং কাযগহনং কাযসঙ্কারট্ঠানং আসযোতি. এৰং তাৰ আসযতো সদিসতা ৰেদিতব্বা.
ৰিসৰেগৰিকারতোতি আসীৰিসা হি কুলৰসেন কট্ঠমুখাদিভেদতো চত্তারো. তত্থ একেকো ৰিসৰিকারতো ৰিভজ্জমানো দট্ঠৰিসাদিৰসেন চতুব্বিধো হোতি. মহাভূতানিপি পচ্চত্তলক্খণৰসেন পথৰীআদিভেদতো চত্তারি. এত্থ একেকং কম্মসমুট্ঠানাদিৰসেন চতুব্বিধং হোতি. এৰং ৰিসৰেগৰিকারতো সদিসতা ৰেদিতব্বা.
অনত্থগ্গহণতোতি আসীৰিসে গণ্হন্তা পঞ্চ অনত্থে গণ্হন্তি – দুগ্গন্ধং গণ্হন্তি, অসুচিং গণ্হন্তি, ব্যাধিং গণ্হন্তি, ৰিসং গণ্হন্তি, মরণং গণ্হন্তি. মহাভূতানিপি গণ্হন্তা পঞ্চ অনত্থে গণ্হন্তি – দুগ্গন্ধং গণ্হন্তি, অসুচিং গণ্হন্তি, ব্যাধিং গণ্হন্তি, জরং গণ্হন্তি, মরণং গণ্হন্তি. তেনাহু পোরাণা –
‘‘যেকেচি সপ্পং গণ্হন্তি, মীল়্হলিত্তং মহাৰিসং;
পঞ্চ গণ্হন্তুনত্থানি, লোকে সপ্পাভিনন্দিনো.
‘‘দুগ্গন্ধং অসুচিং ব্যাধিং, ৰিসং মরণপঞ্চমং;
অনত্থা হোন্তি পঞ্চেতে, মীল়্হলিত্তে ভুজঙ্গমে.
‘‘এৰমেৰং অকুসলা, অন্ধবালপুথুজ্জনা;
পঞ্চ গণ্হন্তুনত্থানি, ভৰে জাতাভিনন্দিনো.
‘‘দুগ্গন্ধং অসুচিং ব্যাধিং, জরং মরণপঞ্চমং;
অনত্থা হোন্তি পঞ্চেতে, মীল়্হলিত্তেৰ পন্নগে’’তি. –
এৰং অনত্থগ্গহণতো সদিসতা ৰেদিতব্বা.
দুরুপট্ঠানতোতি তে আসীৰিসা দুরুপট্ঠানা, একস্মিং উট্ঠাতুকামে একো ন্হাযিতুকামো হোতি, তস্মিং ন্হাযিতুকামে অপরো ভুঞ্জিতুকামো, তস্মিং ভুঞ্জিতুকামে অঞ্ঞো নিপজ্জিতুকামো হোতি. তেসু যস্স যস্সেৰ অজ্ঝাসযো ন পূরতি, সো তত্থেৰ ডংসিত্ৰা মারেতি. ইমেহি পন আসীৰিসেহি ভূতানেৰ দুরুপট্ঠানতরানি. পথৰীধাতুযা হি ভেসজ্জে কযিরমানে আপোধাতু কুপ্পতি, তস্সেৰ ভেসজ্জং করোন্তস্স তেজোধাতূতি এৰং একিস্সা ভেসজ্জে কযিরমানে অপরা কুপ্পন্তীতি. এৰং দুরুপট্ঠানতো সদিসতা ৰেদিতব্বা.
দুরাসদতোতি দুরাসদা হি আসীৰিসা, গেহস্স পুরিমভাগে আসীৰিসং দিস্ৰা পচ্ছিমভাগেন পলাযন্তি, পচ্ছিমভাগে দিস্ৰা পুরিমভাগেন, গেহমজ্ঝে দিস্ৰা গব্ভং পৰিসন্তি, গব্ভে দিস্ৰা মঞ্চপীঠং অভিরুহন্তি. মহাভূতানি ততোপি দুরাসদতরানি. তথারূপেন হি কুট্ঠরোগেন ফুট্ঠস্স কণ্ণনাসাদীনি ছিন্দিত্ৰা পতন্তি, সরীরং সম্ফুটতি নীলমক্খিকা পরিৰারেন্তি, সরীরগন্ধো দূরতোৰ উব্বাহতি. তং পুরিসং অক্কোসমানম্পি পরিদেৰমানম্পি নেৰ রোসৰসেন, ন কারুঞ্ঞেন, উপসঙ্কমিতুং সক্কোন্তি, নাসিকং পিদহিত্ৰা খেল়ং পাতেন্তা দূরতোৰ নং ৰিৰজ্জেন্তি. এৰং অঞ্ঞেসম্পি ভগন্দরকুচ্ছিরোগৰাতরোগাদীনং বীভচ্ছজেগুচ্ছভাৰকরানঞ্চ রোগানং ৰসেন অযমেৰত্থো ৰিভাৰেতব্বোতি. এৰং দুরাসদতো সদিসতা ৰেদিতব্বা.
অকতঞ্ঞুততোতি আসীৰিসা হি অকতঞ্ঞুনো হোন্তি, ন্হাপিযমানাপি ভোজিযমানাপি গন্ধমালাদীহি পূজিযমানাপি পেল়াযং পক্খিপিত্ৰা পরিহরিযমানাপি ওতারমেৰ গৰেসন্তি. যত্থ ওতারং লভন্তি, তত্থেৰ নং ডংসিত্ৰা মারেন্তি. আসীৰিসেহিপি মহাভূতানেৰ অকতঞ্ঞুতরানি. এতেসঞ্হি কতং নাম নত্থি, সীতেন ৰা উণ্হেন ৰা নিম্মলেন জলেন ন্হাপিযমানানিপি গন্ধমালাদীহি সক্করিযমানানিপি মুদুৰত্থমুদুসযনমুদুযানাদীহি পরিহরিযমানানিপি, ৰরভোজনং ভোজিযমানানিপি, ৰরপানং পাযাপিযমানানিপি ওতারমেৰ গৰেসন্তি. যত্থ ওতারং লভন্তি, তত্থেৰ কুপ্পিত্ৰা অনযব্যসনং পাপেন্তীতি. এৰং অকতঞ্ঞুততো সদিসতা ৰেদিতব্বা.
অৰিসেসকারিতোতি আসীৰিসা হি ‘‘অযং খত্তিযো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা ৰেস্সো ৰা সুদ্দো ৰা গহট্ঠো ৰা পব্বজিতো ৰা’’তি ৰিসেসং ন করোন্তি, সম্পত্তসম্পত্তমেৰ ডংসিত্ৰা মারেন্তি. মহাভূতানিপি ‘‘অযং খত্তিযো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা ৰেস্সো ৰা সুদ্দো ৰা গহট্ঠো ৰা পব্বজিতো ৰা দেৰো ৰা মনুস্সো ৰা মারো ৰা ব্রহ্মা ৰা নিগ্গুণো ৰা সগুণো ৰা’’তি ৰিসেসং ন করোন্তি. যদি হি নেসং ‘‘অযং গুণৰা’’তি লজ্জা উপ্পজ্জেয্য, সদেৰকে লোকে অগ্গপুগ্গলে তথাগতে লজ্জং উপ্পাদেয্যুং. অথাপি নেসং ‘‘অযং মহাপঞ্ঞো অযং মহিদ্ধিকো অযং ধুতৰাদো’’তিআদিনা নযেন লজ্জা উপ্পজ্জেয্য, ধম্মসেনাপতিসারিপুত্তত্থেরাদীসু লজ্জং উপ্পাদেয্যুং. অথাপি নেসং ‘‘অযং নিগ্গুণো দারুণো থদ্ধো’’তি ভযং উপ্পজ্জেয্য, সদেৰকে লোকে নিগ্গুণথদ্ধদারুণানং অগ্গস্স দেৰদত্তস্স ছন্নং ৰা সত্থারানং ভাযেয্যুং, ন চ লজ্জন্তি ন চ ভাযন্তি, কুপ্পিত্ৰা যংকিঞ্চি অনযব্যসনং আপাদেন্তিযেৰ. এৰং অৰিসেসকারিতো সদিসতা ৰেদিতব্বা.
অনন্তদোসূপদ্দৰতোতি আসীৰিসে নিস্সায উপ্পজ্জনকানঞ্হি দোসূপদ্দৰানং পমাণং নত্থি. তথা হেতে ডংসিত্ৰা কাণম্পি করোন্তি খুজ্জম্পি পীঠসপ্পিম্পি একপক্খলম্পীতি এৰং অপরিমাণং ৰিপ্পকারং দস্সেন্তি. ভূতানিপি কুপ্পিতানি ন কাণাদিভাৰেসু ন কিঞ্চি ৰিপ্পকারং ন করোন্তি, অপ্পমাণো এতেসং দোসূপদ্দৰোতি. এৰং অনন্তদোসূপদ্দৰতো সদিসতা ৰেদিতব্বা.
ইদানেত্থ চতুমহাভূতৰসেন যাৰ অরহত্তা কম্মট্ঠানং কথেতব্বং সিযা, তং ৰিসুদ্ধিমগ্গে চতুধাতুৰৰত্থাননিদ্দেসে কথিতমেৰ.
পঞ্চ ৰধকা পচ্চত্থিকাতি খো ভিক্খৰে পঞ্চন্নেতং উপাদানক্খন্ধানং অধিৰচনন্তি এত্থ দ্ৰীহি আকারেহি খন্ধানং ৰধকপচ্চত্থিকসদিসতা ৰেদিতব্বা. খন্ধা হি অঞ্ঞমঞ্ঞঞ্চ ৰধেন্তি, তেসু চ সন্তেসু ৰধো নাম পঞ্ঞাযতি. কথং? রূপং তাৰ রূপম্পি ৰধেতি অরূপম্পি, তথা অরূপং অরূপম্পি ৰধেতি রূপম্পি. কথং? অযঞ্হি পথৰীধাতু ভিজ্জমানা ইতরা তিস্সো ধাতুযো গহেত্ৰাৰ ভিজ্জতি, আপোধাতুআদীসুপি এসেৰ নযো, এৰং তাৰ রূপং রূপমেৰ ৰধেতি. রূপক্খন্ধো পন ভিজ্জমানো চত্তারো অরূপক্খন্ধে গহেত্ৰাৰ ভিজ্জতি, এৰং রূপং অরূপম্পি ৰধেতি. ৰেদনাক্খন্ধোপি ভিজ্জমানো সঞ্ঞাসঙ্খারৰিঞ্ঞাণক্খন্ধে গহেত্ৰাৰ ভিজ্জতি. সঞ্ঞাক্খন্ধাদীসুপি এসেৰ নযো. এৰং অরূপং অরূপমেৰ ৰধেতি. চুতিক্খণে পন চত্তারো অরূপক্খন্ধা ভিজ্জমানা ৰত্থুরূপম্পি গহেত্ৰাৰ ভিজ্জন্তি, এৰং অরূপং রূপম্পি ৰধেতি. এৰং তাৰ অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰধেন্তীতি ৰধকা. যত্থ পন খন্ধা অত্থি, তত্থ ছেদনভেদনৰধবন্ধনাদযো হোন্তি, ন অঞ্ঞত্থাতি. এৰং খন্ধেসু সন্তেসু ৰধো পঞ্ঞাযতীতিপি ৰধকা.
ইদানি পঞ্চক্খন্ধে রূপারূপৰসেন দ্ৰে কোট্ঠাসে কত্ৰা, রূপৰসেন ৰা নামৰসেন ৰা রূপপরিগ্গহং আদিং কত্ৰা, যাৰ অরহত্তা কম্মট্ঠানং কথেতব্বং সিযা তম্পি ৰিসুদ্ধিমগ্গে কথিতমেৰ.
ছট্ঠো অন্তরচরো ৰধকো উক্খিত্তাসিকোতি খো, ভিক্খৰে, নন্দীরাগস্সেতং অধিৰচনন্তি এত্থ দ্ৰীহাকারেহি নন্দীরাগস্স উক্খিত্তাসিকৰধকসদিসতা ৰেদিতব্বা পঞ্ঞাসিরপাতনতো চ যোনিসম্পটিপাদনতো চ. কথং? চক্খুদ্ৰারস্মিঞ্হি ইট্ঠারম্মণে আপাথগতে তং আরম্মণং নিস্সায লোভো উপ্পজ্জতি, এত্তাৰতা পঞ্ঞাসীসং পতিতং নাম হোতি, সোতদ্ৰারাদীসুপি এসেৰ নযো. এৰং তাৰ পঞ্ঞাসিরপাতনতো সদিসতা ৰেদিতব্বা. নন্দীরাগো পনেস অণ্ডজাদিভেদা চতস্সো যোনিযো উপনেতি. তস্স যোনিউপগমনমূলকানি পঞ্চৰীসতি মহাভযানি দ্ৰত্তিংস কম্মকারণানি চ আগতানেৰ হোন্তীতি এৰং যোনিসম্পটিপাদনতোপিস্স উক্খিত্তাসিকৰধকসদিসতা ৰেদিতব্বা.
ইতি নন্দীরাগৰসেনাপি একস্স ভিক্খুনো কম্মট্ঠানং কথিতমেৰ হোতি. কথং? অযঞ্হি নন্দীরাগো সঙ্খারক্খন্ধো, তং সঙ্খারক্খন্ধোতি ৰৰত্থপেত্ৰা তংসম্পযুত্তা ৰেদনা ৰেদনাক্খন্ধো, সঞ্ঞা সঞ্ঞাক্খন্ধো, চিত্তং ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো, তেসং ৰত্থারম্মণং রূপক্খন্ধোতি, এৰং পঞ্চক্খন্ধে ৰৰত্থপেতি. ইদানি তে পঞ্চক্খন্ধে নামরূপৰসেন ৰৰত্থপেত্ৰা, তেসং পচ্চযপরিযেসনতো পট্ঠায ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা, অনুপুব্বেন একো অরহত্তং পাপুণাতীতি এৰং নন্দীরাগৰসেন কম্মট্ঠানং কথিতং হোতি.
ছন্নং অজ্ঝত্তিকাযতনানং সুঞ্ঞগামেন সদিসতা পাল়িযংযেৰ আগতা. অযং পনেত্থ কম্মট্ঠাননযো – যথা চ তে ছ চোরা ছকুটিকং সুঞ্ঞং গামং পৰিসিত্ৰা অপরাপরং ৰিচরন্তা কিঞ্চি অলভিত্ৰা গামেন অনত্থিকা হোন্তি, এৰমেৰং ভিক্খু ছসু অজ্ঝত্তিকাযতনেসু অভিনিৰিসিত্ৰা ৰিচিনন্তো ‘‘অহ’’ন্তি ৰা ‘‘মম’’ন্তি ৰা গহেতব্বং কিঞ্চি অদিস্ৰা তেহি অনত্থিকো হোতি. সো ‘‘ৰিপস্সনং পট্ঠপেস্সামী’’তি উপাদারূপকম্মট্ঠানৰসেন চক্খুপসাদাদযো পরিগ্গহেত্ৰা ‘‘অযং রূপক্খন্ধো’’তি ৰৰত্থপেতি, মনাযতনং ‘‘অরূপক্খন্ধো’’তি. ইতি সব্বানিপেতানি নামঞ্চেৰ রূপঞ্চাতি নামরূপৰসেন ৰৰত্থপেত্ৰা, তেসং পচ্চযং পরিযেসিত্ৰা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা, সঙ্খারে সম্মসন্তো অনুপুব্বেন অরহত্তে পতিট্ঠাতি. ইদং একস্স ভিক্খুনো যাৰ অরহত্তা কম্মট্ঠানং কথিতং হোতি.
ইদানি বাহিরানং গামঘাতকচোরেহি সদিসতং দস্সেন্তো চোরা গামঘাতকাতি খোতিআদিমাহ. তত্থ মনাপামনাপেসূতি করণত্থে ভুম্মং, মনাপামনাপেহীতি অত্থো. তত্থ চোরেসু গামং হনন্তেসু পঞ্চ কিচ্চানি ৰত্তন্তি – চোরা তাৰ গামং পরিৰারেত্ৰা ঠিতা অগ্গিং দত্ৰা কটকটসদ্দং উট্ঠাপেন্তি, ততো মনুস্সা হত্থসারং গহেত্ৰা বহি নিক্খমন্তি. ততো তেহি সদ্ধিং ভণ্ডকস্স কারণা হত্থপরামাসং করোন্তি. কেচি পনেত্থ পহারং পাপুণন্তি, কেচি পহারট্ঠানে পতন্তি, অৰসেসে পন অরোগজনে বন্ধিত্ৰা অত্তনো ৰসনট্ঠানং নেত্ৰা রজ্জুবন্ধনাদীহি বন্ধিত্ৰা দাসপরিভোগেন পরিভুঞ্জন্তি.
তত্থ গামঘাতকচোরানং গামং পরিৰারেত্ৰা অগ্গিদানং ৰিয ছসু দ্ৰারেসু আরম্মণে আপাথগতে কিলেসপরিল়াহুপ্পত্তি ৰেদিতব্বা, হত্থসারং আদায বহি নিক্খমনং ৰিয. তঙ্খণে কুসলধম্মং পহায অকুসলসমঙ্গিতা, ভণ্ডকস্স কারণা হত্থপরামসনাপজ্জনং ৰিয দুক্কটদুব্ভাসিতপাচিত্তিযথুল্লচ্চযানং আপজ্জনকালো, পহারলদ্ধকালো ৰিয সঙ্ঘাদিসেসং আপজ্জনকালো, পহারং লদ্ধা পন পহারট্ঠানে পতিতকালো ৰিয পারাজিকং আপজ্জিত্ৰা অস্সমণকালো, অৰসেসজনস্স বন্ধিত্ৰা ৰসনট্ঠানং নেত্ৰা দাসপরিভোগেন পরিভুঞ্জনকালো ৰিয তমেৰ আরম্মণং নিস্সায সব্বেসং পস্সন্তানংযেৰ চূল়সীলমজ্ঝিমসীলমহাসীলানি ভিন্দিত্ৰা সিক্খং পচ্চক্খায গিহিভাৰং আপজ্জনকালো. তত্রস্স পুত্তদারং পোসেন্তস্স সন্দিট্ঠিকো দুক্খক্খন্ধো ৰেদিতব্বো, কালং কত্ৰা অপাযে নিব্বত্তস্স সম্পরাযিকো.
ইমানিপি বাহিরাযতনানি একস্স ভিক্খুনো কম্মট্ঠানৰসেনেৰ কথিতানি. এত্থ হি রূপাদীনি চত্তারি উপাদারূপানি, ফোট্ঠব্বাযতনং তিস্সো ধাতুযো, ধম্মাযতনে আপোধাতুযা সদ্ধিং তা চতস্সোতি ইমানি চত্তারি ভূতানি, তেসং পরিচ্ছেদৰসেন আকাসধাতু, লহুতাদিৰসেন লহুতাদযোতি এৰমিদং সব্বম্পি ভূতুপাদাযরূপং রূপক্খন্ধো, তদারম্মণা ৰেদনাদযো চত্তারো অরূপক্খন্ধা. তত্থ ‘‘রূপক্খন্ধো রূপং, চত্তারো অরূপিনো খন্ধা নাম’’ন্তি. নামরূপং ৰৰত্থপেত্ৰা পুরিমনযেনেৰ পটিপজ্জন্তস্স যাৰ অরহত্তা কম্মট্ঠানং কথিতং হোতি.
ওঘানন্তি এত্থ দুরুত্তরণট্ঠো ওঘট্ঠো. এতে হি ‘‘সীলসংৰরং পূরেত্ৰা অরহত্তং পাপুণিস্সামী’’তি অজ্ঝাসযং সমুট্ঠাপেত্ৰা কল্যাণমিত্তে নিস্সায সম্মা ৰাযমন্তেন তরিতব্বা, যেন ৰা তেন ৰা দুরুত্তরা. ইমিনা দুরুত্তরণট্ঠেন ওঘাতি ৰুচ্চন্তি. তেপি একস্স ভিক্খুনো কম্মট্ঠানৰসেন কথিতা. চত্তারোপি হি এতে একো সঙ্খারক্খন্ধো ৰাতি. সেসং নন্দীরাগে ৰুত্তনযেনেৰ যোজেত্ৰা ৰিত্থারেতব্বং.
সক্কাযস্সেতং অধিৰচনন্তি, সক্কাযোপি হি আসীৰিসাদীহি উদকণ্ণৰস্স ওরিমতীরং ৰিয চতুমহাভূতাদীহি সাসঙ্কো সপ্পটিভযো, সোপি একস্স ভিক্খুনো কম্মট্ঠানৰসেনেৰ কথিতো. সক্কাযো হি তেভূমকপঞ্চক্খন্ধা, তে চ সমাসতো নামরূপমেৰাতি. এৰমেত্থ নামরূপৰৰত্থানং আদিং কত্ৰা যাৰ অরহত্তা কম্মট্ঠানং ৰিত্থারেতব্বন্তি.
নিব্বানস্সেতং অধিৰচনন্তি নিব্বানঞ্হি উদকণ্ণৰস্স পারিমতীরং ৰিয চতুমহাভূতাদীহি খেমং অপ্পটিভযং. ৰীরিযারম্ভস্সেতং অধিৰচনন্তি এত্থ চিত্তকিরিযদস্সনত্থং হেট্ঠা ৰুত্তৰাযামমেৰ ৰীরিযন্তি গণ্হিত্ৰা দস্সেতি. তিণ্ণো পারঙ্গতোতি তরিত্ৰা পারং গতো.
তত্থ যথা সাসঙ্কওরিমতীরে ঠিতেন উদকণ্ণৰং তরিতুকামেন কতিপাহং ৰসিত্ৰা সণিকং নাৰং সজ্জেত্ৰা উদককীল়ং কীল়ন্তেন ৰিয ন নাৰা অভিরুহিতব্বা. এৰং করোন্তো হি অনারুল়্হোৰ ব্যসনং পাপুণাতি. এৰমেৰ কিলেসণ্ণৰং তরিতুকামেন ‘‘তরুণো তাৰম্হি, মহল্লককালে অট্ঠঙ্গিকমগ্গকুল্লং বন্ধিস্সামী’’তি পপঞ্চো ন কাতব্বো. এৰং করোন্তো হি মহল্লককালং অপত্ৰাপি ৰিনাসং পাপুণাতি, পত্ৰাপি কাতুং ন সক্কোতি. ভদ্দেকরত্তাদীনি পন অনুস্সরিত্ৰা ৰেগেনেৰ অযং অরিযমগ্গকুল্লো বন্ধিতব্বো.
যথা চ কুল্লং বন্ধন্তস্স হত্থপাদপারিপূরি ইচ্ছিতব্বা. কুণ্ঠপাদো হি খঞ্জপাদো ৰা পতিট্ঠাতুং ন সক্কোতি, ফণহত্থকাদযো তিণপণ্ণাদীনি গহেতুং ন সক্কোন্তি. এৰমিমম্পি অরিযমগ্গকুল্লং বন্ধন্তস্স সীলপাদানঞ্চেৰ সদ্ধাহত্থস্স চ পারিপূরি ইচ্ছিতব্বা. ন হি দুস্সীলো অস্সদ্ধো সাসনে অপ্পতিট্ঠিতো পটিপত্তিং অস্সদ্দহন্তো অরিযমগ্গকুল্লং বন্ধিতুং সক্কোতি. যথা চ পরিপুণ্ণহত্থপাদোপি দুব্বলো ব্যাধিপীল়িতো কুল্লং বন্ধিতুং ন সক্কোতি, থামসম্পন্নোৰ সক্কোতি, এৰং সীলৰা সদ্ধোপি অলসো কুসীতো ইমং মগ্গকুল্লং বন্ধিতুং ন সক্কোতি, আরদ্ধৰীরিযোৰ সক্কোতীতি ইমং বন্ধিতুকামেন আরদ্ধৰীরিযেন ভৰিতব্বং. যথা সো পুরিসো কুল্লং বন্ধিত্ৰা তীরে ঠত্ৰা যোজনৰিত্থারং উদকণ্ণৰং ‘‘অযং মযা পচ্চত্তপুরিসকারং নিস্সায নিত্থরিতব্বো’’তি মানসং বন্ধতি, এৰং যোগিনাপি চঙ্কমা ওরুয্হ ‘‘অজ্জ মযা চতুমগ্গৰজ্ঝং কিলেসণ্ণৰং তরিত্ৰা অরহত্তে পতিট্ঠাতব্ব’’ন্তি মানসং বন্ধিতব্বং.
যথা চ সো পুরিসো কুল্লং নিস্সায উদকণ্ণৰং তরন্তো গাৰুতমত্তং গন্ত্ৰা নিৰত্তিত্ৰা ওলোকেন্তো ‘‘এককোট্ঠাসং অতিক্কন্তোম্হি, অঞ্ঞে তযো সেসা’’তি জানাতি, অপরম্পি গাৰুতমত্তং গন্ত্ৰা নিৰত্তিত্ৰা ওলোকেন্তো ‘‘দ্ৰে অতিক্কন্তোম্হি, দ্ৰে সেসা’’তি জানাতি, অপরম্পি গাৰুতমত্তং গন্ত্ৰা নিৰত্তিত্ৰা ওলোকেন্তো ‘‘তযো অতিক্কন্তোম্হি, একো সেসো’’তি জানাতি, তম্পি অতিক্কম্ম নিৰত্তিত্ৰা ওলোকেন্তো ‘‘চত্তারোপি মে কোট্ঠসা অতিক্কন্তা’’তি জানাতি, তঞ্চ কুল্লং পাদেন অক্কমিত্ৰা সোতাভিমুখং খিপিত্ৰা উত্তরিত্ৰা তীরে তিট্ঠতি. এৰং অযম্পি ভিক্খু অরিযমগ্গকুল্লং নিস্সায কিলেসণ্ণৰং তরন্তো সোতাপত্তিমগ্গেন পঠমমগ্গৰজ্ঝে কিলেসে তরিত্ৰা মগ্গানন্তরে ফলে ঠিতো পচ্চৰেক্খণঞাণেন নিৰত্তিত্ৰা ওলোকেন্তো ‘‘চতুমগ্গৰজ্ঝানং মে কিলেসানং একো কোট্ঠাসো পহীনো, ইতরে তযো সেসা’’তি জানাতি. পুন তথেৰ ইন্দ্রিযবলবোজ্ঝঙ্গানি সমোধানেত্ৰা সঙ্খারে সম্মসন্তো সকদাগামিমগ্গেন দুতিযমগ্গৰজ্ঝে কিলেসে তরিত্ৰা মগ্গানন্তরে ফলে ঠিতো পচ্চৰেক্খণঞাণেন নিৰত্তিত্ৰা, ওলোকেন্তো ‘‘চতুমগ্গৰজ্ঝানং মে কিলেসানং দ্ৰে কোট্ঠাসা পহীনা, ইতরে দ্ৰে সেসা’’তি জানাতি. পুন তথেৰ ইন্দ্রিযবলবোজ্ঝঙ্গানি সমোধানেত্ৰা সঙ্খারে সম্মসন্তো অনাগামিমগ্গেন ততিযমগ্গৰজ্ঝে কিলেসে তরিত্ৰা মগ্গানন্তরে ফলে ঠিতো পচ্চৰেক্খণঞাণেন নিৰত্তিত্ৰা ওলোকেন্তো ‘‘চতুমগ্গৰজ্ঝানং মে কিলেসানং তযো কোট্ঠাসা পহীনা, একো সেসো’’তি জানাতি. পুন তথেৰ ইন্দ্রিযবলবোজ্ঝঙ্গানি সমোধানেত্ৰা সঙ্খারে সম্মসন্তো অরহত্তমগ্গেন চতুত্থমগ্গৰজ্ঝে কিলেসে তরিত্ৰা মগ্গানন্তরে ফলে ঠিতো পচ্চৰেক্খণঞাণেন নিৰত্তিত্ৰা ওলোকেন্তো ‘‘সব্বকিলেসা মে পহীনা’’তি জানাতি.
যথা সো পুরিসো তং কুল্লং সোতে পৰাহেত্ৰা উত্তরিত্ৰা থলে ঠিতো নগরং পৰিসিত্ৰা উপরিপাসাদৰরগতো ‘‘এত্তকেন ৰতম্হি অনত্থেন মুত্তো’’তি একগ্গচিত্তো তুট্ঠমানসো নিসীদতি, এৰং তস্মিংযেৰ ৰা আসনে অঞ্ঞেসু ৰা রত্তিট্ঠানদিৰাট্ঠানাদীসু যত্থ কত্থচি নিসিন্নো ‘‘এত্তকেন ৰতম্হি অনত্থেন মুত্তো’’তি নিব্বানারম্মণং ফলসমাপত্তিং অপ্পেত্ৰা একগ্গচিত্তো তুট্ঠমানসো নিসীদতি. ইদং ৰা সন্ধায ৰুত্তং তিণ্ণো পারঙ্গতো থলে তিট্ঠতি ব্রাহ্মণোতি খো, ভিক্খৰে, অরহতো এতং অধিৰচনন্তি. এৰং তাৰেত্থ নানাকম্মট্ঠানানি কথিতানি, সমোধানেত্ৰা পন সব্বানিপি একমেৰ কত্ৰা দস্সেতব্বানি. একং কত্ৰা দস্সেন্তেনাপি পঞ্চক্খন্ধৰসেনেৰ ৰিনিৰত্তেতব্বানি.
কথং? এত্থ হি চত্তারি মহাভূতানি অজ্ঝত্তিকানি পঞ্চাযতনানি বাহিরানি পঞ্চাযতনানি ধম্মাযতনে পন্নরস সুখুমরূপানি সক্কাযস্স একদেসোতি অযং রূপক্খন্ধো, মনাযতনং ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো ধম্মাযতনেকদেসো চত্তারো ওঘা সক্কাযেকদেসোতি ইমে চত্তারো অরূপিনো খন্ধা. তত্থ রূপক্খন্ধো রূপং, চত্তারো অরূপিনো খন্ধা নামন্তি ইদং নামরূপং. তস্স নন্দীরাগো কামোঘো ভৰোঘো ধম্মাযতনেকদেসো সক্কাযেকদেসোতি ইমে পচ্চযা. ইতি সপ্পচ্চযং নামরূপং ৰৰত্থপেতি নাম. সপ্পচ্চযং নামরূপং ৰৰত্থপেত্ৰা তিলক্খণং আরোপেত্ৰা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা সঙ্খারে সম্মসন্তো অরহত্তং পাপুণাতীতি ইদং একস্স ভিক্খুনো নিয্যানমুখং.
তত্থ চত্তারো মহাভূতা পঞ্চুপাদানক্খন্ধা অজ্ঝত্তিকবাহিরানি একাদসাযতনানি ধম্মাযতনেকদেসো দিট্ঠোঘো অৰিজ্জোঘো সক্কাযেকদেসোতি ইদং দুক্খসচ্চং, নন্দীরাগো ধম্মাযতনেকদেসো কামোঘো ভৰোঘো সক্কাযেকদেসোতি ইদং সমুদযসচ্চং, পারিমতীরসঙ্খাতং নিব্বানং নিরোধসচ্চং, অরিযমগ্গো মগ্গসচ্চং. তত্থ দ্ৰে সচ্চানি ৰট্টং, দ্ৰে ৰিৰট্টং, দ্ৰে লোকিযানি, দ্ৰে লোকুত্তরানীতি চত্তারি সচ্চানি সোল়সহাকারেহি সট্ঠিনযসহস্সেহি ৰিভজিত্ৰা দস্সেতব্বানীতি. দেসনাপরিযোসানে ৰিপঞ্চিতঞ্ঞূ পঞ্চসতা ভিক্খূ অরহত্তে পতিট্ঠহিংসু. সুত্তং পন দুক্খলক্খণৰসেন কথিতং.