২. রথোপমসুত্তৰণ্ণনা

২৩৯. দুতিযে সুখসোমনস্সবহুলোতি কাযিকসুখঞ্চেৰ চেতসিকসোমনস্সঞ্চ বহুলং অস্সাতি সুখসোমনস্সবহুলো. যোনি চস্স আরদ্ধা হোতীতি কারণঞ্চস্স পরিপুণ্ণং হোতি. আসৰানং খযাযাতি ইধ আসৰক্খযোতি অরহত্তমগ্গো অধিপ্পেতো, তদত্থাযাতি অত্থো. ওধস্তপতোদোতি রথমজ্ঝে তিরিযং ঠপিতপতোদো. যেনিচ্ছকন্তি যেন দিসাভাগেন ইচ্ছতি. যদিচ্ছকন্তি যং যং গমনং ইচ্ছতি. সারেয্যাতি পেসেয্য. পচ্চাসারেয্যাতি পটিৰিনিৰত্তেয্য. আরক্খাযাতি রক্খণত্থায. সংযমাযাতি ৰেগনিগ্গহণত্থায. দমাযাতি নিব্বিসেৰনত্থায. উপসমাযাতি কিলেসূপসমত্থায.

এৰমেৰ খোতি এত্থ যথা অকুসলস্স সারথিনো অদন্তে সিন্ধৰে যোজেত্ৰা ৰিসমমগ্গেন রথং পেসেন্তস্স চক্কানিপি ভিজ্জন্তি, অক্খোপি সিন্ধৰানঞ্চ খুরা, অত্তনাপি অনযব্যসনং পাপুণাতি, ন চ ইচ্ছিতিচ্ছিতেন গমনেন সারেতুং সক্কোতি; এৰং ছসু ইন্দ্রিযেসু অগুত্তদ্ৰারো ভিক্খু ন ইচ্ছিতিচ্ছিতং সমণরতিং অনুভৰিতুং সক্কোতি. যথা পন ছেকো সারথি দন্তে সিন্ধৰে যোজেত্ৰা, সমে ভূমিভাগে রথং ওতারেত্ৰা রস্মিযো গহেত্ৰা, সিন্ধৰানং খুরেসু সতিং ঠপেত্ৰা, পতোদং আদায নিব্বিসেৰনে কত্ৰা, পেসেন্তো ইচ্ছিতিচ্ছিতেন গমনেন সারেতি. এৰমেৰ ছসু ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারো ভিক্খু ইমস্মিং সাসনে ইচ্ছিতিচ্ছিতং সমণরতিং অনুভোতি, সচে অনিচ্চানুপস্সনাভিমুখং ঞাণং পেসেতুকামো হোতি, তদভিমুখং ঞাণং গচ্ছতি. দুক্খানুপস্সনাদীসুপি এসেৰ নযো.

ভোজনে মত্তঞ্ঞূতি ভোজনম্হি পমাণঞ্ঞূ. তত্থ দ্ৰে পমাণানি – পটিগ্গহণপমাণঞ্চ পরিভোগপমাণঞ্চ. তত্থ পটিগ্গহণপমাণে দাযকস্স ৰসো ৰেদিতব্বো, দেয্যধম্মস্স ৰসো ৰেদিতব্বো, অত্তনো থামো জানিতব্বো. এৰরূপো হি ভিক্খু সচে দেয্যধম্মো বহুকো হোতি, দাযকো অপ্পং দাতুকামো, দাযকস্স ৰসেন অপ্পং গণ্হাতি. দেয্যধম্মো অপ্পো, দাযকো বহুং দাতুকামো, দেয্যধম্মস্স ৰসেন অপ্পং গণ্হাতি. দেয্যধম্মোপি বহু, দাযকোপি বহুং দাতুকামো, অত্তনো থামং ঞত্ৰা পমাণেন গণ্হাতি. সো তায পটিগ্গহণে মত্তঞ্ঞুতায অনুপ্পন্নঞ্চ লাভং উপ্পাদেতি, উপ্পন্নঞ্চ থাৰরং করোতি ধম্মিকতিস্সমহারাজকালে সত্তৰস্সিকো সামণেরো ৰিয.

রঞ্ঞো কির পঞ্চহি সকটসতেহি গুল়ং আহরিংসু. রাজা ‘‘মনাপো পণ্ণাকারো, অয্যেহি ৰিনা ন খাদিস্সামা’’তি অড্ঢতেয্যানি সকটসতানি মহাৰিহারং পেসেত্ৰা সযম্পি ভুত্তপাতরাসো অগমাসি. ভেরিযা পহটায দ্ৰাদস ভিক্খুসহস্সানি সন্নিপতিংসু. রাজা একমন্তে ঠিতো আরামিকং পক্কোসাপেত্ৰা আহ – ‘‘রঞ্ঞো নাম দানে পত্তপূরোৰ পমাণং, গহিতভাজনং পূরেত্ৰাৰ দেহি, সচে কোচি মত্তপটিগ্গহণে ঠিতো ন গণ্হাতি, ময্হং আরোচেয্যাসী’’তি.

অথেকো মহাথেরো ‘‘মহাবোধিমহাচেতিযানি ৰন্দিস্সামী’’তি চেতিযপব্বতা আগন্ত্ৰা, ৰিহারং পৰিসন্তো মহামণ্ডপট্ঠানে ভিক্খূ গুল়ং গণ্হন্তে দিস্ৰা পচ্ছতো আগচ্ছন্তং সামণেরং আহ, ‘‘নত্থি তে গুল়েন অত্থো’’তি. ‘‘আম, ভন্তে, নত্থী’’তি. সামণের মযং মগ্গকিলন্তা, একেন কপিট্ঠফলমত্তেন পিণ্ডকেন অম্হাকং অত্থোতি. সামণেরো থালকং নীহরিত্ৰা থেরস্স ৰস্সগ্গপটিপাটিযং অট্ঠাসি. আরামিকো গহণমানং পূরেত্ৰা উক্খিপি, সামণেরো অঙ্গুলিং চালেসি. তাত সামণের, রাজকুলানং দানে ভাজনপূরমেৰ পমাণং, থালকপূরং গণ্হাহীতি. আম, উপাসক, রাজানো নাম মহজ্ঝাসযা হোন্তি, অম্হাকং পন উপজ্ঝাযস্স এত্তকেনেৰ অত্থোতি.

রাজা তস্স কথং সুত্ৰা, ‘‘কিং ভো সামণেরো ভণতী’’তি? তস্স সন্তিকং গতো. আরামিকো আহ – ‘‘সামি, সামণেরস্স ভাজনং খুদ্দকং, বহুং ন গণ্হাতী’’তি. রাজা আহ, ‘‘আনীতভাজনং পূরেত্ৰা গণ্হথ, ভন্তে’’তি. মহারাজ, রাজানো নাম মহজ্ঝাসযা হোন্তি, উক্খিত্তভাজনং পূরেত্ৰাৰ দাতুকামা, অম্হাকং পন উপজ্ঝাযস্স এত্তকেনেৰ অত্থোতি. রাজা চিন্তেসি – ‘‘অযং সত্তৰস্সিকদারকো, অজ্জাপিস্স মুখতো খীরগন্ধো ন মুচ্চতি, গহেত্ৰা কুটে ৰা কুটুম্বে ৰা পূরেত্ৰা স্ৰেপি পুনদিৰসেপি খাদিস্সামাতি ন ৰদতি, সক্কা বুদ্ধসাসনং পরিগ্গহেতু’’ন্তি পুরিসে আণাপেসি, ‘‘ভো, পসন্নোম্হি সামণেরস্স, ইতরানিপি অড্ঢতেয্যানি সকটসতানি আনেত্ৰা সঘংস্স দেথা’’তি.

সোযেৰ পন রাজা একদিৰসং তিত্তিরমংসং খাদিতুকামো চিন্তেসি – ‘‘সচে অহং অঙ্গারপক্কং তিত্তিরমংসং খাদিতুকামোস্মীতি অঞ্ঞস্স কথেস্সামি, সমন্তা যোজনট্ঠানে তিত্তিরসমুগ্ঘাতং করিস্সন্তী’’তি উপ্পন্নং পিপাসং অধিৰাসেন্তো তীণি সংৰচ্ছরানি ৰীতিনামেসি. অথস্স কণ্ণেসু পুব্বো সণ্ঠাসি, সো অধিৰাসেতুং অসক্কোন্তো ‘‘অত্থি নু খো, ভো, অম্হাকং কোচি উপট্ঠাকুপাসকো সীলরক্খকো’’তি পুচ্ছি. আম, দেৰ, অত্থি, তিস্সো নাম সো অখণ্ডসীলং রক্খতীতি. অথ নং ৰীমংসিতুকামো পক্কোসাপেসি. সো আগন্ত্ৰা রাজানং ৰন্দিত্ৰা অট্ঠাসি. ততো নং আহ – ‘‘ত্ৰং, তাত, তিস্সো নামা’’তি? ‘‘আম দেৰা’’তি. তেন হি গচ্ছাতি. তস্মিং গতে একং কুক্কুটং আহরাপেত্ৰা একং পুরিসং আণাপেসি, ‘‘গচ্ছ তিস্সং ৰদাহি, ইমং তীহি পাকেহি পচিত্ৰা অম্হাকং উপট্ঠাপেহী’’তি. সো গন্ত্ৰা তথা অৰোচ. সো আহ – ‘‘সচে, ভো, অযং মতকো অস্স, যথা জানামি, তথা পচিত্ৰা উপট্ঠহেয্যং. পাণাতিপাতং পনাহং ন করোমী’’তি. সো আগন্ত্ৰা রঞ্ঞো আরোচেসি.

রাজা পুন ‘‘একৰারং গচ্ছা’’তি পেসেসি. সো গন্ত্ৰা, ‘‘ভো, রাজুপট্ঠানং নাম ভারিযং, মা এৰং করি, পুনপি সীলং সক্কা সমাদাতুং, পচেত’’ন্তি আহ. অথ নং তিস্সো অৰোচ, ‘‘ভো, একস্মিং নাম অত্তভাৰে ধুৰং একং মরণং, নাহং পাণাতিপাতং করিস্সামী’’তি. সো পুনপি রঞ্ঞো আরোচেসি. রাজা ততিযম্পি পেসেত্ৰা অসম্পটিচ্ছন্তং পক্কোসাপেত্ৰা অত্তনা পুচ্ছি. রঞ্ঞোপি তথেৰ পটিৰচনং অদাসি. অথ রাজা পুরিসে আণাপেসি, ‘‘অযং রঞ্ঞো আণং কোপেতি, গচ্ছথেতস্স আঘাতনভণ্ডিকাযং ঠপেত্ৰা, সীসং ছিন্দথা’’তি. রহো চ পন নেসং সঞ্ঞমদাসি – ‘‘ইমং সন্তজ্জযমানা নেত্ৰা সীসমস্স আঘাতনভণ্ডিকাযং ঠপেত্ৰা আগন্ত্ৰা ময্হং আরোচেথা’’তি.

তে তং আঘাতনভণ্ডিকাযং নিপজ্জাপেত্ৰা তমস্স কুক্কুটং হত্থেসু ঠপযিংসু. সো তং হদযে ঠপেত্ৰা ‘‘অহং, তাত, মম জীৰিতং তুয্হং দেমি, তৰ জীৰিতং অহং গণ্হামি, ত্ৰং নিব্ভযো গচ্ছা’’তি ৰিস্সজ্জেসি. কুক্কুটো পক্খে পপ্ফোটেত্ৰা আকাসেন গন্ত্ৰা ৰটরুক্খে নিলীযি. তস্স কুক্কুটস্স অভযদিন্নট্ঠানং কুক্কুটগিরি নাম জাতং.

রাজা তং পৰত্তিং সুত্ৰা অমচ্চপুত্তং পক্কোসাপেত্ৰা সব্বাভরণেহি অলঙ্করিত্ৰা আহ – ‘‘তাত, মযা ত্ৰং এতদত্থমেৰ ৰীমংসিতো, ময্হং তিত্তিরমংসং খাদিতুকামস্স তীণি সংৰচ্ছরানি অতিক্কন্তানি, সক্খিস্সসি মে তিকোটিপরিসুদ্ধং কত্ৰা উপট্ঠাপেতু’’ন্তি. ‘‘এতং নাম, দেৰ, ময্হং কম্ম’’ন্তি নিক্খমিত্ৰা দ্ৰারন্তরে ঠিতো একং পুরিসং পাতোৰ তযো তিত্তিরে গহেত্ৰা পৰিসন্তং দিস্ৰা, দ্ৰে কহাপণে দত্ৰা তিত্তিরে আদায পরিসোধেত্ৰা, জীরকাদীহি ৰাসেত্ৰা, অঙ্গারেসু সুপক্কে পচিত্ৰা রঞ্ঞো উপট্ঠাপেসি. রাজা মহাতলে সিরীপল্লঙ্কে নিসিন্নোৰ একং গহেত্ৰা থোকং ছিন্দিত্ৰা মুখে পক্খিপি, তাৰদেৰস্স সত্তরসহরণীসহস্সানি ফরিত্ৰা অট্ঠাসি.

তস্মিং সমযে ভিক্খুসঙ্ঘং সরিত্ৰা, ‘‘মাদিসো নাম পথৰিস্সরো রাজা তিত্তিরমংসং খাদিতুকামো তীণি সংৰচ্ছরানি ন লভি, অপচ্চমানো ভিক্খুসঙ্ঘো কুতো লভিস্সতী’’তি? মুখে পক্খিত্তক্খণ্ডং ভূমিযং ছড্ডেসি. অমচ্চপুত্তো জণ্ণুকেহি পতিত্ৰা মুখেন গণ্হি. রাজা ‘‘অপেহি, তাত, জানামহং তৰ নিদ্দোসভাৰং, ইমিনা নাম কারণেন মযা এতং ছড্ডিত’’ন্তি কথেত্ৰা, ‘‘সেসকং তথেৰ সঙ্গোপেত্ৰা ঠপেহী’’তি আহ.

পুনদিৰসে রাজকুলূপকো থেরো পিণ্ডায পাৰিসি. অমচ্চপুত্তো তং দিস্ৰা পত্তং গহেত্ৰা রাজগেহং পৰেসেসি. অঞ্ঞতরো ৰুড্ঢপব্বজিতোপি থেরস্স পচ্ছাসমণো ৰিয হুত্ৰা অনুবন্ধন্তো পাৰিসি. থেরো ‘‘রঞ্ঞা পক্কোসাপিতভিক্খু ভৰিস্সতী’’তি পমজ্জি. অমচ্চপুত্তোপি ‘‘থেরস্স উপট্ঠাকো ভৰিস্সতী’’তি পমাদং আপজ্জি. তেসং নিসীদাপেত্ৰা যাগুং অদংসু. যাগুযা পীতায রাজা তিত্তিরে উপনেসি. থেরো একং গণ্হি, ইতরোপি একং গণ্হি. রাজা ‘‘অনুভাগো অত্থি, অনাপুচ্ছিত্ৰা খাদিতুং ন যুত্ত’’ন্তি মহাথেরং আপুচ্ছি. থেরো হত্থং পিদহি, মহল্লকত্থেরো সম্পটিচ্ছি. রাজা অনত্তমনো হুত্ৰা কতভত্তকিচ্চং থেরং পত্তং আদায অনুগচ্ছন্তো আহ – ‘‘ভন্তে, কুলগেহং আগচ্ছন্তেহি উগ্গহিতৰত্তং ভিক্খুং গহেত্ৰা আগন্তুং ৰট্টতী’’তি. থেরো তস্মিং খণে অঞ্ঞাসি ‘‘ন এস রঞ্ঞা পক্কোসাপিতো’’তি.

পুনদিৰসে উপট্ঠাকসামণেরং গহেত্ৰা পাৰিসি. রাজা তদাপি যাগুযা পীতায তিত্তিরে উপনামেসি. থেরো একং অগ্গহেসি, সামণেরো অঙ্গুলিং চালেত্ৰা মজ্ঝে ছিন্দাপেত্ৰা এককোট্ঠাসমেৰ অগ্গহেসি. রাজা তং কোট্ঠাসং মহাথেরস্স উপনামেসি. মহাথেরো হত্থং পিদহি, সামণেরোপি পিদহি. রাজা অৰিদূরে নিসীদিত্ৰা খণ্ডাখণ্ডং ছিন্দিত্ৰা খাদন্তো ‘‘উগ্গহিতৰত্তে নিস্সায দিযড্ঢতিত্তিরে খাদিতুং লভিম্হা’’তি আহ. তস্স মংসে খাদিতমত্তেৰ কণ্ণেহি পুব্বো নিক্খমি. ততো মুখং ৰিক্খালেত্ৰা সামণেরং উপসঙ্কমিত্ৰা, ‘‘পসন্নোস্মি, তাত, অট্ঠ তে ধুৰভত্তানি দেমী’’তি আহ. অহং, মহারাজ, উপজ্ঝাযস্স দম্মীতি. অপরানি অট্ঠ দেমীতি. তানি অম্হাকং আচরিযস্স দম্মীতি. অপরানিপি অট্ঠ দেমীতি. তানি সমানুপজ্ঝাযানং দম্মীতি. অপরানিপি অট্ঠ দেমীতি. তানি ভিক্খুসঙ্ঘস্স দম্মীতি. অপরানিপি অট্ঠ দেমীতি. সামণেরো অধিৰাসেসি. এৰং পটিগ্গহণমত্তং জানন্তো অনুপ্পন্নঞ্চেৰ লাভং উপ্পাদেতি, উপ্পন্নঞ্চ থাৰরং করোতি. ইদং পটিগ্গহণপমাণং নাম. তত্থ পরিভোগপমাণং পচ্চৰেক্খণপযোজনং, ‘‘ইদমত্থিযং ভোজনং ভুঞ্জামী’’তি পন পচ্চৰেক্খিতপরিভোগস্সেৰ পযোজনত্তা পরিভোগপমাণংযেৰ নাম, তং ইধ অধিপ্পেতং. তেনেৰ পটিসঙ্খা যোনিসোতিআদিমাহ, ইতরম্পি পন ৰট্টতিযেৰ.

সীহসেয্যন্তি এত্থ কামভোগিসেয্যা, পেতসেয্যা, সীহসেয্যা, তথাগতসেয্যাতি চতস্সো সেয্যা. তত্থ ‘‘যেভুয্যেন, ভিক্খৰে, কামভোগী ৰামেন পস্সেন সেন্তী’’তি (অ. নি. ৪.২৪৬) অযং কামভোগিসেয্যা. তেসঞ্হি যেভুয্যেন দক্খিণপস্সেন সযানো নাম নত্থি.

‘‘যেভুয্যেন, ভিক্খৰে, পেতা উত্তানা সেন্তী’’তি (অ. নি. ৪.২৪৬) অযং পেতসেয্যা. পেতা হি অপ্পমংসলোহিতত্তা অট্ঠিসঙ্ঘাটজটিতা একেন পস্সেন সযিতুং ন সক্কোন্তি, উত্তানাৰ সযন্তি.

‘‘যেভুয্যেন, ভিক্খৰে, সীহো মিগরাজা নঙ্গুট্ঠং অন্তরসত্থিম্হি অনুপক্খিপিত্ৰা দক্খিণেন পস্সেন সযতী’’তি অযং সীহসেয্যা. তেজুস্সদত্তা হি সীহো মিগরাজা দ্ৰে পুরিমপাদে একস্মিং, পচ্ছিমপাদে একস্মিং ঠানে ঠপেত্ৰা নঙ্গুট্ঠং অন্তরসত্থিম্হি পক্খিপিত্ৰা পুরিমপাদপচ্ছিমপাদনঙ্গুট্ঠানং ঠিতোকাসং সল্লক্খেত্ৰা দ্ৰিন্নং পুরিমপাদানং মত্থকে সীসং ঠপেত্ৰা সযতি, দিৰসম্পি সযিত্ৰা পবুজ্ঝমানো ন উত্রসন্তো পবুজ্ঝতি, সীসং পন উক্খিপিত্ৰা পুরিমপাদাদীনং ঠিতোকাসং সল্লক্খেতি. সচে কিঞ্চি ঠানং ৰিজহিত্ৰা ঠিতং হোতি, ‘‘নযিদং তুয্হং জাতিযা সূরভাৰস্স চ অনুরূপ’’ন্তি অনত্তমনো হুত্ৰা তত্থেৰ সযতি, ন গোচরায পক্কমতি. অৰিজহিত্ৰা ঠিতে পন ‘‘তুয্হং জাতিযা চ সূরভাৰস্স চ অনুরূপমিদ’’ন্তি হট্ঠতুট্ঠো উট্ঠায সীহৰিজম্ভিতং ৰিজম্ভিত্ৰা কেসরভারং ৰিধুনিত্ৰা তিক্খত্তুং সীহনাদং নদিত্ৰা গোচরায পক্কমতি.

চতুত্থজ্ঝানসেয্যা পন তথাগতসেয্যাতি ৰুচ্চতি. তাসু ইধ সীহসেয্যা আগতা. অযঞ্হি তেজুস্সদইরিযাপথত্তা উত্তমসেয্যা নাম.

পাদে পাদন্তি দক্খিণপাদে ৰামপাদং. অচ্চাধাযাতি অতিআধায, ঈসকং অতিক্কম্ম ঠপেত্ৰা. গোপ্ফকেন হি গোপ্ফকে, জাণুনা ৰা জাণুম্হি সঙ্ঘট্টিযমানে অভিণ্হং ৰেদনা উপ্পজ্জতি, চিত্তং একগ্গং ন হোতি, সেয্যা অফাসুকা হোতি. যথা পন ন সঙ্ঘংট্টেতি, এৰং অতিক্কম্ম ঠপিতে ৰেদনা নুপ্পজ্জতি, চিত্তং একগ্গং হোতি, সেয্যা ফাসুকা হোতি. তস্মা এৰং সেয্যং কপ্পেতি.

সতো সম্পজানোতি সতিযা চেৰ সম্পজঞ্ঞেন চ সমন্নাগতো. কথং নিদ্দাযন্তো সতো সম্পজানো হোতীতি? সতিসম্পজঞ্ঞস্স অপ্পহানেন. অযঞ্হি দিৰসঞ্চেৰ সকলযামঞ্চ আৰরণীযেহি ধম্মেহি চিত্তং পরিসোধেত্ৰা পঠমযামাৰসানে চঙ্কমা ওরুয্হ পাদে ধোৰন্তোপি মূলকম্মট্ঠানং অৰিজহন্তোৰ ধোৰতি, তং অৰিজহন্তোৰ দ্ৰারং ৰিৰরতি, মঞ্চে নিসীদতি, অৰিজহন্তোৰ নিদ্দং ওক্কমতি. পবুজ্ঝন্তো পন মূলকম্মট্ঠানং গহেত্ৰাৰ পবুজ্ঝতি. এৰং নিদ্দং ওক্কমন্তোপি সতো সম্পজানো হোতি. এৰং পন ঞাণধাতুকন্তি ন রোচযিংসু.

ৰুত্তনযেন পনেস চিত্তং পরিসোধেত্ৰা পঠমযামাৰসানে ‘‘উপাদিন্নকং সরীরং নিদ্দায সমস্সাসেস্সামী’’তি চঙ্কমা ওরুয্হ মূলকম্মট্ঠানং অৰিজহন্তোৰ পাদে ধোৰতি, দ্ৰারং ৰিৰরতি, মঞ্চে পন নিসীদিত্ৰা মূলকম্মট্ঠানং পহায, ‘‘খন্ধাৰ খন্ধেসু, ধাতুযোৰ ধাতূসু পটিহঞ্ঞন্তী’’তি সেনাসনং পচ্চৰেক্খন্তো কমেন নিদ্দং ওক্কমতি, পবুজ্ঝন্তো পন মূলকম্মট্ঠানং গহেত্ৰাৰ পবুজ্ঝতি. এৰং নিদ্দং ওক্কমন্তোপি সতো সম্পজানো নাম হোতীতি ৰেদিতব্বো.

ইতি ইমস্মিং সুত্তে তিৰঙ্গিকা পুব্বভাগৰিপস্সনাৰ কথিতা. এত্তকেনেৰ পন ৰোসানং অনাপজ্জিত্ৰা তানেৰ ইন্দ্রিযবলবোজ্ঝঙ্গানি সমোধানেত্ৰা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা ভিক্খু অরহত্তং পাপুণাতীতি. এৰং যাৰ অরহত্তা দেসনা কথেতব্বা.