১৯. আসীৰিসৰগ্গো

১. আসীৰিসোপমসুত্তৰণ্ণনা

২৩৮. আসীৰিসৰগ্গস্স পঠমে ভিক্খূ আমন্তেসীতি একচারিকদ্ৰিচারিকতিচারিকচতুচারিকপঞ্চচারিকে সভাগৰুত্তিনো কারকে যুত্তপযুত্তে সব্বেপি দুক্খলক্খণকম্মট্ঠানিকে পরিৰারেত্ৰা নিসিন্নে যোগাৰচরে ভিক্খূ আমন্তেসি. ইদঞ্হি সুত্তং পুগ্গলজ্ঝাসযেন ৰুত্তং. পুগ্গলেসুপি ৰিপঞ্চিতঞ্ঞূনং দিসাৰাসিকানং দুক্খলক্খণকম্মট্ঠানিকানং উপট্ঠানৰেলায আগন্ত্ৰা সত্থারং পরিৰারেত্ৰা নিসিন্নানং ৰসেন ৰুত্তং. এৰং সন্তেপি উগ্ঘটিতঞ্ঞূআদীনং চতুন্নম্পি পুগ্গলানং পচ্চযভূতমেৰেতং. উগ্ঘটিতঞ্ঞূ পুগ্গলো হি ইমস্স সুত্তস্স মাতিকানিক্খেপেনেৰ অরহত্তং পাপুণিস্সতি, ৰিপঞ্চিতঞ্ঞূ মাতিকায ৰিত্থারভাজনেন, নেয্যপুগ্গলো ইমমেৰ সুত্তং সজ্ঝাযন্তো পরিপুচ্ছন্তো যোনিসো মনসিকরোন্তো কল্যাণমিত্তে সেৰন্তো ভজন্তো পযিরুপাসন্তো অরহত্তং পাপুণিস্সতি. পদপরমস্সেতং সুত্তং অনাগতে ৰাসনা ভৰিস্সতীতি এৰং সব্বেসম্পি উপকারভাৰং ঞত্ৰা ভগৰা সিনেরুং উক্খিপন্তো ৰিয আকাসং ৰিত্থারেন্তো ৰিয চক্কৰাল়পব্বতং কম্পেন্তো ৰিয চ মহন্তেন উস্সাহেন সেয্যথাপি, ভিক্খৰেতি ইমং আসীৰিসোপমসুত্তং আরভি.

তত্থ চত্তারো আসীৰিসাতি কট্ঠমুখো, পূতিমুখো, অগ্গিমুখো, সত্থমুখোতি ইমে চত্তারো. তেসু কট্ঠমুখেন দট্ঠস্স সকলসরীরং সুক্খকট্ঠং ৰিয থদ্ধং হোতি, সন্ধিপব্বেসু অধিমত্তং অযসূলসমপ্পিতং ৰিয তিট্ঠতি. পূতিমুখেন দট্ঠস্স পক্কপূতিপনসং ৰিয ৰিপুব্বকভাৰং আপজ্জিত্ৰা পগ্ঘরতি, চঙ্গৰারে পক্খিত্তউদকং ৰিয হোতি. অগ্গিমুখেন দট্ঠস্স সকলসরীরং ঝাযিত্ৰা ভস্মমুট্ঠি ৰিয থুসমুট্ঠি ৰিয চ ৰিপ্পকিরীযতি. সত্তমুখেন দট্ঠস্স সকলসরীরং ভিজ্জতি, অসনিপাতট্ঠানং ৰিয মহানিখাদনেন খতসন্ধিমুখং ৰিয চ হোতি. এৰং ৰিসৰসেন ৰিভত্তা চত্তারো আসীৰিসা.

ৰিসৰেগৰিকারেন পনেতে সোল়স হোন্তি. কট্ঠমুখো হি দট্ঠৰিসো, দিট্ঠৰিসো, ফুট্ঠৰিসো, ৰাতৰিসোতি চতুব্বিধো হোতি. তেন হি দট্ঠম্পি দিট্ঠম্পি ফুট্ঠম্পি তস্স ৰাতেন পহটম্পি সরীরং ৰুত্তপ্পকারেন থদ্ধং হোতি. সেসেসুপি এসেৰ নযোতি. এৰং ৰিসৰেগৰিকারৰসেন সোল়স হোন্তি.

পুন পুগ্গলপণ্ণত্তিৰসেন চতুসট্ঠি হোন্তি. কথং? কট্ঠমুখেসু তাৰ দট্ঠৰিসো চ আগতৰিসো নো ঘোরৰিসো, ঘোরৰিসো নো আগতৰিসো, আগতৰিসো চেৰ ঘোরৰিসো চ, নেৰাগতৰিসো ন ঘোরৰিসোতি চতুব্বিধো হোতি. তত্থ যস্স ৰিসং সম্পজ্জলিততিণুক্কায অগ্গি ৰিয সীঘং অভিরুহিত্ৰা অক্খীনি গহেত্ৰা খন্ধং গহেত্ৰা সীসং গহেত্ৰা ঠিতন্তি ৰত্তব্বতং আপজ্জতি মণিসপ্পাদীনং ৰিসং ৰিয, মন্তং পন পরিৰত্তেত্ৰা কণ্ণৰাতং দত্ৰা দণ্ডকেন পহটমত্তে ওতরিত্ৰা দট্ঠট্ঠানেযেৰ তিট্ঠতি, অযং আগতৰিসো নো ঘোরৰিসো নাম. যস্স পন ৰিসং সণিকং অভিরুহতি, আরুল়্হারুল়্হট্ঠানে পন অযং সীতউদকং ৰিয হোতি উদকসপ্পাদীনং ৰিসং ৰিয, দ্ৰাদসৰস্সচ্চযেনাপি কণ্ণপিট্ঠিখন্ধপিট্ঠিকাদীসু গণ্ডপিল়কাদিৰসেন পঞ্ঞাযতি, মন্তপরিৰত্তনাদীসু চ কযিরমানাসু সীঘং ন ওতরতি, অযং ঘোরৰিসো নো আগতৰিসো নাম. যস্স পন ৰিসং সীঘং অভিরুহতি, ন সীঘং ওতরতি অনেল়কসপ্পাদীনং ৰিসং ৰিয, অযং আগতৰিসো চেৰ ঘোরৰিসো চ. যস্স পন ৰিসং মন্দং হোতি, ওতারিযমানম্পি সুখেনেৰ ওতরতি নীলসপ্পধম্মনিসপ্পাদীনং ৰিসং ৰিয, অযং নেৰাগতৰিসো ন ঘোরৰিসো নাম. ইমিনা উপাযেন কট্ঠমুখে দট্ঠৰিসাদযো পূতিমুখাদীসু চ দট্ঠৰিসাদযো ৰেদিতব্বাতি. এৰং পুগ্গলপণ্ণত্তিৰসেন চতুসট্ঠি.

তেসু ‘‘অণ্ডজা নাগা’’তিআদিনা (সং. নি. ৩.৩৪২-৩৪৪) যোনিৰসেন একেকং চতুধা ৰিভজিত্ৰা ছপণ্ণাসাধিকানি দ্ৰে সতানি হোন্তি. তে জলজাথলজাতি দ্ৰিগুণিতা দ্ৰাদসাধিকানি পঞ্চসতানি হোন্তি, তে কামরূপঅকামরূপানং ৰসেন দ্ৰিগুণিতা চতুৰীসাধিকসহস্সসঙ্খা হোন্তি. পুন গতমগ্গস্স পটিলোমতো সংখিপ্পমানা কট্ঠমুখাদিৰসেন চত্তারোৰ হোন্তীতি. তে সন্ধায ভগৰা ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, চত্তারো আসীৰিসা’’তি আহ. কুলৰসেন হি এতে গহিতা.

তত্থ আসীৰিসাতি আসিত্তৰিসাতিপি আসীৰিসা, অসিতৰিসাতিপি আসীৰিসা, অসিসদিসৰিসাতিপি আসীৰিসা. আসিত্তৰিসাতি সকলকাযে আসিঞ্চিত্ৰা ৰিয ঠপিতৰিসা, পরস্স চ অত্তনো সরীরে চ আসিঞ্চনৰিসাতি অত্থো. অসিতৰিসাতি যং যং এতেহি অসিতং হোতি পরিভুত্তং, তং তং ৰিসমেৰ সম্পজ্জতি, তস্মা অসিতং ৰিসং হোতি এতেসন্তি আসীৰিসা. অসিসদিসৰিসাতি অসিৰিয তিখিণং পরমম্মচ্ছেদনসমত্থং ৰিসং এতেসন্তি আসীৰিসাতি এৰমেত্থ ৰচনত্থো ৰেদিতব্বো. উগ্গতেজাতি উগ্গততেজা বলৰতেজা. ঘোরৰিসাতি দুন্নিম্মদ্দনৰিসা.

এৰং ৰদেয্যুন্তি পটিজগ্গাপনত্থং এৰং ৰদেয্যুং. রাজানো হি আসীৰিসে গাহাপেত্ৰা – ‘‘তথারূপে চোরে ৰা এতেহি ডংসাপেত্ৰা মারেস্সাম, নগরূপরোধকালে পরসেনায ৰা তং খিপিস্সাম, পরবলং নিম্মদ্দেতুং অসক্কোন্তা সুভোজনং ভুঞ্জিত্ৰা ৰরসযনং আরুয্হ এতেহি অত্তানং ডংসাপেত্ৰা সত্তূনং ৰসং অনাগচ্ছন্তা অত্তনো রুচিযা মরিস্সামা’’তি আসীৰিসে জগ্গাপেন্তি. তে যং চোরং সহসাৰ মারেতুং ন ইচ্ছন্তি, ‘‘এৰমেতে দীঘরত্তং দুক্খপ্পত্তো হুত্ৰা মরিস্সন্তী’’তি ইচ্ছন্তা তং পুরিসং এৰং ৰদন্তি ইমে তে অম্ভো পুরিস চত্তারো আসীৰিসাতি.

তত্থ কালেন কালন্তি কালে কালে. সংৰেসেতব্বাতি নিপজ্জাপেতব্বা. অঞ্ঞতরো ৰা অঞ্ঞতরো ৰাতি কট্ঠমুখাদীসু যো কোচি. যং তে অম্ভো পুরিস করণীযং, তং করোহীতি ইদং অত্থচরকস্স ৰচনং ৰেদিতব্বং. তস্স কির পুরিসস্স এৰং আসীৰিসে পটিপাদেত্ৰা ‘অযং ৰো উপট্ঠাকো’তি চতূসু পেল়াসু ঠপিতানং আসীৰিসানং আরোচেন্তি. অথেকো নিক্খমিত্ৰা আগম্ম তস্স পুরিসস্স দক্খিণপাদানুসারেন অভিরুহিত্ৰা দক্খিণহত্থং মণিবন্ধতো পট্ঠায ৰেঠেত্ৰা দক্খিণকণ্ণসোতমূলে ফণং কত্ৰা সুসূতি করোন্তো নিপজ্জি. অপরো ৰামপাদানুসারেন অভিরুহিত্ৰা তথেৰ ৰামহত্থং ৰেঠেত্ৰা ৰামকণ্ণসোতমূলে ফণং কত্ৰা সুসূতি করোন্তো নিপজ্জি, ততিযো নিক্খমিত্ৰা অভিমুখং অভিরুহিত্ৰা কুচ্ছিং ৰেঠেত্ৰা গলৰাটকমূলে ফণং কত্ৰা সুসূতি করোন্তো নিপজ্জি, চতুত্থো পিট্ঠিভাগেন অভিরুহিত্ৰা গীৰং ৰেঠেত্ৰা উপরিমুদ্ধনি ফণং ঠপেত্ৰা সুসূতি করোন্তো নিপজ্জি.

এৰং চতূসু আসীৰিসেসু সরীরট্ঠকেসুযেৰ জাতেসু একো তস্স পুরিসস্স অত্থচরকপুরিসো তং দিস্ৰা ‘‘কিং তে, ভো পুরিস, লদ্ধ’’ন্তি, পুচ্ছি. ততো তেন ‘‘ইমে মে, ভো, হত্থেসু হত্থকটকং ৰিয বাহাসু কেযূরং ৰিয কুচ্ছিম্হি কুচ্ছিৰেঠনসাটকো ৰিয কণ্ণেসু কণ্ণচূল়িকা ৰিয গলে মুত্তাৰলিযো ৰিয সীসে সীসপসাধনং ৰিয কেচি অলঙ্কারৰিসেসা রঞ্ঞা দিন্না’’তি ৰুত্তে সো আহ – ‘‘ভো অন্ধবাল, মা এৰং মঞ্ঞিত্থ ‘রঞ্ঞা মে তুট্ঠেনেতং পসাধনং দিন্ন’ন্তি. ত্ৰং রঞ্ঞো আগুচারী চোরো, ইমে চ চত্তারো আসীৰিসা দুরুপট্ঠাহা দুপ্পটিজগ্গিযা, একস্মিং উট্ঠাতুকামে একো ন্হাযিতুকামো হোতি, একস্মিং ন্হাযিতুকামে একো ভুঞ্জিতুকামো, একস্মিং ভুঞ্জিতুকামে একো নিপজ্জিতুকামো. তেসু যস্সেৰ ইচ্ছা ন পূরতি, সো তত্থেৰ ডংসিত্ৰা মারেতী’’তি. অত্থি পন, ভো, এৰং সন্তে কোচি সোত্থিমগ্গোতি? আম, রাজপুরিসানং ৰিক্খিত্তভাৰং ঞত্ৰা পলাযনং সোত্থিভাৰোতি ৰত্ৰা ‘‘যং তে করণীযং, তং করোহী’’তি ৰদেয্য.

তং সুত্ৰা ইতরো চতুন্নং আসীৰিসানং পমাদক্খণং রাজপুরিসেহি চ পৰিৰিত্তং দিস্ৰা, ৰামহত্থেন দক্খিণহত্থং ৰেঠেত্ৰা, দক্খিণকণ্ণচূল়িকায ফণং ঠপেত্ৰা, সযিতাসীৰিসস্স সরীরং পরিমজ্জন্তো ৰিয সণিকং তং অপনেত্ৰা, এতেনেৰ উপাযেন সেসেপি অপনেত্ৰা তেসং ভীতো পলাযেয্য. অথ নং তে আসীৰিসা ‘‘অযং অম্হাকং রঞ্ঞা উপট্ঠাকো দিন্নো’’তি অনুবন্ধমানা আগচ্ছেয্যুং. ইদং সন্ধায অথ খো সো, ভিক্খৰে, পুরিসো ভীতো চতুন্নং আসীৰিসানং…পে… পলাযেথাতি ৰুত্তং.

তস্মিং পন পুরিসে এৰং আগতমগ্গং ওলোকেত্ৰা ওলোকেত্ৰা পলাযন্তে রাজা ‘‘পলাতো সো পুরিসো’’তি সুত্ৰা ‘‘কো নু খো তং অনুবন্ধিত্ৰা ঘাতেতুং সক্খিস্সতী’’তি ৰিচিনন্তো তস্সেৰ পচ্চত্থিকে পঞ্চ জনে লভিত্ৰা ‘‘গচ্ছথ নং অনুবন্ধিত্ৰা ঘাতেথা’’তি পেসেয্য. অথস্স অত্থচরা পুরিসা তং পৰত্তিং ঞত্ৰা আরোচেয্যুং. সো ভিয্যোসোমত্তায ভীতো পলাযেথ. ইমমত্থং সন্ধায তমেনং এৰং ৰদেয্যুন্তিআদি ৰুত্তং.

ছট্ঠো অন্তরচরো ৰধকোতি ‘‘পঠমং আসীৰিসেহি অনুবদ্ধো ইতো চিতো চ তে ৰঞ্চেন্তো পলাযি, ইদানি পঞ্চহি পচ্চত্থিকেহি অনুবদ্ধো সুট্ঠুতরং পলাযতি, ন সক্কা সো এৰং গহেতুং, উপলাল়নায পন সক্কা, তস্মা দহরকালতো পট্ঠায একতো খাদিত্ৰা চ পিৰিত্ৰা চ সন্থৰং অন্তরচরং ৰধকমস্স পেসেথা’’তি অমচ্চেহি ৰুত্তেন রঞ্ঞা পরিযেসিত্ৰা পেসিতো অন্তরচরো ৰধকো.

সো পস্সেয্য সুঞ্ঞং গামন্তি নিৰত্তিত্ৰা ওলোকেন্তো পদং ঘাযিত্ৰা ঘাযিত্ৰা ৰেগেনাগচ্ছন্তে চত্তারো আসীৰিসে পঞ্চ ৰধকে পচ্চত্থিকে ছট্ঠঞ্চ অন্তরচরং ৰধকং ‘‘নিৰত্ত ভো, মা পলাযি, পুত্তদারেন সদ্ধিং কামে পরিভুঞ্জন্তো সুখং ৰসিস্সসী’’তি ৰত্ৰা আগচ্ছন্তং দিস্ৰা, ভিয্যোসোমত্তায যেন ৰা তেন ৰা পলাযন্তো পচ্চন্তরট্ঠে অভিমুখগতং একং ছকুটিকং সুঞ্ঞং গামং পস্সেয্য. রিত্তকঞ্ঞেৰ পৰিসেয্যাতি ধনধঞ্ঞমঞ্চপীঠাদীহি ৰিরহিতত্তা রিত্তকঞ্ঞেৰ পৰিসেয্য. তুচ্ছকং সুঞ্ঞকন্তি এতস্সেৰ ৰেৰচনং. পরিমসেয্যাতি ‘‘সচে পানীযং ভৰিস্সতি, পিৰিস্সামি, সচে ভত্তং ভৰিস্সতি, ভুঞ্জিস্সামী’’তি ভাজনং ৰিৰরিত্ৰা হত্থং অন্তো পৰেসেত্ৰা পরিমসেয্য.

তমেনং এৰং ৰদেয্যুন্তি ছন্নং ঘরানং একঘরেপি কিঞ্চি অলভিত্ৰা গামমজ্ঝে একো সন্দচ্ছাযো রুক্খো অত্থি, তত্থ ৰঙ্কফলকং অত্থতং দিস্ৰা, ‘‘ইধ তাৰ নিসীদিস্সামী’’তি গন্ত্ৰা, তত্থ নিসিন্নং মন্দমন্দেন ৰাতেন বীজিযমানং তত্তকমত্তম্পি সুখং সন্ততো অস্সাদযমানং, তমেনং পুরিসং কেচিদেৰ অত্থচরকা বহি পৰত্তিং ঞত্ৰা আগতা এৰং ৰদেয্যুং. ইদানি অম্ভো পুরিসাতি অম্ভো, পুরিস, ইদানি. চোরা গামঘাতকাতি ‘‘যদেৰেত্থ লভিস্সাম, তং গণ্হিস্সাম ৰা ঘাতেস্সাম ৰা’’তি আগতা ছ গামঘাতকচোরা.

উদকণ্ণৰন্তি গম্ভীরং পুথুলং উদকং. গম্ভীরম্পি হি অপুথুলং, পুথুলং ৰা অগম্ভীরং, ন অণ্ণৰোতি ৰুচ্চতি, যম্পন গম্ভীরঞ্চ পুথুলঞ্চ, তস্সেৰেতং নামং. সাসঙ্কং সপ্পটিভযন্তি চতুন্নং আসীৰিসানং পঞ্চন্নং ৰধকানং ছট্ঠস্স অন্তরচরস্স ছন্নঞ্চ গামঘাতকচোরানং ৰসেন সাসঙ্কং সপ্পটিভযং. খেমং অপ্পটিভযন্তি তেসংযেৰ আসীৰিসাদীনং অভাৰেন খেমঞ্চ নিব্ভযঞ্চ ৰিচিত্রউয্যানৰরং বহ্ৰন্নপানং দেৰনগরসদিসং. ন চস্স নাৰা সন্তারণীতি ‘‘ইমায নাৰায ওরিমতীরতো পরতীরং গমিস্সন্তী’’তি এৰং ঠপিতা চ সন্তারণী নাৰা ন ভৰেয্য. উত্তরসেতু ৰাতি রুক্খসেতু-জঙ্ঘসেতু-সকটসেতূনং অঞ্ঞতরো উত্তরসেতু ৰা ন ভৰেয্য. তিট্ঠতি ব্রাহ্মণোতি ন খো এস ব্রাহ্মণো. কস্মা নং ব্রাহ্মণোতি আহ? এত্তকানং পচ্চত্থিকানং বাহিতত্তা, দেসনং ৰা ৰিনিৰত্তেন্তো একং খীণাসৰব্রাহ্মণং দস্সেতুম্পি এৰমাহ.

তস্মিং পন এৰং উত্তিণ্ণে চত্তারো আসীৰিসা ‘‘ন লদ্ধো ৰতাসি অম্হেহি, অজ্জ তে মুরুমুরায জীৰিতং খাদিত্ৰা ছড্ডেয্যাম’’. পঞ্চ পচ্চত্থিকা ‘‘ন লদ্ধো ৰতাসি অম্হেহি, অজ্জ তে পরিৰারেত্ৰা অঙ্গমঙ্গানি ছিন্দিত্ৰা রঞ্ঞো সন্তিকং গতা সতং ৰা সহস্সং ৰা লভেয্যাম’’. ছট্ঠো অন্তরচরো ‘‘ন লদ্ধো ৰতাসি মযা, অজ্জ তে ফলিকৰণ্ণেন অসিনা সীসং ছিন্দিত্ৰা, সেনাপতিট্ঠানং লভিত্ৰা সম্পত্তিং অনুভৰেয্যং’’. ছ চোরা ‘‘ন লদ্ধো ৰতাসি অম্হেহি, অজ্জ তে ৰিৰিধানি কম্মকারণানি কারেত্ৰা বহুধনং আহরাপেস্সামা’’তি চিন্তেত্ৰা, উদকণ্ণৰং ওতরিতুং অসক্কোন্তা রঞ্ঞো আণায কোপিতত্তা পরতো গন্তুম্পি অৰিসহন্তা তত্থেৰ সুস্সিত্ৰা মরেয্যুং.

উপমা খো ম্যাযন্তি এত্থ এৰং আদিতো পট্ঠায ওপম্মসংসন্দনং ৰেদিতব্বং – রাজা ৰিয হি কম্মং দট্ঠব্বং, রাজাপরাধিকপুরিসো ৰিয ৰট্টনিস্সিতো পুথুজ্জনো. চত্তারো আসীৰিসা ৰিয চত্তারি মহাভূতানি, রঞ্ঞো তস্স চত্তারো আসীৰিসে পটিচ্ছাপিতকালো ৰিয কম্মুনা পুথুজ্জনস্স পটিসন্ধিক্খণেযেৰ চতুন্নং মহাভূতানং দিন্নকালো. ‘‘ইমেসং আসীৰিসানং পমাদক্খণে রাজপুরিসানঞ্চ ৰিৰিত্তক্খণে নিক্খমিত্ৰা যং তে অম্ভো, পুরিস, করণীযং, তং করোহী’’তি ৰচনেন ‘‘পলাযস্সূ’’তি ৰুত্তকালো ৰিয সত্থারা ইমস্স ভিক্খুনো মহাভূতকম্মট্ঠানং কথেত্ৰা ‘‘ইমেসু চতূসু মহাভূতেসু নিব্বিন্দ ৰিরজ্জ, এৰং ৰট্টতো পরিমুচ্চিস্সসী’’তি কথিতকালো, তস্স পুরিসস্স অত্থচরকৰচনং সুত্ৰা চতুন্নং আসীৰিসানং পমাদক্খণে রাজপুরিসানঞ্চ ৰিৰিত্তক্খণে নিক্খমিত্ৰা যেন ৰা তেন ৰা পলাযনং ৰিয ইমস্স ভিক্খুনো সত্থু সন্তিকে কম্মট্ঠানং লভিত্ৰা মহাভূতাসীৰিসেহি পরিমুচ্চনত্থায ঞাণপলাযনেন পলাযনং.

ইদানি চতুন্নেতং মহাভূতানং অধিৰচনং পথৰীধাতুযা আপোধাতুযাতিআদীসু চতুমহাভূতকথা চ পঞ্চুপাদানক্খন্ধকথা চ আযতনকথা চ ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰিত্থারিতনযেনেৰ ৰেদিতব্বা. এত্থ চ কট্ঠমুখআসীৰিসো ৰিয পথৰীধাতু দট্ঠব্বা, পূতিমুখঅগ্গিমুখসত্থমুখা ৰিয সেসধাতুযো. যথেৰ হি কট্ঠমুখেন দট্ঠস্স সকলকাযো থদ্ধো হোতি, এৰং পথৰীধাতুপকোপেনাপি. যথা চ পূতিমুখাদীহি দট্ঠস্স পগ্ঘরতি চেৰ ঝাযতি চ ছিজ্জতি চ, এৰং আপোধাতুতেজোধাতুৰাযোধাতুপকোপেনাপীতি. তেনাহু অট্ঠকথাচরিযা –

‘‘পত্থদ্ধো ভৰতী কাযো, দট্ঠো কট্ঠমুখেন ৰা;

পথৰীধাতুপকোপেন, হোতি কট্ঠমুখেৰ সো.

‘‘পূতিকো ভৰতী কাযো, দট্ঠো পূতিমুখেন ৰা;

আপোধাতুপকোপেন, হোতি পূতিমুখেৰ সো.

‘‘সন্তত্তো ভৰতী কাযো, দট্ঠো অগ্গিমুখেন ৰা;

তেজোধাতুপকোপেন, হোতি অগ্গিমুখেৰ সো.

‘‘সঞ্ছিন্নো ভৰতী কাযো, দট্ঠো সত্থমুখেন ৰা;

ৰাযোধাতুপকোপেন, হোতি সত্থমুখেৰ সো’’তি. –

এৰং তাৰেত্থ ৰিসেসতো সদিসভাৰো ৰেদিতব্বো.

অৰিসেসতো পন আসযতো ৰিসৰেগৰিকারতো অনত্থগ্গহণতো দুরুপট্ঠানতো দুরাসদতো অকতঞ্ঞুততো অৰিসেসকারিতো অনন্তদোসূপদ্দৰতোতি ইমেহি কারণেহি এতেসং আসীৰিসসদিসতা ৰেদিতব্বা. তত্থ আসযতোতি আসীৰিসানঞ্হি ৰম্মিকো আসযো, তত্থেৰ তে ৰসন্তি. মহাভূতানম্পি কাযৰম্মিকো আসযো. আসীৰিসানঞ্চ রুক্খসুসিরতিণপণ্ণগহনসঙ্কারট্ঠানানিপি আসযো. এতেসুপি হি তে ৰসন্তি. মহাভূতানম্পি কাযসুসিরং কাযগহনং কাযসঙ্কারট্ঠানং আসযোতি. এৰং তাৰ আসযতো সদিসতা ৰেদিতব্বা.

ৰিসৰেগৰিকারতোতি আসীৰিসা হি কুলৰসেন কট্ঠমুখাদিভেদতো চত্তারো. তত্থ একেকো ৰিসৰিকারতো ৰিভজ্জমানো দট্ঠৰিসাদিৰসেন চতুব্বিধো হোতি. মহাভূতানিপি পচ্চত্তলক্খণৰসেন পথৰীআদিভেদতো চত্তারি. এত্থ একেকং কম্মসমুট্ঠানাদিৰসেন চতুব্বিধং হোতি. এৰং ৰিসৰেগৰিকারতো সদিসতা ৰেদিতব্বা.

অনত্থগ্গহণতোতি আসীৰিসে গণ্হন্তা পঞ্চ অনত্থে গণ্হন্তি – দুগ্গন্ধং গণ্হন্তি, অসুচিং গণ্হন্তি, ব্যাধিং গণ্হন্তি, ৰিসং গণ্হন্তি, মরণং গণ্হন্তি. মহাভূতানিপি গণ্হন্তা পঞ্চ অনত্থে গণ্হন্তি – দুগ্গন্ধং গণ্হন্তি, অসুচিং গণ্হন্তি, ব্যাধিং গণ্হন্তি, জরং গণ্হন্তি, মরণং গণ্হন্তি. তেনাহু পোরাণা –

‘‘যেকেচি সপ্পং গণ্হন্তি, মীল়্হলিত্তং মহাৰিসং;

পঞ্চ গণ্হন্তুনত্থানি, লোকে সপ্পাভিনন্দিনো.

‘‘দুগ্গন্ধং অসুচিং ব্যাধিং, ৰিসং মরণপঞ্চমং;

অনত্থা হোন্তি পঞ্চেতে, মীল়্হলিত্তে ভুজঙ্গমে.

‘‘এৰমেৰং অকুসলা, অন্ধবালপুথুজ্জনা;

পঞ্চ গণ্হন্তুনত্থানি, ভৰে জাতাভিনন্দিনো.

‘‘দুগ্গন্ধং অসুচিং ব্যাধিং, জরং মরণপঞ্চমং;

অনত্থা হোন্তি পঞ্চেতে, মীল়্হলিত্তেৰ পন্নগে’’তি. –

এৰং অনত্থগ্গহণতো সদিসতা ৰেদিতব্বা.

দুরুপট্ঠানতোতি তে আসীৰিসা দুরুপট্ঠানা, একস্মিং উট্ঠাতুকামে একো ন্হাযিতুকামো হোতি, তস্মিং ন্হাযিতুকামে অপরো ভুঞ্জিতুকামো, তস্মিং ভুঞ্জিতুকামে অঞ্ঞো নিপজ্জিতুকামো হোতি. তেসু যস্স যস্সেৰ অজ্ঝাসযো ন পূরতি, সো তত্থেৰ ডংসিত্ৰা মারেতি. ইমেহি পন আসীৰিসেহি ভূতানেৰ দুরুপট্ঠানতরানি. পথৰীধাতুযা হি ভেসজ্জে কযিরমানে আপোধাতু কুপ্পতি, তস্সেৰ ভেসজ্জং করোন্তস্স তেজোধাতূতি এৰং একিস্সা ভেসজ্জে কযিরমানে অপরা কুপ্পন্তীতি. এৰং দুরুপট্ঠানতো সদিসতা ৰেদিতব্বা.

দুরাসদতোতি দুরাসদা হি আসীৰিসা, গেহস্স পুরিমভাগে আসীৰিসং দিস্ৰা পচ্ছিমভাগেন পলাযন্তি, পচ্ছিমভাগে দিস্ৰা পুরিমভাগেন, গেহমজ্ঝে দিস্ৰা গব্ভং পৰিসন্তি, গব্ভে দিস্ৰা মঞ্চপীঠং অভিরুহন্তি. মহাভূতানি ততোপি দুরাসদতরানি. তথারূপেন হি কুট্ঠরোগেন ফুট্ঠস্স কণ্ণনাসাদীনি ছিন্দিত্ৰা পতন্তি, সরীরং সম্ফুটতি নীলমক্খিকা পরিৰারেন্তি, সরীরগন্ধো দূরতোৰ উব্বাহতি. তং পুরিসং অক্কোসমানম্পি পরিদেৰমানম্পি নেৰ রোসৰসেন, ন কারুঞ্ঞেন, উপসঙ্কমিতুং সক্কোন্তি, নাসিকং পিদহিত্ৰা খেল়ং পাতেন্তা দূরতোৰ নং ৰিৰজ্জেন্তি. এৰং অঞ্ঞেসম্পি ভগন্দরকুচ্ছিরোগৰাতরোগাদীনং বীভচ্ছজেগুচ্ছভাৰকরানঞ্চ রোগানং ৰসেন অযমেৰত্থো ৰিভাৰেতব্বোতি. এৰং দুরাসদতো সদিসতা ৰেদিতব্বা.

অকতঞ্ঞুততোতি আসীৰিসা হি অকতঞ্ঞুনো হোন্তি, ন্হাপিযমানাপি ভোজিযমানাপি গন্ধমালাদীহি পূজিযমানাপি পেল়াযং পক্খিপিত্ৰা পরিহরিযমানাপি ওতারমেৰ গৰেসন্তি. যত্থ ওতারং লভন্তি, তত্থেৰ নং ডংসিত্ৰা মারেন্তি. আসীৰিসেহিপি মহাভূতানেৰ অকতঞ্ঞুতরানি. এতেসঞ্হি কতং নাম নত্থি, সীতেন ৰা উণ্হেন ৰা নিম্মলেন জলেন ন্হাপিযমানানিপি গন্ধমালাদীহি সক্করিযমানানিপি মুদুৰত্থমুদুসযনমুদুযানাদীহি পরিহরিযমানানিপি, ৰরভোজনং ভোজিযমানানিপি, ৰরপানং পাযাপিযমানানিপি ওতারমেৰ গৰেসন্তি. যত্থ ওতারং লভন্তি, তত্থেৰ কুপ্পিত্ৰা অনযব্যসনং পাপেন্তীতি. এৰং অকতঞ্ঞুততো সদিসতা ৰেদিতব্বা.

অৰিসেসকারিতোতি আসীৰিসা হি ‘‘অযং খত্তিযো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা ৰেস্সো ৰা সুদ্দো ৰা গহট্ঠো ৰা পব্বজিতো ৰা’’তি ৰিসেসং ন করোন্তি, সম্পত্তসম্পত্তমেৰ ডংসিত্ৰা মারেন্তি. মহাভূতানিপি ‘‘অযং খত্তিযো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা ৰেস্সো ৰা সুদ্দো ৰা গহট্ঠো ৰা পব্বজিতো ৰা দেৰো ৰা মনুস্সো ৰা মারো ৰা ব্রহ্মা ৰা নিগ্গুণো ৰা সগুণো ৰা’’তি ৰিসেসং ন করোন্তি. যদি হি নেসং ‘‘অযং গুণৰা’’তি লজ্জা উপ্পজ্জেয্য, সদেৰকে লোকে অগ্গপুগ্গলে তথাগতে লজ্জং উপ্পাদেয্যুং. অথাপি নেসং ‘‘অযং মহাপঞ্ঞো অযং মহিদ্ধিকো অযং ধুতৰাদো’’তিআদিনা নযেন লজ্জা উপ্পজ্জেয্য, ধম্মসেনাপতিসারিপুত্তত্থেরাদীসু লজ্জং উপ্পাদেয্যুং. অথাপি নেসং ‘‘অযং নিগ্গুণো দারুণো থদ্ধো’’তি ভযং উপ্পজ্জেয্য, সদেৰকে লোকে নিগ্গুণথদ্ধদারুণানং অগ্গস্স দেৰদত্তস্স ছন্নং ৰা সত্থারানং ভাযেয্যুং, ন চ লজ্জন্তি ন চ ভাযন্তি, কুপ্পিত্ৰা যংকিঞ্চি অনযব্যসনং আপাদেন্তিযেৰ. এৰং অৰিসেসকারিতো সদিসতা ৰেদিতব্বা.

অনন্তদোসূপদ্দৰতোতি আসীৰিসে নিস্সায উপ্পজ্জনকানঞ্হি দোসূপদ্দৰানং পমাণং নত্থি. তথা হেতে ডংসিত্ৰা কাণম্পি করোন্তি খুজ্জম্পি পীঠসপ্পিম্পি একপক্খলম্পীতি এৰং অপরিমাণং ৰিপ্পকারং দস্সেন্তি. ভূতানিপি কুপ্পিতানি ন কাণাদিভাৰেসু ন কিঞ্চি ৰিপ্পকারং ন করোন্তি, অপ্পমাণো এতেসং দোসূপদ্দৰোতি. এৰং অনন্তদোসূপদ্দৰতো সদিসতা ৰেদিতব্বা.

ইদানেত্থ চতুমহাভূতৰসেন যাৰ অরহত্তা কম্মট্ঠানং কথেতব্বং সিযা, তং ৰিসুদ্ধিমগ্গে চতুধাতুৰৰত্থাননিদ্দেসে কথিতমেৰ.

পঞ্চ ৰধকা পচ্চত্থিকাতি খো ভিক্খৰে পঞ্চন্নেতং উপাদানক্খন্ধানং অধিৰচনন্তি এত্থ দ্ৰীহি আকারেহি খন্ধানং ৰধকপচ্চত্থিকসদিসতা ৰেদিতব্বা. খন্ধা হি অঞ্ঞমঞ্ঞঞ্চ ৰধেন্তি, তেসু চ সন্তেসু ৰধো নাম পঞ্ঞাযতি. কথং? রূপং তাৰ রূপম্পি ৰধেতি অরূপম্পি, তথা অরূপং অরূপম্পি ৰধেতি রূপম্পি. কথং? অযঞ্হি পথৰীধাতু ভিজ্জমানা ইতরা তিস্সো ধাতুযো গহেত্ৰাৰ ভিজ্জতি, আপোধাতুআদীসুপি এসেৰ নযো, এৰং তাৰ রূপং রূপমেৰ ৰধেতি. রূপক্খন্ধো পন ভিজ্জমানো চত্তারো অরূপক্খন্ধে গহেত্ৰাৰ ভিজ্জতি, এৰং রূপং অরূপম্পি ৰধেতি. ৰেদনাক্খন্ধোপি ভিজ্জমানো সঞ্ঞাসঙ্খারৰিঞ্ঞাণক্খন্ধে গহেত্ৰাৰ ভিজ্জতি. সঞ্ঞাক্খন্ধাদীসুপি এসেৰ নযো. এৰং অরূপং অরূপমেৰ ৰধেতি. চুতিক্খণে পন চত্তারো অরূপক্খন্ধা ভিজ্জমানা ৰত্থুরূপম্পি গহেত্ৰাৰ ভিজ্জন্তি, এৰং অরূপং রূপম্পি ৰধেতি. এৰং তাৰ অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰধেন্তীতি ৰধকা. যত্থ পন খন্ধা অত্থি, তত্থ ছেদনভেদনৰধবন্ধনাদযো হোন্তি, ন অঞ্ঞত্থাতি. এৰং খন্ধেসু সন্তেসু ৰধো পঞ্ঞাযতীতিপি ৰধকা.

ইদানি পঞ্চক্খন্ধে রূপারূপৰসেন দ্ৰে কোট্ঠাসে কত্ৰা, রূপৰসেন ৰা নামৰসেন ৰা রূপপরিগ্গহং আদিং কত্ৰা, যাৰ অরহত্তা কম্মট্ঠানং কথেতব্বং সিযা তম্পি ৰিসুদ্ধিমগ্গে কথিতমেৰ.

ছট্ঠো অন্তরচরো ৰধকো উক্খিত্তাসিকোতি খো, ভিক্খৰে, নন্দীরাগস্সেতং অধিৰচনন্তি এত্থ দ্ৰীহাকারেহি নন্দীরাগস্স উক্খিত্তাসিকৰধকসদিসতা ৰেদিতব্বা পঞ্ঞাসিরপাতনতো চ যোনিসম্পটিপাদনতো চ. কথং? চক্খুদ্ৰারস্মিঞ্হি ইট্ঠারম্মণে আপাথগতে তং আরম্মণং নিস্সায লোভো উপ্পজ্জতি, এত্তাৰতা পঞ্ঞাসীসং পতিতং নাম হোতি, সোতদ্ৰারাদীসুপি এসেৰ নযো. এৰং তাৰ পঞ্ঞাসিরপাতনতো সদিসতা ৰেদিতব্বা. নন্দীরাগো পনেস অণ্ডজাদিভেদা চতস্সো যোনিযো উপনেতি. তস্স যোনিউপগমনমূলকানি পঞ্চৰীসতি মহাভযানি দ্ৰত্তিংস কম্মকারণানি চ আগতানেৰ হোন্তীতি এৰং যোনিসম্পটিপাদনতোপিস্স উক্খিত্তাসিকৰধকসদিসতা ৰেদিতব্বা.

ইতি নন্দীরাগৰসেনাপি একস্স ভিক্খুনো কম্মট্ঠানং কথিতমেৰ হোতি. কথং? অযঞ্হি নন্দীরাগো সঙ্খারক্খন্ধো, তং সঙ্খারক্খন্ধোতি ৰৰত্থপেত্ৰা তংসম্পযুত্তা ৰেদনা ৰেদনাক্খন্ধো, সঞ্ঞা সঞ্ঞাক্খন্ধো, চিত্তং ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো, তেসং ৰত্থারম্মণং রূপক্খন্ধোতি, এৰং পঞ্চক্খন্ধে ৰৰত্থপেতি. ইদানি তে পঞ্চক্খন্ধে নামরূপৰসেন ৰৰত্থপেত্ৰা, তেসং পচ্চযপরিযেসনতো পট্ঠায ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা, অনুপুব্বেন একো অরহত্তং পাপুণাতীতি এৰং নন্দীরাগৰসেন কম্মট্ঠানং কথিতং হোতি.

ছন্নং অজ্ঝত্তিকাযতনানং সুঞ্ঞগামেন সদিসতা পাল়িযংযেৰ আগতা. অযং পনেত্থ কম্মট্ঠাননযো – যথা চ তে ছ চোরা ছকুটিকং সুঞ্ঞং গামং পৰিসিত্ৰা অপরাপরং ৰিচরন্তা কিঞ্চি অলভিত্ৰা গামেন অনত্থিকা হোন্তি, এৰমেৰং ভিক্খু ছসু অজ্ঝত্তিকাযতনেসু অভিনিৰিসিত্ৰা ৰিচিনন্তো ‘‘অহ’’ন্তি ৰা ‘‘মম’’ন্তি ৰা গহেতব্বং কিঞ্চি অদিস্ৰা তেহি অনত্থিকো হোতি. সো ‘‘ৰিপস্সনং পট্ঠপেস্সামী’’তি উপাদারূপকম্মট্ঠানৰসেন চক্খুপসাদাদযো পরিগ্গহেত্ৰা ‘‘অযং রূপক্খন্ধো’’তি ৰৰত্থপেতি, মনাযতনং ‘‘অরূপক্খন্ধো’’তি. ইতি সব্বানিপেতানি নামঞ্চেৰ রূপঞ্চাতি নামরূপৰসেন ৰৰত্থপেত্ৰা, তেসং পচ্চযং পরিযেসিত্ৰা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা, সঙ্খারে সম্মসন্তো অনুপুব্বেন অরহত্তে পতিট্ঠাতি. ইদং একস্স ভিক্খুনো যাৰ অরহত্তা কম্মট্ঠানং কথিতং হোতি.

ইদানি বাহিরানং গামঘাতকচোরেহি সদিসতং দস্সেন্তো চোরা গামঘাতকাতি খোতিআদিমাহ. তত্থ মনাপামনাপেসূতি করণত্থে ভুম্মং, মনাপামনাপেহীতি অত্থো. তত্থ চোরেসু গামং হনন্তেসু পঞ্চ কিচ্চানি ৰত্তন্তি – চোরা তাৰ গামং পরিৰারেত্ৰা ঠিতা অগ্গিং দত্ৰা কটকটসদ্দং উট্ঠাপেন্তি, ততো মনুস্সা হত্থসারং গহেত্ৰা বহি নিক্খমন্তি. ততো তেহি সদ্ধিং ভণ্ডকস্স কারণা হত্থপরামাসং করোন্তি. কেচি পনেত্থ পহারং পাপুণন্তি, কেচি পহারট্ঠানে পতন্তি, অৰসেসে পন অরোগজনে বন্ধিত্ৰা অত্তনো ৰসনট্ঠানং নেত্ৰা রজ্জুবন্ধনাদীহি বন্ধিত্ৰা দাসপরিভোগেন পরিভুঞ্জন্তি.

তত্থ গামঘাতকচোরানং গামং পরিৰারেত্ৰা অগ্গিদানং ৰিয ছসু দ্ৰারেসু আরম্মণে আপাথগতে কিলেসপরিল়াহুপ্পত্তি ৰেদিতব্বা, হত্থসারং আদায বহি নিক্খমনং ৰিয. তঙ্খণে কুসলধম্মং পহায অকুসলসমঙ্গিতা, ভণ্ডকস্স কারণা হত্থপরামসনাপজ্জনং ৰিয দুক্কটদুব্ভাসিতপাচিত্তিযথুল্লচ্চযানং আপজ্জনকালো, পহারলদ্ধকালো ৰিয সঙ্ঘাদিসেসং আপজ্জনকালো, পহারং লদ্ধা পন পহারট্ঠানে পতিতকালো ৰিয পারাজিকং আপজ্জিত্ৰা অস্সমণকালো, অৰসেসজনস্স বন্ধিত্ৰা ৰসনট্ঠানং নেত্ৰা দাসপরিভোগেন পরিভুঞ্জনকালো ৰিয তমেৰ আরম্মণং নিস্সায সব্বেসং পস্সন্তানংযেৰ চূল়সীলমজ্ঝিমসীলমহাসীলানি ভিন্দিত্ৰা সিক্খং পচ্চক্খায গিহিভাৰং আপজ্জনকালো. তত্রস্স পুত্তদারং পোসেন্তস্স সন্দিট্ঠিকো দুক্খক্খন্ধো ৰেদিতব্বো, কালং কত্ৰা অপাযে নিব্বত্তস্স সম্পরাযিকো.

ইমানিপি বাহিরাযতনানি একস্স ভিক্খুনো কম্মট্ঠানৰসেনেৰ কথিতানি. এত্থ হি রূপাদীনি চত্তারি উপাদারূপানি, ফোট্ঠব্বাযতনং তিস্সো ধাতুযো, ধম্মাযতনে আপোধাতুযা সদ্ধিং তা চতস্সোতি ইমানি চত্তারি ভূতানি, তেসং পরিচ্ছেদৰসেন আকাসধাতু, লহুতাদিৰসেন লহুতাদযোতি এৰমিদং সব্বম্পি ভূতুপাদাযরূপং রূপক্খন্ধো, তদারম্মণা ৰেদনাদযো চত্তারো অরূপক্খন্ধা. তত্থ ‘‘রূপক্খন্ধো রূপং, চত্তারো অরূপিনো খন্ধা নাম’’ন্তি. নামরূপং ৰৰত্থপেত্ৰা পুরিমনযেনেৰ পটিপজ্জন্তস্স যাৰ অরহত্তা কম্মট্ঠানং কথিতং হোতি.

ওঘানন্তি এত্থ দুরুত্তরণট্ঠো ওঘট্ঠো. এতে হি ‘‘সীলসংৰরং পূরেত্ৰা অরহত্তং পাপুণিস্সামী’’তি অজ্ঝাসযং সমুট্ঠাপেত্ৰা কল্যাণমিত্তে নিস্সায সম্মা ৰাযমন্তেন তরিতব্বা, যেন ৰা তেন ৰা দুরুত্তরা. ইমিনা দুরুত্তরণট্ঠেন ওঘাতি ৰুচ্চন্তি. তেপি একস্স ভিক্খুনো কম্মট্ঠানৰসেন কথিতা. চত্তারোপি হি এতে একো সঙ্খারক্খন্ধো ৰাতি. সেসং নন্দীরাগে ৰুত্তনযেনেৰ যোজেত্ৰা ৰিত্থারেতব্বং.

সক্কাযস্সেতং অধিৰচনন্তি, সক্কাযোপি হি আসীৰিসাদীহি উদকণ্ণৰস্স ওরিমতীরং ৰিয চতুমহাভূতাদীহি সাসঙ্কো সপ্পটিভযো, সোপি একস্স ভিক্খুনো কম্মট্ঠানৰসেনেৰ কথিতো. সক্কাযো হি তেভূমকপঞ্চক্খন্ধা, তে চ সমাসতো নামরূপমেৰাতি. এৰমেত্থ নামরূপৰৰত্থানং আদিং কত্ৰা যাৰ অরহত্তা কম্মট্ঠানং ৰিত্থারেতব্বন্তি.

নিব্বানস্সেতং অধিৰচনন্তি নিব্বানঞ্হি উদকণ্ণৰস্স পারিমতীরং ৰিয চতুমহাভূতাদীহি খেমং অপ্পটিভযং. ৰীরিযারম্ভস্সেতং অধিৰচনন্তি এত্থ চিত্তকিরিযদস্সনত্থং হেট্ঠা ৰুত্তৰাযামমেৰ ৰীরিযন্তি গণ্হিত্ৰা দস্সেতি. তিণ্ণো পারঙ্গতোতি তরিত্ৰা পারং গতো.

তত্থ যথা সাসঙ্কওরিমতীরে ঠিতেন উদকণ্ণৰং তরিতুকামেন কতিপাহং ৰসিত্ৰা সণিকং নাৰং সজ্জেত্ৰা উদককীল়ং কীল়ন্তেন ৰিয ন নাৰা অভিরুহিতব্বা. এৰং করোন্তো হি অনারুল়্হোৰ ব্যসনং পাপুণাতি. এৰমেৰ কিলেসণ্ণৰং তরিতুকামেন ‘‘তরুণো তাৰম্হি, মহল্লককালে অট্ঠঙ্গিকমগ্গকুল্লং বন্ধিস্সামী’’তি পপঞ্চো ন কাতব্বো. এৰং করোন্তো হি মহল্লককালং অপত্ৰাপি ৰিনাসং পাপুণাতি, পত্ৰাপি কাতুং ন সক্কোতি. ভদ্দেকরত্তাদীনি পন অনুস্সরিত্ৰা ৰেগেনেৰ অযং অরিযমগ্গকুল্লো বন্ধিতব্বো.

যথা চ কুল্লং বন্ধন্তস্স হত্থপাদপারিপূরি ইচ্ছিতব্বা. কুণ্ঠপাদো হি খঞ্জপাদো ৰা পতিট্ঠাতুং ন সক্কোতি, ফণহত্থকাদযো তিণপণ্ণাদীনি গহেতুং ন সক্কোন্তি. এৰমিমম্পি অরিযমগ্গকুল্লং বন্ধন্তস্স সীলপাদানঞ্চেৰ সদ্ধাহত্থস্স চ পারিপূরি ইচ্ছিতব্বা. ন হি দুস্সীলো অস্সদ্ধো সাসনে অপ্পতিট্ঠিতো পটিপত্তিং অস্সদ্দহন্তো অরিযমগ্গকুল্লং বন্ধিতুং সক্কোতি. যথা চ পরিপুণ্ণহত্থপাদোপি দুব্বলো ব্যাধিপীল়িতো কুল্লং বন্ধিতুং ন সক্কোতি, থামসম্পন্নোৰ সক্কোতি, এৰং সীলৰা সদ্ধোপি অলসো কুসীতো ইমং মগ্গকুল্লং বন্ধিতুং ন সক্কোতি, আরদ্ধৰীরিযোৰ সক্কোতীতি ইমং বন্ধিতুকামেন আরদ্ধৰীরিযেন ভৰিতব্বং. যথা সো পুরিসো কুল্লং বন্ধিত্ৰা তীরে ঠত্ৰা যোজনৰিত্থারং উদকণ্ণৰং ‘‘অযং মযা পচ্চত্তপুরিসকারং নিস্সায নিত্থরিতব্বো’’তি মানসং বন্ধতি, এৰং যোগিনাপি চঙ্কমা ওরুয্হ ‘‘অজ্জ মযা চতুমগ্গৰজ্ঝং কিলেসণ্ণৰং তরিত্ৰা অরহত্তে পতিট্ঠাতব্ব’’ন্তি মানসং বন্ধিতব্বং.

যথা চ সো পুরিসো কুল্লং নিস্সায উদকণ্ণৰং তরন্তো গাৰুতমত্তং গন্ত্ৰা নিৰত্তিত্ৰা ওলোকেন্তো ‘‘এককোট্ঠাসং অতিক্কন্তোম্হি, অঞ্ঞে তযো সেসা’’তি জানাতি, অপরম্পি গাৰুতমত্তং গন্ত্ৰা নিৰত্তিত্ৰা ওলোকেন্তো ‘‘দ্ৰে অতিক্কন্তোম্হি, দ্ৰে সেসা’’তি জানাতি, অপরম্পি গাৰুতমত্তং গন্ত্ৰা নিৰত্তিত্ৰা ওলোকেন্তো ‘‘তযো অতিক্কন্তোম্হি, একো সেসো’’তি জানাতি, তম্পি অতিক্কম্ম নিৰত্তিত্ৰা ওলোকেন্তো ‘‘চত্তারোপি মে কোট্ঠসা অতিক্কন্তা’’তি জানাতি, তঞ্চ কুল্লং পাদেন অক্কমিত্ৰা সোতাভিমুখং খিপিত্ৰা উত্তরিত্ৰা তীরে তিট্ঠতি. এৰং অযম্পি ভিক্খু অরিযমগ্গকুল্লং নিস্সায কিলেসণ্ণৰং তরন্তো সোতাপত্তিমগ্গেন পঠমমগ্গৰজ্ঝে কিলেসে তরিত্ৰা মগ্গানন্তরে ফলে ঠিতো পচ্চৰেক্খণঞাণেন নিৰত্তিত্ৰা ওলোকেন্তো ‘‘চতুমগ্গৰজ্ঝানং মে কিলেসানং একো কোট্ঠাসো পহীনো, ইতরে তযো সেসা’’তি জানাতি. পুন তথেৰ ইন্দ্রিযবলবোজ্ঝঙ্গানি সমোধানেত্ৰা সঙ্খারে সম্মসন্তো সকদাগামিমগ্গেন দুতিযমগ্গৰজ্ঝে কিলেসে তরিত্ৰা মগ্গানন্তরে ফলে ঠিতো পচ্চৰেক্খণঞাণেন নিৰত্তিত্ৰা, ওলোকেন্তো ‘‘চতুমগ্গৰজ্ঝানং মে কিলেসানং দ্ৰে কোট্ঠাসা পহীনা, ইতরে দ্ৰে সেসা’’তি জানাতি. পুন তথেৰ ইন্দ্রিযবলবোজ্ঝঙ্গানি সমোধানেত্ৰা সঙ্খারে সম্মসন্তো অনাগামিমগ্গেন ততিযমগ্গৰজ্ঝে কিলেসে তরিত্ৰা মগ্গানন্তরে ফলে ঠিতো পচ্চৰেক্খণঞাণেন নিৰত্তিত্ৰা ওলোকেন্তো ‘‘চতুমগ্গৰজ্ঝানং মে কিলেসানং তযো কোট্ঠাসা পহীনা, একো সেসো’’তি জানাতি. পুন তথেৰ ইন্দ্রিযবলবোজ্ঝঙ্গানি সমোধানেত্ৰা সঙ্খারে সম্মসন্তো অরহত্তমগ্গেন চতুত্থমগ্গৰজ্ঝে কিলেসে তরিত্ৰা মগ্গানন্তরে ফলে ঠিতো পচ্চৰেক্খণঞাণেন নিৰত্তিত্ৰা ওলোকেন্তো ‘‘সব্বকিলেসা মে পহীনা’’তি জানাতি.

যথা সো পুরিসো তং কুল্লং সোতে পৰাহেত্ৰা উত্তরিত্ৰা থলে ঠিতো নগরং পৰিসিত্ৰা উপরিপাসাদৰরগতো ‘‘এত্তকেন ৰতম্হি অনত্থেন মুত্তো’’তি একগ্গচিত্তো তুট্ঠমানসো নিসীদতি, এৰং তস্মিংযেৰ ৰা আসনে অঞ্ঞেসু ৰা রত্তিট্ঠানদিৰাট্ঠানাদীসু যত্থ কত্থচি নিসিন্নো ‘‘এত্তকেন ৰতম্হি অনত্থেন মুত্তো’’তি নিব্বানারম্মণং ফলসমাপত্তিং অপ্পেত্ৰা একগ্গচিত্তো তুট্ঠমানসো নিসীদতি. ইদং ৰা সন্ধায ৰুত্তং তিণ্ণো পারঙ্গতো থলে তিট্ঠতি ব্রাহ্মণোতি খো, ভিক্খৰে, অরহতো এতং অধিৰচনন্তি. এৰং তাৰেত্থ নানাকম্মট্ঠানানি কথিতানি, সমোধানেত্ৰা পন সব্বানিপি একমেৰ কত্ৰা দস্সেতব্বানি. একং কত্ৰা দস্সেন্তেনাপি পঞ্চক্খন্ধৰসেনেৰ ৰিনিৰত্তেতব্বানি.

কথং? এত্থ হি চত্তারি মহাভূতানি অজ্ঝত্তিকানি পঞ্চাযতনানি বাহিরানি পঞ্চাযতনানি ধম্মাযতনে পন্নরস সুখুমরূপানি সক্কাযস্স একদেসোতি অযং রূপক্খন্ধো, মনাযতনং ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো ধম্মাযতনেকদেসো চত্তারো ওঘা সক্কাযেকদেসোতি ইমে চত্তারো অরূপিনো খন্ধা. তত্থ রূপক্খন্ধো রূপং, চত্তারো অরূপিনো খন্ধা নামন্তি ইদং নামরূপং. তস্স নন্দীরাগো কামোঘো ভৰোঘো ধম্মাযতনেকদেসো সক্কাযেকদেসোতি ইমে পচ্চযা. ইতি সপ্পচ্চযং নামরূপং ৰৰত্থপেতি নাম. সপ্পচ্চযং নামরূপং ৰৰত্থপেত্ৰা তিলক্খণং আরোপেত্ৰা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা সঙ্খারে সম্মসন্তো অরহত্তং পাপুণাতীতি ইদং একস্স ভিক্খুনো নিয্যানমুখং.

তত্থ চত্তারো মহাভূতা পঞ্চুপাদানক্খন্ধা অজ্ঝত্তিকবাহিরানি একাদসাযতনানি ধম্মাযতনেকদেসো দিট্ঠোঘো অৰিজ্জোঘো সক্কাযেকদেসোতি ইদং দুক্খসচ্চং, নন্দীরাগো ধম্মাযতনেকদেসো কামোঘো ভৰোঘো সক্কাযেকদেসোতি ইদং সমুদযসচ্চং, পারিমতীরসঙ্খাতং নিব্বানং নিরোধসচ্চং, অরিযমগ্গো মগ্গসচ্চং. তত্থ দ্ৰে সচ্চানি ৰট্টং, দ্ৰে ৰিৰট্টং, দ্ৰে লোকিযানি, দ্ৰে লোকুত্তরানীতি চত্তারি সচ্চানি সোল়সহাকারেহি সট্ঠিনযসহস্সেহি ৰিভজিত্ৰা দস্সেতব্বানীতি. দেসনাপরিযোসানে ৰিপঞ্চিতঞ্ঞূ পঞ্চসতা ভিক্খূ অরহত্তে পতিট্ঠহিংসু. সুত্তং পন দুক্খলক্খণৰসেন কথিতং.

২. রথোপমসুত্তৰণ্ণনা

২৩৯. দুতিযে সুখসোমনস্সবহুলোতি কাযিকসুখঞ্চেৰ চেতসিকসোমনস্সঞ্চ বহুলং অস্সাতি সুখসোমনস্সবহুলো. যোনি চস্স আরদ্ধা হোতীতি কারণঞ্চস্স পরিপুণ্ণং হোতি. আসৰানং খযাযাতি ইধ আসৰক্খযোতি অরহত্তমগ্গো অধিপ্পেতো, তদত্থাযাতি অত্থো. ওধস্তপতোদোতি রথমজ্ঝে তিরিযং ঠপিতপতোদো. যেনিচ্ছকন্তি যেন দিসাভাগেন ইচ্ছতি. যদিচ্ছকন্তি যং যং গমনং ইচ্ছতি. সারেয্যাতি পেসেয্য. পচ্চাসারেয্যাতি পটিৰিনিৰত্তেয্য. আরক্খাযাতি রক্খণত্থায. সংযমাযাতি ৰেগনিগ্গহণত্থায. দমাযাতি নিব্বিসেৰনত্থায. উপসমাযাতি কিলেসূপসমত্থায.

এৰমেৰ খোতি এত্থ যথা অকুসলস্স সারথিনো অদন্তে সিন্ধৰে যোজেত্ৰা ৰিসমমগ্গেন রথং পেসেন্তস্স চক্কানিপি ভিজ্জন্তি, অক্খোপি সিন্ধৰানঞ্চ খুরা, অত্তনাপি অনযব্যসনং পাপুণাতি, ন চ ইচ্ছিতিচ্ছিতেন গমনেন সারেতুং সক্কোতি; এৰং ছসু ইন্দ্রিযেসু অগুত্তদ্ৰারো ভিক্খু ন ইচ্ছিতিচ্ছিতং সমণরতিং অনুভৰিতুং সক্কোতি. যথা পন ছেকো সারথি দন্তে সিন্ধৰে যোজেত্ৰা, সমে ভূমিভাগে রথং ওতারেত্ৰা রস্মিযো গহেত্ৰা, সিন্ধৰানং খুরেসু সতিং ঠপেত্ৰা, পতোদং আদায নিব্বিসেৰনে কত্ৰা, পেসেন্তো ইচ্ছিতিচ্ছিতেন গমনেন সারেতি. এৰমেৰ ছসু ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারো ভিক্খু ইমস্মিং সাসনে ইচ্ছিতিচ্ছিতং সমণরতিং অনুভোতি, সচে অনিচ্চানুপস্সনাভিমুখং ঞাণং পেসেতুকামো হোতি, তদভিমুখং ঞাণং গচ্ছতি. দুক্খানুপস্সনাদীসুপি এসেৰ নযো.

ভোজনে মত্তঞ্ঞূতি ভোজনম্হি পমাণঞ্ঞূ. তত্থ দ্ৰে পমাণানি – পটিগ্গহণপমাণঞ্চ পরিভোগপমাণঞ্চ. তত্থ পটিগ্গহণপমাণে দাযকস্স ৰসো ৰেদিতব্বো, দেয্যধম্মস্স ৰসো ৰেদিতব্বো, অত্তনো থামো জানিতব্বো. এৰরূপো হি ভিক্খু সচে দেয্যধম্মো বহুকো হোতি, দাযকো অপ্পং দাতুকামো, দাযকস্স ৰসেন অপ্পং গণ্হাতি. দেয্যধম্মো অপ্পো, দাযকো বহুং দাতুকামো, দেয্যধম্মস্স ৰসেন অপ্পং গণ্হাতি. দেয্যধম্মোপি বহু, দাযকোপি বহুং দাতুকামো, অত্তনো থামং ঞত্ৰা পমাণেন গণ্হাতি. সো তায পটিগ্গহণে মত্তঞ্ঞুতায অনুপ্পন্নঞ্চ লাভং উপ্পাদেতি, উপ্পন্নঞ্চ থাৰরং করোতি ধম্মিকতিস্সমহারাজকালে সত্তৰস্সিকো সামণেরো ৰিয.

রঞ্ঞো কির পঞ্চহি সকটসতেহি গুল়ং আহরিংসু. রাজা ‘‘মনাপো পণ্ণাকারো, অয্যেহি ৰিনা ন খাদিস্সামা’’তি অড্ঢতেয্যানি সকটসতানি মহাৰিহারং পেসেত্ৰা সযম্পি ভুত্তপাতরাসো অগমাসি. ভেরিযা পহটায দ্ৰাদস ভিক্খুসহস্সানি সন্নিপতিংসু. রাজা একমন্তে ঠিতো আরামিকং পক্কোসাপেত্ৰা আহ – ‘‘রঞ্ঞো নাম দানে পত্তপূরোৰ পমাণং, গহিতভাজনং পূরেত্ৰাৰ দেহি, সচে কোচি মত্তপটিগ্গহণে ঠিতো ন গণ্হাতি, ময্হং আরোচেয্যাসী’’তি.

অথেকো মহাথেরো ‘‘মহাবোধিমহাচেতিযানি ৰন্দিস্সামী’’তি চেতিযপব্বতা আগন্ত্ৰা, ৰিহারং পৰিসন্তো মহামণ্ডপট্ঠানে ভিক্খূ গুল়ং গণ্হন্তে দিস্ৰা পচ্ছতো আগচ্ছন্তং সামণেরং আহ, ‘‘নত্থি তে গুল়েন অত্থো’’তি. ‘‘আম, ভন্তে, নত্থী’’তি. সামণের মযং মগ্গকিলন্তা, একেন কপিট্ঠফলমত্তেন পিণ্ডকেন অম্হাকং অত্থোতি. সামণেরো থালকং নীহরিত্ৰা থেরস্স ৰস্সগ্গপটিপাটিযং অট্ঠাসি. আরামিকো গহণমানং পূরেত্ৰা উক্খিপি, সামণেরো অঙ্গুলিং চালেসি. তাত সামণের, রাজকুলানং দানে ভাজনপূরমেৰ পমাণং, থালকপূরং গণ্হাহীতি. আম, উপাসক, রাজানো নাম মহজ্ঝাসযা হোন্তি, অম্হাকং পন উপজ্ঝাযস্স এত্তকেনেৰ অত্থোতি.

রাজা তস্স কথং সুত্ৰা, ‘‘কিং ভো সামণেরো ভণতী’’তি? তস্স সন্তিকং গতো. আরামিকো আহ – ‘‘সামি, সামণেরস্স ভাজনং খুদ্দকং, বহুং ন গণ্হাতী’’তি. রাজা আহ, ‘‘আনীতভাজনং পূরেত্ৰা গণ্হথ, ভন্তে’’তি. মহারাজ, রাজানো নাম মহজ্ঝাসযা হোন্তি, উক্খিত্তভাজনং পূরেত্ৰাৰ দাতুকামা, অম্হাকং পন উপজ্ঝাযস্স এত্তকেনেৰ অত্থোতি. রাজা চিন্তেসি – ‘‘অযং সত্তৰস্সিকদারকো, অজ্জাপিস্স মুখতো খীরগন্ধো ন মুচ্চতি, গহেত্ৰা কুটে ৰা কুটুম্বে ৰা পূরেত্ৰা স্ৰেপি পুনদিৰসেপি খাদিস্সামাতি ন ৰদতি, সক্কা বুদ্ধসাসনং পরিগ্গহেতু’’ন্তি পুরিসে আণাপেসি, ‘‘ভো, পসন্নোম্হি সামণেরস্স, ইতরানিপি অড্ঢতেয্যানি সকটসতানি আনেত্ৰা সঘংস্স দেথা’’তি.

সোযেৰ পন রাজা একদিৰসং তিত্তিরমংসং খাদিতুকামো চিন্তেসি – ‘‘সচে অহং অঙ্গারপক্কং তিত্তিরমংসং খাদিতুকামোস্মীতি অঞ্ঞস্স কথেস্সামি, সমন্তা যোজনট্ঠানে তিত্তিরসমুগ্ঘাতং করিস্সন্তী’’তি উপ্পন্নং পিপাসং অধিৰাসেন্তো তীণি সংৰচ্ছরানি ৰীতিনামেসি. অথস্স কণ্ণেসু পুব্বো সণ্ঠাসি, সো অধিৰাসেতুং অসক্কোন্তো ‘‘অত্থি নু খো, ভো, অম্হাকং কোচি উপট্ঠাকুপাসকো সীলরক্খকো’’তি পুচ্ছি. আম, দেৰ, অত্থি, তিস্সো নাম সো অখণ্ডসীলং রক্খতীতি. অথ নং ৰীমংসিতুকামো পক্কোসাপেসি. সো আগন্ত্ৰা রাজানং ৰন্দিত্ৰা অট্ঠাসি. ততো নং আহ – ‘‘ত্ৰং, তাত, তিস্সো নামা’’তি? ‘‘আম দেৰা’’তি. তেন হি গচ্ছাতি. তস্মিং গতে একং কুক্কুটং আহরাপেত্ৰা একং পুরিসং আণাপেসি, ‘‘গচ্ছ তিস্সং ৰদাহি, ইমং তীহি পাকেহি পচিত্ৰা অম্হাকং উপট্ঠাপেহী’’তি. সো গন্ত্ৰা তথা অৰোচ. সো আহ – ‘‘সচে, ভো, অযং মতকো অস্স, যথা জানামি, তথা পচিত্ৰা উপট্ঠহেয্যং. পাণাতিপাতং পনাহং ন করোমী’’তি. সো আগন্ত্ৰা রঞ্ঞো আরোচেসি.

রাজা পুন ‘‘একৰারং গচ্ছা’’তি পেসেসি. সো গন্ত্ৰা, ‘‘ভো, রাজুপট্ঠানং নাম ভারিযং, মা এৰং করি, পুনপি সীলং সক্কা সমাদাতুং, পচেত’’ন্তি আহ. অথ নং তিস্সো অৰোচ, ‘‘ভো, একস্মিং নাম অত্তভাৰে ধুৰং একং মরণং, নাহং পাণাতিপাতং করিস্সামী’’তি. সো পুনপি রঞ্ঞো আরোচেসি. রাজা ততিযম্পি পেসেত্ৰা অসম্পটিচ্ছন্তং পক্কোসাপেত্ৰা অত্তনা পুচ্ছি. রঞ্ঞোপি তথেৰ পটিৰচনং অদাসি. অথ রাজা পুরিসে আণাপেসি, ‘‘অযং রঞ্ঞো আণং কোপেতি, গচ্ছথেতস্স আঘাতনভণ্ডিকাযং ঠপেত্ৰা, সীসং ছিন্দথা’’তি. রহো চ পন নেসং সঞ্ঞমদাসি – ‘‘ইমং সন্তজ্জযমানা নেত্ৰা সীসমস্স আঘাতনভণ্ডিকাযং ঠপেত্ৰা আগন্ত্ৰা ময্হং আরোচেথা’’তি.

তে তং আঘাতনভণ্ডিকাযং নিপজ্জাপেত্ৰা তমস্স কুক্কুটং হত্থেসু ঠপযিংসু. সো তং হদযে ঠপেত্ৰা ‘‘অহং, তাত, মম জীৰিতং তুয্হং দেমি, তৰ জীৰিতং অহং গণ্হামি, ত্ৰং নিব্ভযো গচ্ছা’’তি ৰিস্সজ্জেসি. কুক্কুটো পক্খে পপ্ফোটেত্ৰা আকাসেন গন্ত্ৰা ৰটরুক্খে নিলীযি. তস্স কুক্কুটস্স অভযদিন্নট্ঠানং কুক্কুটগিরি নাম জাতং.

রাজা তং পৰত্তিং সুত্ৰা অমচ্চপুত্তং পক্কোসাপেত্ৰা সব্বাভরণেহি অলঙ্করিত্ৰা আহ – ‘‘তাত, মযা ত্ৰং এতদত্থমেৰ ৰীমংসিতো, ময্হং তিত্তিরমংসং খাদিতুকামস্স তীণি সংৰচ্ছরানি অতিক্কন্তানি, সক্খিস্সসি মে তিকোটিপরিসুদ্ধং কত্ৰা উপট্ঠাপেতু’’ন্তি. ‘‘এতং নাম, দেৰ, ময্হং কম্ম’’ন্তি নিক্খমিত্ৰা দ্ৰারন্তরে ঠিতো একং পুরিসং পাতোৰ তযো তিত্তিরে গহেত্ৰা পৰিসন্তং দিস্ৰা, দ্ৰে কহাপণে দত্ৰা তিত্তিরে আদায পরিসোধেত্ৰা, জীরকাদীহি ৰাসেত্ৰা, অঙ্গারেসু সুপক্কে পচিত্ৰা রঞ্ঞো উপট্ঠাপেসি. রাজা মহাতলে সিরীপল্লঙ্কে নিসিন্নোৰ একং গহেত্ৰা থোকং ছিন্দিত্ৰা মুখে পক্খিপি, তাৰদেৰস্স সত্তরসহরণীসহস্সানি ফরিত্ৰা অট্ঠাসি.

তস্মিং সমযে ভিক্খুসঙ্ঘং সরিত্ৰা, ‘‘মাদিসো নাম পথৰিস্সরো রাজা তিত্তিরমংসং খাদিতুকামো তীণি সংৰচ্ছরানি ন লভি, অপচ্চমানো ভিক্খুসঙ্ঘো কুতো লভিস্সতী’’তি? মুখে পক্খিত্তক্খণ্ডং ভূমিযং ছড্ডেসি. অমচ্চপুত্তো জণ্ণুকেহি পতিত্ৰা মুখেন গণ্হি. রাজা ‘‘অপেহি, তাত, জানামহং তৰ নিদ্দোসভাৰং, ইমিনা নাম কারণেন মযা এতং ছড্ডিত’’ন্তি কথেত্ৰা, ‘‘সেসকং তথেৰ সঙ্গোপেত্ৰা ঠপেহী’’তি আহ.

পুনদিৰসে রাজকুলূপকো থেরো পিণ্ডায পাৰিসি. অমচ্চপুত্তো তং দিস্ৰা পত্তং গহেত্ৰা রাজগেহং পৰেসেসি. অঞ্ঞতরো ৰুড্ঢপব্বজিতোপি থেরস্স পচ্ছাসমণো ৰিয হুত্ৰা অনুবন্ধন্তো পাৰিসি. থেরো ‘‘রঞ্ঞা পক্কোসাপিতভিক্খু ভৰিস্সতী’’তি পমজ্জি. অমচ্চপুত্তোপি ‘‘থেরস্স উপট্ঠাকো ভৰিস্সতী’’তি পমাদং আপজ্জি. তেসং নিসীদাপেত্ৰা যাগুং অদংসু. যাগুযা পীতায রাজা তিত্তিরে উপনেসি. থেরো একং গণ্হি, ইতরোপি একং গণ্হি. রাজা ‘‘অনুভাগো অত্থি, অনাপুচ্ছিত্ৰা খাদিতুং ন যুত্ত’’ন্তি মহাথেরং আপুচ্ছি. থেরো হত্থং পিদহি, মহল্লকত্থেরো সম্পটিচ্ছি. রাজা অনত্তমনো হুত্ৰা কতভত্তকিচ্চং থেরং পত্তং আদায অনুগচ্ছন্তো আহ – ‘‘ভন্তে, কুলগেহং আগচ্ছন্তেহি উগ্গহিতৰত্তং ভিক্খুং গহেত্ৰা আগন্তুং ৰট্টতী’’তি. থেরো তস্মিং খণে অঞ্ঞাসি ‘‘ন এস রঞ্ঞা পক্কোসাপিতো’’তি.

পুনদিৰসে উপট্ঠাকসামণেরং গহেত্ৰা পাৰিসি. রাজা তদাপি যাগুযা পীতায তিত্তিরে উপনামেসি. থেরো একং অগ্গহেসি, সামণেরো অঙ্গুলিং চালেত্ৰা মজ্ঝে ছিন্দাপেত্ৰা এককোট্ঠাসমেৰ অগ্গহেসি. রাজা তং কোট্ঠাসং মহাথেরস্স উপনামেসি. মহাথেরো হত্থং পিদহি, সামণেরোপি পিদহি. রাজা অৰিদূরে নিসীদিত্ৰা খণ্ডাখণ্ডং ছিন্দিত্ৰা খাদন্তো ‘‘উগ্গহিতৰত্তে নিস্সায দিযড্ঢতিত্তিরে খাদিতুং লভিম্হা’’তি আহ. তস্স মংসে খাদিতমত্তেৰ কণ্ণেহি পুব্বো নিক্খমি. ততো মুখং ৰিক্খালেত্ৰা সামণেরং উপসঙ্কমিত্ৰা, ‘‘পসন্নোস্মি, তাত, অট্ঠ তে ধুৰভত্তানি দেমী’’তি আহ. অহং, মহারাজ, উপজ্ঝাযস্স দম্মীতি. অপরানি অট্ঠ দেমীতি. তানি অম্হাকং আচরিযস্স দম্মীতি. অপরানিপি অট্ঠ দেমীতি. তানি সমানুপজ্ঝাযানং দম্মীতি. অপরানিপি অট্ঠ দেমীতি. তানি ভিক্খুসঙ্ঘস্স দম্মীতি. অপরানিপি অট্ঠ দেমীতি. সামণেরো অধিৰাসেসি. এৰং পটিগ্গহণমত্তং জানন্তো অনুপ্পন্নঞ্চেৰ লাভং উপ্পাদেতি, উপ্পন্নঞ্চ থাৰরং করোতি. ইদং পটিগ্গহণপমাণং নাম. তত্থ পরিভোগপমাণং পচ্চৰেক্খণপযোজনং, ‘‘ইদমত্থিযং ভোজনং ভুঞ্জামী’’তি পন পচ্চৰেক্খিতপরিভোগস্সেৰ পযোজনত্তা পরিভোগপমাণংযেৰ নাম, তং ইধ অধিপ্পেতং. তেনেৰ পটিসঙ্খা যোনিসোতিআদিমাহ, ইতরম্পি পন ৰট্টতিযেৰ.

সীহসেয্যন্তি এত্থ কামভোগিসেয্যা, পেতসেয্যা, সীহসেয্যা, তথাগতসেয্যাতি চতস্সো সেয্যা. তত্থ ‘‘যেভুয্যেন, ভিক্খৰে, কামভোগী ৰামেন পস্সেন সেন্তী’’তি (অ. নি. ৪.২৪৬) অযং কামভোগিসেয্যা. তেসঞ্হি যেভুয্যেন দক্খিণপস্সেন সযানো নাম নত্থি.

‘‘যেভুয্যেন, ভিক্খৰে, পেতা উত্তানা সেন্তী’’তি (অ. নি. ৪.২৪৬) অযং পেতসেয্যা. পেতা হি অপ্পমংসলোহিতত্তা অট্ঠিসঙ্ঘাটজটিতা একেন পস্সেন সযিতুং ন সক্কোন্তি, উত্তানাৰ সযন্তি.

‘‘যেভুয্যেন, ভিক্খৰে, সীহো মিগরাজা নঙ্গুট্ঠং অন্তরসত্থিম্হি অনুপক্খিপিত্ৰা দক্খিণেন পস্সেন সযতী’’তি অযং সীহসেয্যা. তেজুস্সদত্তা হি সীহো মিগরাজা দ্ৰে পুরিমপাদে একস্মিং, পচ্ছিমপাদে একস্মিং ঠানে ঠপেত্ৰা নঙ্গুট্ঠং অন্তরসত্থিম্হি পক্খিপিত্ৰা পুরিমপাদপচ্ছিমপাদনঙ্গুট্ঠানং ঠিতোকাসং সল্লক্খেত্ৰা দ্ৰিন্নং পুরিমপাদানং মত্থকে সীসং ঠপেত্ৰা সযতি, দিৰসম্পি সযিত্ৰা পবুজ্ঝমানো ন উত্রসন্তো পবুজ্ঝতি, সীসং পন উক্খিপিত্ৰা পুরিমপাদাদীনং ঠিতোকাসং সল্লক্খেতি. সচে কিঞ্চি ঠানং ৰিজহিত্ৰা ঠিতং হোতি, ‘‘নযিদং তুয্হং জাতিযা সূরভাৰস্স চ অনুরূপ’’ন্তি অনত্তমনো হুত্ৰা তত্থেৰ সযতি, ন গোচরায পক্কমতি. অৰিজহিত্ৰা ঠিতে পন ‘‘তুয্হং জাতিযা চ সূরভাৰস্স চ অনুরূপমিদ’’ন্তি হট্ঠতুট্ঠো উট্ঠায সীহৰিজম্ভিতং ৰিজম্ভিত্ৰা কেসরভারং ৰিধুনিত্ৰা তিক্খত্তুং সীহনাদং নদিত্ৰা গোচরায পক্কমতি.

চতুত্থজ্ঝানসেয্যা পন তথাগতসেয্যাতি ৰুচ্চতি. তাসু ইধ সীহসেয্যা আগতা. অযঞ্হি তেজুস্সদইরিযাপথত্তা উত্তমসেয্যা নাম.

পাদে পাদন্তি দক্খিণপাদে ৰামপাদং. অচ্চাধাযাতি অতিআধায, ঈসকং অতিক্কম্ম ঠপেত্ৰা. গোপ্ফকেন হি গোপ্ফকে, জাণুনা ৰা জাণুম্হি সঙ্ঘট্টিযমানে অভিণ্হং ৰেদনা উপ্পজ্জতি, চিত্তং একগ্গং ন হোতি, সেয্যা অফাসুকা হোতি. যথা পন ন সঙ্ঘংট্টেতি, এৰং অতিক্কম্ম ঠপিতে ৰেদনা নুপ্পজ্জতি, চিত্তং একগ্গং হোতি, সেয্যা ফাসুকা হোতি. তস্মা এৰং সেয্যং কপ্পেতি.

সতো সম্পজানোতি সতিযা চেৰ সম্পজঞ্ঞেন চ সমন্নাগতো. কথং নিদ্দাযন্তো সতো সম্পজানো হোতীতি? সতিসম্পজঞ্ঞস্স অপ্পহানেন. অযঞ্হি দিৰসঞ্চেৰ সকলযামঞ্চ আৰরণীযেহি ধম্মেহি চিত্তং পরিসোধেত্ৰা পঠমযামাৰসানে চঙ্কমা ওরুয্হ পাদে ধোৰন্তোপি মূলকম্মট্ঠানং অৰিজহন্তোৰ ধোৰতি, তং অৰিজহন্তোৰ দ্ৰারং ৰিৰরতি, মঞ্চে নিসীদতি, অৰিজহন্তোৰ নিদ্দং ওক্কমতি. পবুজ্ঝন্তো পন মূলকম্মট্ঠানং গহেত্ৰাৰ পবুজ্ঝতি. এৰং নিদ্দং ওক্কমন্তোপি সতো সম্পজানো হোতি. এৰং পন ঞাণধাতুকন্তি ন রোচযিংসু.

ৰুত্তনযেন পনেস চিত্তং পরিসোধেত্ৰা পঠমযামাৰসানে ‘‘উপাদিন্নকং সরীরং নিদ্দায সমস্সাসেস্সামী’’তি চঙ্কমা ওরুয্হ মূলকম্মট্ঠানং অৰিজহন্তোৰ পাদে ধোৰতি, দ্ৰারং ৰিৰরতি, মঞ্চে পন নিসীদিত্ৰা মূলকম্মট্ঠানং পহায, ‘‘খন্ধাৰ খন্ধেসু, ধাতুযোৰ ধাতূসু পটিহঞ্ঞন্তী’’তি সেনাসনং পচ্চৰেক্খন্তো কমেন নিদ্দং ওক্কমতি, পবুজ্ঝন্তো পন মূলকম্মট্ঠানং গহেত্ৰাৰ পবুজ্ঝতি. এৰং নিদ্দং ওক্কমন্তোপি সতো সম্পজানো নাম হোতীতি ৰেদিতব্বো.

ইতি ইমস্মিং সুত্তে তিৰঙ্গিকা পুব্বভাগৰিপস্সনাৰ কথিতা. এত্তকেনেৰ পন ৰোসানং অনাপজ্জিত্ৰা তানেৰ ইন্দ্রিযবলবোজ্ঝঙ্গানি সমোধানেত্ৰা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা ভিক্খু অরহত্তং পাপুণাতীতি. এৰং যাৰ অরহত্তা দেসনা কথেতব্বা.

৩. কুম্মোপমসুত্তৰণ্ণনা

২৪০. ততিযে কুম্মোতি অট্ঠিকুম্মো. কচ্ছপোতি তস্সেৰ ৰেৰচনং. অনুনদীতীরেতি নদিযা অনুতীরে. গোচরপসুতোতি ‘‘সচে কিঞ্চি ফলাফলং লভিস্সামি, খাদিস্সামী’’তি গোচরত্থায পসুতো উস্সুক্কো তন্নিবন্ধো. সমোদহিত্ৰাতি সমুগ্গে ৰিয পক্খিপিত্ৰা. সঙ্কসাযতীতি অচ্ছতি. সমোদহন্তি সমোদহন্তো ঠপেন্তো. ইদং ৰুত্তং হোতি – যথা কুম্মো অঙ্গানি সকে কপালে সমোদহন্তো সিঙ্গালস্স ওতারং ন দেতি, ন চ নং সিঙ্গালো পসহতি, এৰং ভিক্খু অত্তনো মনোৰিতক্কে সকে আরম্মণকপালে সমোদহন্তো কিলেসমারস্স ওতারং ন দেতি, ন চ নং মারো পসহতি.

অনিস্সিতোতি তণ্হাদিট্ঠিনিস্সযেহি অনিস্সিতো. অঞ্ঞমহেঠযানোতি অঞ্ঞং কঞ্চি পুগ্গলং অৰিহেঠেন্তো. পরিনিব্বুতোতি কিলেসপরিনিব্বানেন পরিনিব্বুতো. নূপৰদেয্য কঞ্চীতি অঞ্ঞং কঞ্চি পুগ্গলং সীলৰিপত্তিযা ৰা আচারৰিপত্তিযা ৰা অত্তানং উক্কংসেতুকামতায ৰা পরং ৰম্ভেতুকামতায ৰা ন উপৰদেয্য, অঞ্ঞদত্থু পঞ্চ ধম্মে অজ্ঝত্তং উপট্ঠপেত্ৰা, ‘‘কালেন ৰক্খামি, নো অকালেন, ভূতেন ৰক্খামি, নো অভূতেন, সণ্হেন ৰক্খামি, নো ফরুসেন, অত্থসংহিতেন ৰক্খামি, নো অনত্থসংহিতেন, মেত্তচিত্তো ৰক্খামি, নো দোসন্তরো’’তি এৰং উল্লুম্পনসভাৰসণ্ঠিতেনেৰ চিত্তেন ৰিহরতি.

৪. পঠমদারুক্খন্ধোপমসুত্তৰণ্ণনা

২৪১. চতুত্থে অদ্দসাতি গঙ্গাতীরে পঞ্ঞত্তৰরবুদ্ধাসনে নিসিন্নো অদ্দস. ৰুয্হমানন্তি চতুরস্সং তচ্ছেত্ৰা পব্বতন্তরে ঠপিতং ৰাতাতপেন সুপরিসুক্খং পাৰুস্সকে মেঘে ৰস্সন্তে উদকেন উপ্লৰিত্ৰা অনুপুব্বেন গঙ্গায নদিযা সোতে পতিতং তেন সোতেন ৰুয্হমানং. ভিক্খূ আমন্তেসীতি ‘‘ইমিনা দারুক্খন্ধেন সদিসং কত্ৰা মম সাসনে সদ্ধাপব্বজিতং কুলপুত্তং দস্সেস্সামী’’তি ধম্মং দেসেতুকামতায আমন্তেসি. অমুং মহন্তং দারুক্খন্ধং গঙ্গায নদিযা সোতেন ৰুয্হমানন্তি ইদং পন অট্ঠদোসৰিমুত্তত্তা সোতপটিপন্নস্স দারুক্খন্ধস্স অপরে সমুদ্দপত্তিযা অন্তরাযকরে অট্ঠ দোসে দস্সেতুং আরভি.

তত্রস্স এৰং অট্ঠদোসৰিমুত্ততা ৰেদিতব্বা – একো হি গঙ্গায নদিযা অৰিদূরে পব্বততলে জাতো নানাৰল্লীহি পলিৰেঠিতো পণ্ডুপলাসতং আপজ্জিত্ৰা উপচিকাদীহি খজ্জমানো তস্মিংযেৰ ঠানে অপণ্ণত্তিকভাৰং গচ্ছতি, অযং দারুক্খন্ধো গঙ্গং ওতরিত্ৰা ৰঙ্কট্ঠানেসু ৰিলাসমানো সাগরং পত্ৰা মণিৰণ্ণে ঊমিপিট্ঠে সোভিতুং ন লভতি.

অপরো গঙ্গাতীরে বহিমূলো অন্তোসাখো হুত্ৰা জাতো, অযং কিঞ্চাপি কালেন কালং ওলম্বিনীহি সাখাহি উদকং ফুসতি, বহিমূলত্তা পন গঙ্গং ওতরিত্ৰা ৰঙ্কট্ঠানেসু ৰিলাসমানো সাগরং পত্ৰা মণিৰণ্ণে ঊমিপিট্ঠে সোভিতুং ন লভতি.

অপরো মজ্ঝে গঙ্গায জাতো, দল়্হমূলেন পন সুপ্পতিট্ঠিতো, বহি চস্স গতা ৰঙ্কসাখা নানাৰল্লীহি আবদ্ধা, অযম্পি দল়্হমূলত্তা বহিদ্ধা ৰল্লীহি আবদ্ধত্তা চ গঙ্গং ওতরিত্ৰা…পে… সোভিতুং ন লভতি.

অপরো পতিতট্ঠানেযেৰ ৰালিকায ওত্থটো পূতিভাৰং আপজ্জতি, অযম্পি গঙ্গং ওতরিত্ৰা…পে… ন লভতি.

অপরো দ্ৰিন্নং পাসাণানং অন্তরে জাতত্তা, সুনিখাতো ৰিয নিচ্চলো ঠিতো, আগতাগতং উদকং দ্ৰিধা ফালেতি, অযং পাসাণন্তরে সুট্ঠু পতিট্ঠিতত্তা গঙ্গং ওতরিত্ৰা…পে… ন লভতি.

অপরো অব্ভোকাসট্ঠানে নভং পূরেত্ৰা ৰল্লীহি আবদ্ধো ঠিতো. একং দ্ৰে সংৰচ্ছরে অতিক্কমিত্ৰা আগতে মহোঘে সকিং ৰা দ্ৰিক্খত্তুং ৰা তেমেতি, অযম্পি নভং পূরেত্ৰা ঠিততায চেৰ একস্স ৰা দ্ৰিন্নং ৰা সংৰচ্ছরানং অচ্চযেন সকিং ৰা দ্ৰিক্খত্তুং ৰা তেমনতায চ গঙ্গং ওতরিত্ৰা…পে… ন লভতি.

অপরোপি মজ্ঝে গঙ্গায দীপকে জাতো মুদুক্খন্ধসাখো ওঘে আগতে অনুসোতং নিপজ্জিত্ৰা, উদকে গতে সীসং উক্খিপিত্ৰা, নচ্চন্তো ৰিয তিট্ঠতি. যস্সত্থায সাগরো গঙ্গং এৰং ৰিয ৰদতি, ‘‘ভোতি গঙ্গে ত্ৰং ময্হং চন্দনসারসলল়সারাদীনি নানাদারূনি আহরসি, দারুক্খন্ধং পন নাহরসী’’তি. সুলভো এস, দেৰ, পুনৰারে জানিস্সামীতি. পুনৰারে তম্বৰণ্ণেন উদকেন আলিঙ্গমানা ৰিয আগচ্ছতি. সোপি তথেৰ অনুসোতং নিপজ্জিত্ৰা, উদকে গতে সীসং উক্খিপিত্ৰা, নচ্চন্তো ৰিয তিট্ঠতি. অযং অত্তনো মুদুতায গঙ্গং ওতরিত্ৰা…পে… ন লভতি.

অপরো গঙ্গায নদিযা তিরিযং পতিতো ৰালিকায ওত্থরিতো অন্তরসেতু ৰিয বহূনং পচ্চযো জাতো, উভোসু তীরেসু ৰেল়ুনল়করঞ্জককুধাদযো উপ্লৰিত্ৰা তত্থেৰ লগ্গন্তি. তথা নানাৰিধা গচ্ছা ৰুয্হমানা ভিন্নমুসলভিন্নসুপ্পঅহিকুক্কুরহত্থিঅস্সাদিকুণপানিপি তত্থেৰ লগ্গন্তি. মহাগঙ্গাপি নং আসজ্জ ভিজ্জিত্ৰা দ্ৰিধা গচ্ছতি, মচ্ছকচ্ছপকুম্ভীলমকরাদযোপি তত্থেৰ ৰাসং কপ্পেন্তি. অযম্পি তিরিযং পতিত্ৰা মহাজনস্স পচ্চযত্তকতভাৰেন গঙ্গং ওতরিত্ৰা ৰঙ্কট্ঠানেসু ৰিলাসমানো সাগরং পত্ৰা মণিৰণ্ণে ঊমিপিট্ঠে সোভিতুং ন লভতি.

ইতি ভগৰা ইমেহি অট্ঠহি দোসেহি ৰিমুত্তত্তা সোতপটিপন্নস্স দারুক্খন্ধস্স অপরে সমুদ্দপত্তিযা অন্তরাযকরে অট্ঠ দোসে দস্সেতুং অমুং মহন্তং দারুক্খন্ধং গঙ্গায নদিযা সোতেন ৰুয্হমানন্তিআদিমাহ. তত্থ ন থলে উস্সীদিস্সতীতি থলং নাভিরুহিস্সতি. ন মনুস্সগ্গাহো গহেস্সতীতি ‘‘মহা ৰতাযং দারুক্খন্ধো’’তি দিস্ৰা, উল়ুম্পেন তরমানা গন্ত্ৰা, গোপানসীআদীনং অত্থায মনুস্সা ন গণ্হিস্সন্তি. ন অমনুস্সগ্গাহো গহেস্সতীতি ‘‘মহগ্ঘো অযং চন্দনসারো, ৰিমানদ্ৰারে নং ঠপেস্সামা’’তি মঞ্ঞমানা ন অমনুস্সা গণ্হিস্সন্তি.

এৰমেৰ খোতি এত্থ সদ্ধিং বাহিরেহি অট্ঠহি দোসেহি এৰং ওপম্মসংসন্দনং ৰেদিতব্বং – গঙ্গায অৰিদূরে পব্বততলে জাতো তত্থেৰ উপচিকাদীহি খজ্জমানো অপণ্ণত্তিকভাৰং গতদারুক্খন্ধো ৰিয হি ‘‘নত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিকায মিচ্ছাদিট্ঠিযা সমন্নাগতো পুগ্গলো ৰেদিতব্বো. অযঞ্হি সাসনস্স দূরীভূতত্তা অরিযমগ্গং ওরুয্হ সমাধিকুল্লে নিসিন্নো নিব্বানসাগরং পাপুণিতুং ন সক্কোতি.

গঙ্গাতীরে বহিমূলো অন্তোসাখো হুত্ৰা জাতো ৰিয অচ্ছিন্নগিহিবন্ধনো সমণকুটিম্বিকপুগ্গলো দট্ঠব্বো. অযঞ্হি ‘‘চিত্তং নামেতং অনিবদ্ধং, ‘সমণোম্হী’তি ৰদন্তোৰ গিহী হোতি, ‘গিহীম্হী’তি ৰদন্তোৰ সমণো হোতি. কো জানিস্সতি, কিং ভৰিস্সতী’’তি? মহল্লককালে পব্বজন্তোপি গিহিবন্ধনং ন ৰিস্সজ্জেতি. মহল্লকপব্বজিতানঞ্চ সম্পত্তি নাম নত্থি. তস্স সচে চীৰরং পাপুণাতি, অন্তচ্ছিন্নকং ৰা জিণ্ণদুব্বণ্ণং ৰা পাপুণাতি. সেনাসনম্পি ৰিহারপচ্চন্তে পণ্ণসালা ৰা মণ্ডপো ৰা পাপুণাতি. পিণ্ডায চরন্তেনাপি পুত্তনত্তকানং দারকানং পচ্ছতো চরিতব্বং হোতি, পরিযন্তে নিসীদিতব্বং হোতি. তেন সো দুক্খী দুম্মনো অস্সূনি মুঞ্চন্তো, ‘‘অত্থি মে কুলসন্তকং ধনং, কপ্পতি নু খো তং খাদন্তেন জীৰিতু’’ন্তি চিন্তেত্ৰা একং ৰিনযধরং পুচ্ছতি – ‘‘কিং, ভন্তে আচরিয, অত্তনো সন্তকং ৰিচারেত্ৰা খাদিতুং কপ্পতি, নো কপ্পতী’’তি? ‘‘নত্থেত্থ দোসো, কপ্পতেত’’ন্তি. সো অত্তনো ভজমানকে কতিপযে দুব্বচে দুরাচারে ভিক্খূ গহেত্ৰা, সাযন্হসমযে অন্তোগামং গন্ত্ৰা, গামমজ্ঝে ঠিতো গামিকে পক্কোসাপেত্ৰা, ‘‘অম্হাকং পযোগতো উট্ঠিতং আযং কস্স দেথা’’তি আহ. ভন্তে, তুম্হে পব্বজিতা, মযং কস্স দস্সামাতি? কিং পব্বজিতানং অত্তনো সন্তকং ন ৰট্টতীতি? কুদ্দাল-পিটকং গহেত্ৰা, খেত্তমরিযাদবন্ধনাদীনি করোন্তো নানাপ্পকারং পুব্বণ্ণাপরণ্ণঞ্চেৰ ফলাফলে চ সঙ্গণ্হিত্ৰা, হেমন্তগিম্হৰস্সানেসু যং যং ইচ্ছতি, তং তং পচাপেত্ৰা খাদন্তো সমণকুটুম্বিকো হুত্ৰা জীৰতি. কেৰলমস্স পঞ্চচূল়কেন দারকেন সদ্ধিং পাদপরিচারিকাৰ একা নত্থি. অযং পুগ্গলো কিঞ্চাপি ওলম্বিনীহি সাখাহি উদকং ফুসমানো অন্তোসাখো রুক্খো ৰিয চেতিযঙ্গণবোধিযঙ্গণাদীসু ভিক্খূনং কাযসামগ্গিং দেতি, গিহিবন্ধনস্স পন অচ্ছিন্নতায বহিমূলত্তা অরিযমগ্গং ওতরিত্ৰা সমাধিকুল্লে নিসিন্নো নিব্বানসাগরং পাপুণিতুং ন সক্কোতি.

গঙ্গায মজ্ঝে জাতো বহিদ্ধা ৰল্লীহি আবদ্ধৰঙ্কসাখা ৰিয সঙ্ঘসন্তকং নিস্সায জীৰমানো ভিন্নাজীৰপুগ্গলো দট্ঠব্বো. একচ্চো গিহিবন্ধনং পহায পব্বজন্তোপি সারুপ্পট্ঠানে পব্বজ্জং ন লভতি. পব্বজ্জা হি নামেসা পটিসন্ধিগ্গহণসদিসা. যথা মনুস্সা যত্থ পটিসন্ধিং গণ্হন্তি, তেসংযেৰ কুলানং আচারং সিক্খন্তি, এৰং ভিক্খূপি যেসং সন্তিকে পব্বজন্তি, তেসংযেৰ আচারং গণ্হন্তি. তস্মা একচ্চো অসারুপ্পট্ঠানে পব্বজিত্ৰা ওৰাদানুসাসনীউদ্দেসপরিপুচ্ছাদীহি পরিবাহিরো হুত্ৰা পাতোৰ মুণ্ডঘটং গহেত্ৰা উদকতিত্থং গচ্ছতি, আচরিযুপজ্ঝাযানং ভত্তত্থায খন্ধে পত্তং কত্ৰা ভত্তসালং গচ্ছতি, দুব্বচসামণেরেহি সদ্ধিং নানাকীল়ং কীল়তি, আরামিকদারকেহি সংসট্ঠো ৰিহরতি.

সো দহরভিক্খুকালে অত্তনো অনুরূপেহি দহরভিক্খূহি চেৰ আরামিকেহি চ সদ্ধিং সঙ্ঘভোগং গন্ত্ৰা, ‘‘অযং খীণাসৰেহি অসুকরঞ্ঞো সন্তিকা পটিগ্গহিতসঙ্ঘভোগো, তুম্হে সঙ্ঘস্স ইদঞ্চিদঞ্চ ন দেথ, ন হি তুম্হাকং পৰত্তিং সুত্ৰা রাজা ৰা রাজমহামত্তা ৰা অত্তমনা ভৰিস্সন্তি, এথ দানি ইদঞ্চিদঞ্চ করোথা’’তি কুদ্দাল-পিটকানি গাহাপেত্ৰা হেট্ঠা তল়াকমাতিকাসু কত্তব্বকিচ্চানি কারাপেত্ৰা বহুং পুব্বণ্ণাপরণ্ণং ৰিহারং পৰেসেত্ৰা আরামিকেহি অত্তনো উপকারভাৰং সঙ্ঘস্স আরোচাপেতি. সঙ্ঘো ‘‘অযং দহরো বহূপকারো, ইমস্স সতং ৰা দ্ৰিসতং ৰা দেথা’’তি দাপেতি. ইতি সো ইতো চিতো চ সঙ্ঘসন্তকেনেৰ ৰড্ঢন্তো বহিদ্ধা একৰীসতিৰিধাহি অনেসনাহি বদ্ধো অরিযমগ্গং ওতরিত্ৰা সমাধিকুল্লে নিসিন্নো নিব্বানসাগরং পাপুণিতুং ন সক্কোতি.

পতিতট্ঠানেযেৰ ৰালিকায ওত্থরিত্ৰা পূতিভাৰং আপাদিতরুক্খো ৰিয আলসিযমহগ্ঘসো ৰেদিতব্বো. এৰরূপঞ্হি পুগ্গলং আমিসচক্খুং পচ্চযলোলং ৰিস্সট্ঠআচরিযুপজ্ঝাযৰত্তং উদ্দেসপরিপুচ্ছাযোনিসোমনসিকারৰজ্জিতং সন্ধায পঞ্চ নীৰরণানি অত্থতো এৰং ৰদন্তি – ‘‘ভো, কস্স সন্তিকং গচ্ছামা’’তি? অথ থিনমিদ্ধং উট্ঠায এৰমাহ – ‘‘কিং ন পস্সথ? এসো অসুকৰিহারৰাসী কুসীতপুগ্গলো অসুকং নাম গামং গন্ত্ৰা যাগুমত্থকে যাগুং, পূৰমত্থকে পূৰং, ভত্তমত্থকে ভত্তং অজ্ঝোহরিত্ৰা ৰিহারং আগম্ম ৰিস্সট্ঠসব্বৰত্তো উদ্দেসাদিৰিরহিতো মঞ্চং উপগচ্ছন্তো ময্হং ওকাসং করোতী’’তি.

ততো কামচ্ছন্দনীৰরণং উট্ঠাযাহ – ‘‘ভো, তৰ ওকাসে কতে ময্হং কতোৰ হোতি, ইদানেৰ সো নিদ্দাযিত্ৰা কিলেসানুরঞ্জিতোৰ পবুজ্ঝিত্ৰা কামৰিতক্কং ৰিতক্কেস্সতী’’তি. ততো ব্যাপাদনীৰরণং উট্ঠাযাহ – ‘‘তুম্হাকং ওকাসে কতে ময্হং কতোৰ হোতি. ইদানেৰ নিদ্দাযিত্ৰা ৰুট্ঠিতো ‘ৰত্তপটিৰত্তং করোহী’তি ৰুচ্চমানো, ‘ভো, ইমে অত্তনো কম্মং অকত্ৰা অম্হেসু ব্যাৰটা’তি নানপ্পকারং ফরুসৰচনং ৰদন্তো অক্খীনি নীহরিত্ৰা ৰিচরিস্সতী’’তি. ততো উদ্ধচ্চনীৰরণং উট্ঠাযাহ – ‘‘তুম্হাকং ওকাসে কতে ময্হং কতোৰ হোতি, কুসীতো নাম ৰাতাহতো অগ্গিক্খন্ধো ৰিয উদ্ধতো হোতী’’তি. অথ কুকুচ্চনীৰরণং উট্ঠাযাহ – ‘‘তুম্হাকং ওকাসে কতে ময্হং কতোৰ হোতি, কুসীতো নাম কুক্কুচ্চপকতোৰ হোতি, অকপ্পিযে কপ্পিযসঞ্ঞং কপ্পিযে চ অকপ্পিযসঞ্ঞং উপ্পাদেতী’’তি. অথ ৰিচিকিচ্ছানীৰরণং উট্ঠাযাহ – ‘‘তুম্হাকং ওকাসে কতে ময্হং কতোৰ হোতি. এৰরূপো হি অট্ঠসু ঠানেসু মহাৰিচিকিচ্ছং উপ্পাদেসী’’তি. এৰং আলসিযমহগ্ঘসং পঞ্চ নীৰরণানি চণ্ডসুনখাদযো ৰিয সিঙ্গচ্ছিন্নং জরগ্গৰং অজ্ঝোত্থরিত্ৰা গণ্হন্তি. সোপি অরিযমগ্গসোতং ওতরিত্ৰা সমাধিকুল্লে নিসিন্নো নিব্বানসাগরং পাপুণিতুং ন সক্কোতি.

দ্ৰিন্নং পাসাণানং অন্তরে নিখাতমূলাকারেন ঠিতরুক্খো ৰিয দিট্ঠিং উপ্পাদেত্ৰা ঠিতো দিট্ঠিগতিকো ৰেদিতব্বো. সো হি ‘‘অরূপভৰে রূপং অত্থি, অসঞ্ঞীভৰে চিত্তং পৰত্ততি, বহুচিত্তক্খণিকো লোকুত্তরমগ্গো, অনুসযো চিত্তৰিপ্পযুত্তো, তে চ সত্তা সন্ধাৰন্তি সংসরন্তী’’তি ৰদন্তো অরিট্ঠো ৰিয কণ্টকসামণেরো ৰিয চ ৰিচরতি. পিসুণৰাচো পন হোতি, উপজ্ঝাযাদযো সদ্ধিৰিহারিকাদীহি ভিন্দন্তো ৰিচরতি. সোপি অরিযমগ্গসোতং ওতরিত্ৰা সমাধিকুল্লে নিসিন্নো নিব্বানসাগরং পাপুণিতুং ন সক্কোতি.

অব্ভোকাসে নভং পূরেত্ৰা ৰল্লীহি আবদ্ধো ঠিতো একং দ্ৰে সংৰচ্ছরে অতিক্কমিত্ৰা আগতে মহোঘে সকিং ৰা দ্ৰিক্খত্তুং ৰা তেমনরুক্খো ৰিয মহল্লককালে পব্বজিত্ৰা পচ্চন্তে ৰসমানো দুল্লভসঙ্ঘদস্সনো চেৰ দুল্লভধম্মস্সৰনো চ পুগ্গলো ৰেদিতব্বো. একচ্চো হি ৰুড্ঢকালে পব্বজিতো কতিপাহেন উপসম্পদং লভিত্ৰা পঞ্চৰস্সকালে পাতিমোক্খং পগুণং কত্ৰা দসৰস্সকালে ৰিনযধরত্থেরস্স সন্তিকে ৰিনযকথাকালে মরিচং ৰা হরীতকখণ্ডং ৰা মুখে ঠপেত্ৰা বীজনেন মুখং পিধায নিদ্দাযন্তো নিসীদিত্ৰা লেসকপ্পেন কতৰিনযো নাম হুত্ৰা পত্তচীৰরং আদায পচ্চন্তং গচ্ছতি. তত্র নং মনুস্সা সক্করিত্ৰা ভিক্খুদস্সনস্স দুল্লভতায ‘‘ইধেৰ, ভন্তে, ৰসথা’’তি ৰিহারং কারেত্ৰা পুপ্ফূপগফলূপগরুক্খে রোপেত্ৰা তত্থ ৰাসেন্তি.

অথ মহাৰিহারসদিসৰিহারা বহুস্সুতা ভিক্খূ, ‘‘জনপদে চীৰররজনাদীনি কত্ৰা আগমিস্সামা’’তি তত্থ গচ্ছন্তি. সো তে দিস্ৰা, হট্ঠতুট্ঠো ৰত্তপটিৰত্তং কত্ৰা, পুনদিৰসে আদায ভিক্খাচারগামং পৰিসিত্ৰা, ‘‘অসুকো থেরো সুত্তন্তিকো, অসুকো অভিধম্মিকো, অসুকো ৰিনযধরো, অসুকো তেপিটকো, এৰরূপে থেরে কদা লভিস্সথ, ধম্মসৰনং কারেথা’’তি ৰদতি. উপাসকা ‘‘ধম্মস্সৰনং কারেস্সামা’’তি ৰিহারমগ্গং সোধেত্ৰা, সপ্পিতেলাদীনি আদায, মহাথেরং উপসঙ্কমিত্ৰা, ‘‘ভন্তে, ধম্মস্সৰনং কারেস্সাম, ধম্মকথিকানং ৰিচারেথা’’তি ৰত্ৰা পুনদিৰসে আগন্ত্ৰা ধম্মং সুণন্তি.

নেৰাসিকত্থেরো আগন্তুকানং পত্তচীৰরানি পটিসামেন্তো অন্তোগব্ভেযেৰ দিৰসভাগং ৰীতিনামেতি. দিৰাকথিকো উট্ঠিতো সরভাণকো ঘটেন উদকং ৰমেন্তো ৰিয সরভাণং ভণিত্ৰা উট্ঠিতো, তম্পি সো ন জানাতি. রত্তিকথিকো সাগরং খোভেন্তো ৰিয রত্তিং কথেত্ৰা উট্ঠিতো, তম্পি সো ন জানাতি. পচ্চূসকথিকো কথেত্ৰা উট্ঠাসি, তম্পি সো ন জানাতি. পাতোৰ পন উট্ঠায মুখং ধোৰিত্ৰা, থেরানং পত্তচীৰরানি উপনামেত্ৰা, ভিক্খাচারং উপগচ্ছন্তো মহাথেরং আহ – ‘‘ভন্তে, দিৰাকথিকো কতরং জাতকং নাম কথেসি, সরভাণকো কতরং সুত্তং নাম ভণি, রত্তিকথিকো কতরং ধম্মকথং নাম কথেসি, পচ্চূসকথিকো কতরং জাতকং নাম কথেসি, খন্ধা নাম কতি, ধাতুযো নাম কতি, আযতনা নাম কতী’’তি. এৰরূপো একং দ্ৰে সংৰচ্ছরানি অতিক্কমিত্ৰা ভিক্খুদস্সনঞ্চেৰ ধম্মস্সৰনঞ্চ লভন্তোপি ওঘে আগতে উদকেন সকিং ৰা দ্ৰিক্খত্তুং ৰা তেমিতরুক্খসদিসো হোতি. সো এৰং সঙ্ঘদস্সনতো চ ধম্মস্সৰনতো চ পটিক্কম্ম দূরে ৰসন্তো অরিযমগ্গং ওতরিত্ৰা সমাধিকুল্লে নিসিন্নো নিব্বানসাগরং পাপুণিতুং ন সক্কোতি.

মজ্ঝে গঙ্গায দীপকে জাতো মুদুরুক্খো ৰিয মধুরস্সরভাণকপুগ্গলো ৰেদিতব্বো. সো হি অভিঞ্ঞাতানি অভিঞ্ঞাতানি ৰেস্সন্তরাদীনি জাতকানি উগ্গণ্হিত্ৰা, দুল্লভভিক্খুদস্সনং পচ্চন্তং গন্ত্ৰা, তত্থ ধম্মকথায পসাদিতহদযেন জনেন উপট্ঠিযমানো অত্তানং উদ্দিস্স কতে সম্পন্নপুপ্ফফলরুক্খে নন্দনৰনাভিরামে ৰিহারে ৰসতি. অথস্স ভারহারভিক্খূ তং পৰত্তিং সুত্ৰা, ‘‘অসুকো কির এৰং উপট্ঠাকেসু পটিবদ্ধচিত্তো ৰিহরতি. পণ্ডিতো ভিক্খু পটিবলো বুদ্ধৰচনং ৰা উগ্গণ্হিতুং, কম্মট্ঠানং ৰা মনসিকাতুং, আনেত্ৰা তেন সদ্ধিং অসুকত্থেরস্স সন্তিকে ধম্মং উগ্গণ্হিস্সাম, অসুকত্থেরস্স সন্তিকে কম্মট্ঠান’’ন্তি তত্থ গচ্ছন্তি.

সো তেসং ৰত্তং কত্ৰা সাযন্হসমযং ৰিহারচারিকং নিক্খন্তেহি তেহি ‘‘ইমং, আৰুসো, চেতিযং তযা কারিত’’ন্তি পুট্ঠো, ‘‘আম, ভন্তে’’তি ৰদতি. ‘‘অযং বোধি, অযং মণ্ডপো, ইদং উপোসথাগারং, এসা অগ্গিসালা, অযং চঙ্কমো তযা কারিতো. ইমে রুক্খে রোপাপেত্ৰা তযা নন্দনৰনাভিরামো ৰিহারো কারিতো’’তি. ‘‘আম, ভন্তে’’তি, ৰদতি.

সো সাযং থেরুপট্ঠানং গন্ত্ৰা ৰন্দিত্ৰা পুচ্ছতি – ‘‘কস্মা, ভন্তে, আগতত্থা’’তি? ‘‘আৰুসো, তং আদায গন্ত্ৰা, অসুকত্থেরস্স সন্তিকে ধম্মং উগ্গণ্হিত্ৰা, অসুকত্থেরস্স সন্তিকে কম্মট্ঠানং, অসুকস্মিং নাম অরঞ্ঞে সমগ্গা সমণধম্মং করিস্সামাতি ইমিনা কারণেন আগতম্হা’’তি. সাধু, ভন্তে, তুম্হে নাম ময্হং অত্থায আগতা, অহম্পি চিরনিৰাসেন ইধ উক্কণ্ঠিতো গচ্ছামি, পত্তচীৰরং গণ্হামি, ভন্তেতি. আৰুসো, সামণেরদহরা মগ্গকিলন্তা, অজ্জ ৰসিত্ৰা স্ৰে পচ্ছাভত্তং গমিস্সামাতি. সাধু, ভন্তেতি পুনদিৰসে তেহি সদ্ধিং পিণ্ডায পৰিসতি. গামৰাসিনো ‘‘অম্হাকং অয্যো বহূ আগন্তুকে ভিক্খূ গহেত্ৰা আগতো’’তি আসনানি পঞ্ঞাপেত্ৰা যাগুং পাযেত্ৰা সুখনিসিন্নকথং সুত্ৰা ভত্তং অদংসু. থেরা ‘‘ত্ৰং, আৰুসো, অনুমোদনং কত্ৰা নিক্খম, মযং উদকফাসুকট্ঠানে ভত্তকিচ্চং করিস্সামা’’তি নিক্খন্তা.

গামৰাসিনো অনুমোদনং সুত্ৰা পুচ্ছিংসু, ‘‘কুতো, ভন্তে, থেরা আগতা’’তি? এতে অম্হাকং আচরিযুপজ্ঝাযা সমানুপজ্ঝাযা সন্দিট্ঠা সম্ভত্তাতি. কস্মা আগতাতি? মং গহেত্ৰা গন্তুকামতাযাতি. তুম্হে পন গন্তুকামাতি? আমাৰুসোতি. কিং ৰদেথ, ভন্তে, অম্হেহি কস্স উপোসথাগারং কারিতং, কস্স ভোজনসালা, কস্স অগ্গিসালাদযো কারিতা, মযং মঙ্গলামঙ্গলেসু কস্স সন্তিকং গমিস্সামাতি? মহাউপাসিকাযোপি তত্থেৰ নিসীদিত্ৰা অস্সূনি পৰত্তযিংসু. দহরো ‘‘তুম্হেসু এৰং দুক্খিতেসু অহং গন্ত্ৰা কিং করিস্সামি? থেরে উয্যোজেস্সামী’’তি ৰিহারং গতো.

থেরাপি কতভত্তকিচ্চা পত্তচীৰরানি গহেত্ৰা নিসিন্না তং দিস্ৰাৰ, ‘‘কিং, আৰুসো, চিরাযসি, দিৰা হোতি, গচ্ছামা’’তি আহংসু. আম, ভন্তে, তুম্হে সুখিতা, অসুকগেহস্স ইট্ঠকামূলং ঠিতসণ্ঠানেনেৰ ঠিতং, অসুকগেহাদীনং চিত্তকম্মমূলাদীনি অত্থি, গতস্সাপি মে চিত্তৰিক্খেপো ভৰিস্সতি, তুম্হে পুরতো গন্ত্ৰা অসুকৰিহারে চীৰরধোৰনরজনাদীনি করোথ, অহং তত্থ সম্পাপুণিস্সামীতি. তে তস্স ওসক্কিতুকামতং ঞত্ৰা ত্ৰং পচ্ছা আগচ্ছেয্যাসীতি পক্কমিংসু.

সো থেরে অনুগন্ত্ৰা নিৰত্তো ৰিহারমেৰ আগন্ত্ৰা ভোজনসালাদীনি ওলোকেন্তো ৰিহারং রামণেয্যকং দিস্ৰা চিন্তেসি – ‘‘সাধু ৰতম্হি ন গতো. সচে অগমিস্সং, কোচি, দেৰ, ধম্মকথিকো আগন্ত্ৰা, সব্বেসং মনং ভিন্দিত্ৰা, ৰিহারং অত্তনো নিকাযসন্তকং করেয্য, অথ মযা পচ্ছা আগন্ত্ৰা এতস্স পচ্ছতো লদ্ধপিণ্ডং ভুঞ্জন্তেন চরিতব্বং ভৰিস্সতী’’তি.

সো অপরেন সমযেন সুণাতি, ‘‘তে কির ভিক্খূ গতট্ঠানে একনিকাযদ্ৰেনিকাযএকপিটকদ্ৰেপিটকাদিৰসেন বুদ্ধৰচনং উগ্গণ্হিত্ৰা অট্ঠকথাচরিযা জাতা ৰিনযধরা জাতা সতপরিৰারাপি সহস্সপরিৰারাপি চরন্তি. যে পনেত্থ সমণধম্মং কাতুং গতা, তে ঘটেন্তা ৰাযমন্তা সোতাপন্না জাতা, সকদাগামিনো অনাগামিনো অরহন্তো জাতা, মহাসক্কারেন পরিনিব্বুতা’’তি. সো চিন্তেসি – ‘‘সচে অহম্পি অগমিস্সং, ময্হম্পেসা সম্পত্তি অভৰিস্স, ইমং পন ঠানং মুঞ্চিতুং অসক্কোন্তো অতিৰিয পরিহীনম্হী’’তি. অযং পুগ্গলো অত্তনো মুদুতায তং ঠানং অমুঞ্চন্তো অরিযমগ্গং ওতরিত্ৰা সমাধিকুল্লে নিসিন্নো নিব্বানসাগরং পাপুণিতুং ন সক্কোতি.

গঙ্গায নদিযা তিরিযং পতিত্ৰা, ৰালিকায ওত্থটভাৰেন অন্তরসেতু ৰিয হুত্ৰা, বহূনং পচ্চযো জাতরুক্খো ৰিয রথৰিনীতমহাঅরিযৰংসচন্দোপমাদিপটিপদাসু অঞ্ঞতরং পটিপদং উগ্গহেত্ৰা ঠিতো ওলীনৰুত্তিকো পুগ্গলো ৰেদিতব্বো. সো হি তং পটিপত্তিনিস্সিতং ধম্মং উগ্গহেত্ৰা পকতিযা মঞ্জুস্সরো চিত্তলপব্বতাদিসদিসং মহন্তং ঠানং গন্ত্ৰা চেতিযঙ্গণৰত্তাদীনি করোতি. অথ নং ধম্মস্সৰনগ্গং পত্তং আগন্তুকা দহরা ‘‘ধম্মং কথেহী’’তি ৰদন্তি. সো সম্মা উগ্গহিতং ধম্মং পটিপদং দীপেত্ৰা কথেতি. অথস্স পংসুকূলিকপিণ্ডপাতিকাদযো সব্বে থেরনৰমজ্ঝিমা ভিক্খূ ‘‘অহো সপ্পুরিসো’’তি অত্তমনা ভৰন্তি.

সো কস্সচি নিদানমত্তং, কস্সচি উপড্ঢগাথং, কস্সচি গাথং উপট্ঠাপেন্তো অযপট্টকেন আবন্ধন্তো ৰিয দহরসামণেরে সঙ্গণ্হিত্ৰা মহাথেরে উপসঙ্কমিত্ৰা, ‘‘ভন্তে, অযং পোরাণকৰিহারো অত্থি, এত্থ কোচি তত্রুপ্পাদো’’তি?, পুচ্ছতি. থেরা – ‘‘কিং ৰদেসি, আৰুসো, চতুৰীসতি করীসসহস্সানি তত্রুপ্পাদো’’তি. ভন্তে, তুম্হে এৰং ৰদেথ, উদ্ধনে পন অগ্গিপি ন জলতীতি. আৰুসো, মহাৰিহারৰাসীহি লদ্ধা নাম এৰমেৰ নস্সন্তি, ন কোচি সণ্ঠপেতীতি. ভন্তে, পোরাণকরাজূহি দিন্নং খীণাসৰেহি পটিগ্গহিতং কস্মা এতে নাসেন্তীতি? আৰুসো, তাদিসেন ধম্মকথিকেন সক্কা ভৰেয্য লদ্ধুন্তি. ভন্তে, মা এৰং ৰদেথ, অম্হে পটিপত্তিদীপকধম্মকথিকা নাম, তুম্হে মং ‘‘সঙ্ঘকুটুম্বিকো ৰিহারুপট্ঠাকো’’তি মঞ্ঞমানা কাতুকামাতি. কিং নু খো, আৰুসো, অকপ্পিযমেতং, তুম্হাদিসেহি পন কথিতে অম্হাকং উপ্পজ্জেয্যাতি? তেন হি, ভন্তে, আরামিকেসু আগতেসু অম্হাকং ভারং করোথ, একং কপ্পিযদ্ৰারং কথেস্সামাতি.

সো পাতোৰ গন্ত্ৰা, সন্নিপাতসালাযং ঠত্ৰা, আরামিকেসু আগতেসু ‘‘উপাসকা অসুকখেত্তে ভাগো কুহিং, অসুকখেত্তে কহাপণং কুহি’’ন্তিআদীনি ৰত্ৰা, অঞ্ঞস্স খেত্তং গহেত্ৰা, অঞ্ঞস্স দেতি. এৰং অনুক্কমেন তং তং পটিসেধেন্তো তস্স তস্স দেন্তো তথা অকাসি, যথা যাগুহত্থা পূৰহত্থা ভত্তহত্থা তেলমধুফাণিতঘতাদিহত্থা চ অত্তনোৰ সন্তিকং আগচ্ছন্তি. সকলৰিহারো এককোলাহলো হোতি, পেসলা ভিক্খূ নিব্বিজ্জ অপক্কমিংসু.

সোপি আচরিযুপজ্ঝাযেহি ৰিস্সট্ঠকানং বহূনং দুব্বচপুগ্গলানং উপজ্ঝং দেন্তো ৰিহারং পূরেতি. আগন্তুকা ভিক্খূ ৰিহারদ্ৰারে ঠত্ৰাৰ ‘‘ৰিহারে কে ৰসন্তী’’তি, পুচ্ছিত্ৰা, ‘‘এৰরূপা নাম ভিক্খূ’’তি সুত্ৰা বাহিরেনেৰ পক্কমন্তি. অযং পুগ্গলো সাসনে তিরিযং নিপন্নতায মহাজনস্স পচ্চযভাৰং উপগতো অরিযমগ্গং ওতরিত্ৰা সমাধিকুল্লে নিসিন্নো নিব্বানসাগরং পাপুণিতুং ন সক্কোতি.

ভগৰন্তং এতদৰোচাতি ‘‘নিব্বানপব্ভারা’’তি পদেন ওসাপিতং ধম্মদেসনং ঞত্ৰা অনুসন্ধিকুসলতায এতং ‘‘কিং নু খো, ভন্তে’’তিআদিৰচনং অৰোচ. তথাগতোপি হি ইমিস্সং পরিসতি নিসিন্নো ‘‘অনুসন্ধিকুসলো ভিক্খু অত্থি, সো মং পঞ্হং পুচ্ছিস্সতী’’তি তস্সেৰ ওকাসকরণত্থায ইমস্মিং ঠানে দেসনং নিট্ঠাপেসি.

ইদানি ওরিমং তীরন্তিআদিনা নযেন ৰুত্তেসু অজ্ঝত্তিকাযতনাদীসু এৰং উপগমনানুপগমনাদীনি ৰেদিতব্বানি. ‘‘ময্হং চক্খু-পসন্নং, অহং অপ্পমত্তকম্পি রূপারম্মণং পটিৰিজ্ঝিতুং সক্কোমী’’তি এতং নিস্সায চক্খুং অস্সাদেন্তোপি তিমিরকৰাতাদীহি উপহতপসাদো ‘‘অমনাপং ময্হং চক্খু, মহন্তম্পি রূপারম্মণং ৰিভাৰেতুং ন সক্কোমী’’তি দোমনস্সং আপজ্জন্তোপি চক্খাযতনং উপগচ্ছতি নাম. অনিচ্চং দুক্খং অনত্তাতি তিণ্ণং লক্খণানং ৰসেন ৰিপস্সন্তো পন ন উপগচ্ছতি নাম. সোতাদীসুপি এসেৰ নযো.

মনাযতনে পন ‘‘মনাপং ৰত মে মনো, কিঞ্চি ৰামতো অগ্গহেত্ৰা সব্বং দক্খিণতোৰ গণ্হাতী’’তি ৰা ‘‘মনেন মে চিন্তিতচিন্তিতস্স অলাভো নাম নত্থী’’তি ৰা এৰং অস্সাদেন্তোপি, ‘‘দুচিন্তিতচিন্তিতস্স মে মনো অপ্পদক্খিণগ্গাহী’’তি এৰং দোমনস্সং উপ্পাদেন্তোপি মনাযতনং উপগচ্ছতি নাম. ইট্ঠে পন রূপে রাগং, অনিট্ঠে পটিঘং উপ্পাদেন্তো রূপাযতনং উপগচ্ছতি নাম. সদ্দাযতনাদীসুপি এসেৰ নযো.

নন্দীরাগস্সেতং অধিৰচনন্তি যথা হি মজ্ঝে সংসীদিত্ৰা থলং পত্তং দারুক্খন্ধং সণ্হথূলৰালিকা পিদহতি, সো পুন সীসং উক্খিপিতুং ন সক্কোতি, এৰং নন্দীরাগেন আবদ্ধো পুগ্গলো চতূসু মহাঅপাযেসু পতিতো মহাদুক্খেন পিধীযতি, সো অনেকেহিপি ৰস্সসহস্সেহি পুন সীসং উক্খিপিতুং ন সক্কোতি. তেন ৰুত্তং ‘‘নন্দীরাগস্সেতং অধিৰচন’’ন্তি.

অস্মিমানস্সেতং অধিৰচনন্তি যথা হি থলে আরুল়্হো দারুক্খন্ধো হেট্ঠা গঙ্গোদকেন চেৰ উপরি ৰস্সেন চ তেমেন্তো অনুক্কমেন সেৰালপরিযোনদ্ধো ‘‘পাসাণো নু খো এস খাণুকো’’তি ৰত্তব্বতং আপজ্জতি, এৰমেৰ অস্মিমানেন উন্নতো পুগ্গলো পংসুকূলিকট্ঠানে পংসুকূলিকো হোতি, ধম্মকথিকট্ঠানে ধম্মকথিকো, ভণ্ডনকারকট্ঠানে ভণ্ডনকারকো, ৰেজ্জট্ঠানে ৰেজ্জো, পিসুণট্ঠানে পিসুণো. সো নানপ্পকারং অনেসনং আপজ্জন্তো তাহি তাহি আপত্তীহি পলিৰেঠিতো ‘‘অত্থি নু খো অস্স অব্ভন্তরে কিঞ্চি সীলং, উদাহু নত্থী’’তি ৰত্তব্বতং আপজ্জতি. তেন ৰুত্তং ‘‘অস্মিমানস্সেতং অধিৰচন’’ন্তি.

পঞ্চন্নেতং কামগুণানং অধিৰচনন্তি যথা হি আৰট্টে পতিতদারুখন্ধো অন্তোযেৰ পাসাণাদীসু আহতসমব্ভাহতো ভিজ্জিত্ৰা চুণ্ণৰিচুণ্ণং হোতি, এৰং পঞ্চকামগুণাৰট্টে পতিতপুগ্গলো চতূসু অপাযেসু কম্মকারণখুপ্পিপাসাদিদুক্খেহি আহতসমব্ভাহতো দীঘরত্তং চুণ্ণৰিচুণ্ণতং আপজ্জতি. তেন ৰুত্তং ‘‘পঞ্চন্নেতং কামগুণানং অধিৰচন’’ন্তি.

দুস্সীলোতি নিস্সীলো. পাপধম্মোতি লামকধম্মো. অসুচীতি ন সুচি. সঙ্কস্সরসমাচারোতি ‘‘ইমস্স মঞ্ঞে ইমস্স মঞ্ঞে ইদং কম্ম’’ন্তি এৰং পরেহি সঙ্কায সরিতব্বসমাচারো. সঙ্কায ৰা পরেসং সমাচারং সরতীতিপি সঙ্কস্সরসমাচারো. তস্স হি দ্ৰে তযো জনে কথেন্তে দিস্ৰা, ‘‘মম দোসং মঞ্ঞে কথেন্তী’’তি তেসং সমাচারং সঙ্কস্সরতি ধাৰতীতি সঙ্কস্সরসমাচারো.

সমণপটিঞ্ঞোতি সলাকগ্গহণাদীসু ‘‘কিত্তকা ৰিহারে সমণা’’তি গণনায আরদ্ধায ‘‘অহম্পি সমণো, অহম্পি সমণো’’তি পটিঞ্ঞং দেতি, সলাকগ্গহণাদীনি করোতি. ব্রহ্মচারিপটিঞ্ঞোতি উপোসথপৰারণাদীসু ‘‘অহম্পি ব্রহ্মচারী’’তি পটিঞ্ঞায তানি কম্মানি পৰিসতি. অন্তোপূতীতি ৰক্কহদযাদীসু অপূতিকস্সপি গুণানং পূতিভাৰেন, অন্তোপূতি. অৰস্সুতোতি রাগেন তিন্তো. কসম্বুজাতোতি রাগাদীহি কিলেসেহি কচৰরজাতো.

এতদৰোচাতি গোগণং গঙ্গাতীরাভিমুখং কত্ৰা পরিসপরিযন্তে ঠিতো আদিতো পট্ঠায যাৰ পরিযোসানা সত্থু ধম্মদেসনং সুত্ৰা, ‘‘সত্থা ওরিমতীরাদীনং অনুপগচ্ছন্তাদিৰসেন সক্কা পটিপত্তিং পূরেতুন্তি ৰদতি. যদি এৰং পূরেতুং সক্কা, অহং পব্বজিত্ৰা পূরেস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা এতং ‘‘অহং খো, ভন্তে’’তিআদিৰচনং অৰোচ.

ৰচ্ছগিদ্ধিনিযোতি ৰচ্ছেসু সস্নেহা থনেহি খীরং পগ্ঘরন্তেহি ৰচ্ছকস্নেহেন সযমেৰ গমিস্সন্তীতি. নিয্যাতেহেৰাতি নিয্যাতেহিযেৰ. গাৰীসু হি অনিয্যাতিতাসু গোসামিকা আগন্ত্ৰা, ‘‘একা গাৰী ন দিস্সতি, একো গোণো, একো ৰচ্ছকো ন দিস্সতী’’তি তুয্হং পিট্ঠিতো পিট্ঠিতো ৰিচরিস্সন্তি, ইতি তে অফাসুকং ভৰিস্সতি. পব্বজ্জা চ নামেসা সইণস্স ন রুহতি, অণণা পব্বজ্জা চ বুদ্ধাদীহি সংৰণ্ণিতাতি দস্সনত্থং এৰমাহ. নিয্যাতাতি নিয্যাতিতা. ইমস্মিং সুত্তে ৰট্টৰিৰট্টং কথিতং.

৫. দুতিযদারুক্খন্ধোপমসুত্তৰণ্ণনা

২৪২. পঞ্চমে কিমিলাযন্তি কিমিলানামকে নগরে. সংকিলিট্ঠন্তি পটিচ্ছন্নকালতো পট্ঠায অসংকিলিট্ঠা নাম আপত্তি নত্থি, এৰরূপং সংকিলিট্ঠং আপত্তিং. ন ৰুট্ঠানং পঞ্ঞাযতীতি পরিৰাসমানত্তঅব্ভানেহি ৰুট্ঠানং ন দিস্সতি.

৬. অৰস্সুতপরিযাযসুত্তৰণ্ণনা

২৪৩. ছট্ঠে নৰং সন্থাগারন্তি অধুনা কারিতং সন্থাগারং, একা মহাসালাতি অত্থো. উয্যোগকালাদীসু হি রাজানো তত্থ ঠত্ৰা, ‘‘এত্তকা পুরতো গচ্ছন্তু, এত্তকা পচ্ছা, এত্তকা উভোহি পস্সেহি, এত্তকা হত্থী অভিরুহন্তু, এত্তকা অস্সে, এত্তকা রথেসু তিট্ঠন্তূ’’তি এৰং সন্থং করোন্তি, মরিযাদং বন্ধন্তি, তস্মা তং ঠানং সন্থাগারন্তি ৰুচ্চতি. উয্যোগট্ঠানতো চ আগন্ত্ৰা যাৰ গেহেসু অল্লগোমযপরিভণ্ডাদীনি কারেন্তি, তাৰ দ্ৰে তীণি দিৰসানি তে রাজানো তত্থ সন্থরন্তীতিপি সন্থাগারং. তেসং রাজূনং সহ অত্থানুসাসনং অগারন্তিপি সন্থাগারং. গণরাজানো হি তে, তস্মা উপ্পন্নং কিচ্চং একস্স ৰসেন ন ছিজ্জতি, সব্বেসং ছন্দোপি লদ্ধুং ৰট্টতি, তস্মা সব্বে তত্থ সন্নিপতিত্ৰা অনুসাসন্তি. তেন ৰুত্তং ‘‘সহ অত্থানুসাসনং অগারন্তিপি সন্থাগার’’ন্তি. যস্মা পন তে তত্থ সন্নিপতিত্ৰা, ‘‘ইমস্মিং কালে কসিতুং ৰট্টতি, ইমস্মিং কালে ৰপিতু’’ন্তি এৰমাদিনা নযেন ঘরাৰাসকিচ্চানি সম্মন্তযন্তি, তস্মা ছিদ্দাৰছিদ্দং ঘরাৰাসং তত্থ সন্থরন্তীতিপি, সন্থাগারং. অচিরকারিতং হোতীতি ইট্ঠককম্মসুধাকম্মচিত্তকম্মাদিৰসেন সুসজ্জিতং দেৰৰিমানং ৰিয অধুনা নিট্ঠাপিতং. সমণেন ৰাতি এত্থ যস্মা ঘরৰত্থুপরিগ্গহণকালেযেৰ দেৰতা অত্তনো ৰসনট্ঠানং গণ্হন্তি, তস্মা ‘‘দেৰেন ৰা’’তি অৰত্ৰা, ‘‘সমণেন ৰা ব্রাহ্মণেন ৰা কেনচি ৰা মনুস্সভূতেনা’’তি ৰুত্তং.

যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসূতি সন্থাগারং নিট্ঠিতন্তি সুত্ৰা ‘‘গচ্ছাম নং পস্সিস্সামা’’তি গন্ত্ৰা দ্ৰারকোট্ঠকতো পট্ঠায সব্বং ওলোকেত্ৰা ‘‘ইদং সন্থাগারং অতিৰিয মনোরমং সস্সিরিকং. কেন পঠমং পরিভুত্তং অম্হাকং দীঘরত্তং হিতায সুখায অস্সা’’তি চিন্তেত্ৰা – ‘‘অম্হাকং ঞাতিসেট্ঠস্স পঠমং দিয্যমানেপি সত্থুনোৰ অনুচ্ছৰিকং, দক্খিণেয্যৰসেন দিয্যমানেপি সত্থুনোৰ অনুচ্ছৰিকং, তস্মা সত্থারং পঠমং পরিভুঞ্জাপেস্সাম, ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ আগমনং করিস্সাম, ভিক্খুসঙ্ঘে আগতে তেপিটকং বুদ্ধৰচনং আগতমেৰ ভৰিস্সতি, সত্থারং তিযামরত্তিং অম্হাকং ধম্মকথং কথাপেস্সাম, ইতি তীহি রতনেহি পরিভুত্তং পচ্ছা মযং পরিভুঞ্জিস্সাম, এৰং নো দীঘরত্তং হিতায সুখায ভৰিস্সতী’’তি সন্নিট্ঠানং কত্ৰা উপসঙ্কমিংসু.

যেন নৰং সন্থাগারং তেনুপসঙ্কমিংসূতি তংদিৰসং কির সন্থাগারং কিঞ্চাপি রাজকুলানং দস্সনত্থায দেৰৰিমানং ৰিয সুসজ্জিতং হোতি সুপটিজগ্গিতং, বুদ্ধারহং পন কত্ৰা অপঞ্ঞত্তং. বুদ্ধা হি নাম অরঞ্ঞজ্ঝাসযা অরঞ্ঞারামা অন্তোগামে ৰসেয্যুং ৰা নো ৰা, তস্মা ‘‘ভগৰতো মনং জানিত্ৰাৰ, পঞ্ঞাপেস্সামা’’তি চিন্তেত্ৰা, তে ভগৰন্তং উপসঙ্কমিংসু, ইদানি পন মনং লভিত্ৰা পঞ্ঞাপেতুকামা যেন সন্থাগারং তেনুপসঙ্কমিংসু.

সব্বসন্থরিং সন্থাগারং সন্থরিত্ৰাতি যথা সব্বমেৰ সন্থতং হোতি, এৰং তং সন্থরাপেত্ৰা. সব্বপঠমং তাৰ ‘‘গোমযং নাম সব্বমঙ্গলেসু ৰট্টতী’’তি সুধাপরিকম্মকতম্পি ভূমিং অল্লগোমযেন ওপুঞ্জাপেত্ৰা, পরিসুক্খভাৰং ঞত্ৰা, যথা অক্কন্তট্ঠানে পদং পঞ্ঞাযতি, এৰং চতুজ্জাতিযগন্ধেহি লিম্পাপেত্ৰা উপরি নানাৰণ্ণকটসারকে সন্থরিত্ৰা তেসং উপরি মহাপিট্ঠিককোজৰে আদিং কত্ৰা হত্থত্থরঅস্সত্থরসীহত্থরব্যগ্ঘত্থরচন্দত্থরকসূরিযত্থরকচিত্তত্থরকাদীহি নানাৰণ্ণেহি অত্থরকেহি সন্থরিতব্বযুত্তকং সব্বোকাসং সন্থরাপেসুং. তেন ৰুত্তং ‘‘সব্বসন্থরিং সন্থাগারং সন্থরিত্ৰা’’তি.

আসনানি পঞ্ঞাপেত্ৰাতি মজ্ঝট্ঠানে তাৰ মঙ্গলথম্ভং নিস্সায মহারহং বুদ্ধাসনং পঞ্ঞাপেত্ৰা, তত্থ তত্থ যং যং মুদুকঞ্চ মনোরমঞ্চ পচ্চত্থরণং, তং তং পচ্চত্থরিত্ৰা উভতোলোহিতকং মনুঞ্ঞদস্সনং উপধানং উপদহিত্ৰা উপরি সুৰণ্ণরজততারকৰিচিত্তৰিতানং বন্ধিত্ৰা গন্ধদামপুপ্ফদামপত্তদামাদীহি অলঙ্করিত্ৰা সমন্তা দ্ৰাদসহত্থে ঠানে পুপ্ফজালং কারেত্ৰা, তিংসহত্থমত্তং ঠানং পটসাণিযা পরিক্খিপাপেত্ৰা পচ্ছিমভিত্তিং নিস্সায ভিক্খুসঙ্ঘস্স পল্লঙ্কপীঠঅপস্সযপীঠমুণ্ডপীঠানি পঞ্ঞাপেত্ৰা উপরি সেতপচ্চত্থরণেহি পচ্চত্থরাপেত্ৰা পাচীনভিত্তিং নিস্সায অত্তনো অত্তনো মহাপিট্ঠিককোজৰে পঞ্ঞাপেত্ৰা মনোরমানি হংসলোমাদিপূরিতানি উপধানানি ঠপাপেসুং ‘‘এৰং অকিলমমানা সব্বরত্তিং ধম্মং সুণিস্সামা’’তি. ইদং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘আসনানি পঞ্ঞাপেত্ৰা’’তি.

উদকমণিকং পতিট্ঠাপেত্ৰাতি মহাকুচ্ছিকং উদকচাটিং পতিট্ঠাপেত্ৰা ‘‘এৰং ভগৰা চ ভিক্খুসঙ্ঘো চ যথারুচিযা হত্থে ৰা ধোৰিস্সন্তি পাদে ৰা, মুখং ৰা ৰিক্খালেস্সন্তী’’তি তেসু তেসু ঠানেসু মণিৰণ্ণস্স উদকস্স পূরাপেত্ৰা ৰাসত্থায নানাপুপ্ফানি চেৰ উদকৰাসচুণ্ণানি চ পক্খিপিত্ৰা কদলিপণ্ণেহি পিদহিত্ৰা পতিট্ঠাপেসুং. ইদং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘উদকমণিকং পতিট্ঠাপেত্ৰা’’তি.

তেলপ্পদীপং আরোপেত্ৰাতি রজতসুৰণ্ণাদিমযদণ্ডদীপিকাসু যোনকরূপকিরাতরূপকাদীনং হত্থে ঠপিতসুৰণ্ণরজতাদিমযকপল্লিকাসু চ তেলপ্পদীপং জালাপেত্ৰাতি অত্থো. যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসূতি এত্থ পন তে সক্যরাজানো ন কেৰলং সন্থাগারমেৰ, অথ খো যোজনাৰট্টে কপিলৰত্থুস্মিং নগরৰীথিযোপি সম্মজ্জাপেত্ৰা ধজে উস্সাপেত্ৰা গেহদ্ৰারেসু পুণ্ণঘটে চ কদলিযো চ ঠপাপেতেৰা সকলনগরং দীপমালাদীহি ৰিপ্পকিণ্ণতারকং ৰিয কত্ৰা ‘‘খীরূপগে দারকে খীরং পাযেথ, দহরে কুমারে লহুং লহুং ভোজেত্ৰা সযাপেথ, উচ্চাসদ্দং মা করিত্থ, অজ্জ একরত্তিং সত্থা অন্তোগামে ৰসিস্সতি, বুদ্ধা নাম অপ্পসদ্দকামা হোন্তী’’তি ভেরিং চরাপেত্ৰা সযং দণ্ডদীপিকা আদায যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু.

অথ খো ভগৰা নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেন যেন নৰং সন্থাগারং তেনুপসঙ্কমীতি ‘‘যস্স দানি, ভন্তে, ভগৰা কালং মঞ্ঞতী’’তি এৰং কির কালে আরোচিতে ভগৰা লাখারসতিন্তরত্তকোৰিল়ারপুপ্ফৰণ্ণং রত্তদুপট্টং কত্তরিযা পদুমং কন্তেন্তো ৰিয, সংৰিধায তিমণ্ডলং পটিচ্ছাদেন্তো নিৰাসেত্ৰা সুৰণ্ণপামঙ্গেন পদুমকলাপং পরিক্খিপন্তো ৰিয, ৰিজ্জুলতাসস্সিরিকং কাযবন্ধনং বন্ধিত্ৰা রত্তকম্বলেন গজকুম্ভং পরিযোনন্ধন্তো ৰিয, রতনসতুব্বেধে সুৰণ্ণগ্ঘিকে পৰাল়জালং খিপমানো ৰিয সুৰণ্ণচেতিযে রত্তকম্বলকঞ্চুকং পটিমুঞ্চন্তো ৰিয, গচ্ছন্তং পুণ্ণচন্দং রত্তৰণ্ণৰলাহকেন পটিচ্ছাদযমানো ৰিয, কঞ্চনপব্বতমত্থকে সুপক্কলাখারসং পরিসিঞ্চন্তো ৰিয, চিত্তকূটপব্বতমত্থকং ৰিজ্জুলতায পরিক্খিপন্তো ৰিয চ সচক্কৰাল়সিনেরুযুগন্ধরং মহাপথৰিং সঞ্চালেত্ৰা গহিতং নিগ্রোধপল্লৰসমানৰণ্ণং রত্তৰরপংসুকূলং পারুপিত্ৰা, গন্ধকুটিদ্ৰারতো নিক্খমি কঞ্চনগুহতো সীহো ৰিয উদযপব্বতকূটতো পুণ্ণচন্দো ৰিয চ. নিক্খমিত্ৰা পন গন্ধকুটিপমুখে অট্ঠাসি.

অথস্স কাযতো মেঘমুখেহি ৰিজ্জুকলাপা ৰিয রস্মিযো নিক্খমিত্ৰা সুৰণ্ণরসধারাপরিসেকপিঞ্জরপত্তপুপ্ফফলৰিটপে ৰিয আরামরুক্খে করিংসু. তাৰদেৰ চ অত্তনো অত্তনো পত্তচীৰরমাদায মহাভিক্খুসঙ্ঘো ভগৰন্তং পরিৰারেসি. তে পন পরিৰারেত্ৰা ঠিতা ভিক্খূ এৰরূপা অহেসুং – অপ্পিচ্ছা সন্তুট্ঠা পৰিৰিত্তা অসংসট্ঠা আরদ্ধৰীরিযা ৰত্তারো ৰচনক্খমা চোদকা পাপগরহিনো সীলসম্পন্না সমাধিসম্পন্না পঞ্ঞাৰিমুত্তিৰিমুত্তিঞাণদস্সনসম্পন্না. তেহি পরিৰারিতো ভগৰা রত্তকম্বলপরিক্খিত্তো ৰিয সুৰণ্ণক্খন্ধো, রত্তপদুমসণ্ডমজ্ঝগতা ৰিয সুৰণ্ণনাৰা, পৰাল়ৰেদিকাপরিক্খিত্তো ৰিয সুৰণ্ণপাসাদো ৰিরোচিত্থ. সারিপুত্তমোগ্গল্লানাদযো মহাথেরাপি নং মেঘৰণ্ণং পংসুকূলং পারুপিত্ৰা মণিৰম্মৰম্মিকা ৰিয মহানাগা পরিৰারযিংসু ৰন্তরাগা ভিন্নকিলেসা ৰিজটিতজটা ছিন্নবন্ধনা কুলে ৰা গণে ৰা অলগ্গা.

ইতি ভগৰা সযং ৰীতরাগো ৰীতরাগেহি, ৰীতদোসো ৰীতদোসেহি, ৰীতমোহো ৰীতমোহেহি, নিত্তণ্হো নিত্তণ্হেহি, নিক্কিলেসো নিক্কিলেসেহি, সযং বুদ্ধো বহুস্সুতবুদ্ধেহি পরিৰারিতো পত্তপরিৰারিতং ৰিয কেসরং, কেসরপরিৰারিতা ৰিয কণ্ণিকা, অট্ঠনাগসহস্সপরিৰারিতো ৰিয ছদ্দন্তো নাগরাজা, নৰুতিহংসসহস্সপরিৰারিতো ৰিয ধতরট্ঠো হংসরাজা, সেনঙ্গপরিৰারিতো ৰিয চক্কৰত্তিরাজা, মরুগণপরিৰারিতো ৰিয সক্কো দেৰরাজা, ব্রহ্মগণপরিৰারিতো ৰিয হারিতমহাব্রহ্মা, তারাগণপরিৰারিতো ৰিয পুণ্ণচন্দো অসমেন বুদ্ধৰেসেন অপরিমাণেন বুদ্ধৰিলাসেন কপিলৰত্থুগামিমগ্গং পটিপজ্জি.

অথস্স পুরত্থিমকাযতো সুৰণ্ণৰণ্ণা রস্মি উট্ঠহিত্ৰা অসীতিহত্থট্ঠানং অগ্গহেসি পচ্ছিম-কাযতো, দক্খিণহত্থতো, ৰামহত্থতো সুৰণ্ণৰণ্ণা রস্মি উট্ঠহিত্ৰা অসীতিহত্থট্ঠানং অগ্গহেসি. উপরি কেসন্ততো পট্ঠায সব্বকেসাৰট্টেহি মোরগীৰৰণ্ণা রস্মি উট্ঠহিত্ৰা গগনতলে অসীতিহত্থট্ঠানং অগ্গহেসি. হেট্ঠা পাদতলেহি পৰাল়ৰণ্ণা রস্মি উট্ঠহিত্ৰা ঘনপথৰিং অসীতিহত্থট্ঠানং অগ্গহেসি. এৰং সমন্তা অসীতিহত্থট্ঠানং ছব্বণ্ণা বুদ্ধরস্মিযো ৰিজ্জোতমানা ৰিপ্ফন্দমানা কঞ্চনদণ্ডদীপিকাহি নিচ্ছরিত্ৰা আকাসং পক্খন্দজালা ৰিয চাতুদ্দীপিকমহামেঘতো নিক্খন্তৰিজ্জুলতা ৰিয ৰিধাৰিংসু. সব্বদিসাভাগা সুৰণ্ণচম্পকপুপ্ফেহি ৰিকিরিযমানা ৰিয, সুৰণ্ণঘটতো নিক্খন্তসুৰণ্ণরসধারাহি সিঞ্চমানা ৰিয, পসারিতসুৰণ্ণপটপরিক্খিত্তা ৰিয, ৰেরম্ভৰাতসমুট্ঠিতকিংসুককণিকারপুপ্ফচুণ্ণসমোকিণ্ণা ৰিয ৰিপ্পভাসিংসু.

ভগৰতোপি অসীতিঅনুব্যঞ্জনব্যামপ্পভাদ্ৰত্তিংসৰরলক্খণসমুজ্জলসরীরং সমুগ্গততারকং ৰিয গগনতলং, ৰিকসিতমিৰ পদুমৰনং, সব্বপালিফুল্লো ৰিয যোজনসতিকো পারিচ্ছত্তকো, পটিপাটিযা ঠপিতানং দ্ৰত্তিংসচন্দানং দ্ৰত্তিংসসূরিযানং দ্ৰত্তিংসচক্কৰত্তীনং দ্ৰত্তিংসদেৰরাজানং দ্ৰত্তিংসমহাব্রহ্মানং সিরিযা সিরিং অভিভৰমানং ৰিয ৰিরোচিত্থ, যথা তং দসহি পারমীহি দসহি উপপারমীহি দসহি পরমত্থপারমীহি সম্মদেৰ পূরিতাহি সমতিংসপারমিতাহি অলঙ্কতং. কপ্পসতসহস্সাধিকানি চত্তারি অসঙ্খ্যেয্যানি দিন্নদানং রক্খিতসীলং কতকল্যাণকম্মং একস্মিং অত্তভাৰে ওতরিত্ৰা ৰিপাকং দাতুং ঠানং অলভমানং সম্বাধপত্তং ৰিয অহোসি. নাৰাসহস্সভণ্ডং একনাৰং আরোপনকালো ৰিয, সকটসহস্সভণ্ডং একসকটং আরোপনকালো ৰিয, পঞ্চৰীসতিযা গঙ্গানং ওঘস্স সম্ভিজ্জ মুখদ্ৰারে একতো রাসিভূতকালো ৰিয অহোসি.

ইমায বুদ্ধসিরিযা ওভাসমানস্সাপি চ ভগৰতো পুরতো অনেকানি দণ্ডদীপিকাসহস্সানি উক্খিপিংসু, তথা পচ্ছতো, ৰামপস্সে, দক্খিণপস্সে. জাতিসুমনচম্পকৰনমল্লিকারত্তুপ্পল-নীলুপ্পল-বকুলসিন্দুৰারপুপ্ফানি চেৰ নীলপীতাদিৰণ্ণসুগন্ধগন্ধচুণ্ণানি চ চাতুদ্দীপিকমেঘৰিস্সট্ঠা উদকৰুট্ঠিযো ৰিয ৰিপ্পকিরিযিংসু. পঞ্চঙ্গিকতূরিযনিগ্ঘোসা চেৰ বুদ্ধধম্মসঙ্ঘগুণপটিসংযুত্তা থুতিঘোসা চ সব্বা দিসা পূরযিংসু. দেৰমনুস্সনাগসুপণ্ণগন্ধব্বযক্খাদীনং অক্খীনি অমতপানং ৰিয লভিংসু. ইমস্মিং পন ঠানে ঠত্ৰা পদসহস্সেন গমনৰণ্ণং ৰত্তুং ৰট্টতি. তত্রিদং মুখমত্তং –

‘‘এৰং সব্বঙ্গসম্পন্নো, কম্পযন্তো ৰসুন্ধরং;

অহেঠযন্তো পাণানি, যাতি লোকৰিনাযকো.

‘‘দক্খিণং পঠমং পাদং, উদ্ধরন্তো নরাসভো