১. সল়াযতনসংযুত্তং
১. অনিচ্চৰগ্গো
১. অজ্ঝত্তানিচ্চসুত্তৰণ্ণনা
১. সল়াযতনৰগ্গস্স পঠমে চক্খুন্তি দ্ৰে চক্খূনি – ঞাণচক্খু চেৰ মংসচক্খু চ. তত্থ ঞাণচক্খু পঞ্চৰিধং – বুদ্ধচক্খু, ধম্মচক্খু, সমন্তচক্খু, দিব্বচক্খু, পঞ্ঞাচক্খূতি. তেসু বুদ্ধচক্খু নাম আসযানুসযঞাণঞ্চেৰ ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তঞাণঞ্চ, যং – ‘‘বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৰোলোকেন্তো’’তি (মহাৰ. ৯; ম. নি. ১.২৮৩; ২.৩৩৮) আগতং. ধম্মচক্খু নাম হেট্ঠিমা তযো মগ্গা তীণি চ ফলানি, যং – ‘‘ৰিরজং ৰীতমলং ধম্মচক্খুং উদপাদী’’তি (মহাৰ. ১৬; ম. নি. ২.৩৯৫) আগতং. সমন্তচক্খু নাম সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং, যং – ‘‘পাসাদমারুয্হ সমন্তচক্খূ’’তি (মহাৰ. ৮; ম. নি. ১.২৮২; ২.৩৩৮) আগতং. দিব্বচক্খু নাম আলোকফরণেন উপ্পন্নং ঞাণং, যং – ‘‘দিব্বেন চক্খুনা ৰিসুদ্ধেনা’’তি (পারা. ১৩; ম. নি. ২.৩৪১) আগতং. পঞ্ঞাচক্খু নাম চতুসচ্চপরিচ্ছেদকঞাণং, যং – ‘‘চক্খুং উদপাদী’’তি (স. নি. ৫.১০৮১; মহাৰ. ১৫) আগতং.
মংসচক্খুপি দুৰিধং – সসম্ভারচক্খু, পসাদচক্খূতি. তেসু য্ৰাযং অক্খিকূপকে অক্খিপটলেহি পরিৰারিতো মংসপিণ্ডো, যত্থ চতস্সো ধাতুযো ৰণ্ণগন্ধরসোজা সম্ভৰো জীৰিতং ভাৰো চক্খুপসাদো কাযপসাদোতি সঙ্খেপতো তেরস সম্ভারা হোন্তি. ৰিত্থারতো পন চতস্সো ধাতুযো ৰণ্ণগন্ধরসোজা সম্ভৰোতি ইমে নৰ চতুসমুট্ঠানৰসেন ছত্তিংস, জীৰিতং ভাৰো চক্খুপসাদো কাযপসাদোতি ইমে কম্মসমুট্ঠানা তাৰ চত্তারোতি চত্তারীস সম্ভারা হোন্তি. ইদং সসম্ভারচক্খু নাম. যং পনেত্থ সেতমণ্ডলপরিচ্ছিন্নেন কণ্হমণ্ডলেন পরিৰারিতে দিট্ঠিমণ্ডলে সন্নিৰিট্ঠং রূপদস্সনসমত্থং পসাদমত্তং, ইদং পসাদচক্খু নাম. তস্স ততো পরেসঞ্চ সোতাদীনং ৰিত্থারকথা ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰুত্তাৰ.
তত্থ যদিদং পসাদচক্খু, তং গহেত্ৰা ভগৰা – চক্খুং, ভিক্খৰে, অনিচ্চন্তিআদিমাহ. তত্থ – ‘‘চতূহি কারণেহি অনিচ্চং উদযব্বযৰন্ততাযা’’তিআদিনা নযেন ৰিত্থারকথা হেট্ঠা পকাসিতাযেৰ. সোতম্পি পসাদসোতমেৰ অধিপ্পেতং, তথা ঘানজিৰ্হাকাযা. মনোতি তেভূমকসম্মসনচারচিত্তং. ইতি ইদং সুত্তং ছসু অজ্ঝত্তিকাযতনেসু তীণি লক্খণানি দস্সেত্ৰা কথিতে বুজ্ঝনকানং অজ্ঝাসযেন ৰুত্তং.
২-৩. অজ্ঝত্তদুক্খসুত্তাদিৰণ্ণনা
২-৩. দুতিযং দ্ৰে লক্খণানি, ততিযং একলক্খণং দস্সেত্ৰা কথিতে বুজ্ঝনকানং অজ্ঝাসযেন ৰুত্তং. সেসানি পন তেহি সল্লক্খিতানি ৰা এত্তকেনেৰ ৰা সল্লক্খেস্সন্তীতি.
৪-৬. বাহিরানিচ্চসুত্তাদিৰণ্ণনা
৪-৬. চতুত্থে রূপগন্ধরসফোট্ঠব্বা চতুসমুট্ঠানা, সদ্দো দ্ৰিসমুট্ঠানো, ধম্মাতি তেভূমকধম্মারম্মণং. ইদম্পি বাহিরেসু ছসু আযতনেসু তিলক্খণং দস্সেত্ৰা কথিতে বুজ্ঝনকানং ৰসেন ৰুত্তং. পঞ্চমে ছট্ঠে চ দুতিযততিযেসু ৰুত্তসদিসোৰ নযো.
৭-১২. অজ্ঝত্তানিচ্চাতীতানাগতসুত্তাদিৰণ্ণনা
৭-১২. সত্তমাদীনি অতীতানাগতেসু চক্খাদীসু অনিচ্চলক্খণাদীনি সল্লক্খেত্ৰা পচ্চুপ্পন্নেসু বলৰগাহেন কিলমন্তানং ৰসেন ৰুত্তানি. সেসং সব্বত্থ হেট্ঠা ৰুত্তনযমেৰাতি.
অনিচ্চৰগ্গো পঠমো.
২. যমকৰগ্গো
১-৪. পঠমপুব্বেসম্বোধসুত্তাদিৰণ্ণনা
১৩-১৬. যমকৰগ্গস্স পঠমদুতিযেসু অজ্ঝত্তিকানন্তি অজ্ঝত্তজ্ঝত্তৰসেন অজ্ঝত্তিকানং. সো পন নেসং অজ্ঝত্তিকভাৰো ছন্দরাগস্স অধিমত্তবলৰতায ৰেদিতব্বো. মনুস্সানঞ্হি অন্তোঘরং ৰিয ছ অজ্ঝত্তিকাযতনানি, ঘরূপচারং ৰিয ছ বাহিরাযতনানি. যথা নেসং পুত্তদারধনধঞ্ঞপুণ্ণে অন্তোঘরে ছন্দরাগো অধিমত্তবলৰা হোতি, তত্থ কস্সচি পৰিসিতুং ন দেন্তি, অপ্পমত্তেন ভাজনসদ্দমত্তেনাপি ‘‘কিং এত’’ন্তি? ৰত্তারো ভৰন্তি. এৰমেৰং ছসু অজ্ঝত্তিকেসু আযতনেসু অধিমত্তবলৰছন্দরাগোতি. ইতি ইমায ছন্দরাগবলৰতায তানি ‘‘অজ্ঝত্তিকানী’’তি ৰুত্তানি. ঘরূপচারে পন নো তথা বলৰা হোতি, তত্থ চরন্তে মনুস্সেপি চতুপ্পদানিপি ন সহসা নিৰারেন্তি. কিঞ্চাপি ন নিৰারেন্তি, অনিচ্ছন্তা পন পসুপচ্ছিমত্তম্পি গহিতুং ন দেন্তি. ইতি নেসং তত্থ ন অধিমত্তবলৰছন্দরাগো হোতি. রূপাদীসুপি তথেৰ ন অধিমত্তবলৰছন্দরাগো, তস্মা তানি ‘‘বাহিরানী’’তি ৰুত্তানি. ৰিত্থারতো পন অজ্ঝত্তিকবাহিরকথা ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰুত্তাৰ. সেসং দ্ৰীসুপি সুত্তেসু হেট্ঠা ৰুত্তনযমেৰ. তথা ততিযচতুত্থেসু.
৫-৬. পঠমনোচেঅস্সাদসুত্তাদিৰণ্ণনা
১৭-১৮. পঞ্চমে নিস্সটাতি নিক্খন্তা. ৰিসঞ্ঞুত্তাতি নোসংযুত্তা. ৰিপ্পমুত্তাতি নো অধিমুত্তা ৰিমরিযাদীকতেন চেতসাতি নিম্মরিযাদীকতেন চেতসা. যঞ্হি কিলেসজাতং ৰা ৰট্টং ৰা অপ্পহীনং হোতি, তেন সেখানং চিত্তং সমরিযাদীকতং নাম. যং পহীনং, তেন ৰিমরিযাদীকতং. ইধ পন সব্বসো কিলেসানঞ্চেৰ ৰট্টস্স চ পহীনত্তা ৰিমরিযাদীকতেন কিলেসৰট্টমরিযাদং অতিক্কন্তেন চিত্তেন ৰিহরিংসূতি অত্থো. ছট্ঠেপি এসেৰ নযো. ছসুপি পনেতেসু সুত্তেসু চতুসচ্চমেৰ কথিতন্তি ৰেদিতব্বং.
৭-১০. পঠমাভিনন্দসুত্তাদিৰণ্ণনা
১৯-২২. সত্তমাদীসু চতূসু ৰট্টৰিৰট্টমেৰ কথিতং. অনুপুব্বকথা পন নেসং হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বাতি.
যমকৰগ্গো দুতিযো.
৩. সব্বৰগ্গো
১. সব্বসুত্তৰণ্ণনা
২৩. সব্বৰগ্গস্স পঠমে সব্বং ৰো, ভিক্খৰেতি সব্বং নাম চতুব্বিধং – সব্বসব্বং, আযতনসব্বং, সক্কাযসব্বং, পদেসসব্বন্তি. তত্থ –
‘‘ন তস্স অদ্দিট্ঠমিধঅত্থি কিঞ্চি,
অথো অৰিঞ্ঞাতমজানিতব্বং;
সব্বং অভিঞ্ঞাসি যদত্থি নেয্যং,
তথাগতো তেন সমন্তচক্খূ’’তি. (মহানি. ১৫৬; চূল়নি. ধোতকমাণৰপুচ্ছানিদ্দেসো ৩২; পটি. ম. ১.১২১) –
ইদং সব্বসব্বং নাম. ‘‘সব্বং ৰো, ভিক্খৰে, দেসেস্সামি, তং সুণাথা’’তি (সং. নি. ৪.২৪) ইদং আযতনসব্বং নাম. ‘‘সব্বধম্মমূলপরিযাযং ৰো, ভিক্খৰে, দেসেস্সামী’’তি (ম. নি. ১.১) ইদং সক্কাযসব্বং নাম. ‘‘সব্বধম্মেসু ৰা পন পঠমসমন্নাহারো উপ্পজ্জতি চিত্তং মনো মানসং…পে… তজ্জামনোধাতূ’’তি ইদং পদেসসব্বং নাম. ইতি পঞ্চারম্মণমত্তং পদেসসব্বং. তেভূমকধম্মা সক্কাযসব্বং. চতুভূমকধম্মা আযতনসব্বং. যংকিঞ্চি নেয্যং সব্বসব্বং. পদেসসব্বং সক্কাযসব্বং ন পাপুণাতি, সক্কাযসব্বং আযতনসব্বং ন পাপুণাতি, আযতনসব্বং সব্বসব্বং ন পাপুণাতি. কস্মা? সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স অযং নাম ধম্মো আরম্মণং ন হোতীতি নত্থিতায. ইমস্মিং পন সুত্তে আযতনসব্বং অধিপ্পেতং.
পচ্চক্খাযাতি পটিক্খিপিত্ৰা. ৰাচাৰত্থুকমেৰস্সাতি, ৰাচায ৰত্তব্বৰত্থুমত্তকমেৰ ভৰেয্য. ইমানি পন দ্ৰাদসাযতনানি অতিক্কমিত্ৰা অযং নাম অঞ্ঞো সভাৰধম্মো অত্থীতি দস্সেতুং ন সক্কুণেয্য. পুট্ঠো চ ন সম্পাযেয্যাতি, ‘‘কতমং অঞ্ঞং সব্বং নামা’’তি? পুচ্ছিতো, ‘‘ইদং নামা’’তি ৰচনেন সম্পাদেতুং ন সক্কুণেয্য. ৰিঘাতং আপজ্জেয্যাতি দুক্খং আপজ্জেয্য. যথা তং, ভিক্খৰে, অৰিসযস্মিন্তি এত্থ তন্তি নিপাতমত্তং. যথাতি কারণৰচনং, যস্মা অৰিসযে পুট্ঠোতি অত্থো. অৰিসযস্মিঞ্হি সত্তানং ৰিঘাতোৰ হোতি, কূটাগারমত্তং সিলং সীসেন উক্খিপিত্ৰা গম্ভীরে উদকে তরণং অৰিসযো, তথা চন্দিমসূরিযানং আকড্ঢিত্ৰা পাতনং, তস্মিং অৰিসযে ৰাযমন্তো ৰিঘাতমেৰ আপজ্জতি, এৰং ইমস্মিম্পি অৰিসযে ৰিঘাতমেৰ আপজ্জেয্যাতি অধিপ্পাযো.
২. পহানসুত্তৰণ্ণনা
২৪. দুতিযে সব্বপ্পহানাযাতি সব্বস্স পহানায. চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতন্তি চক্খুসম্ফস্সং মূলপচ্চযং কত্ৰা উপ্পন্না সম্পটিচ্ছনসন্তীরণৰোট্ঠব্বনজৰনৰেদনা. চক্খুৰিঞ্ঞাণসম্পযুত্তায পন ৰত্তব্বমেৰ নত্থি. সোতদ্ৰারাদিৰেদনাপচ্চযাদীসুপি এসেৰ নযো. এত্থ পন মনোতি ভৰঙ্গচিত্তং. ধম্মাতি আরম্মণং. মনোৰিঞ্ঞাণন্তি সহাৰজ্জনকজৰনং. মনোসম্ফস্সোতি ভৰঙ্গসহজাতো সম্ফস্সো. ৰেদযিতন্তি সহাৰজ্জনৰেদনায জৰনৰেদনা. ভৰঙ্গসম্পযুত্তায পন ৰত্তব্বমেৰ নত্থি. আৰজ্জনং ভৰঙ্গতো অমোচেত্ৰা মনোতি সহাৰজ্জনেন ভৰঙ্গং দট্ঠব্বং. ধম্মাতি আরম্মণং. মনোৰিঞ্ঞাণন্তি জৰনৰিঞ্ঞাণং. মনোসম্ফস্সোতি ভৰঙ্গসহজাতো সম্ফস্সো. ৰেদযিতন্তি জৰনসহজাতা ৰেদনা. সহাৰজ্জনেন ভৰঙ্গসহজাতাপি ৰট্টতিযেৰ. যা পনেত্থ দেসনা অনুসিট্ঠিআণা, অযং পণ্ণত্তি নামাতি.
৩. অভিঞ্ঞাপরিঞ্ঞাপহানসুত্তৰণ্ণনা
২৫. ততিযে সব্বং অভিঞ্ঞা পরিঞ্ঞা পহানাযাতি সব্বং অভিজানিত্ৰা পরিজানিত্ৰা পজহনত্থায. অভিঞ্ঞা পরিঞ্ঞা পহাতব্বন্তি অভিজানিত্ৰা পরিজানিত্ৰা পহাতব্বং. সেসং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং.
৪. পঠমঅপরিজাননসুত্তৰণ্ণনা
২৬. চতুত্থে অনভিজানং অপরিজানং অৰিরাজযং অপ্পজহন্তি অনভিজানন্তো অপরিজানন্তো অৰিরাজেন্তো অপ্পজহন্তো. এত্থ চ অৰিরাজেন্তোতি অৰিগচ্ছাপেন্তো. ইতি ইমস্মিং সুত্তে তিস্সোপি পরিঞ্ঞা কথিতা হোন্তি. ‘‘অভিজান’’ন্তি হি ৰচনেন ঞাতপরিঞ্ঞা কথিতা, ‘‘পরিজান’’ন্তি ৰচনেন তীরণপরিঞ্ঞা, ‘‘ৰিরাজযং পজহ’’ন্তি দ্ৰীহি পহানপরিঞ্ঞাতি.
৫. দুতিযঅপরিজাননসুত্তৰণ্ণনা
২৭. পঞ্চমে চক্খুৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতব্বা ধম্মাতি হেট্ঠা গহিতরূপমেৰ গহেত্ৰা দস্সেতি. হেট্ঠা ৰা আপাথগতং গহিতং, ইধ অনাপাথগতং. ইদং পনেত্থ সন্নিট্ঠানং – হেট্ঠা আপাথগতম্পি অনাপাথগতম্পি গহিতমেৰ, ইধ পন চক্খুৰিঞ্ঞাণসম্পযুত্তা তযো খন্ধা. তে হি চক্খুৰিঞ্ঞাণেন সহ ৰিঞ্ঞাতব্বত্তা ‘‘চক্খুৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতব্বা’’তি ৰুত্তা. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো.
৬. আদিত্তসুত্তৰণ্ণনা
২৮. ছট্ঠে গযাসীসেতি গযাগামস্স হি অৰিদূরে গযাতি একা পোক্খরণীপি অত্থি নদীপি, গযাসীসনামকো হত্থিকুম্ভসদিসো পিট্ঠিপাসাণোপি, যত্থ ভিক্খুসহস্সস্সপি ওকাসো পহোতি, ভগৰা তত্থ ৰিহরতি. তেন ৰুত্তং ‘‘গযাসীসে’’তি. ভিক্খূ আমন্তেসীতি তেসং সপ্পাযধম্মদেসনং ৰিচিনিত্ৰা তং দেসেস্সামীতি আমন্তেসি.
তত্রাযং অনুপুব্বিকথা – ইতো কির দ্ৰানৰুতিকপ্পে মহিন্দো নাম রাজা অহোসি. তস্স জেট্ঠপুত্তো ফুস্সো নাম. সো পূরিতপারমী পচ্ছিমভৰিকসত্তো, পরিপাকগতে ঞাণে বোধিমণ্ডং আরুয্হ সব্বঞ্ঞুতং পটিৰিজ্ঝি. রঞ্ঞো কনিট্ঠপুত্তো তস্স অগ্গসাৰকো অহোসি, পুরোহিতপুত্তো দুতিযসাৰকো. রাজা চিন্তেসি – ‘‘ময্হং জেট্ঠপুত্তো নিক্খমিত্ৰা বুদ্ধো জাতো, কনিট্ঠপুত্তো অগ্গসাৰকো, পুরোহিতপুত্তো দুতিযসাৰকো’’তি. সো ‘‘অম্হাকংযেৰ বুদ্ধো, অম্হাকং ধম্মো, অম্হাকং সঙ্ঘো’’তি ৰিহারং কারেত্ৰা ৰিহারদ্ৰারকোট্ঠকতো যাৰ অত্তনো ঘরদ্ৰারা উভতো ৰেল়ুভিত্তিকুটিকাহি পরিক্খিপিত্ৰা মত্থকে সুৰণ্ণতারকখচিতসমোসরিতগন্ধদামমালাদামৰিতানং বন্ধাপেত্ৰা হেট্ঠা রজতৰণ্ণং ৰালুকং সন্থরিত্ৰা পুপ্ফানি ৰিকিরাপেত্ৰা তেন মগ্গেন ভগৰতো আগমনং কারেসি.
সত্থা ৰিহারস্মিংযেৰ ঠিতো চীৰরং পারুপিত্ৰা অন্তোসাণিযাৰ সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেন রাজগেহং আগচ্ছতি, কতভত্তকিচ্চো অন্তোসাণিযাৰ গচ্ছতি. কোচি কটচ্ছুভিক্খামত্তম্পি দাতুং ন লভতি. ততো নাগরা উজ্ঝাযিংসু, ‘‘বুদ্ধো লোকে উপ্পন্নো, ন চ মযং পুঞ্ঞানি কাতুং লভাম. যথা হি চন্দিমসূরিযা সব্বেসং আলোকং করোন্তি, এৰং বুদ্ধা নাম সব্বেসং হিতত্থায উপ্পজ্জন্তি, অযং পন রাজা সব্বেসং পুঞ্ঞচেতনং অত্তনোযেৰ অন্তো পৰেসেতী’’তি.
তস্স চ রঞ্ঞো অঞ্ঞে তযো পুত্তা অত্থি. নাগরা তেহি সদ্ধিং একতো হুত্ৰা সম্মন্তযিংসু, ‘‘রাজকুলেহি সদ্ধিং অট্টো নাম নত্থি, একং উপাযং করোমা’’তি. তে পচ্চন্তে চোরে উট্ঠাপেত্ৰা, ‘‘কতিপযা গামা পহটা’’তি সাসনং আহরাপেত্ৰা রঞ্ঞো আরোচযিংসু. রাজা পুত্তে পক্কোসাপেত্ৰা‘‘তাতা, অহং মহল্লকো, গচ্ছথ চোরে ৰূপসমেথা’’তি পেসেসি. পযুত্তচোরা ইতো চিতো চ অৰিপ্পকিরিত্ৰা তেসং সন্তিকমেৰ আগচ্ছিংসু. তে অনাৰাসে গামে ৰাসেত্ৰা ‘‘ৰূপসমিতা চোরা’’তি আগন্ত্ৰা রাজানং ৰন্দিত্ৰা অট্ঠংসু.
রাজা তুট্ঠো ‘‘তাতা, ৰরং ৰো দেমী’’তি আহ. তে অধিৰাসেত্ৰা গন্ত্ৰা নাগরেহি সদ্ধিং মন্তযিংসু, ‘‘রঞ্ঞা অম্হাকং ৰরো দিন্নো. কিং গণ্হামা’’তি? অয্যপুত্তা, তুম্হাকং হত্থিঅস্সাদযো ন দুল্লভা, বুদ্ধরতনং পন দুল্লভং, ন সব্বকালং উপ্পজ্জতি, তুম্হাকং জেট্ঠভাতিকস্স ফুস্সবুদ্ধস্স পটিজগ্গনৰরং গণ্হথাতি. তে ‘‘এৰং করিস্সামা’’তি নাগরানং পটিস্সুণিত্ৰা কতমস্সুকম্মা সুন্হাতা সুৰিলিত্তা রঞ্ঞো সন্তিকং গন্ত্ৰা, ‘‘দেৰ, নো ৰরং দেথা’’তি যাচিংসু. কিং গণ্হিস্সথ তাতাতি? দেৰ, অম্হাকং হত্থিঅস্সাদীহি অত্থো নত্থি, জেট্ঠভাতিকস্স নো ফুস্সবুদ্ধস্স পটিজগ্গনৰরং দেথাতি. ‘‘অযং ৰরো ন সক্কা মযা জীৰমানেন দাতু’’ন্তি দ্ৰে কণ্ণে পিদহি. ‘‘দেৰ, ন তুম্হে অম্হেহি বলক্কারেন ৰরং দাপিতা, তুম্হেহি অত্তনো রুচিযা তুট্ঠেহি দিন্নো. কিং, দেৰ, রাজকুলস্স দ্ৰে কথা ৰট্টন্তী’’তি? সচ্চৰাদিতায ভণিংসু.
রাজা ৰিনিৰত্তিতুং অলভন্তো – ‘‘তাতা, সত্ত সংৰচ্ছরে সত্ত মাসে সত্ত চ দিৰসে উপট্ঠহিত্ৰা তুম্হাকং দস্সামী’’তি আহ. ‘‘সুন্দরং, দেৰ, পাটিভোগং দেথা’’তি. ‘‘কিস্স পাটিভোগং তাতা’’তি? ‘‘এত্তকং কালং অমরণপাটিভোগং দেৰা’’তি. ‘‘তাতা, অযুত্তং পাটিভোগং দাপেথ, ন সক্কা এৰং পাটিভোগং দাতুং, তিণগ্গে উস্সাৰবিন্দুসদিসং সত্তানং জীৰিত’’ন্তি. ‘‘নো চে, দেৰ, পাটিভোগং দেথ, মযং অন্তরা মতা কিং কুসলং করিস্সামা’’তি? ‘‘তেন হি, তাতা, ছ সংৰচ্ছরানি দেথা’’তি. ‘‘ন সক্কা, দেৰা’’তি. ‘‘তেন হি পঞ্চ, চত্তারি, তীণি, দ্ৰে, একং সংৰচ্ছরং দেথ’’. ‘‘সত্ত, ছ মাসে দেথ…পে… মাসড্ঢমত্তং দেথা’’তি. ‘‘ন সক্কা, দেৰা’’তি. ‘‘তেন হি সত্তদিৰসমত্তং দেথা’’তি. ‘‘সাধু, দেৰাতি সত্ত দিৰসে সম্পটিচ্ছিংসু’’. রাজা সত্ত সংৰচ্ছরে সত্ত মাসে সত্ত দিৰসে কত্তব্বসক্কারং সত্তসুযেৰ দিৰসেসু অকাসি.
ততো পুত্তানং ৰসনট্ঠানং সত্থারং পেসেতুং অট্ঠউসভৰিত্থতং মগ্গং অলঙ্কারাপেসি, মজ্ঝট্ঠানে চতুউসভপ্পমাণং পদেসং হত্থীহি মদ্দাপেত্ৰা কসিণমণ্ডলসদিসং কত্ৰা ৰালুকায সন্থরাপেত্ৰা পুপ্ফাভিকিণ্ণমকাসি, তত্থ তত্থ কদলিযো চ পুণ্ণঘটে চ ঠপাপেত্ৰা ধজপটাকা উক্খিপাপেসি. উসভে উসভে পোক্খরণিং খণাপেসি, অপরভাগে দ্ৰীসু পস্সেসু গন্ধমালাপুপ্ফাপণে পসারাপেসি. মজ্ঝট্ঠানে চতুউসভৰিত্থারস্স অলঙ্কতমগ্গস্স উভোসু পস্সেসু দ্ৰে দ্ৰে উসভৰিত্থারে মগ্গে খাণুকণ্টকে হরাপেত্ৰা দণ্ডদীপিকাযো কারাপেসি. রাজপুত্তাপি অত্তনো আণাপৰত্তিট্ঠানে সোল়সউসভমগ্গং তথেৰ অলঙ্কারাপেসুং.
রাজা অত্তনো আণাপৰত্তিট্ঠানস্স কেদারসীমং গন্ত্ৰা সত্থারং ৰন্দিত্ৰা পরিদেৰমানো, ‘‘তাতা, ময্হং দক্খিণক্খিং উপ্পাটেত্ৰা গণ্হন্তা ৰিয গচ্ছথ, এৰং গণ্হিত্ৰা গতা পন বুদ্ধানং অনুচ্ছৰিকং করেয্যাথ. মা সুরাসোণ্ডা ৰিয পমত্তা ৰিচরিত্থা’’তি আহ. তে ‘‘জানিস্সাম মযং, দেৰা’’তি সত্থারং গহেত্ৰা গতা, ৰিহারং কারেত্ৰা সত্থু নিয্যাতেত্ৰা তত্থ সত্থারং পটিজগ্গন্তা কালেন থেরাসনে, কালেন মজ্ঝিমাসনে, কালেন সঙ্ঘনৰকাসনে তিট্ঠন্তি. দানং উপপরিক্খমানানং তিণ্ণম্পি জনানং একসদিসমেৰ অহোসি. তে উপকট্ঠায ৰস্সূপনাযিকায চিন্তযিংসু – ‘‘কথং নু খো সত্থু অজ্ঝাসযং গণ্হেয্যামা’’তি? অথ নেসং এতদহোসি – ‘‘বুদ্ধা নাম ধম্মগরুনো, ন আমিসগরুনো, সীলে পতিট্ঠমানা মযং সত্থু অজ্ঝাসযং গহেতুং সক্খিস্সামা’’তি দানসংৰিধাযকে মনুস্সে পক্কোসাপেত্ৰা, ‘‘তাতা, ইমিনাৰ নীহারেন যাগুভত্তখাদনীযাদীনি সম্পাদেন্তা দানং পৰত্তেথা’’তি ৰত্ৰা দানসংৰিদহনপলিবোধং ছিন্দিংসু.
অথ নেসং জেট্ঠভাতা পঞ্চসতে পুরিসে আদায দসসু সীলেসু পতিট্ঠায দ্ৰে কাসাযানি অচ্ছাদেত্ৰা কপ্পিযং উদকং পরিভুঞ্জমানো ৰাসং কপ্পেসি. মজ্ঝিমো তীহি, কনিট্ঠো দ্ৰীহি পুরিসসতেহি সদ্ধিং তথেৰ পটিপজ্জি. তে যাৰজীৰং সত্থারং উপট্ঠহিংসু. সত্থা তেসংযেৰ সন্তিকে পরিনিব্বাযি.
তেপি কালং কত্ৰা ততো পট্ঠায দ্ৰানৰুতিকপ্পে মনুস্সলোকতো দেৰলোকং, দেৰলোকতো চ মনুস্সলোকং সংসরন্তা অম্হাকং সত্থুকালে দেৰলোকা চৰিত্ৰা মনুস্সলোকে নিব্বত্তিংসু. তেসং দানগ্গে ব্যাৰটো মহাঅমচ্চো অঙ্গমগধানং রাজা বিম্বিসারো হুত্ৰা নিব্বত্তি. তে তস্সেৰ রঞ্ঞো রট্ঠে ব্রাহ্মণমহাসালকুলে নিব্বত্তিংসু. জেট্ঠভাতা জেট্ঠোৰ জাতো, মজ্ঝিমকনিট্ঠা মজ্ঝিমকনিট্ঠাযেৰ. যেপি তেসং পরিৰারমনুস্সা, তে পরিৰারমনুস্সাৰ জাতা. তে ৰুদ্ধিমন্ৰায তযোপি জনা তং পুরিসসহস্সং আদায নিক্খমিত্ৰা তাপসা হুত্ৰা উরুৰেলাযং নদীতীরেযেৰ ৰসিংসু. অঙ্গমগধৰাসিনো মাসে মাসে তেসং মহাসক্কারং অভিহরন্তি.
অথ অম্হাকং বোধিসত্তো কতাভিনিক্খমনো অনুপুব্বেন সব্বঞ্ঞুতং পত্ৰা পৰত্তিতৰরধম্মচক্কো যসাদযো কুলপুত্তে ৰিনেত্ৰা সট্ঠি অরহন্তে ধম্মদেসনত্থায দিসাসু উয্যোজেত্ৰা সযং পত্তচীৰরমাদায – ‘‘তে তযো জটিলভাতিকে দমেস্সামী’’তি উরুৰেলং গন্ত্ৰা অনেকেহি পাটিহারিযসতেহি তেসং দিট্ঠিং ভিন্দিত্ৰা তে পব্বাজেসি. সো তং ইদ্ধিমযপত্তচীৰরধরং সমণসহস্সং আদায গযাসীসং গন্ত্ৰা তেহি পরিৰারিতো নিসীদিত্ৰা, – ‘‘কতরা নু খো এতেসং ধম্মকথা সপ্পাযা’’তি চিন্তেন্তো, ‘‘ইমে সাযংপাতং অগ্গিং পরিচরন্তি. ইমেসং দ্ৰাদসাযতনানি আদিত্তানি সম্পজ্জলিতানি ৰিয কত্ৰা দেসেস্সামি, এৰং ইমে অরহত্তং পাপুণিতুং সক্খিস্সন্তী’’তি সন্নিট্ঠানমকাসি. অথ নেসং তথা ধম্মং দেসেতুং ইমং আদিত্তপরিযাযং অভাসি. তেন ৰুত্তং – ‘‘ভিক্খূ আমন্তেসীতি তেসং সপ্পাযধম্মদেসনং ৰিচিনিত্ৰা তং দেসেস্সামীতি আমন্তেসী’’তি. তত্থ আদিত্তন্তি পদিত্তং সম্পজ্জলিতং. সেসং ৰুত্তনযমেৰ. ইতি ইমস্মিং সুত্তে দুক্খলক্খণং কথিতং.
৭. অদ্ধভূতসুত্তৰণ্ণনা
২৯. সত্তমে অদ্ধভূতন্তি অধিভূতং অজ্ঝোত্থটং, উপদ্দুতন্তি অত্থো. ইমস্মিম্পি সুত্তে দুক্খলক্খণমেৰ কথিতং.
৮. সমুগ্ঘাতসারুপ্পসুত্তৰণ্ণনা
৩০. অট্ঠমে সব্বমঞ্ঞিতসমুগ্ঘাতসারুপ্পন্তি সব্বেসং তণ্হামানদিট্ঠিমঞ্ঞিতানং সমুগ্ঘাতায অনুচ্ছৰিকং. ইধাতি ইমস্মিং সাসনে. চক্খুং ন মঞ্ঞতীতি চক্খুং অহন্তি ৰা মমন্তি ৰা পরোতি ৰা পরস্সাতি ৰা ন মঞ্ঞতি. চক্খুস্মিং ন মঞ্ঞতীতি অহং চক্খুস্মিং, মম কিঞ্চনপলিবোধো চক্খুস্মিং পরো চক্খুস্মিং, পরস্স কিঞ্চনপলিবোধো চক্খুস্মিন্তি ন মঞ্ঞতি. চক্খুতো ন মঞ্ঞতীতি অহং চক্খুতো নিগ্গতো, মম কিঞ্চনপলিবোধো চক্খুতো নিগ্গতো, পরো চক্খুতো নিগ্গতো, পরস্স কিঞ্চনপলিবোধো চক্খুতো নিগ্গতোতি এৰম্পি ন মঞ্ঞতি, তণ্হামানদিট্ঠিমঞ্ঞনানং একম্পি ন উপ্পাদেতীতি অত্থো. চক্খুং মেতি ন মঞ্ঞতীতি মম চক্খূতি ন মঞ্ঞতি, মমত্তভূতং তণ্হামঞ্ঞনং ন উপ্পাদেতীতি অত্থো. সেসং উত্তানমেৰাতি. ইমস্মিং সুত্তে চতুচত্তালীসায ঠানেসু অরহত্তং পাপেত্ৰা ৰিপস্সনা কথিতা.
৯. পঠমসমুগ্ঘাতসপ্পাযসুত্তৰণ্ণনা
৩১. নৰমে সমুগ্ঘাতসপ্পাযাতি সমুগ্ঘাতস্স উপকারভূতা. ততো তং হোতি অঞ্ঞথাতি ততো তং অঞ্ঞেনাকারেন হোতি. অঞ্ঞথাভাৰী ভৰসত্তো লোকো ভৰমেৰাভিনন্দতীতি অঞ্ঞথাভাৰং ৰিপরিণামং উপগমনেন অঞ্ঞথাভাৰী হুত্ৰাপি ভৰেসু সত্তো লগ্গো লগিতো পলিবুদ্ধো অযং লোকো ভৰংযেৰ অভিনন্দতি. যাৰতা, ভিক্খৰে, খন্ধধাতুআযতনন্তি, ভিক্খৰে, যত্তকং ইদং খন্ধা চ ধাতুযো চ আযতনানি চাতি খন্ধধাতুআযতনং. তম্পি ন মঞ্ঞতীতি সব্বম্পি ন মঞ্ঞতীতি হেট্ঠা গহিতমেৰ সংকড্ঢিত্ৰা পুন দস্সেতি. ইমস্মিং সুত্তে অট্ঠচত্তালীসায ঠানেসু অরহত্তং পাপেত্ৰা ৰিপস্সনা কথিতা.
১০. দুতিযসমুগ্ঘাতসপ্পাযসুত্তৰণ্ণনা
৩২. দসমে এতং মমাতিআদীহি তীহি তীহি পদেহি তণ্হামানদিট্ঠিগাহে দস্সেত্ৰা তিপরিৰট্টনযেন দেসনা কতা. পটিপাটিযা পন তীসুপি ইমেসু সুত্তেসু সহ ৰিপস্সনায চত্তারোপি মগ্গা কথিতাতি.
সব্বৰগ্গো ততিযো.
৪. জাতিধম্মৰগ্গৰণ্ণনা
৩৩-৪২. জাতিধম্মৰগ্গে জাতিধম্মন্তি জাযনধম্মং নিব্বত্তনসভাৰং. জরাধম্মন্তি জীরণসভাৰং. ব্যাধিধম্মন্তি ব্যাধিনো উপ্পত্তিপচ্চযভাৰেন ব্যাধিসভাৰং. মরণধম্মন্তি মরণসভাৰং. সোকধম্মন্তি সোকস্স উপ্পত্তিপচ্চযভাৰেন সোকসভাৰং. সংকিলেসিকধম্মন্তি সংকিলেসিকসভাৰং. খযধম্মন্তি খযগমনসভাৰং. ৰযধম্মাদীসুপি এসেৰ নযোতি.
জাতিধম্মৰগ্গো চতুত্থো.
৫. সব্বঅনিচ্চৰগ্গৰণ্ণনা
৪৩-৫২. অনিচ্চৰগ্গে অভিঞ্ঞেয্যন্তি পদে ঞাতপরিঞ্ঞা আগতা, ইতরা পন দ্ৰে গহিতাযেৰাতি ৰেদিতব্বা. পরিঞ্ঞেয্যপহাতব্বপদেসুপি তীরণপহানপরিঞ্ঞাৰ আগতা, ইতরাপি পন দ্ৰে গহিতাযেৰাতি ৰেদিতব্বা. সচ্ছিকাতব্বন্তি পচ্চক্খং কাতব্বং. অভিঞ্ঞাপরিঞ্ঞেয্যন্তি ইধাপি পহানপরিঞ্ঞা অৰুত্তাপি গহিতাযেৰাতি ৰেদিতব্বা. উপদ্দুতন্তি অনেকগ্গট্ঠেন. উপস্সট্ঠন্তি উপহতট্ঠেন. সেসং উত্তানমেৰাতি.
সব্বঅনিচ্চৰগ্গো পঞ্চমো.
পঠমো পণ্ণাসকো.
৬. অৰিজ্জাৰগ্গৰণ্ণনা
৫৩-৬২. অৰিজ্জাৰগ্গে অৰিজ্জাতি চতূসু সচ্চেসু অঞ্ঞাণং. ৰিজ্জাতি অরহত্তমগ্গৰিজ্জা. অনিচ্চতো জানতো পস্সতোতি দুক্খানত্তৰসেনাপি জানতো পস্সতো পহীযতিযেৰ, ইদং পন অনিচ্চৰসেন কথিতে বুজ্ঝনকপুগ্গলস্স অজ্ঝাসযেন ৰুত্তং. এসেৰ নযো সব্বত্থ. অপি চেত্থ সংযোজনাতি দস সংযোজনানি. আসৰাতি চত্তারো আসৰা. অনুসযাতি সত্ত অনুসযা. সব্বুপাদানপরিঞ্ঞাযাতি সব্বেসং চতুন্নম্পি উপাদানানং তীহি পরিঞ্ঞাহি পরিজাননত্থায. পরিযাদানাযাতি খেপনত্থায. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৰাতি.
অৰিজ্জাৰগ্গো ছট্ঠো.
৭. মিগজালৰগ্গো
১. পঠমমিগজালসুত্তৰণ্ণনা
৬৩. মিগজালৰগ্গস্স পঠমে চক্খুৰিঞ্ঞেয্যাতি চক্খুৰিঞ্ঞাণেন পস্সিতব্বা. সোতৰিঞ্ঞেয্যাদীসুপি এসেৰ নযো. ইট্ঠাতি পরিযিট্ঠা ৰা হোন্তু মা ৰা, ইট্ঠারম্মণভূতাতি অত্থো. কন্তাতি কমনীযা. মনাপাতি মনৰড্ঢনকা. পিযরূপাতি পিযজাতিকা. কামূপসংহিতাতি আরম্মণং কত্ৰা উপ্পজ্জমানেন কামেন উপসংহিতা রজনীযাতি রঞ্জনীযা, রাগুপ্পত্তিকারণভূতাতি অত্থো. নন্দীতি তণ্হানন্দী. সংযোগোতি সংযোজনং. নন্দিসংযোজনসংযুত্তোতি নন্দীবন্ধনেন বদ্ধো. অরঞ্ঞৰনপত্থানীতি অরঞ্ঞানি চ ৰনপত্থানি চ. তত্থ কিঞ্চাপি অভিধম্মে নিপ্পরিযাযেন ‘‘নিক্খমিত্ৰা বহি ইন্দখীলা সব্বমেতং অরঞ্ঞ’’ন্তি (ৰিভ. ৫২৯) ৰুত্তং, তথাপি যং তং ‘‘পঞ্চধনুসতিকং পচ্ছিম’’ন্তি (পারা. ৬৫৪) অরঞ্ঞকঙ্গনিপ্ফাদকং সেনাসনং ৰুত্তং, তদেৰ অধিপ্পেতন্তি ৰেদিতব্বং. ৰনপত্থন্তি গামন্তং অতিক্কমিত্ৰা মনুস্সানং অনুপচারট্ঠানং, যত্থ ন কসীযতি ন ৰপীযতি. ৰুত্তম্পি চেতং –
‘‘ৰনপত্থন্তি দূরানমেতং সেনাসনানং অধিৰচনং. ৰনপত্থন্তি ৰনসণ্ডানমেতং, ৰনপত্থন্তি ভিংসনকানমেতং, ৰনপত্থন্তি সলোমহংসানমেতং, ৰনপত্থন্তি পরিযন্তানমেতং, ৰনপত্থন্তি অমনুস্সূপচারানং সেনাসনানমেতং অধিৰচন’’ন্তি (ৰিভ. ৫৩১).
এত্থ চ পরিযন্তানন্তি ইমং একং পরিযাযং ঠপেত্ৰা সেসপরিযাযেহি ৰনপত্থানি ৰেদিতব্বানি. পন্তানীতি পরিযন্তানি অতিদূরানি. অপ্পসদ্দানীতি উদুক্খলমুসলদারকসদ্দাদীনং অভাৰেন অপ্পসদ্দানি. অপ্পনিগ্ঘোসানীতি তেসং তেসং নিন্নাদমহানিগ্ঘোসস্স অভাৰেন অপ্পনিগ্ঘোসানি. ৰিজনৰাতানীতি সঞ্চরণজনস্স সরীরৰাতৰিরহিতানি. মনুস্সরাহস্সেয্যকানীতি মনুস্সানং রহোকম্মস্স অনুচ্ছৰিকানি. পটিসল্লানসারুপ্পানীতি নিলীযনসারুপ্পানি.
২. দুতিযমিগজালসুত্তৰণ্ণনা
৬৪. দুতিযে নন্দিনিরোধা দুক্খনিরোধোতি তণ্হানন্দিযা নিরোধেন ৰট্টদুক্খস্স নিরোধো.
৩-৫. পঠমসমিদ্ধিমারপঞ্হাসুত্তাদিৰণ্ণনা
৬৫-৬৭. ততিযে সমিদ্ধীতি অত্তভাৰস্স সমিদ্ধতায এৰং লদ্ধনামো. তস্স কির থেরস্স অত্তভাৰো অভিরূপো অহোসি পাসাদিকো, উক্খিত্তমালাপুটো ৰিয অলঙ্কতমালাগব্ভো ৰিয চ সব্বাকারপারিপূরিযা সমিদ্ধো. তস্মা সমিদ্ধিত্ৰেৰ সঙ্খং গতো. মারোতি মরণং পুচ্ছতি. মারপঞ্ঞত্তীতি মারোতি পঞ্ঞত্তি নামং নামধেয্যং. অত্থি তত্থ মারো ৰা মারপঞ্ঞত্তি ৰাতি তত্থ মরণং ৰা মরণন্তি ইদং নামং ৰা অত্থীতি দস্সেতি. চতুত্থং উত্তানমেৰ, তথা পঞ্চমং.
৬. সমিদ্ধিলোকপঞ্হাসুত্তৰণ্ণনা
৬৮. ছট্ঠে লোকোতি লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠেন লোকো. ইতি মিগজালত্থেরস্স আযাচনসুত্ততো পট্ঠায পঞ্চসুপি সুত্তেসু ৰট্টৰিৰট্টমেৰ কথিতং.
৭. উপসেনআসীৰিসসুত্তৰণ্ণনা
৬৯. সত্তমে সীতৰনেতি এৰংনামকে সুসানৰনে. সপ্পসোণ্ডিকপব্ভারেতি সপ্পফণসদিসতায এৰংলদ্ধনামে পব্ভারে. উপসেনস্সাতি ধম্মসেনাপতিনো কনিট্ঠভাতিকউপসেনত্থেরস্স. আসীৰিসো পতিতো হোতীতি থেরো কির কতভত্তকিচ্চো মহাচীৰরং গহেত্ৰা লেণচ্ছাযায মন্দমন্দেন ৰাতপানৰাতেন বীজিযমানো নিসীদিত্ৰা দুপট্টনিৰাসনে সূচিকম্মং করোতি. তস্মিং খণে লেণচ্ছদনে দ্ৰে আসীৰিসপোতকা কীল়ন্তি. তেসু একো পতিত্ৰা থেরস্স অংসকূটে অৰত্থাসি. সো চ ফুট্ঠৰিসো হোতি. তস্মা পতিতট্ঠানতো পট্ঠায থেরস্স কাযে দীপসিখা ৰিয ৰট্টিং পরিযাদিযমানমেৰস্স ৰিসং ওতিণ্ণং. থেরো ৰিসস্স তথাগমনং দিস্ৰা কিঞ্চাপি তং পতিতমত্তমেৰ যথাপরিচ্ছেদেন গতং, অত্তনো পন ইদ্ধিবলেন ‘‘অযং অত্তভাৰো লেণে মা ৰিনস্সতূ’’তি অধিট্ঠহিত্ৰা ভিক্খূ আমন্তেসি. পুরাযং কাযো ইধেৰ ৰিকিরতীতি যাৰ ন ৰিকিরতি, তাৰ নং বহিদ্ধা নীহরথাতি অত্থো. অঞ্ঞথত্তন্তি অঞ্ঞথাভাৰং. ইন্দ্রিযানং ৰা ৰিপরিণামন্তি চক্খুসোতাদীনং ইন্দ্রিযানং পকতিৰিজহনভাৰং. তত্থেৰ ৰিকিরীতি বহি নীহরিত্ৰা ঠপিতট্ঠানে মঞ্চকস্মিংযেৰ ৰিকিরি.
৮. উপৰাণসন্দিট্ঠিকসুত্তৰণ্ণনা
৭০. অট্ঠমে রূপপ্পটিসংৰেদীতি নীলপীতাদিভেদং আরম্মণং ৰৰত্থাপেন্তো রূপং পটিসংৰিদিতং করোতি, তস্মা রূপপ্পটিসংৰেদী নাম হোতি. রূপরাগপ্পটিসংৰেদীতি কিলেসস্স অত্থিভাৰেনেৰ পন রূপরাগং পটিসংৰিদিতং করোতি নাম, তস্মা রূপরাগপ্পটিসংৰেদীতি ৰুচ্চতি. সন্দিট্ঠিকোতিআদীনি ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰুত্তত্থানেৰ. নো চ রূপরাগপ্পটিসংৰেদীতি কিলেসস্স নত্থিভাৰেনেৰ ন রূপরাগং পটিসংৰিদিতং করোতি নাম, তস্মা ‘‘নো চ রূপরাগপ্পটিসংৰেদী’’তি ৰুচ্চতি. ইমস্মিং সুত্তে সেখাসেখানং পচ্চৰেক্খণা কথিতা.
৯. পঠমছফস্সাযতনসুত্তৰণ্ণনা
৭১. নৰমে ফস্সাযতনানন্তি ফস্সাকরানং. অৰুসিতন্তি অৰুট্ঠং. আরকাতি দূরে. এত্থাহং, ভন্তে, অনস্সসন্তি, ভন্তে, অহং এত্থ অনস্সসিং, নট্ঠো নাম অহন্তি ৰদতি. ভগৰা – ‘‘অযং ভিক্খু ‘অহং নাম ইমস্মিং সাসনে নট্ঠো’তি ৰদতি, কিন্নু খ্ৰস্স অঞ্ঞেসু ধাতুকম্মট্ঠান-কসিণকম্মট্ঠানাদীসু অভিযোগো অত্থী’’তি চিন্তেত্ৰা, তম্পি অপস্সন্তো – ‘‘কতরং নু খো কম্মট্ঠানং ইমস্স সপ্পাযং ভৰিস্সতী’’তি চিন্তেসি. ততো ‘‘আযতনকম্মট্ঠানমেৰ সপ্পায’’ন্তি দিস্ৰা তং কথেন্তো তং কিং মঞ্ঞসি ভিক্খূতিআদিমাহ. সাধূতি তস্স ব্যাকরণে সম্পহংসনং. এসেৰন্তো দুক্খস্সাতি অযমেৰ ৰট্টদুক্খস্সন্তো পরিচ্ছেদো, নিব্বানন্তি অত্থো.
১০. দুতিযছফস্সাযতনসুত্তৰণ্ণনা
৭২. দসমে অনস্সসন্তি নস্সসিং, নট্ঠো নামম্হি ইচ্চেৰ অত্থো. আযতিং অপুনব্ভৰাযাতি এত্থ আযতিং অপুনব্ভৰো নাম নিব্বানং, নিব্বানত্থায পহীনং ভৰিস্সতীতি অত্থো.
১১. ততিযছফস্সাযতনসুত্তৰণ্ণনা
৭৩. একাদসমে অনস্সসন্তি নট্ঠো, পনস্সসন্তি অতিনট্ঠো. সেসং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বন্তি.
মিগজালৰগ্গো সত্তমো.
৮. গিলানৰগ্গো
১-৫. পঠমগিলানসুত্তাদিৰণ্ণনা
৭৪-৭৮. গিলানৰগ্গস্স পঠমে অমুকস্মিন্তি অসুকস্মিং. অযমেৰ ৰা পাঠো. অপ্পঞ্ঞাতোতি অঞ্ঞাতো অপাকটো. নৰোপি হি কোচি পঞ্ঞাতো হোতি রাহুলত্থেরো ৰিয সুমনসামণেরো ৰিয চ, অযং পন নৰো চেৰ অপঞ্ঞাতো চ. সেসমেত্থ ৰুত্তনযমেৰাতি. তথা ইতো পরেসু চতূসু.
৬. পঠমঅৰিজ্জাপহানসুত্তৰণ্ণনা
৭৯. ছট্ঠে অনিচ্চতো জানতোতি দুক্খানত্তৰসেন জানতোপি পহীযতিযেৰ, ইদং পন অনিচ্চলক্খণং দস্সেত্ৰা ৰুত্তে বুজ্ঝনকস্স অজ্ঝাসযেন ৰুত্তং.
৭. দুতিযঅৰিজ্জাপহানসুত্তৰণ্ণনা
৮০. সত্তমে সব্বে ধম্মাতি সব্বে তেভূমকধম্মা. নালং অভিনিৰেসাযাতি অভিনিৰেসপরামাসগ্গাহেন গণ্হিতুং ন যুত্তা. সব্বনিমিত্তানীতি সব্বানি সঙ্খারনিমিত্তানি. অঞ্ঞতো পস্সতীতি যথা অপরিঞ্ঞাতাভিনিৰেসো জনো পস্সতি, ততো অঞ্ঞতো পস্সতি. অপরিঞ্ঞাতাভিনিৰেসো হি জনো সব্বনিমিত্তানিপি অত্ততো পস্সতি. পরিঞ্ঞাতাভিনিৰেসো পন অনত্ততো পস্সতি, নো অত্ততোতি এৰং ইমস্মিং সুত্তে অনত্তলক্খণমেৰ কথিতং.
৮. সম্বহুলভিক্খুসুত্তৰণ্ণনা
৮১. অট্ঠমে ইধ নোতি এত্থ নো-কারো নিপাতমত্তমেৰ. সেসং উত্তানত্থমেৰ. কেৰলং ইধ দুক্খলক্খণং কথিতন্তি ৰেদিতব্বং.
৯. লোকপঞ্হাসুত্তৰণ্ণনা
৮২. নৰমে লুজ্জতীতি পলুজ্জতি ভিজ্জতি. ইধ অনিচ্চলক্খণং কথিতং.
১০. ফগ্গুনপঞ্হাসুত্তৰণ্ণনা
৮৩. দসমে ছিন্নপপঞ্চেতি তণ্হাপপঞ্চস্স ছিন্নত্তা ছিন্নপপঞ্চে. ছিন্নৰটুমেতি তণ্হাৰটুমস্সেৰ ছিন্নত্তা ছিন্নৰটুমে. কিং পুচ্ছামীতি পুচ্ছতি? অতিক্কন্তবুদ্ধেহি পরিহরিতানি চক্খুসোতাদীনি পুচ্ছামীতি পুচ্ছতি. অথ ৰা সচে মগ্গে ভাৰিতেপি অনাগতে চক্খুসোতাদিৰট্টং ৰড্ঢেয্য, তং পুচ্ছামীতি পুচ্ছতীতি.
গিলানৰগ্গো অট্ঠমো.
৯. ছন্নৰগ্গো
১. পলোকধম্মসুত্তৰণ্ণনা
৮৪. ছন্নৰগ্গস্স পঠমে পলোকধম্মন্তি ভিজ্জনকসভাৰং. এৰমেত্থ অনিচ্চলক্খণমেৰ কথিতং.
২. সুঞ্ঞতলোকসুত্তৰণ্ণনা
৮৫. দুতিযে অত্তনিযেনাতি অত্তনো সন্তকেন পরিক্খারেন. এৰমেত্থ অনত্তলক্খণমেৰ কথিতং.
৩. সংখিত্তধম্মসুত্তৰণ্ণনা
৮৬. ততিযং খন্ধিযৰগ্গে আনন্দোৰাদে (সং. নি. ৩.৮৩) ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং.
৪. ছন্নসুত্তৰণ্ণনা
৮৭. চতুত্থে ছন্নোতি এৰংনামকো থেরো, ন অভিনিক্খমনং নিক্খন্তথেরো. পটিসল্লানাতি ফলসমাপত্তিতো. গিলানপুচ্ছকাতি গিলানুপট্ঠাকা. গিলানুপট্ঠানং নাম বুদ্ধপসত্থং বুদ্ধৰণ্ণিতং, তস্মা এৰমাহ. সীসৰেঠং দদেয্যাতি সীসে ৰেঠনং সীসৰেঠং, তঞ্চ দদেয্য. সত্থন্তি জীৰিতহারকসত্থং. নাৰকঙ্খামীতি ন ইচ্ছামি. পরিচিণ্ণোতি পরিচরিতো. মনাপেনাতি মনৰড্ঢনকেন কাযকম্মাদিনা. এত্থ চ সত্ত সেখা পরিচরন্তি নাম, অরহা পরিচারী নাম, ভগৰা পরিচিণ্ণো নাম.
এতঞ্হি, আৰুসো, সাৰকস্স পতিরূপন্তি, আৰুসো, সাৰকস্স নাম এতং অনুচ্ছৰিকং. অনুপৰজ্জন্তি অপ্পৰত্তিকং অপ্পটিসন্ধিকং. পুচ্ছাৰুসো সারিপুত্ত, সুত্ৰা ৰেদিস্সামাতি অযং সাৰকপৰারণা নাম. এতং মমাতিআদীনি তণ্হামানদিট্ঠিগ্গাহৰসেন ৰুত্তানি. নিরোধং দিস্ৰাতি খযৰযং ঞত্ৰা. নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তাতি সমনুপস্সামীতি অনিচ্চং দুক্খং অনত্তাতি সমনুপস্সামি. এত্তকেসু ঠানেসু ছন্নত্থেরো সারিপুত্তত্থেরেন পুচ্ছিতং পঞ্হং অরহত্তে পক্খিপিত্ৰা কথেসি. সারিপুত্তত্থেরো পন তস্স পুথুজ্জনভাৰং ঞত্ৰাপি তং ‘‘পুথুজ্জনো’’তি ৰা ‘‘খীণাসৰো’’তি ৰা অৰত্ৰা তুণ্হীযেৰ অহোসি. চুন্দত্থেরো পনস্স পুথুজ্জনভাৰং সঞ্ঞাপেস্সামীতি চিন্তেত্ৰা ওৰাদং অদাসি.
তত্থ তস্মাতি যস্মা মারণন্তিকং ৰেদনং অধিৰাসেতুং অসক্কোন্তো সত্থং আহরামীতি ৰদতি, তস্মা পুথুজ্জনো আযস্মা, তেন ইদম্পি মনসিকরোহীতি দীপেতি. যস্মা ৰা ছন্নং আযতনানং নিরোধং দিস্ৰা চক্খাদীনি তিণ্ণং গাহানং ৰসেন ন সমনুপস্সামীতি ৰদসি. তস্মা ইদম্পি তস্স ভগৰতো সাসনং আযস্মতা মনসিকাতব্বন্তিপি পুথুজ্জনভাৰমেৰ দীপেন্তো ৰদতি. নিচ্চকপ্পন্তি নিচ্চকালং. নিস্সিতস্সাতি তণ্হামানদিট্ঠীহি নিস্সিতস্স. চলিতন্তি ৰিপ্ফন্দিতং হোতি. যথযিদং আযস্মতো উপ্পন্নং ৰেদনং অধিৰাসেতুং অসক্কোন্তস্স ‘‘অহং ৰেদযামি, মম ৰেদনা’’তি অপ্পহীনগ্গাহস্স ইদানি ৰিপ্ফন্দিতং হোতি, ইমিনাপি নং ‘‘পুথুজ্জনোৰ ত্ৰ’’ন্তি ৰদতি.
পস্সদ্ধীতি কাযচিত্তপস্সদ্ধি, কিলেসপস্সদ্ধি নাম হোতীতি অত্থো. নতিযাতি তণ্হানতিযা. অসতীতি ভৰত্থায আলযনিকন্তিপরিযুট্ঠানে অসতি. আগতিগতি ন হোতীতি পটিসন্ধিৰসেন আগতি নাম, চুতিৰসেন গমনং নাম ন হোতি. চুতূপপাতোতি চৰনৰসেন চুতি, উপপজ্জনৰসেন উপপাতো. নেৰিধ ন হুরং ন উভযমন্তরেনাতি ন ইধলোকে ন পরলোকে ন উভযত্থ হোতি. এসেৰন্তো দুক্খস্সাতি ৰট্টদুক্খকিলেসদুক্খস্স অযমেৰ অন্তো অযং পরিচ্ছেদো পরিৰটুমভাৰো হোতি. অযমেৰ হি এত্থ অত্থো. যে পন ‘‘উভযমন্তরেনা’’তি ৰচনং গহেত্ৰা অন্তরাভৰং ইচ্ছন্তি, তেসং ৰচনং নিরত্থকং. অন্তরাভৰস্স হি ভাৰো অভিধম্মে পটিক্খিত্তোযেৰ. ‘‘অন্তরেনা’’তি ৰচনং পন ৰিকপ্পন্তরদীপনং. তস্মা অযমেত্থ অত্থো – নেৰ ইধ ন হুরং, অপরো ৰিকপ্পো ন উভযন্তি.
সত্থং আহরেসীতি জীৰিতহারকসত্থং আহরি, আহরিত্ৰা কণ্ঠনাল়ং ছিন্দি. অথস্স তস্মিং খণে মরণভযং ওক্কমি, গতিনিমিত্তং উপট্ঠাসি. সো অত্তনো পুথুজ্জনভাৰং ঞত্ৰা, সংৰিগ্গচিত্তো ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা, সঙ্খারে পরিগ্গণ্হন্তো অরহত্তং পত্ৰা, সমসীসী হুত্ৰা পরিনিব্বুতো. সম্মুখাযেৰ অনুপৰজ্জতা ব্যাকতাতি কিঞ্চাপি ইদং থেরস্স পুথুজ্জনকালে ব্যাকরণং হোতি; এতেন পন ব্যাকরণেন অনন্তরাযমস্স পরিনিব্বানং অহোসি. তস্মা ভগৰা তদেৰ ব্যাকরণং গহেত্ৰা কথেসি.
উপৰজ্জকুলানীতি উপসঙ্কমিতব্বকুলানি. ইমিনা থেরো, ‘‘ভন্তে, এৰং উপট্ঠাকেসু চ উপট্ঠাযিকাসু চ ৰিজ্জমানাসু সো ভিক্খু তুম্হাকং সাসনে পরিনিব্বাযিস্সতী’’তি পুব্বভাগপটিপত্তিযং কুলসংসগ্গদোসং দস্সেন্তো পুচ্ছতি. অথস্স ভগৰা কুলেসু সংসগ্গাভাৰং দীপেন্তো হোন্তি হেতে সারিপুত্তাতিআদিমাহ. ইমস্মিং কির ঠানে থেরস্স কুলেসু অসংসট্ঠভাৰো পাকটো অহোসি. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৰ.
৫-৬. পুণ্ণসুত্তাদিৰণ্ণনা
৮৮-৮৯. পঞ্চমে তঞ্চেতি তং চক্খুঞ্চেৰ রূপঞ্চ. নন্দিসমুদযা দুক্খসমুদযোতি তণ্হায সমোধানেন পঞ্চক্খন্ধদুক্খস্স সমোধানং হোতি. ইতি ছসু দ্ৰারেসু ‘‘নন্দিসমুদযা দুক্খসমুদযো’’তি ইমিনা দ্ৰিন্নং সচ্চানং ৰসেন ৰট্টং মত্থকং পাপেত্ৰা দস্সেসি. দুতিযনযে নিরোধো মগ্গোতি দ্ৰিন্নং সচ্চানং ৰসেন ৰিৰট্টং মত্থকং পাপেত্ৰা দস্সেসি. ইমিনা ত্ৰং পুণ্ণাতি পাটিযেক্কো অনুসন্ধি. এৰং তাৰ ৰট্টৰিৰট্টৰসেন দেসনং অরহত্তে পক্খিপিত্ৰা ইদানি পুণ্ণত্থেরং সত্তসু ঠানেসু সীহনাদং নদাপেতুং ইমিনা ত্ৰন্তিআদিমাহ.
চণ্ডাতি দুট্ঠা কিব্বিসা. ফরুসাতি কক্খল়া অক্কোসিস্সন্তীতি দসহি অক্কোসৰত্থূহি অক্কোসিস্সন্তি. পরিভাসিস্সন্তীতি ‘‘কিং সমণো নাম ত্ৰং, ইদঞ্চিদঞ্চ তে করিস্সামা’’তি তজ্জেস্সন্তি. এৰমেত্থাতি এৰং ময্হং এত্থ ভৰিস্সতি. দণ্ডেনাতি চতুহত্থদণ্ডেন ৰা খদিরদণ্ডেন ৰা ঘটিকমুগ্গরেন ৰা. সত্থেনাতি একতোধারাদিনা সত্থেন. সত্থহারকং পরিযেসন্তীতি জীৰিতহারকসত্থং পরিযেসন্তি. ইদং থেরো ততিযপারাজিকৰত্থুস্মিং অসুভকথং সুত্ৰা অত্তভাৰেন জিগুচ্ছন্তানং ভিক্খূনং সত্থহারকপরিযেসনং সন্ধাযাহ. দমূপসমেনাতি এত্থ দমোতি ইন্দ্রিযসংৰরাদীনং এতং নামং.
‘‘সচ্চেন দন্তো দমসা উপেতো,
ৰেদন্তগূ ৰুসিতব্রহ্মচরিযো’’তি. (সং. নি. ১.১৯৫; সু. নি. ৪৬৭) –
এত্থ হি ইন্দ্রিযসংৰরো দমোতি ৰুত্তো. ‘‘যদি সচ্চা দমা চাগা, খন্ত্যা ভিয্যোধ ৰিজ্জতী’’তি (সু. নি. ১৯১; সং. নি. ১.২৪৬) এত্থ পঞ্ঞা দমোতি ৰুত্তা. ‘‘দানেন দমেন সংযমেন সচ্চৰজ্জেনা’’তি (দী. নি. ১.১৬৫; ম. নি. ২.২২৬) এত্থ উপোসথকম্মং দমোতি ৰুত্তং. ইমস্মিং পন সুত্তে খন্তি দমোতি ৰেদিতব্বো. উপসমোতি তস্সেৰ ৰেৰচনং.
অথ খো আযস্মা পুণ্ণোতি কো পনেস পুণ্ণো, কস্মা চ পনেত্থ গন্তুকামো অহোসীতি? সুনাপরন্তৰাসিকো এৰ এস, সাৰত্থিযং পন অসপ্পাযৰিহারং সল্লক্খেত্ৰা তত্থ গন্তুকামো অহোসি.
তত্রাযং অনুপ্পুব্বিকথা – সুনাপরন্তরট্ঠে কির একস্মিং ৰাণিজগামে এতে দ্ৰে ভাতরো. তেসু কদাচি জেট্ঠো পঞ্চ সকটসতানি গহেত্ৰা জনপদং গন্ত্ৰা ভণ্ডং আহরতি, কদাচি কনিট্ঠো. ইমস্মিং পন সমযে কনিট্ঠং ঘরে ঠপেত্ৰা, জেট্ঠভাতিকো পঞ্চ সকটসতানি গহেত্ৰা, জনপদচারিকং চরন্তো অনুপুব্বেন সাৰত্থিং পত্ৰা, জেতৰনস্স নাতিদূরে সকটসত্থং নিৰেসেত্ৰা ভুত্তপাতরাসো পরিজনপরিৰুতো ফাসুকট্ঠানে নিসীদি.
তেন চ সমযেন সাৰত্থিৰাসিনো ভুত্তপাতরাসা উপোসথঙ্গানি অধিট্ঠায সুদ্ধুত্তরাসঙ্গা গন্ধপুপ্ফাদিহত্থা যেন বুদ্ধো, যেন ধম্মো, যেন সঙ্ঘো, তন্নিন্না তপ্পোণা তপ্পব্ভারা হুত্ৰা, দক্খিণদ্ৰারেন নিক্খমিত্ৰা জেতৰনং গচ্ছন্তি. সো তে দিস্ৰা ‘‘কহং ইমে গচ্ছন্তী’’তি একং মনুস্সং পুচ্ছি. কিং ত্ৰং, অয্যো, ন জানাসি? লোকে বুদ্ধধম্মসঙ্ঘরতনানি নাম উপ্পন্নানি, ইচ্চেসো মহাজনো সত্থু সন্তিকং ধম্মকথং সোতুং গচ্ছতীতি. তস্স ‘‘বুদ্ধো’’তি ৰচনং ছৰিচম্মাদীনি ছিন্দিত্ৰা অট্ঠিমিঞ্জং আহচ্চ অট্ঠাসি. সো অত্তনো পরিজনপরিৰুতো তায পরিসায সদ্ধিং ৰিহারং গন্ত্ৰা, সত্থু মধুরস্সরেন ধম্মং দেসেন্তস্স পরিসপরিযন্তে ঠিতো, ধম্মং সুত্ৰা পব্বজ্জায চিত্তং উপ্পাদেসি. অথ তথাগতেন কালং ৰিদিত্ৰা পরিসায উয্যোজিতায সত্থারং উপসঙ্কমিত্ৰা, ৰন্দিত্ৰা, স্ৰাতনায নিমন্তেত্ৰা, দুতিযদিৰসে মণ্ডপং কারেত্ৰা, আসনানি পঞ্ঞাপেত্ৰা, বুদ্ধপ্পমুখস্স সঙ্ঘস্স মহাদানং দত্ৰা, ভুত্তপাতরাসো উপোসথঙ্গানি অধিট্ঠায ভণ্ডাগারিকং পক্কোসাপেত্ৰা, ‘‘এত্তকং ধনং ৰিস্সজ্জিতং, এত্তকং ধনং ন ৰিস্সজ্জিত’’ন্তি সব্বং আচিক্খিত্ৰা, ‘‘ইমং সাপতেয্যং ময্হং কনিট্ঠস্স দেহী’’তি সব্বং নিয্যাতেত্ৰা, সত্থু সন্তিকে পব্বজিত্ৰা, কম্মট্ঠানপরাযণো অহোসি.
অথস্স কম্মট্ঠানং মনসিকরোন্তস্স কম্মট্ঠানং ন উপট্ঠাতি. ততো চিন্তেসি – ‘‘অযং জনপদো ময্হং অসপ্পাযো, যংনূনাহং সত্থু সন্তিকে কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা সকরট্ঠমেৰ গচ্ছেয্য’’ন্তি. অথ পুব্বণ্হসমযে পিণ্ডায চরিত্ৰা, সাযন্হে পটিসল্লানা ৰুট্ঠহিত্ৰা, ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা, কম্মট্ঠানং কথাপেত্ৰা, সত্ত সীহনাদে নদিত্ৰা, পক্কামি. তেন ৰুত্তং, ‘‘অথ খো আযস্মা পুণ্ণো…পে… ৰিহরতী’’তি.
কত্থ পনাযং ৰিহাসীতি? চতূসু ঠানেসু ৰিহাসি. সুনাপরন্তরট্ঠং তাৰ পৰিসিত্ৰা চ অব্বুহত্থপব্বতং নাম পত্ৰা ৰাণিজগামং পিণ্ডায পাৰিসি. অথ নং কনিট্ঠভাতা সঞ্জানিত্ৰা ভিক্খং দত্ৰা, ‘‘ভন্তে, অঞ্ঞত্থ অগন্ত্ৰা ইধেৰ ৰসথা’’তি পটিঞ্ঞং কারেত্ৰা তত্থেৰ ৰসাপেসি.
ততো সমুদ্দগিরিৰিহারং নাম অগমাসি. তত্থ অযকন্তপাসাণেহি পরিচ্ছিন্দিত্ৰা কতচঙ্কমো অত্থি, কোচি তং চঙ্কমিতুং সমত্থো নাম নত্থি. তত্থ সমুদ্দৰীচিযো আগন্ত্ৰা অযকন্তপাসাণেসু পহরিত্ৰা মহাসদ্দং করোন্তি. থেরো ‘‘কম্মট্ঠানং মনসিকরোন্তানং ফাসুৰিহারো হোতূ’’তি সমুদ্দং নিস্সদ্দং কত্ৰা অধিট্ঠাসি.
ততো মাতুলগিরিং নাম অগমাসি. তত্থপি সকুণসঙ্ঘো উস্সন্নো রত্তিঞ্চ দিৰা চ সদ্দো একাবদ্ধোৰ অহোসি. থেরো ‘‘ইদং ঠানং ন ফাসুক’’ন্তি ততো মকুলকারামৰিহারং নাম গতো. সো ৰাণিজগামস্স নাতিদূরো নচ্চাসন্নো গমনাগমনসম্পন্নো ৰিৰিত্তো অপ্পসদ্দো. থেরো ‘‘ইমং ঠানং ফাসুক’’ন্তি তত্থ রত্তিট্ঠানদিৰাট্ঠানচঙ্কমনাদীনি কারেত্ৰা ৰস্সং উপগচ্ছি. এৰং চতূসু ঠানেসু ৰিহাসি.
অথেকদিৰসং তস্মিংযেৰ অন্তোৰস্সে পঞ্চ ৰাণিজসতানি ‘‘পরসমুদ্দং গচ্ছামা’’তি নাৰায ভণ্ডং পক্খিপিংসু. নাৰারোহনদিৰসে থেরস্স কনিট্ঠভাতা থেরং ভোজেত্ৰা, থেরস্স সন্তিকে সিক্খাপদানি গহেত্ৰা, ৰন্দিত্ৰা, ‘‘ভন্তে, সমুদ্দো নাম অসদ্ধেয্যো অনেকন্তরাযো, অম্হে আৰজ্জেয্যাথা’’তি ৰত্ৰা নাৰং আরুহি. নাৰা উত্তমজৰেন গচ্ছমানা অঞ্ঞতরং দীপকং পাপুণি. মনুস্সা ‘‘পাতরাসং করিস্সামা’’তি দীপকে উত্তিণ্ণা. তস্মিং পন দীপকে অঞ্ঞং কিঞ্চি নত্থি, চন্দনৰনমেৰ অহোসি.
অথেকো ৰাসিযা রুক্খং আকোটেত্ৰা লোহিতচন্দনভাৰং ঞত্ৰা আহ – ‘‘ভো, মযং লাভত্থায পরসমুদ্দং গচ্ছাম, ইতো চ উত্তরি লাভো নাম নত্থি, চতুরঙ্গুলমত্তা ঘটিকা সতসহস্সং অগ্ঘতি. হারেতব্বযুত্তকং ভণ্ডং হারেত্ৰা চন্দনস্স পূরেস্সামা’’তি তে তথা করিংসু. চন্দনৰনে অধিৰত্থা অমনুস্সা কুজ্ঝিত্ৰা, ‘‘ইমেহি অম্হাকং চন্দনৰনং নাসিতং ঘাতেস্সাম নে’’তি চিন্তেত্ৰা – ‘‘ইধেৰ ঘাতিতেসু সব্বং এককুণপং ভৰিস্সতি, সমুদ্দমজ্ঝে নেসং নাৰং ওসীদেস্সামা’’তি আহংসু. অথ নেসং নাৰং আরুয্হ মুহুত্তং গতকালেযেৰ উপ্পাতিকং উট্ঠপেত্ৰা সযম্পি তে অমনুস্সা ভযানকানি রূপানি দস্সযিংসু. ভীতা মনুস্সা অত্তনো অত্তনো দেৰতানং নমস্সন্তি. থেরস্স কনিট্ঠো চূল়পুণ্ণকুটুম্বিকো ‘‘ময্হং ভাতা অৰস্সযো হোতূ’’তি থেরস্স নমস্সমানো অট্ঠাসি.
থেরোপি কির তস্মিংযেৰ খণে আৰজ্জেত্ৰা, তেসং ব্যসনুপ্পত্তিং ঞত্ৰা, ৰেহাসং উপ্পতিত্ৰা, অভিমুখো অট্ঠাসি. অমনুস্সা থেরং দিস্ৰাৰ ‘‘অয্যো পুণ্ণত্থেরো এতী’’তি অপক্কমিংসু, উপ্পাতিকং সন্নিসীদি. থেরো ‘‘মা ভাযথা’’তি তে অস্সাসেত্ৰা ‘‘কহং গন্তুকামত্থা’’তি পুচ্ছি. ভন্তে, অম্হাকং সকট্ঠানমেৰ গচ্ছামাতি. থেরো নাৰঙ্গণে অক্কমিত্ৰা ‘‘এতেসং ইচ্ছিতট্ঠানং গচ্ছতূ’’তি অধিট্ঠাসি. ৰাণিজা সকট্ঠানং গন্ত্ৰা, তং পৰত্তিং পুত্তদারস্স আরোচেত্ৰা, ‘‘এথ থেরং সরণং গচ্ছামা’’তি পঞ্চসতাপি অত্তনো পঞ্চহি মাতুগামসতেহি সদ্ধিং তীসু সরণেসু পতিট্ঠায উপাসকত্তং পটিৰেদেসুং. ততো নাৰায ভণ্ডং ওতারেত্ৰা থেরস্স একং কোট্ঠাসং কত্ৰা, ‘‘অযং, ভন্তে, তুম্হাকং কোট্ঠাসো’’তি আহংসু. থেরো ময্হং ৰিসুং কোট্ঠাসকিচ্চং নত্থি. সত্থা পন তুম্হেহি দিট্ঠপুব্বোতি. ন দিট্ঠপুব্বো, ভন্তেতি. তেন হি ইমিনা সত্থু মণ্ডলমাল়ং করোথ. এৰং সত্থারং পস্সিস্সথাতি. তে সাধু, ভন্তেতি. তেন চ কোট্ঠাসেন অত্তনো চ কোট্ঠাসেহি মণ্ডলমাল়ং কাতুং আরভিংসু.
সত্থাপি কির তং আরদ্ধকালতো পট্ঠায পরিভোগং অকাসি. আরক্খমনুস্সা রত্তিং ওভাসং দিস্ৰা, ‘‘মহেসক্খা দেৰতা অত্থী’’তি সঞ্ঞং করিংসু. উপাসকা মণ্ডলমাল়ঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ সেনাসনানি নিট্ঠাপেত্ৰা দানসম্ভারং সজ্জেত্ৰা, ‘‘কতং, ভন্তে, অম্হেহি অত্তনো কিচ্চং, সত্থারং পক্কোসথা’’তি থেরস্স আরোচেসুং. থেরো সাযন্হসমযে ইদ্ধিযা সাৰত্থিং গন্ত্ৰা, ‘‘ভন্তে, ৰাণিজগামৰাসিনো তুম্হে দট্ঠুকামা, তেসং অনুকম্পং করোথা’’তি ভগৰন্তং যাচি. ভগৰা অধিৰাসেসি. থেরো সকট্ঠানমেৰ পচ্চাগতো.
ভগৰাপি আনন্দত্থেরং আমন্তেসি, ‘‘আনন্দ, স্ৰে সুনাপরন্তে ৰাণিজগামে পিণ্ডায চরিস্সাম, ত্ৰং একূনপঞ্চসতানং ভিক্খূনং সলাকং দেহী’’তি. থেরো ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি ভিক্খুসঙ্ঘস্স তমত্থং আরোচেত্ৰা, ‘‘আকাসচারী ভিক্খূ সলাকং গণ্হন্তূ’’তি আহ. তংদিৰসং কুণ্ডধানত্থেরো পঠমং সলাকং অগ্গহেসি. ৰাণিজগামৰাসিনোপি ‘‘স্ৰে কির সত্থা আগমিস্সতী’’তি গামমজ্ঝে মণ্ডপং কত্ৰা দানগ্গং সজ্জযিংসু. ভগৰা পাতোৰ সরীরপটিজগ্গনং কত্ৰা, গন্ধকুটিং পৰিসিত্ৰা, ফলসমাপত্তিং অপ্পেত্ৰা, নিসীদি. সক্কস্স পণ্ডুকম্বলসিলাসনং উণ্হং অহোসি. সো ‘‘কিং ইদ’’ন্তি আৰজ্জেত্ৰা সত্থু সুনাপরন্তগমনং দিস্ৰা, ৰিস্সকম্মং আমন্তেসি, ‘‘তাত, অজ্জ ভগৰা তিংসমত্তানি যোজনসতানি পিণ্ডচারং গমিস্সতি. পঞ্চ কূটাগারসতানি মাপেত্ৰা জেতৰনদ্ৰারকোট্ঠকমত্থকে গমনসজ্জানি কত্ৰা ঠপেহী’’তি. সো তথা অকাসি. ভগৰতো কূটাগারং চতুমুখং অহোসি, দ্ৰিন্নং অগ্গসাৰকানং দ্ৰিমুখানি, সেসানি একমুখানি, সত্থা গন্ধকুটিতো নিক্খমিত্ৰা পটিপাটিযা ঠপিতকূটাগারেসু ধুরকূটাগারং পাৰিসি. দ্ৰে অগ্গসাৰকে আদিং কত্ৰা একূনপঞ্চভিক্খুসতানিপি কূটাগারগতানি অহেসুং. একং তুচ্ছং কূটাগারং অহোসি, পঞ্চপি কূটাগারসতানি আকাসে উপ্পত্তিংসু.
সত্থা সচ্চবন্ধপব্বতং নাম পত্ৰা কূটাগারং আকাসে ঠপেসি. তস্মিং পব্বতে সচ্চবন্ধো নাম মিচ্ছাদিট্ঠিকতাপসো মহাজনং মিচ্ছাদিট্ঠিং উগ্গণ্হাপেন্তো লাভগ্গযসগ্গপ্পত্তো হুত্ৰা ৰসতি, অব্ভন্তরে চস্স অন্তোচাটিযং পদীপো ৰিয অরহত্তফলস্স উপনিস্সযো জলতি. তং দিস্ৰা ‘‘ধম্মমস্স কথেস্সামী’’তি গন্ত্ৰা ধম্মং দেসেসি. তাপসো দেসনাপরিযোসানে অরহত্তং পাপুণি. মগ্গেনেৰস্স অভিঞ্ঞা আগতা. সো এহিভিক্খু হুত্ৰা ইদ্ধিমযপত্তচীৰরধরো তুচ্ছকূটাগারং পাৰিসি.
ভগৰা কূটাগারগতেহি পঞ্চহি ভিক্খুসতেহি সদ্ধিং ৰাণিজগামং গন্ত্ৰা, কূটাগারানি অদিস্সমানকানি কত্ৰা, ৰাণিজগামং পাৰিসি. ৰাণিজা বুদ্ধপ্পমুখস্স সঙ্ঘস্স মহাদানং দত্ৰা সত্থারং মকুলকারামং নযিংসু. সত্থা মণ্ডলমাল়ং পাৰিসি. মহাজনো যাৰ সত্থা ভত্তদরথং পটিপ্পস্সম্ভেতি, তাৰ পাতরাসং কত্ৰা উপোসথঙ্গানি সমাদায বহুং গন্ধঞ্চ পুপ্ফঞ্চ আদায ধম্মস্সৰনত্থায আরামং পচ্চাগমাসি. সত্থা ধম্মং দেসেসি. মহাজনস্স বন্ধনমোক্খো জাতো, মহন্তং বুদ্ধকোলাহলং অহোসি.
সত্থা মহাজনস্স সঙ্গহত্থায সত্তাহং তত্থেৰ ৰসি, অরুণং পন মহাগন্ধকুটিযংযেৰ উট্ঠপেসি. সত্তাহম্পি ধম্মদেসনাপরিযোসানে চতুরাসীতিযা পাণসহস্সানং ধম্মাভিসমযো অহোসি. তত্থ সত্তাহং ৰসিত্ৰা, ৰাণিজগামে পিণ্ডায চরিত্ৰা, ‘‘ত্ৰং ইধেৰ ৰসাহী’’তি পুণ্ণত্থেরং নিৰত্তেত্ৰা অন্তরে নম্মদানদী নাম অত্থি, তস্সা তীরং অগমাসি. নম্মদা নাগরাজা সত্থু পচ্চুগ্গমনং কত্ৰা, নাগভৰনং পৰেসেত্ৰা, তিণ্ণং রতনানং সক্কারং অকাসি. সত্থা তস্স ধম্মং কথেত্ৰা নাগভৰনা নিক্খমি. সো ‘‘ময্হং, ভন্তে, পরিচরিতব্বং দেথা’’তি যাচি. ভগৰা নম্মদানদীতীরে পদচেতিযং দস্সেসি. তং ৰীচীসু আগতাসু পিধীযতি, গতাসু ৰিৰরীযতি. মহাসক্কারপত্তং অহোসি. সত্থা ততো নিক্খমিত্ৰা সচ্চবন্ধপব্বতং গন্ত্ৰা সচ্চবন্ধং আহ – ‘‘তযা মহাজনো অপাযমগ্গে ওতারিতো. ত্ৰং ইধেৰ ৰসিত্ৰা, এতেসং লদ্ধিং ৰিস্সজ্জাপেত্ৰা, নিব্বানমগ্গে পতিট্ঠাপেহী’’তি. সোপি পরিচরিতব্বং যাচি. সত্থা ঘনপিট্ঠিপাসাণে অল্লমত্তিকপিণ্ডম্হি লঞ্ছনং ৰিয পদচেতিযং দস্সেসি. ততো জেতৰনমেৰ গতো. এতমত্থং সন্ধায তেনেৰ অন্তরৰস্সেনাতিআদি ৰুত্তং.
পরিনিব্বাযীতি অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বাযি. মহাজনো থেরস্স সত্ত দিৰসানি সরীরপূজং কত্ৰা, বহূনি গন্ধকট্ঠানি সমোধানেত্ৰা, সরীরং ঝাপেত্ৰা ধাতুযো আদায চেতিযং অকাসি. সম্বহুলা ভিক্খূতি থেরস্স আল়াহনট্ঠানে ঠিতভিক্খূ. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৰ. ছট্ঠং উত্তানমেৰ.
৭-৮. পঠমএজাসুত্তাদিৰণ্ণনা
৯০-৯১. সত্তমে এজাতি তণ্হা. সা হি চলনট্ঠেন এজাতি ৰুচ্চতি. সাৰ আবাধনট্ঠেন রোগো, অন্তো দুস্সনট্ঠেন গণ্ডো, নিকন্তনট্ঠেন সল্লং. তস্মাতি যস্মা এজা রোগো চেৰ গণ্ডো চ সল্লঞ্চ, তস্মা. চক্খুং ন মঞ্ঞেয্যাতিআদি ৰুত্তনযমেৰ, ইধাপি সব্বং হেট্ঠা গহিতমেৰ সংকড্ঢিত্ৰা দস্সিতং. অট্ঠমং ৰুত্তনযমেৰ.
৯-১০. পঠমদ্ৰযসুত্তাদিৰণ্ণনা
৯২-৯৩. নৰমে দ্ৰযন্তি দ্ৰে দ্ৰে কোট্ঠাসে. দসমে ইত্থেতং দ্ৰযন্তি এৰমেতং দ্ৰযং. চলঞ্চেৰ ব্যথঞ্চাতি অত্তনো সভাৰেন অসণ্ঠহনতো চলতি চেৰ ব্যথতি চ. যোপি হেতু যোপি পচ্চযোতি চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স ৰত্থারম্মণং হেতু চেৰ পচ্চযো চ. কুতো নিচ্চং ভৰিস্সতীতি কেন কারণেন নিচ্চং ভৰিস্সতি. যথা পন দাসস্স দাসিযা কুচ্ছিস্মিং জাতো পুত্তো পরোৰ দাসো হোতি, এৰং অনিচ্চমেৰ হোতীতি অত্থো. সঙ্গতীতি সহগতি. সন্নিপাতোতি একতো সন্নিপতনং. সমৰাযোতি একতো সমাগমো. অযং ৰুচ্চতি চক্খুসম্ফস্সোতি ইমিনা সঙ্গতিসন্নিপাতসমৰাযসঙ্খাতেন পচ্চযেন উপ্পন্নত্তা পচ্চযনামেনেৰ সঙ্গতি সন্নিপাতো সমৰাযোতি অযং ৰুচ্চতি চক্খুসম্ফস্সো.
সোপি হেতূতি ফস্সস্স ৰত্থু আরম্মণং সহজাতা তযো খন্ধাতি অযং হেতু. ফুট্ঠোতি উপযোগত্থে পচ্চত্তং, ফস্সেন ফুট্ঠমেৰ গোচরং ৰেদনা ৰেদেতি, চেতনা চেতেতি, সঞ্ঞা সঞ্জানাতীতি অত্থো. ফুট্ঠোতি ৰা ফস্সসমঙ্গীপুগ্গলো, ফস্সেন ফুট্ঠারম্মণমেৰ ৰেদনাদীহি ৰেদেতি চেতেতি সঞ্জানাতীতিপি ৰুত্তং হোতি. ইতি ইমস্মিং সুত্তে সমতিংসক্খন্ধা কথিতা হোন্তি. কথং? চক্খুদ্ৰারে তাৰ ৰত্থু চেৰ আরম্মণঞ্চ রূপক্খন্ধো, ফুট্ঠো ৰেদেতীতি ৰেদনাক্খন্ধো, চেতেতীতি সঙ্খারক্খন্ধো, সঞ্জানাতীতি সঞ্ঞাক্খন্ধো, ৰিজানাতীতি ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধোতি. সেসদ্ৰারেসুপি এসেৰ নযো. মনোদ্ৰারেপি হি ৰত্থুরূপং একন্ততো রূপক্খন্ধো, রূপে পন আরম্মণে সতি আরম্মণম্পি রূপক্খন্ধোতি ছ পঞ্চকাতিংস হোন্তি. সঙ্খেপেন পনেতে ছসুপি দ্ৰারেসু পঞ্চেৰ খন্ধাতি সপচ্চযে পঞ্চক্খন্ধে অনিচ্চাতি ৰিত্থারেত্ৰা ৰুচ্চমানে বুজ্ঝনকানং অজ্ঝাসযেন ইদং সুত্তং দেসিতন্তি.
ছন্নৰগ্গো নৰমো.
১০. সল়ৰগ্গো
১. অদন্তঅগুত্তৰণ্ণনা
৯৪. সল়ৰগ্গস্স পঠমে অদন্তাতি অদমিতা. অগুত্তাতি অগোপিতা. অরক্খিতাতি ন রক্খিতা. অসংৰুতাতি অপিহিতা. দুক্খাধিৰাহা হোন্তীতি নেরযিকাদিভেদং অধিকদুক্খং আৰহনকা হোন্তি. সুখাধিৰাহা হোন্তীতি ঝানমগ্গফলপভেদং অধিকসুখং আৰহনকা হোন্তি. অধিৰহাতিপি পাঠো, এসেৰত্থো.