১. পটিচ্চসমুপ্পাদসুত্তৰণ্ণনা

১. এৰং মে সুতন্তি – নিদানৰগ্গে পঠমং পটিচ্চসমুপ্পাদসুত্তং. তত্রাযং অনুপুব্বপদৰণ্ণনা – তত্র খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসীতি, এত্থ তত্রাতি দেসকালপরিদীপনং. তঞ্হি ‘‘যং সমযং ৰিহরতি, তত্র সমযে, যস্মিঞ্চ জেতৰনে ৰিহরতি, তত্র জেতৰনে’’তি দীপেতি. ভাসিতব্বযুত্তে ৰা দেসকালে দীপেতি. ন হি ভগৰা অযুত্তে দেসে কালে চ ধম্মং ভাসতি. ‘‘অকালো খো তাৰ বাহিযা’’তিআদি (উদা. ১০) চেত্থ সাধকং. খোতি পদপূরণমত্তে, অৰধারণে আদিকালত্থে ৰা নিপাতো. ভগৰাতি লোকগরুদীপনং. ভিক্খূতি কথাসৰনযুত্তপুগ্গলৰচনং. অপিচেত্থ ‘‘ভিক্খকোতি ভিক্খু, ভিক্খাচরিযং অজ্ঝূপগতোতি ভিক্খূ’’তিআদিনা (পারা. ৪৫; ৰিভ. ৫১০) নযেন ৰচনত্থো ৰেদিতব্বো. আমন্তেসীতি আলপি, অভাসি, সম্বোধেসি, অযমেত্থ অত্থো. অঞ্ঞত্র পন ঞাপনেপি হোতি. যথাহ – ‘‘আমন্তযামি ৰো, ভিক্খৰে, পটিৰেদযামি ৰো, ভিক্খৰে’’তি. পক্কোসনেপি. যথাহ – ‘‘এহি ত্ৰং, ভিক্খু, মম ৰচনেন সারিপুত্তং আমন্তেহী’’তি (অ. নি. ৯.১১). ভিক্খৰোতি আমন্তনাকারদীপনং. তঞ্চ ভিক্খনসীলতাদিগুণযোগসিদ্ধত্তা ৰুত্তং. ভিক্খনসীলতাগুণযুত্তোপি হি ভিক্খু, ভিক্খনধম্মতাগুণযুত্তোপি ভিক্খনে সাধুকারিতাগুণযুত্তোপীতি সদ্দৰিদূ মঞ্ঞন্তি. তেন চ তেসং ভিক্খনসীলতাদিগুণযোগসিদ্ধেন ৰচনেন হীনাধিকজনসেৰিতৰুত্তিং পকাসেন্তো উদ্ধতদীনভাৰনিগ্গহং করোতি. ‘‘ভিক্খৰো’’তি ইমিনা চ করুণাৰিপ্ফারসোম্মহদযনযননিপাতপুব্বঙ্গমেন ৰচনেন তে অত্তনো অভিমুখে করোন্তো তেনেৰ কথেতুকম্যতাদীপকেন নেসং ৰচনেন সোতুকম্যতং জনেতি, তেনেৰ চ সম্বোধনত্থেন সাধুকং মনসিকারেপি নিযোজেতি. সাধুকং মনসিকারাযত্তা হি সাসনসম্পত্তি.

অপরেসুপি দেৰমনুস্সেসু ৰিজ্জমানেসু কস্মা ভিক্খূযেৰ আমন্তেসীতি চে? জেট্ঠসেট্ঠাসন্নসদাসন্নিহিতভাৰতো. সব্বপরিসসাধারণা হি ভগৰতো ধম্মদেসনা, পরিসায জেট্ঠা ভিক্খূ পঠমং উপ্পন্নত্তা, সেট্ঠা অনগারিযভাৰং আদিং কত্ৰা সত্থুচরিযানুৰিধাযকত্তা সকলসাসনপটিগ্গাহকত্তা চ, আসন্না তত্থ নিসিন্নেসু সত্থুসন্তিকত্তা, সদাসন্নিহিতা সত্থুসন্তিকাৰচরত্তাতি. অপিচ তে ধম্মদেসনায ভাজনং যথানুসিট্ঠং পটিপত্তিসব্ভাৰতো. ৰিসেসতো চ একচ্চে ভিক্খূযেৰ সন্ধায অযং দেসনাপীতি এৰং আমন্তেসি.

কিমত্থং পন ভগৰা ধম্মং দেসেন্তো পঠমং ভিক্খূ আমন্তেসি, ন ধম্মমেৰ দেসেসীতি? সতিজননত্থং. ভিক্খূ অঞ্ঞং চিন্তেন্তাপি ৰিক্খিত্তচিত্তাপি ধম্মং পচ্চৰেক্খন্তাপি কম্মট্ঠানং মনসিকরোন্তাপি নিসিন্না হোন্তি. তে অনামন্তেত্ৰা ধম্মে দেসিযমানে ‘‘অযং দেসনা কিংনিদানা কিংপচ্চযা কতমায অট্ঠুপ্পত্তিযা দেসিতা’’তি সল্লক্খেতুং অসক্কোন্তা দুগ্গহিতং ৰা গণ্হেয্যুং, ন ৰা গণ্হেয্যুং, তেন নেসং সতিজননত্থং ভগৰা পঠমং আমন্তেত্ৰা পচ্ছা ধম্মং দেসেতি.

ভদন্তেতি গারৰৰচনমেতং, সত্থুনো পটিৰচনদানং ৰা. অপিচেত্থ ‘‘ভিক্খৰো’’তি ৰদমানো ভগৰা ভিক্খূ আলপতি. ‘‘ভদন্তে’’তি ৰদমানা তে ভগৰন্তং পচ্চালপন্তি. তথা হি ‘‘ভিক্খৰো’’তি ভগৰা আভাসতি, ‘‘ভদন্তে’’তি পচ্চাভাসন্তি. ‘‘ভিক্খৰো’’তি পটিৰচনং দাপেতি, ‘‘ভদন্তে’’তি পটিৰচনং দেন্তি. তে ভিক্খূতি যে ভগৰা আমন্তেসি, তে. ভগৰতো পচ্চস্সোসুন্তি ভগৰতো আমন্তনং পতিঅস্সোসুং, অভিমুখা হুত্ৰা সুণিংসু সম্পটিচ্ছিংসু পটিগ্গহেসুন্তি অত্থো. ভগৰা এতদৰোচাতি, ভগৰা এতং ইদানি ৰত্তব্বং সকলসুত্তং অৰোচ. এত্তাৰতা যং আযস্মতা আনন্দেন অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নস্স বুদ্ধানং দেসনাঞাণগম্ভীরভাৰসংসূচকস্স ইমস্স সুত্তস্স সুখাৰগাহণত্থং কালদেসদেসকপরিসাপদেসপ্পটিমণ্ডিতং নিদানং ভাসিতং, তস্স অত্থৰণ্ণনা সমত্তা.

ইদানি পটিচ্চসমুপ্পাদং ৰোতিআদিনা নযেন ভগৰতা নিক্খিত্তস্স সুত্তস্স সংৰণ্ণনায ওকাসো অনুপ্পত্তো. সা পনেসা সুত্তৰণ্ণনা যস্মা সুত্তনিক্খেপং ৰিচারেত্ৰা ৰুচ্চমানা পাকটা হোতি, তস্মা সুত্তনিক্খেপং তাৰ ৰিচারেস্সাম. চত্তারো হি সুত্তনিক্খেপা – অত্তজ্ঝাসযো, পরজ্ঝাসযো, পুচ্ছাৰসিকো, অট্ঠুপ্পত্তিকোতি. তত্থ যানি সুত্তানি ভগৰা পরেহি অনজ্ঝিট্ঠো কেৰলং অত্তনো অজ্ঝাসযেনেৰ কথেতি, সেয্যথিদং – দসবলসুত্তন্তহারকো চন্দোপম-ৰীণোপম-সম্মপ্পধান-ইদ্ধিপাদ-ইন্দ্রিযবল-বোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গ-সুত্তন্তহারকোতি এৰমাদীনি, তেসং অত্তজ্ঝাসযো নিক্খেপো.

যানি পন ‘‘পরিপক্কা খো রাহুলস্স ৰিমুত্তিপরিপাচনীযা ধম্মা. যংনূনাহং রাহুলং উত্তরিং আসৰানং খযে ৰিনেয্য’’ন্তি (সং. নি. ৪.১২১; ম. নি. ৩.৪১৬) এৰং পরেসং অজ্ঝাসযং খন্তিং নিজ্ঝানক্খমং মনং অভিনীহারং বুজ্ঝনভাৰঞ্চ অপেক্খিত্ৰা পরজ্ঝাসযৰসেন কথিতানি, সেয্যথিদং – চূল়রাহুলোৰাদসুত্তং, মহারাহুলোৰাদসুত্তং, ধম্মচক্কপ্পৰত্তনং, অনত্তলক্খণসুত্তং, আসীৰিসোপমসুত্তং, ধাতুৰিভঙ্গসুত্তন্তি, এৰমাদীনি, তেসং পরজ্ঝাসযো নিক্খেপো.

ভগৰন্তং পন উপসঙ্কমিত্ৰা চতস্সো পরিসা চত্তারো ৰণ্ণা নাগা সুপণ্ণা গন্ধব্বা অসুরা যক্খা মহারাজানো তাৰতিংসাদযো দেৰা মহাব্রহ্মাতি এৰমাদযো ‘‘বোজ্ঝঙ্গা বোজ্ঝঙ্গাতি, ভন্তে, ৰুচ্চন্তি – (সং. নি. ৫.২০২) নীৰরণা নীৰরণাতি, ভন্তে, ৰুচ্চন্তি – ইমে নু খো, ভন্তে, পঞ্চুপাদানক্খন্ধা, কিংসূধ ৰিত্তং পুরিসস্স সেট্ঠ’’ন্তিআদিনা (সং. নি. ১.২৪৬; সু. নি. ১৮৩) নযেন পঞ্হং পুচ্ছন্তি. এৰং পুট্ঠেন ভগৰতা যানি কথিতানি বোজ্ঝঙ্গসংযুত্তাদীনি, যানি ৰা পনঞ্ঞানিপি দেৰতাসংযুত্ত, মারসংযুত্ত, ব্রহ্মসংযুত্ত, সক্কপঞ্হ, চূল়ৰেদল্ল, মহাৰেদল্ল, সামঞ্ঞফলআল়ৰক, সূচিলোম, খরলোমসুত্তাদীনি, তেসং পুচ্ছাৰসিকো নিক্খেপো.

যানি পন তানি উপ্পন্নং কারণং পটিচ্চ কথিতানি, সেয্যথিদং – ধম্মদাযাদং. চূল়সীহনাদসুত্তং পুত্তমংসূপমং দারুক্খন্ধূপমং অগ্গিক্খন্ধূপমং ফেণপিণ্ডূপমং পারিচ্ছত্তকূপমন্তি এৰমাদীনি, তেসং অট্ঠুপ্পত্তিকো নিক্খেপো.

এৰমেতেসু চতূসু নিক্খেপেসু ইমস্স পটিচ্চসমুপ্পাদসুত্তস্স পরজ্ঝাসযো নিক্খেপো. পরপুগ্গলজ্ঝাসযৰসেন হিদং ভগৰতা নিক্খিত্তং. কতমেসং পুগ্গলানং অজ্ঝাসযৰসেনাতি? উগ্ঘটিতঞ্ঞূনং. চত্তারো হি পুগ্গলা উগ্ঘটিতঞ্ঞূ ৰিপঞ্চিতঞ্ঞূ নেয্যো পদপরমোতি. তত্থ যস্স পুগ্গলস্স সহ উদাহটৰেলায ধম্মাভিসমযো হোতি, অযং ৰুচ্চতি পুগ্গলো উগ্ঘটিতঞ্ঞূ. যস্স পুগ্গলস্স সংখিত্তেন ভাসিতস্স ৰিত্থারেন অত্থে ৰিভজিযমানে ধম্মাভিসমযো হোতি, অযং ৰুচ্চতি পুগ্গলো ৰিপঞ্চিতঞ্ঞূ. যস্স পুগ্গলস্স উদ্দেসতো পরিপুচ্ছতো যোনিসো মনসিকরোতো, কল্যাণমিত্তে সেৰতো, ভজতো, পযিরুপাসতো, অনুপুব্বেন ধম্মাভিসমযো হোতি, অযং ৰুচ্চতি পুগ্গলো নেয্যো. যস্স পুগ্গলস্স বহুম্পি সুণতো, বহুম্পি ধারযতো, বহুম্পি ৰাচযতো ন তায জাতিযা ধম্মাভিসমযো হোতি, অযং ৰুচ্চতি পুগ্গলো পদপরমো. ইতি ইমেসু চতূসু পুগ্গলেসু উগ্ঘটিতঞ্ঞূপুগ্গলানং অজ্ঝাসযৰসেন ইদং সুত্তং নিক্খিত্তং.

তদা কির পঞ্চসতা জনপদৰাসিকা ভিক্খূ সব্বেৰ একচরা দ্ৰিচরা তিচরা চতুচরা পঞ্চচরা সভাগৰুত্তিনো ধুতঙ্গধরা আরদ্ধৰীরিযা যুত্তযোগা ৰিপস্সকা সণ্হং সুখুমং সুঞ্ঞতং পচ্চযাকারদেসনং পত্থযমানা সাযন্হসমযে ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা, ৰন্দিত্ৰা, রত্তকম্বলসাণিযা পরিক্খিপমানা ৰিয দেসনং পচ্চাসীসমানা পরিৰারেত্ৰা নিসীদিংসু. তেসং অজ্ঝাসযৰসেন ভগৰা ইদং সুত্তং আরভি. যথা হি ছেকো চিত্তকারো অপরিকম্মকতভিত্তিং লভিত্ৰা, ন আদিতোৰ রূপং সমুট্ঠাপেসি, মহামত্তিকলেপাদীহি পন ভিত্তিপরিকম্মং তাৰ কত্ৰা, কতপরিকম্মায ভিত্তিযা রূপং সমুট্ঠাপেতি, কতপরিকম্মং পন ভিত্তিং লভিত্ৰা, ভিত্তিপরিকম্মব্যাপারং অকত্ৰা, রঙ্গজাতানি যোজেত্ৰা, ৰট্টিকং ৰা তূলিকং ৰা আদায রূপমেৰ সমুট্ঠাপেতি, এৰমেৰ ভগৰা অকতাভিনিৰেসং আদিকম্মিককুলপুত্তং লভিত্ৰা নাস্স আদিতোৰ অরহত্তপদট্ঠানং সণ্হং সুখুমং সুঞ্ঞতং ৰিপস্সনালক্খণং আচিক্খতি, সীলসমাধিকম্মস্সকতাদিট্ঠিসম্পদায পন যোজেন্তো পুব্বভাগপটিপদং তাৰ আচিক্খতি. যং সন্ধায ৰুত্তং –

‘‘তস্মাতিহ ত্ৰং, ভিক্খু, আদিমেৰ ৰিসোধেহি কুসলেসু ধম্মেসু. কো চাদি কুসলানং ধম্মানং? সীলঞ্চ সুৰিসুদ্ধং দিট্ঠি চ উজুকা. যতো খো তে, ভিক্খু, সীলঞ্চ সুৰিসুদ্ধং ভৰিস্সতি দিট্ঠি চ উজুকা. ততো ত্ৰং, ভিক্খু, সীলং নিস্সায সীলে পতিট্ঠায চত্তারো সতিপট্ঠানে তিৰিধেন ভাৰেয্যাসি. কতমে চত্তারো? ইধ ত্ৰং, ভিক্খু, অজ্ঝত্তং ৰা কাযে কাযানুপস্সী ৰিহরাহি আতাপী সম্পজানো সতিমা ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. বহিদ্ধা ৰা কাযে…পে… অজ্ঝত্তবহিদ্ধা ৰা কাযে…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৰিহরাহি আতাপী সম্পজানো সতিমা ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. যতো খো ত্ৰং, ভিক্খু, সীলং নিস্সায সীলে পতিট্ঠায ইমে চত্তারো সতিপট্ঠানে এৰং তিৰিধেন ভাৰেস্সসি, ততো তুয্হং, ভিক্খু, যা রত্তি ৰা দিৰসো ৰা আগমিস্সতি, ৰুদ্ধিযেৰ পাটিকঙ্খা কুসলেসু ধম্মেসু, নো পরিহানী’’তি (সং. নি. ৫.৩৬৯).

এৰং আদিকম্মিককুলপুত্তস্স সীলকথায পরিকম্মং কথেত্ৰা, অরহত্তপদট্ঠানং সণ্হং সুখুমং সুঞ্ঞতং ৰিপস্সনালক্খণং আচিক্খতি.

পরিসুদ্ধসীলং পন আরদ্ধৰীরিযং যুত্তযোগং ৰিপস্সকং লভিত্ৰা, নাস্স পুব্বভাগপটিপদং আচিক্খতি, উজুকমেৰ পন অরহত্তপদট্ঠানং সণ্হং সুখুমং সুঞ্ঞতং ৰিপস্সনালক্খণং আচিক্খতি. ইমে পঞ্চসতা ভিক্খূ পুব্বভাগপটিপদং পরিসোধেত্ৰা ঠিতা সুধন্তসুৰণ্ণসদিসা সুপরিমজ্জিতমণিক্খন্ধসন্নিভা, একো লোকুত্তরমগ্গোৰ নেসং অনাগতো. ইতি তস্সাগমনত্থায সত্থা তেসং অজ্ঝাসযং অপেক্খমানো ইদং সুত্তং আরভি.

তত্থ পটিচ্চসমুপ্পাদন্তি পচ্চযাকারং. পচ্চযাকারো হি অঞ্ঞমঞ্ঞং পটিচ্চ সহিতে ধম্মে উপ্পাদেতি. তস্মা পটিচ্চসমুপ্পাদোতি ৰুচ্চতি. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পন ৰিসুদ্ধিমগ্গতো গহেতব্বো.

ৰোতি অযং ৰো-সদ্দো পচ্চত্ত-উপযোগকরণ-সম্পদান-সামিৰচন-পদপূরণেসু দিস্সতি. ‘‘কচ্চি পন ৰো অনুরুদ্ধা সমগ্গা সম্মোদমানা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩২৬; মহাৰ. ৪৬৬) হি পচ্চত্তে দিস্সতি. ‘‘গচ্ছথ, ভিক্খৰে, পণামেমি ৰো’’তিআদীসু (ম. নি. ২.১৫৭) উপযোগে. ‘‘ন ৰো মম সন্তিকে ৰত্থব্ব’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ২.১৫৭) করণে. ‘‘ৰনপত্থপরিযাযং ৰো, ভিক্খৰে, দেসেস্সামী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.১৯০) সম্পদানে. ‘‘সব্বেসং ৰো, সারিপুত্ত, সুভাসিত’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৪৫) সামিৰচনে. ‘‘যে হি ৰো অরিযা পরিসুদ্ধকাযকম্মন্তা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৫) পদপূরণমত্তে. ইধ পনাযং সম্পদানে দট্ঠব্বো. ভিক্খৰেতি পতিস্সৰেন অভিমুখীভূতানং পুন আলপনং. দেসেস্সামীতি দেসনাপটিজাননং. তং সুণাথাতি তং পটিচ্চসমুপ্পাদং তং দেসনং মযা ৰুচ্চমানং সুণাথ.

সাধুকং মনসি করোথাতি এত্থ পন সাধুকং সাধূতি একত্থমেতং. অযঞ্চ সাধুসদ্দো আযাচন-সম্পটিচ্ছন-সম্পহংসন-সুন্দর-দল়্হীকম্মাদীসু দিস্সতি. ‘‘সাধু মে, ভন্তে, ভগৰা সংখিত্তেন ধম্মং দেসেতূ’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.২৫৭; সং. নি. ৪.৬৫; ৫.৩৮১) হি আযাচনে দিস্সতি. ‘‘সাধু, ভন্তেতি খো সো ভিক্খু ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দিত্ৰা অনুমোদিত্ৰা’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.৮৬) সম্পটিচ্ছনে. ‘‘সাধু সাধু, সারিপুত্তা’’তিআদীসু (দী. নি. ৩.৩৪৯) সম্পহংসনে.

‘‘সাধু ধম্মরুচী রাজা, সাধু পঞ্ঞাণৰা নরো;

সাধু মিত্তানমদ্দুব্ভো, পাপস্স অকরণং সুখ’’ন্তি. –

আদীসু (জা. ২.১৮.১০১) সুন্দরে. ‘‘তেন হি, ব্রাহ্মণ, সাধুকং সুণাহী’’তিআদীসু (অ. নি. ৫.১৯২) সাধুকসদ্দোযেৰ দল়্হীকম্মে আণত্তিযন্তিপি ৰুচ্চতি. ইধ পনাযং এত্থেৰ দল়্হীকম্মে আণত্তিযা চ অত্থো ৰেদিতব্বো, সুন্দরত্থেপি ৰট্টতি. দল়্হীকরণত্থেন হি ‘‘দল়্হং ইমং ধম্মং সুণাথ, সুগ্গহিতং গণ্হন্তা’’, আণত্তিঅত্থেন ‘‘মম আণত্তিযা সুণাথ’’ সুন্দরত্থেন ‘‘সুন্দরমিমং ভদ্দকং ধম্মং সুণাথা’’তি এতং দীপিতং হোতি. মনসি করোথাতি আৰজ্জেথ. সমন্নাহরথাতি অত্থো. অৰিক্খিত্তচিত্তা হুত্ৰা নিসামেথ, চিত্তে করোথাতি অধিপ্পাযো.

ইদানেত্থ তং সুণাথাতি সোতিন্দ্রিযৰিক্খেপনিৰারণমেতং. সাধুকং মনসি করোথাতি মনসিকারে দল়্হীকম্মনিযোজনেন মনিন্দ্রিযৰিক্খেপনিৰারণং. পুরিমঞ্চেত্থ ব্যঞ্জনৰিপল্লাসগাহনিৰারণং, পচ্ছিমং অত্থৰিপল্লাসগাহনিৰারণং. পুরিমেন চ ধম্মস্সৰনে নিযোজেতি, পচ্ছিমেন সুতানং ধম্মানং ধারণূপপরিক্খাসু. পুরিমেন চ ‘‘সব্যঞ্জনো অযং ধম্মো, তস্মা সৰনীযো’’তি দীপেতি, পচ্ছিমেন ‘‘সাত্থো, তস্মা মনসি কাতব্বো’’তি. সাধুকপদং ৰা উভযপদেহি যোজেত্ৰা, ‘‘যস্মা অযং ধম্মো ধম্মগম্ভীরো চ দেসনাগম্ভীরো চ, তস্মা সুণাথ সাধুকং. যস্মা অত্থগম্ভীরো চ পটিৰেধগম্ভীরো চ, তস্মা সাধুকং মনসি করোথা’’তি এৰং যোজনা ৰেদিতব্বা. ভাসিস্সামীতি দেসেস্সামি. ‘‘তং সুণাথা’’তি এত্থ পটিঞ্ঞাতং দেসনং সংখিত্ততোৰ ন দেসেস্সামি, অপিচ খো ৰিত্থারতোপি নং ভাসিস্সামীতি ৰুত্তং হোতি. সঙ্খেপৰিত্থারৰাচকানি হি এতানি পদানি. যথাহ ৰঙ্গীসত্থেরো –

‘‘সংখিত্তেনপি দেসেতি, ৰিত্থারেনপি ভাসতি;

সাল়িকাযিৰ নিগ্ঘোসো, পটিভানং উদীরযী’’তি. (সং. নি. ১.২১৪; থেরগা. ১২৪১);

এৰং ৰুত্তে উস্সাহজাতা হুত্ৰা এৰং, ভন্তেতি খো তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং সত্থু ৰচনং সম্পটিচ্ছিংসু, পটিগ্গহেসুন্তি ৰুত্তং হোতি.

অথ নেসং ভগৰা এতদৰোচ – এতং ইদানি ৰত্তব্বং ‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, পটিচ্চসমুপ্পাদো’’তিআদিং সকলং সুত্তং অৰোচ. তত্থ কতমো চ, ভিক্খৰে, পটিচ্চসমুপ্পাদোতি কথেতুকম্যতাপুচ্ছা. পঞ্চৰিধা হি পুচ্ছা অদিট্ঠজোতনাপুচ্ছা দিট্ঠসংসন্দনাপুচ্ছা ৰিমতিচ্ছেদনাপুচ্ছা অনুমতিপুচ্ছা কথেতুকম্যতাপুচ্ছাতি, তাসং ইদং নানত্তং –

কতমা অদিট্ঠজোতনা পুচ্ছা (মহানি. ১৫০; চূল়নি. পুণ্ণকমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ১২)? পকতিযা লক্খণং অঞ্ঞাতং হোতি অদিট্ঠং অতুলিতং অতীরিতং অৰিভূতং অৰিভাৰিতং. তস্স ঞাণায দস্সনায তুলনায তীরণায ৰিভূতায ৰিভাৰনত্থায পঞ্হং পুচ্ছতি. অযং অদিট্ঠজোতনাপুচ্ছা.

কতমা দিট্ঠসংসন্দনাপুচ্ছা? পকতিযা লক্খণং ঞাতং হোতি দিট্ঠং তুলিতং তীরিতং ৰিভূতং ৰিভাৰিতং. সো অঞ্ঞেহি পণ্ডিতেহি সদ্ধিং সংসন্দনত্থায পঞ্হং পুচ্ছতি. অযং দিট্ঠসংসন্দনাপুচ্ছা.

কতমা ৰিমতিচ্ছেদনাপুচ্ছা? পকতিযা সংসযপক্খন্দো হোতি ৰিমতিপক্খন্দো দ্ৰেল়্হকজাতো – ‘‘এৰং নু খো, ন নু খো, কথং নু খো’’তি, সো ৰিমতিচ্ছেদনত্থায পঞ্হং পুচ্ছতি, অযং ৰিমতিচ্ছেদনাপুচ্ছা.

কতমা অনুমতিপুচ্ছা? ভগৰা ভিক্খূনং অনুমতিযা পঞ্হং পুচ্ছতি – ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৰে, রূপং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি, অনিচ্চং, ভন্তে. যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰা তং সুখং ৰাতি, দুক্খং, ভন্তে. যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘‘এতং মম এসোহমস্মি এসো মে অত্তা’’তি, নো হেতং ভন্তেতি (সং. নি. ৩.৭৯). অযং অনুমতিপুচ্ছা.

কতমা কথেতুকম্যতাপুচ্ছা? ভগৰা ভিক্খূনং কথেতুকম্যতায পঞ্হং পুচ্ছতি – ‘‘চত্তারোমে, ভিক্খৰে, সতিপট্ঠানা. কতমে চত্তারো’’তি? অযং কথেতুকম্যতাপুচ্ছাতি.

তত্থ বুদ্ধানং পুরিমা তিস্সো পুচ্ছা নত্থি. কস্মা? বুদ্ধানঞ্হি তীসু অদ্ধাসু কিঞ্চি সঙ্খতং অদ্ধাৰিমুত্তং ৰা অসঙ্খতং অদিট্ঠং অজোতিতং অতুলিতং অতীরিতং অৰিভূতং অৰিভাৰিতং নাম নত্থি. তেন নেসং অদিট্ঠজোতনাপুচ্ছা নত্থি. যং পন ভগৰতা অত্তনো ঞাণেন পটিৰিদ্ধং, তস্স অঞ্ঞেন সমণেন ৰা ব্রাহ্মণেন ৰা দেৰেন ৰা মারেন ৰা ব্রহ্মুনা ৰা সদ্ধিং সংসন্দনকিচ্চং নত্থি. তেনস্স দিট্ঠসংসন্দনাপুচ্ছা নত্থি. যস্মা পনেস অকথংকথী তিণ্ণৰিচিকিচ্ছো সব্বধম্মেসু ৰিহতসংসযো. তেনস্স ৰিমতিচ্ছেদনাপুচ্ছা নত্থি. ইতরা পন দ্ৰে পুচ্ছা ভগৰতো অত্থি. তাসু অযং কথেতুকম্যতা পুচ্ছাতি ৰেদিতব্বা.

ইদানি তাৰ পুচ্ছায পুট্ঠং পচ্চযাকারং ৰিভজন্তো অৰিজ্জাপচ্চযা, ভিক্খৰে, সঙ্খারাতিআদিমাহ. এত্থ চ যথা নাম ‘‘পিতরং কথেস্সামী’’তি আরদ্ধো ‘‘তিস্সস্স পিতা সোণস্স পিতা’’তি পঠমতরং পুত্তম্পি কথেতি, এৰমেৰ ভগৰা পচ্চযং কথেতুং আরদ্ধো ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’তিআদিনা নযেন সঙ্খারাদীনং পচ্চযে অৰিজ্জাদিধম্মে কথেন্তো পচ্চযুপ্পন্নম্পি কথেসি. আহারৰগ্গস্স পন পরিযোসানে ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদঞ্চ ৰো, ভিক্খৰে, দেসেস্সামি পটিচ্চসমুপ্পন্নে চ ধম্মে’’তি (সং. নি. ২.২০) উভযং আরভিত্ৰা উভযম্পি কথেসি. ইদানি অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারাতিআদীসু পন অৰিজ্জা চ সা পচ্চযো চাতি অৰিজ্জাপচ্চযো. তস্মা অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা সম্ভৰন্তীতি ইমিনা নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারেন পন সব্বাকারসম্পন্না অনুলোমপটিচ্চসমুপ্পাদকথা ৰিসুদ্ধিমগ্গে কথিতা, তস্মা সা তত্থ কথিতৰসেনেৰ গহেতব্বা.

পটিলোমকথাযং পন অৰিজ্জায ত্ৰেৰাতি অৰিজ্জায তু এৰ. অসেসৰিরাগনিরোধাতি ৰিরাগসঙ্খাতেন মগ্গেন অসেসনিরোধা. সঙ্খারনিরোধোতি সঙ্খারানং অনুপ্পাদনিরোধো হোতি. এৰংনিরোধানং পন সঙ্খারানং নিরোধা ৰিঞ্ঞাণাদীনঞ্চ নিরোধা নামরূপাদীনি নিরুদ্ধানিযেৰ হোন্তীতি দস্সেতুং সঙ্খারনিরোধা ৰিঞ্ঞাণনিরোধোতিআদীনি ৰত্ৰা, এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধো হোতীতি আহ. তত্থ কেৰলস্সাতি সকলস্স, সুদ্ধস্স ৰা, সত্তৰিরহিতস্সাতি অত্থো. দুক্খক্খন্ধস্সাতি দুক্খরাসিস্স. নিরোধো হোতীতি অনুপ্পাদো হোতি. ইতি ভগৰা অনুলোমতো দ্ৰাদসহি পদেহি ৰট্টকথং কথেত্ৰা তমেৰ ৰট্টং ৰিনিৰট্টেত্ৰা পটিলোমতো দ্ৰাদসহি পদেহি ৰিৰট্টং কথেন্তো অরহত্তেন দেসনায কূটং গণ্হি. দেসনাপরিযোসানে তে পঞ্চসতা আরদ্ধৰিপস্সকা উগ্ঘটিতঞ্ঞূপুগ্গলা সূরিযরস্মিসম্ফুট্ঠানি পরিপাকগতানি পদুমানি ৰিয সচ্চানি বুজ্ঝিত্ৰা অরহত্তফলে পতিট্ঠহিংসু.

ইদমৰোচ ভগৰাতি ইদং ৰট্টৰিৰট্টৰসেন সকলসুত্তং ভগৰা অৰোচ. অত্তমনা তে ভিক্খূতি তুট্ঠচিত্তা তে পঞ্চসতা খীণাসৰা ভিক্খূ. ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দুন্তি করৰীকরুতমঞ্জুনা কণ্ণসুখেন পণ্ডিতজনহদযানং অমতাভিসেকসদিসেন ব্রহ্মস্সরেন ভাসতো ভগৰতো ৰচনং অভিনন্দিংসু, অনুমোদিংসু চেৰ সম্পটিচ্ছিংসু চাতি অত্থো. তেনেতং ৰুচ্চতি –

‘‘সুভাসিতং সুলপিতং, সাধু সাধূতি তাদিনো;

অনুমোদমানা সিরসা, সম্পটিচ্ছিংসু ভিক্খৰো’’তি.

পঠমপটিচ্চসমুপ্পাদসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.