১. বুদ্ধৰগ্গো
১. পটিচ্চসমুপ্পাদসুত্তৰণ্ণনা
১. এৰং মে সুতন্তি – নিদানৰগ্গে পঠমং পটিচ্চসমুপ্পাদসুত্তং. তত্রাযং অনুপুব্বপদৰণ্ণনা – তত্র খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসীতি, এত্থ তত্রাতি দেসকালপরিদীপনং. তঞ্হি ‘‘যং সমযং ৰিহরতি, তত্র সমযে, যস্মিঞ্চ জেতৰনে ৰিহরতি, তত্র জেতৰনে’’তি দীপেতি. ভাসিতব্বযুত্তে ৰা দেসকালে দীপেতি. ন হি ভগৰা অযুত্তে দেসে কালে চ ধম্মং ভাসতি. ‘‘অকালো খো তাৰ বাহিযা’’তিআদি (উদা. ১০) চেত্থ সাধকং. খোতি পদপূরণমত্তে, অৰধারণে আদিকালত্থে ৰা নিপাতো. ভগৰাতি লোকগরুদীপনং. ভিক্খূতি কথাসৰনযুত্তপুগ্গলৰচনং. অপিচেত্থ ‘‘ভিক্খকোতি ভিক্খু, ভিক্খাচরিযং অজ্ঝূপগতোতি ভিক্খূ’’তিআদিনা (পারা. ৪৫; ৰিভ. ৫১০) নযেন ৰচনত্থো ৰেদিতব্বো. আমন্তেসীতি আলপি, অভাসি, সম্বোধেসি, অযমেত্থ অত্থো. অঞ্ঞত্র পন ঞাপনেপি হোতি. যথাহ – ‘‘আমন্তযামি ৰো, ভিক্খৰে, পটিৰেদযামি ৰো, ভিক্খৰে’’তি. পক্কোসনেপি. যথাহ – ‘‘এহি ত্ৰং, ভিক্খু, মম ৰচনেন সারিপুত্তং আমন্তেহী’’তি (অ. নি. ৯.১১). ভিক্খৰোতি আমন্তনাকারদীপনং. তঞ্চ ভিক্খনসীলতাদিগুণযোগসিদ্ধত্তা ৰুত্তং. ভিক্খনসীলতাগুণযুত্তোপি হি ভিক্খু, ভিক্খনধম্মতাগুণযুত্তোপি ভিক্খনে সাধুকারিতাগুণযুত্তোপীতি সদ্দৰিদূ মঞ্ঞন্তি. তেন চ তেসং ভিক্খনসীলতাদিগুণযোগসিদ্ধেন ৰচনেন হীনাধিকজনসেৰিতৰুত্তিং পকাসেন্তো উদ্ধতদীনভাৰনিগ্গহং করোতি. ‘‘ভিক্খৰো’’তি ইমিনা চ করুণাৰিপ্ফারসোম্মহদযনযননিপাতপুব্বঙ্গমেন ৰচনেন তে অত্তনো অভিমুখে করোন্তো তেনেৰ কথেতুকম্যতাদীপকেন নেসং ৰচনেন সোতুকম্যতং জনেতি, তেনেৰ চ সম্বোধনত্থেন সাধুকং মনসিকারেপি নিযোজেতি. সাধুকং মনসিকারাযত্তা হি সাসনসম্পত্তি.
অপরেসুপি দেৰমনুস্সেসু ৰিজ্জমানেসু কস্মা ভিক্খূযেৰ আমন্তেসীতি চে? জেট্ঠসেট্ঠাসন্নসদাসন্নিহিতভাৰতো. সব্বপরিসসাধারণা হি ভগৰতো ধম্মদেসনা, পরিসায জেট্ঠা ভিক্খূ পঠমং উপ্পন্নত্তা, সেট্ঠা অনগারিযভাৰং আদিং কত্ৰা সত্থুচরিযানুৰিধাযকত্তা সকলসাসনপটিগ্গাহকত্তা চ, আসন্না তত্থ নিসিন্নেসু সত্থুসন্তিকত্তা, সদাসন্নিহিতা সত্থুসন্তিকাৰচরত্তাতি. অপিচ তে ধম্মদেসনায ভাজনং যথানুসিট্ঠং পটিপত্তিসব্ভাৰতো. ৰিসেসতো চ একচ্চে ভিক্খূযেৰ সন্ধায অযং দেসনাপীতি এৰং আমন্তেসি.
কিমত্থং পন ভগৰা ধম্মং দেসেন্তো পঠমং ভিক্খূ আমন্তেসি, ন ধম্মমেৰ দেসেসীতি? সতিজননত্থং. ভিক্খূ অঞ্ঞং চিন্তেন্তাপি ৰিক্খিত্তচিত্তাপি ধম্মং পচ্চৰেক্খন্তাপি কম্মট্ঠানং মনসিকরোন্তাপি নিসিন্না হোন্তি. তে অনামন্তেত্ৰা ধম্মে দেসিযমানে ‘‘অযং দেসনা কিংনিদানা কিংপচ্চযা কতমায অট্ঠুপ্পত্তিযা দেসিতা’’তি সল্লক্খেতুং অসক্কোন্তা দুগ্গহিতং ৰা গণ্হেয্যুং, ন ৰা গণ্হেয্যুং, তেন নেসং সতিজননত্থং ভগৰা পঠমং আমন্তেত্ৰা পচ্ছা ধম্মং দেসেতি.
ভদন্তেতি গারৰৰচনমেতং, সত্থুনো পটিৰচনদানং ৰা. অপিচেত্থ ‘‘ভিক্খৰো’’তি ৰদমানো ভগৰা ভিক্খূ আলপতি. ‘‘ভদন্তে’’তি ৰদমানা তে ভগৰন্তং পচ্চালপন্তি. তথা হি ‘‘ভিক্খৰো’’তি ভগৰা আভাসতি, ‘‘ভদন্তে’’তি পচ্চাভাসন্তি. ‘‘ভিক্খৰো’’তি পটিৰচনং দাপেতি, ‘‘ভদন্তে’’তি পটিৰচনং দেন্তি. তে ভিক্খূতি যে ভগৰা আমন্তেসি, তে. ভগৰতো পচ্চস্সোসুন্তি ভগৰতো আমন্তনং পতিঅস্সোসুং, অভিমুখা হুত্ৰা সুণিংসু সম্পটিচ্ছিংসু পটিগ্গহেসুন্তি অত্থো. ভগৰা এতদৰোচাতি, ভগৰা এতং ইদানি ৰত্তব্বং সকলসুত্তং অৰোচ. এত্তাৰতা যং আযস্মতা আনন্দেন অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নস্স বুদ্ধানং দেসনাঞাণগম্ভীরভাৰসংসূচকস্স ইমস্স সুত্তস্স সুখাৰগাহণত্থং কালদেসদেসকপরিসাপদেসপ্পটিমণ্ডিতং নিদানং ভাসিতং, তস্স অত্থৰণ্ণনা সমত্তা.
ইদানি পটিচ্চসমুপ্পাদং ৰোতিআদিনা নযেন ভগৰতা নিক্খিত্তস্স সুত্তস্স সংৰণ্ণনায ওকাসো অনুপ্পত্তো. সা পনেসা সুত্তৰণ্ণনা যস্মা সুত্তনিক্খেপং ৰিচারেত্ৰা ৰুচ্চমানা পাকটা হোতি, তস্মা সুত্তনিক্খেপং তাৰ ৰিচারেস্সাম. চত্তারো হি সুত্তনিক্খেপা – অত্তজ্ঝাসযো, পরজ্ঝাসযো, পুচ্ছাৰসিকো, অট্ঠুপ্পত্তিকোতি. তত্থ যানি সুত্তানি ভগৰা পরেহি অনজ্ঝিট্ঠো কেৰলং অত্তনো অজ্ঝাসযেনেৰ কথেতি, সেয্যথিদং – দসবলসুত্তন্তহারকো চন্দোপম-ৰীণোপম-সম্মপ্পধান-ইদ্ধিপাদ-ইন্দ্রিযবল-বোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গ-সুত্তন্তহারকোতি এৰমাদীনি, তেসং অত্তজ্ঝাসযো নিক্খেপো.
যানি পন ‘‘পরিপক্কা খো রাহুলস্স ৰিমুত্তিপরিপাচনীযা ধম্মা. যংনূনাহং রাহুলং উত্তরিং আসৰানং খযে ৰিনেয্য’’ন্তি (সং. নি. ৪.১২১; ম. নি. ৩.৪১৬) এৰং পরেসং অজ্ঝাসযং খন্তিং নিজ্ঝানক্খমং মনং অভিনীহারং বুজ্ঝনভাৰঞ্চ অপেক্খিত্ৰা পরজ্ঝাসযৰসেন কথিতানি, সেয্যথিদং – চূল়রাহুলোৰাদসুত্তং, মহারাহুলোৰাদসুত্তং, ধম্মচক্কপ্পৰত্তনং, অনত্তলক্খণসুত্তং, আসীৰিসোপমসুত্তং, ধাতুৰিভঙ্গসুত্তন্তি, এৰমাদীনি, তেসং পরজ্ঝাসযো নিক্খেপো.
ভগৰন্তং পন উপসঙ্কমিত্ৰা চতস্সো পরিসা চত্তারো ৰণ্ণা নাগা সুপণ্ণা গন্ধব্বা অসুরা যক্খা মহারাজানো তাৰতিংসাদযো দেৰা মহাব্রহ্মাতি এৰমাদযো ‘‘বোজ্ঝঙ্গা বোজ্ঝঙ্গাতি, ভন্তে, ৰুচ্চন্তি – (সং. নি. ৫.২০২) নীৰরণা নীৰরণাতি, ভন্তে, ৰুচ্চন্তি – ইমে নু খো, ভন্তে, পঞ্চুপাদানক্খন্ধা, কিংসূধ ৰিত্তং পুরিসস্স সেট্ঠ’’ন্তিআদিনা (সং. নি. ১.২৪৬; সু. নি. ১৮৩) নযেন পঞ্হং পুচ্ছন্তি. এৰং পুট্ঠেন ভগৰতা যানি কথিতানি বোজ্ঝঙ্গসংযুত্তাদীনি, যানি ৰা পনঞ্ঞানিপি দেৰতাসংযুত্ত, মারসংযুত্ত, ব্রহ্মসংযুত্ত, সক্কপঞ্হ, চূল়ৰেদল্ল, মহাৰেদল্ল, সামঞ্ঞফলআল়ৰক, সূচিলোম, খরলোমসুত্তাদীনি, তেসং পুচ্ছাৰসিকো নিক্খেপো.
যানি পন তানি উপ্পন্নং কারণং পটিচ্চ কথিতানি, সেয্যথিদং – ধম্মদাযাদং. চূল়সীহনাদসুত্তং পুত্তমংসূপমং দারুক্খন্ধূপমং অগ্গিক্খন্ধূপমং ফেণপিণ্ডূপমং পারিচ্ছত্তকূপমন্তি এৰমাদীনি, তেসং অট্ঠুপ্পত্তিকো নিক্খেপো.
এৰমেতেসু চতূসু নিক্খেপেসু ইমস্স পটিচ্চসমুপ্পাদসুত্তস্স পরজ্ঝাসযো নিক্খেপো. পরপুগ্গলজ্ঝাসযৰসেন হিদং ভগৰতা নিক্খিত্তং. কতমেসং পুগ্গলানং অজ্ঝাসযৰসেনাতি? উগ্ঘটিতঞ্ঞূনং. চত্তারো হি পুগ্গলা উগ্ঘটিতঞ্ঞূ ৰিপঞ্চিতঞ্ঞূ নেয্যো পদপরমোতি. তত্থ যস্স পুগ্গলস্স সহ উদাহটৰেলায ধম্মাভিসমযো হোতি, অযং ৰুচ্চতি পুগ্গলো উগ্ঘটিতঞ্ঞূ. যস্স পুগ্গলস্স সংখিত্তেন ভাসিতস্স ৰিত্থারেন অত্থে ৰিভজিযমানে ধম্মাভিসমযো হোতি, অযং ৰুচ্চতি পুগ্গলো ৰিপঞ্চিতঞ্ঞূ. যস্স পুগ্গলস্স উদ্দেসতো পরিপুচ্ছতো যোনিসো মনসিকরোতো, কল্যাণমিত্তে সেৰতো, ভজতো, পযিরুপাসতো, অনুপুব্বেন ধম্মাভিসমযো হোতি, অযং ৰুচ্চতি পুগ্গলো নেয্যো. যস্স পুগ্গলস্স বহুম্পি সুণতো, বহুম্পি ধারযতো, বহুম্পি ৰাচযতো ন তায জাতিযা ধম্মাভিসমযো হোতি, অযং ৰুচ্চতি পুগ্গলো পদপরমো. ইতি ইমেসু চতূসু পুগ্গলেসু উগ্ঘটিতঞ্ঞূপুগ্গলানং অজ্ঝাসযৰসেন ইদং সুত্তং নিক্খিত্তং.
তদা কির পঞ্চসতা জনপদৰাসিকা ভিক্খূ সব্বেৰ একচরা দ্ৰিচরা তিচরা চতুচরা পঞ্চচরা সভাগৰুত্তিনো ধুতঙ্গধরা আরদ্ধৰীরিযা যুত্তযোগা ৰিপস্সকা সণ্হং সুখুমং সুঞ্ঞতং পচ্চযাকারদেসনং পত্থযমানা সাযন্হসমযে ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা, ৰন্দিত্ৰা, রত্তকম্বলসাণিযা পরিক্খিপমানা ৰিয দেসনং পচ্চাসীসমানা পরিৰারেত্ৰা নিসীদিংসু. তেসং অজ্ঝাসযৰসেন ভগৰা ইদং সুত্তং আরভি. যথা হি ছেকো চিত্তকারো অপরিকম্মকতভিত্তিং লভিত্ৰা, ন আদিতোৰ রূপং সমুট্ঠাপেসি, মহামত্তিকলেপাদীহি পন ভিত্তিপরিকম্মং তাৰ কত্ৰা, কতপরিকম্মায ভিত্তিযা রূপং সমুট্ঠাপেতি, কতপরিকম্মং পন ভিত্তিং লভিত্ৰা, ভিত্তিপরিকম্মব্যাপারং অকত্ৰা, রঙ্গজাতানি যোজেত্ৰা, ৰট্টিকং ৰা তূলিকং ৰা আদায রূপমেৰ সমুট্ঠাপেতি, এৰমেৰ ভগৰা অকতাভিনিৰেসং আদিকম্মিককুলপুত্তং লভিত্ৰা নাস্স আদিতোৰ অরহত্তপদট্ঠানং সণ্হং সুখুমং সুঞ্ঞতং ৰিপস্সনালক্খণং আচিক্খতি, সীলসমাধিকম্মস্সকতাদিট্ঠিসম্পদায পন যোজেন্তো পুব্বভাগপটিপদং তাৰ আচিক্খতি. যং সন্ধায ৰুত্তং –
‘‘তস্মাতিহ ত্ৰং, ভিক্খু, আদিমেৰ ৰিসোধেহি কুসলেসু ধম্মেসু. কো চাদি কুসলানং ধম্মানং? সীলঞ্চ সুৰিসুদ্ধং দিট্ঠি চ উজুকা. যতো খো তে, ভিক্খু, সীলঞ্চ সুৰিসুদ্ধং ভৰিস্সতি দিট্ঠি চ উজুকা. ততো ত্ৰং, ভিক্খু, সীলং নিস্সায সীলে পতিট্ঠায চত্তারো সতিপট্ঠানে তিৰিধেন ভাৰেয্যাসি. কতমে চত্তারো? ইধ ত্ৰং, ভিক্খু, অজ্ঝত্তং ৰা কাযে কাযানুপস্সী ৰিহরাহি আতাপী সম্পজানো সতিমা ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. বহিদ্ধা ৰা কাযে…পে… অজ্ঝত্তবহিদ্ধা ৰা কাযে…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৰিহরাহি আতাপী সম্পজানো সতিমা ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. যতো খো ত্ৰং, ভিক্খু, সীলং নিস্সায সীলে পতিট্ঠায ইমে চত্তারো সতিপট্ঠানে এৰং তিৰিধেন ভাৰেস্সসি, ততো তুয্হং, ভিক্খু, যা রত্তি ৰা দিৰসো ৰা আগমিস্সতি, ৰুদ্ধিযেৰ পাটিকঙ্খা কুসলেসু ধম্মেসু, নো পরিহানী’’তি (সং. নি. ৫.৩৬৯).
এৰং আদিকম্মিককুলপুত্তস্স সীলকথায পরিকম্মং কথেত্ৰা, অরহত্তপদট্ঠানং সণ্হং সুখুমং সুঞ্ঞতং ৰিপস্সনালক্খণং আচিক্খতি.
পরিসুদ্ধসীলং পন আরদ্ধৰীরিযং যুত্তযোগং ৰিপস্সকং লভিত্ৰা, নাস্স পুব্বভাগপটিপদং আচিক্খতি, উজুকমেৰ পন অরহত্তপদট্ঠানং সণ্হং সুখুমং সুঞ্ঞতং ৰিপস্সনালক্খণং আচিক্খতি. ইমে পঞ্চসতা ভিক্খূ পুব্বভাগপটিপদং পরিসোধেত্ৰা ঠিতা সুধন্তসুৰণ্ণসদিসা সুপরিমজ্জিতমণিক্খন্ধসন্নিভা, একো লোকুত্তরমগ্গোৰ নেসং অনাগতো. ইতি তস্সাগমনত্থায সত্থা তেসং অজ্ঝাসযং অপেক্খমানো ইদং সুত্তং আরভি.
তত্থ পটিচ্চসমুপ্পাদন্তি পচ্চযাকারং. পচ্চযাকারো হি অঞ্ঞমঞ্ঞং পটিচ্চ সহিতে ধম্মে উপ্পাদেতি. তস্মা পটিচ্চসমুপ্পাদোতি ৰুচ্চতি. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পন ৰিসুদ্ধিমগ্গতো গহেতব্বো.
ৰোতি অযং ৰো-সদ্দো পচ্চত্ত-উপযোগকরণ-সম্পদান-সামিৰচন-পদপূরণেসু দিস্সতি. ‘‘কচ্চি পন ৰো অনুরুদ্ধা সমগ্গা সম্মোদমানা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩২৬; মহাৰ. ৪৬৬) হি পচ্চত্তে দিস্সতি. ‘‘গচ্ছথ, ভিক্খৰে, পণামেমি ৰো’’তিআদীসু (ম. নি. ২.১৫৭) উপযোগে. ‘‘ন ৰো মম সন্তিকে ৰত্থব্ব’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ২.১৫৭) করণে. ‘‘ৰনপত্থপরিযাযং ৰো, ভিক্খৰে, দেসেস্সামী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.১৯০) সম্পদানে. ‘‘সব্বেসং ৰো, সারিপুত্ত, সুভাসিত’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৪৫) সামিৰচনে. ‘‘যে হি ৰো অরিযা পরিসুদ্ধকাযকম্মন্তা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৫) পদপূরণমত্তে. ইধ পনাযং সম্পদানে দট্ঠব্বো. ভিক্খৰেতি পতিস্সৰেন অভিমুখীভূতানং পুন আলপনং. দেসেস্সামীতি দেসনাপটিজাননং. তং সুণাথাতি তং পটিচ্চসমুপ্পাদং তং দেসনং মযা ৰুচ্চমানং সুণাথ.
সাধুকং মনসি করোথাতি এত্থ পন সাধুকং সাধূতি একত্থমেতং. অযঞ্চ সাধুসদ্দো আযাচন-সম্পটিচ্ছন-সম্পহংসন-সুন্দর-দল়্হীকম্মাদীসু দিস্সতি. ‘‘সাধু মে, ভন্তে, ভগৰা সংখিত্তেন ধম্মং দেসেতূ’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.২৫৭; সং. নি. ৪.৬৫; ৫.৩৮১) হি আযাচনে দিস্সতি. ‘‘সাধু, ভন্তেতি খো সো ভিক্খু ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দিত্ৰা অনুমোদিত্ৰা’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.৮৬) সম্পটিচ্ছনে. ‘‘সাধু সাধু, সারিপুত্তা’’তিআদীসু (দী. নি. ৩.৩৪৯) সম্পহংসনে.
‘‘সাধু ধম্মরুচী রাজা, সাধু পঞ্ঞাণৰা নরো;
সাধু মিত্তানমদ্দুব্ভো, পাপস্স অকরণং সুখ’’ন্তি. –
আদীসু (জা. ২.১৮.১০১) সুন্দরে. ‘‘তেন হি, ব্রাহ্মণ, সাধুকং সুণাহী’’তিআদীসু (অ. নি. ৫.১৯২) সাধুকসদ্দোযেৰ দল়্হীকম্মে আণত্তিযন্তিপি ৰুচ্চতি. ইধ পনাযং এত্থেৰ দল়্হীকম্মে আণত্তিযা চ অত্থো ৰেদিতব্বো, সুন্দরত্থেপি ৰট্টতি. দল়্হীকরণত্থেন হি ‘‘দল়্হং ইমং ধম্মং সুণাথ, সুগ্গহিতং গণ্হন্তা’’, আণত্তিঅত্থেন ‘‘মম আণত্তিযা সুণাথ’’ সুন্দরত্থেন ‘‘সুন্দরমিমং ভদ্দকং ধম্মং সুণাথা’’তি এতং দীপিতং হোতি. মনসি করোথাতি আৰজ্জেথ. সমন্নাহরথাতি অত্থো. অৰিক্খিত্তচিত্তা হুত্ৰা নিসামেথ, চিত্তে করোথাতি অধিপ্পাযো.
ইদানেত্থ তং সুণাথাতি সোতিন্দ্রিযৰিক্খেপনিৰারণমেতং. সাধুকং মনসি করোথাতি মনসিকারে দল়্হীকম্মনিযোজনেন মনিন্দ্রিযৰিক্খেপনিৰারণং. পুরিমঞ্চেত্থ ব্যঞ্জনৰিপল্লাসগাহনিৰারণং, পচ্ছিমং অত্থৰিপল্লাসগাহনিৰারণং. পুরিমেন চ ধম্মস্সৰনে নিযোজেতি, পচ্ছিমেন সুতানং ধম্মানং ধারণূপপরিক্খাসু. পুরিমেন চ ‘‘সব্যঞ্জনো অযং ধম্মো, তস্মা সৰনীযো’’তি দীপেতি, পচ্ছিমেন ‘‘সাত্থো, তস্মা মনসি কাতব্বো’’তি. সাধুকপদং ৰা উভযপদেহি যোজেত্ৰা, ‘‘যস্মা অযং ধম্মো ধম্মগম্ভীরো চ দেসনাগম্ভীরো চ, তস্মা সুণাথ সাধুকং. যস্মা অত্থগম্ভীরো চ পটিৰেধগম্ভীরো চ, তস্মা সাধুকং মনসি করোথা’’তি এৰং যোজনা ৰেদিতব্বা. ভাসিস্সামীতি দেসেস্সামি. ‘‘তং সুণাথা’’তি এত্থ পটিঞ্ঞাতং দেসনং সংখিত্ততোৰ ন দেসেস্সামি, অপিচ খো ৰিত্থারতোপি নং ভাসিস্সামীতি ৰুত্তং হোতি. সঙ্খেপৰিত্থারৰাচকানি হি এতানি পদানি. যথাহ ৰঙ্গীসত্থেরো –
‘‘সংখিত্তেনপি দেসেতি, ৰিত্থারেনপি ভাসতি;
সাল়িকাযিৰ নিগ্ঘোসো, পটিভানং উদীরযী’’তি. (সং. নি. ১.২১৪; থেরগা. ১২৪১);
এৰং ৰুত্তে উস্সাহজাতা হুত্ৰা এৰং, ভন্তেতি খো তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং সত্থু ৰচনং সম্পটিচ্ছিংসু, পটিগ্গহেসুন্তি ৰুত্তং হোতি.
অথ নেসং ভগৰা এতদৰোচ – এতং ইদানি ৰত্তব্বং ‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, পটিচ্চসমুপ্পাদো’’তিআদিং সকলং সুত্তং অৰোচ. তত্থ কতমো চ, ভিক্খৰে, পটিচ্চসমুপ্পাদোতি কথেতুকম্যতাপুচ্ছা. পঞ্চৰিধা হি পুচ্ছা অদিট্ঠজোতনাপুচ্ছা দিট্ঠসংসন্দনাপুচ্ছা ৰিমতিচ্ছেদনাপুচ্ছা অনুমতিপুচ্ছা কথেতুকম্যতাপুচ্ছাতি, তাসং ইদং নানত্তং –
কতমা অদিট্ঠজোতনা পুচ্ছা (মহানি. ১৫০; চূল়নি. পুণ্ণকমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ১২)? পকতিযা লক্খণং অঞ্ঞাতং হোতি অদিট্ঠং অতুলিতং অতীরিতং অৰিভূতং অৰিভাৰিতং. তস্স ঞাণায দস্সনায তুলনায তীরণায ৰিভূতায ৰিভাৰনত্থায পঞ্হং পুচ্ছতি. অযং অদিট্ঠজোতনাপুচ্ছা.
কতমা দিট্ঠসংসন্দনাপুচ্ছা? পকতিযা লক্খণং ঞাতং হোতি দিট্ঠং তুলিতং তীরিতং ৰিভূতং ৰিভাৰিতং. সো অঞ্ঞেহি পণ্ডিতেহি সদ্ধিং সংসন্দনত্থায পঞ্হং পুচ্ছতি. অযং দিট্ঠসংসন্দনাপুচ্ছা.
কতমা ৰিমতিচ্ছেদনাপুচ্ছা? পকতিযা সংসযপক্খন্দো হোতি ৰিমতিপক্খন্দো দ্ৰেল়্হকজাতো – ‘‘এৰং নু খো, ন নু খো, কথং নু খো’’তি, সো ৰিমতিচ্ছেদনত্থায পঞ্হং পুচ্ছতি, অযং ৰিমতিচ্ছেদনাপুচ্ছা.
কতমা অনুমতিপুচ্ছা? ভগৰা ভিক্খূনং অনুমতিযা পঞ্হং পুচ্ছতি – ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৰে, রূপং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি, অনিচ্চং, ভন্তে. যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰা তং সুখং ৰাতি, দুক্খং, ভন্তে. যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘‘এতং মম এসোহমস্মি এসো মে অত্তা’’তি, নো হেতং ভন্তেতি (সং. নি. ৩.৭৯). অযং অনুমতিপুচ্ছা.
কতমা কথেতুকম্যতাপুচ্ছা? ভগৰা ভিক্খূনং কথেতুকম্যতায পঞ্হং পুচ্ছতি – ‘‘চত্তারোমে, ভিক্খৰে, সতিপট্ঠানা. কতমে চত্তারো’’তি? অযং কথেতুকম্যতাপুচ্ছাতি.
তত্থ বুদ্ধানং পুরিমা তিস্সো পুচ্ছা নত্থি. কস্মা? বুদ্ধানঞ্হি তীসু অদ্ধাসু কিঞ্চি সঙ্খতং অদ্ধাৰিমুত্তং ৰা অসঙ্খতং অদিট্ঠং অজোতিতং অতুলিতং অতীরিতং অৰিভূতং অৰিভাৰিতং নাম নত্থি. তেন নেসং অদিট্ঠজোতনাপুচ্ছা নত্থি. যং পন ভগৰতা অত্তনো ঞাণেন পটিৰিদ্ধং, তস্স অঞ্ঞেন সমণেন ৰা ব্রাহ্মণেন ৰা দেৰেন ৰা মারেন ৰা ব্রহ্মুনা ৰা সদ্ধিং সংসন্দনকিচ্চং নত্থি. তেনস্স দিট্ঠসংসন্দনাপুচ্ছা নত্থি. যস্মা পনেস অকথংকথী তিণ্ণৰিচিকিচ্ছো সব্বধম্মেসু ৰিহতসংসযো. তেনস্স ৰিমতিচ্ছেদনাপুচ্ছা নত্থি. ইতরা পন দ্ৰে পুচ্ছা ভগৰতো অত্থি. তাসু অযং কথেতুকম্যতা পুচ্ছাতি ৰেদিতব্বা.
ইদানি তাৰ পুচ্ছায পুট্ঠং পচ্চযাকারং ৰিভজন্তো অৰিজ্জাপচ্চযা, ভিক্খৰে, সঙ্খারাতিআদিমাহ. এত্থ চ যথা নাম ‘‘পিতরং কথেস্সামী’’তি আরদ্ধো ‘‘তিস্সস্স পিতা সোণস্স পিতা’’তি পঠমতরং পুত্তম্পি কথেতি, এৰমেৰ ভগৰা পচ্চযং কথেতুং আরদ্ধো ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’তিআদিনা নযেন সঙ্খারাদীনং পচ্চযে অৰিজ্জাদিধম্মে কথেন্তো পচ্চযুপ্পন্নম্পি কথেসি. আহারৰগ্গস্স পন পরিযোসানে ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদঞ্চ ৰো, ভিক্খৰে, দেসেস্সামি পটিচ্চসমুপ্পন্নে চ ধম্মে’’তি (সং. নি. ২.২০) উভযং আরভিত্ৰা উভযম্পি কথেসি. ইদানি অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারাতিআদীসু পন অৰিজ্জা চ সা পচ্চযো চাতি অৰিজ্জাপচ্চযো. তস্মা অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা সম্ভৰন্তীতি ইমিনা নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারেন পন সব্বাকারসম্পন্না অনুলোমপটিচ্চসমুপ্পাদকথা ৰিসুদ্ধিমগ্গে কথিতা, তস্মা সা তত্থ কথিতৰসেনেৰ গহেতব্বা.
পটিলোমকথাযং পন অৰিজ্জায ত্ৰেৰাতি অৰিজ্জায তু এৰ. অসেসৰিরাগনিরোধাতি ৰিরাগসঙ্খাতেন মগ্গেন অসেসনিরোধা. সঙ্খারনিরোধোতি সঙ্খারানং অনুপ্পাদনিরোধো হোতি. এৰংনিরোধানং পন সঙ্খারানং নিরোধা ৰিঞ্ঞাণাদীনঞ্চ নিরোধা নামরূপাদীনি নিরুদ্ধানিযেৰ হোন্তীতি দস্সেতুং সঙ্খারনিরোধা ৰিঞ্ঞাণনিরোধোতিআদীনি ৰত্ৰা, এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধো হোতীতি আহ. তত্থ কেৰলস্সাতি সকলস্স, সুদ্ধস্স ৰা, সত্তৰিরহিতস্সাতি অত্থো. দুক্খক্খন্ধস্সাতি দুক্খরাসিস্স. নিরোধো হোতীতি অনুপ্পাদো হোতি. ইতি ভগৰা অনুলোমতো দ্ৰাদসহি পদেহি ৰট্টকথং কথেত্ৰা তমেৰ ৰট্টং ৰিনিৰট্টেত্ৰা পটিলোমতো দ্ৰাদসহি পদেহি ৰিৰট্টং কথেন্তো অরহত্তেন দেসনায কূটং গণ্হি. দেসনাপরিযোসানে তে পঞ্চসতা আরদ্ধৰিপস্সকা উগ্ঘটিতঞ্ঞূপুগ্গলা সূরিযরস্মিসম্ফুট্ঠানি পরিপাকগতানি পদুমানি ৰিয সচ্চানি বুজ্ঝিত্ৰা অরহত্তফলে পতিট্ঠহিংসু.
ইদমৰোচ ভগৰাতি ইদং ৰট্টৰিৰট্টৰসেন সকলসুত্তং ভগৰা অৰোচ. অত্তমনা তে ভিক্খূতি তুট্ঠচিত্তা তে পঞ্চসতা খীণাসৰা ভিক্খূ. ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দুন্তি করৰীকরুতমঞ্জুনা কণ্ণসুখেন পণ্ডিতজনহদযানং অমতাভিসেকসদিসেন ব্রহ্মস্সরেন ভাসতো ভগৰতো ৰচনং অভিনন্দিংসু, অনুমোদিংসু চেৰ সম্পটিচ্ছিংসু চাতি অত্থো. তেনেতং ৰুচ্চতি –
‘‘সুভাসিতং সুলপিতং, সাধু সাধূতি তাদিনো;
অনুমোদমানা সিরসা, সম্পটিচ্ছিংসু ভিক্খৰো’’তি.
পঠমপটিচ্চসমুপ্পাদসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. ৰিভঙ্গসুত্তৰণ্ণনা
২. দুতিযেপি ৰুত্তনযেনেৰ সুত্তনিক্খেপো ৰেদিতব্বো. অযং পন ৰিসেসো – পঠমং উগ্ঘটিতঞ্ঞূপুগ্গলানং ৰসেন সঙ্খেপতো দস্সিতং, ইদং ৰিপঞ্চিতঞ্ঞূনং ৰসেন ৰিত্থারতোতি. ইমস্মিঞ্চ পন সুত্তে চতস্সো ৰল্লিহারকপুরিসূপমা ৰত্তব্বা, তা ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰুত্তা এৰ. যথা হি ৰল্লিহারকো পুরিসো ৰল্লিযা অগ্গং দিস্ৰা তদনুসারেন মূলং পরিযেসন্তো তং দিস্ৰা ৰল্লিং মূলে ছেত্ৰা আদায কম্মে উপনেয্য, এৰং ভগৰা ৰিত্থারদেসনং দেসেন্তো পটিচ্চসমুপ্পাদস্স অগ্গভূতা জরামরণা পট্ঠায যাৰ মূলভূতং অৰিজ্জাপদং, তাৰ দেসনং আহরিত্ৰা পুন ৰট্টৰিৰট্টং দেসেন্তো নিট্ঠপেসি.
তত্রাযং জরামরণাদীনং ৰিত্থারদেসনায অত্থনিচ্ছযো – জরামরণনিদ্দেসে তাৰ তেসং তেসন্তি অযং সঙ্খেপতো অনেকেসং সত্তানং সাধারণনিদ্দেসোতি ৰিঞ্ঞাতব্বো. যা দেৰদত্তস্স জরা, যা সোমদত্তস্সাতি এৰঞ্হি দিৰসম্পি কথেন্তস্স নেৰ সত্তা পরিযাদানং গচ্ছন্তি. ইমেহি পন দ্ৰীহি পদেহি ন কোচি সত্তো অপরিযাদিন্নো হোতি. তস্মা ৰুত্তং, ‘‘অযং সঙ্খেপতো অনেকেসং সত্তানং সাধারণনিদ্দেসো’’তি. তম্হি তম্হীতি অযং গতিজাতিৰসেন অনেকেসং সত্তনিকাযানং সাধারণনিদ্দেসো. সত্তনিকাযেতি সাধারণনিদ্দেসেন নিদ্দিট্ঠস্স সরূপনিদস্সনং. জরা জীরণতাতিআদীসু পন জরাতি সভাৰনিদ্দেসো. জীরণতাতি আকারনিদ্দেসো. খণ্ডিচ্চন্তিআদযো তযো কালাতিক্কমে কিচ্চনিদ্দেসা, পচ্ছিমা দ্ৰে পকতিনিদ্দেসা. অযঞ্হি জরাতি ইমিনা পদেন সভাৰতো দীপিতা, তেনস্সাযং সভাৰনিদ্দেসো. জীরণতাতি ইমিনা আকারতো, তেনস্সাযং আকারনিদ্দেসো. খণ্ডিচ্চন্তি ইমিনা কালাতিক্কমে দন্তনখানং খণ্ডিতভাৰকরণকিচ্চতো. পালিচ্চন্তি ইমিনা কেসলোমানং পলিতভাৰকরণকিচ্চতো. ৰলিত্তচতাতি ইমিনা মংসং মিলাপেত্ৰা তচৰলিভাৰকরণকিচ্চতো দীপিতা. তেনস্সা ইমে খণ্ডিচ্চন্তিআদযো তযো কালাতিক্কমে কিচ্চনিদ্দেসা. তেহি ইমেসং ৰিকারানং দস্সনৰসেন পাকটীভূতা পাকটজরা দস্সিতা. যথেৰ হি উদকস্স ৰা ৰাতস্স ৰা অগ্গিনো ৰা তিণরুক্খাদীনং সংভগ্গপলিভগ্গতায ৰা ঝামতায ৰা গতমগ্গো পাকটো হোতি, ন চ সো গতমগ্গো তানেৰ উদকাদীনি, এৰমেৰ জরায দন্তাদীসু খণ্ডিচ্চাদিৰসেন গতমগ্গো পাকটো, চক্খুং উম্মীলেত্ৰাপি গয্হতি ন চ খণ্ডিচ্চাদীনেৰ জরা. ন হি জরা চক্খুৰিঞ্ঞেয্যা হোতি.
আযুনো সংহানি ইন্দ্রিযানং পরিপাকোতি ইমেহি পন পদেহি কালাতিক্কমেযেৰ অভিব্যত্তায আযুক্খয-চক্খাদিইন্দ্রিয-পরিপাকসঞ্ঞিতায পকতিযা দীপিতা. তেনস্সিমে পচ্ছিমা দ্ৰে পকতিনিদ্দেসাতি ৰেদিতব্বা. তত্থ যস্মা জরং পত্তস্স আযু হাযতি, তস্মা জরা ‘‘আযুনো সংহানী’’তি ফলূপচারেন ৰুত্তা. যস্মা চ দহরকালে সুপ্পসন্নানি সুখুমম্পি অত্তনো ৰিসযং সুখেনেৰ গণ্হনসমত্থানি চক্খাদীনি ইন্দ্রিযানি জরং পত্তস্স পরিপক্কানি আলুল়িতানি অৰিসদানি, ওল়ারিকম্পি অত্তনো ৰিসযং গহেতুং অসমত্থানি হোন্তি, তস্মা ‘‘ইন্দ্রিযানং পরিপাকো’’তি ফলূপচারেনেৰ ৰুত্তা.
সা পনাযং এৰং নিদ্দিট্ঠা সব্বাপি জরা পাকটা পটিচ্ছন্নাতি দুৰিধা হোতি. তত্থ দন্তাদীসু খণ্ডাদিভাৰদস্সনতো রূপধম্মেসু জরা পাকটজরা নাম, অরূপধম্মেসু পন জরা তাদিসস্স ৰিকারস্স অদস্সনতো পটিচ্ছন্নজরা নাম. তত্থ য্ৰাযং খণ্ডাদিভাৰো দিস্সতি, সো তাদিসানং দন্তাদীনং সুৰিঞ্ঞেয্যত্তা ৰণ্ণোযেৰ, তং চক্খুনা দিস্ৰা মনোদ্ৰারেন চিন্তেত্ৰা ‘‘ইমে দন্তা জরায পহটা’’তি জরং জানাতি উদকট্ঠানে বদ্ধানি গোসীসাদীনি ওলোকেত্ৰা হেট্ঠা উদকস্স অত্থিভাৰং জাননং ৰিয. পুন অৰীচি সৰীচীতি এৰম্পি দুৰিধা হোতি. তত্থ মণি-কনক-রজত-পৰাল়চন্দসূরিযাদীনং ৰিয মন্দদসকাদীসু পাণীনং ৰিয চ পুপ্ফফলপল্লৰাদীসু চ অপাণীনং ৰিয অন্তরন্তরা ৰণ্ণৰিসেসাদীনং দুৰিঞ্ঞেয্যত্তা জরা অৰীচিজরা নাম, নিরন্তরজরাতি অত্থো. ততো অঞ্ঞেসু পন যথাৰুত্তেসু অন্তরন্তরা ৰণ্ণৰিসেসাদীনং সুৰিঞ্ঞেয্যত্তা জরা সৰীচিজরা নামাতি ৰেদিতব্বা.
ইতো পরং তেসং তেসন্তিআদি ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. চুতি চৰনতাতিআদীসু পন চুতীতি চৰনকৰসেন ৰুচ্চতি, একচতুপঞ্চক্খন্ধসামঞ্ঞৰচনমেতং. চৰনতাতি ভাৰৰচনেন লক্খণনিদস্সনং. ভেদোতি চুতিক্খন্ধানং ভঙ্গুপ্পত্তিপরিদীপনং. অন্তরধানন্তি ঘটস্সেৰ ভিন্নস্স ভিন্নানং চুতিক্খন্ধানং যেন কেনচি পরিযাযেন ঠানাভাৰপরিদীপনং. মচ্চু মরণন্তি মচ্চুসঙ্খাতং মরণং, তেন সমুচ্ছেদমরণাদীনি নিসেধেতি. কালো নাম অন্তকো, তস্স কিরিযা কালকিরিযা. এৰং তেন লোকসম্মুতিযা মরণং দীপেতি.
ইদানি পরমত্থেন দীপেতুং খন্ধানং ভেদোতিআদিমাহ. পরমত্থেন হি খন্ধাযেৰ ভিজ্জন্তি, ন সত্তো নাম কোচি মরতি. খন্ধেসু পন ভিজ্জমানেসু সত্তো মরতি, ভিন্নেসু মতোতি ৰোহারো হোতি. এত্থ চ চতুপঞ্চৰোকারৰসেন খন্ধানং ভেদো, একৰোকারৰসেন কল়েৰরস্স নিক্খেপো. চতুৰোকারৰসেন চ খন্ধানং ভেদো, সেসদ্ৰযৰসেন কল়েৰরস্স নিক্খেপো ৰেদিতব্বো. কস্মা? ভৰদ্ৰযেপি রূপকাযসঙ্খাতস্স কল়েৰরস্স সব্ভাৰতো. অথ ৰা যস্মা চাতুমহারাজিকাদীসু খন্ধা ভিজ্জন্তেৰ, ন কিঞ্চি নিক্খিপতি, তস্মা তেসং ৰসেন খন্ধানং ভেদো, মনুস্সাদীসু কল়েৰরস্স নিক্খেপো. এত্থ চ কল়েৰরস্স নিক্খেপকারণতো মরণং ‘‘কল়েৰরস্স নিক্খেপো’’তি ৰুত্তন্তি এৰমত্থো দট্ঠব্বো. ইতি অযঞ্চ জরা ইদঞ্চ মরণং, ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰেতি ইদং উভযম্পি একতো কত্ৰা জরামরণন্তি কথীযতি.
জাতিনিদ্দেসে জাতি সঞ্জাতীতিআদীসু জাযনট্ঠেন জাতি, সা অপরিপুণ্ণাযতনৰসেন যুত্তা. সঞ্জাযনট্ঠেন সঞ্জাতি, সা পরিপুণ্ণাযতনৰসেন যুত্তা. ওক্কমনট্ঠেন ওক্কন্তি, সা অণ্ডজজলাবুজৰসেন যুত্তা. তে হি অণ্ডকোসঞ্চ ৰত্থিকোসঞ্চ ওক্কমন্তা পৰিসন্তা ৰিয পটিসন্ধিং গণ্হন্তি. অভিনিব্বত্তনট্ঠেন অভিনিব্বত্তি, সা সংসেদজওপপাতিকৰসেন যুত্তা. তে হি পাকটাযেৰ হুত্ৰা নিব্বত্তন্তি. অযং তাৰ ৰোহারদেসনা.
ইদানি পরমত্থদেসনা হোতি. খন্ধাযেৰ হি পরমত্থতো পাতুভৰন্তি, ন সত্তো. তত্থ চ খন্ধানন্তি একৰোকারভৰে একস্স, চতুৰোকারভৰে চতুন্নং, পঞ্চৰোকারভৰে পঞ্চন্নম্পি গহণং ৰেদিতব্বং. পাতুভাৰোতি উপ্পত্তি. আযতনানন্তি এত্থ তত্র তত্র উপ্পজ্জমানাযতনৰসেন সঙ্গহো ৰেদিতব্বো. পটিলাভোতি সন্ততিযং পাতুভাৰোযেৰ. পাতুভৰন্তানেৰ হি তানি পটিলদ্ধানি নাম হোন্তি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, জাতীতি ইমিনা পদেন ৰোহারতো পরমত্থতো চ দেসিতায জাতিযা নিগমনং করোতীতি.
ভৰনিদ্দেসে কামভৰোতি কম্মভৰো চ উপপত্তিভৰো চ. তত্থ কম্মভৰো নাম কামভৰূপগকম্মমেৰ. তঞ্হি তত্থ উপপত্তিভৰস্স কারণত্তা ‘‘সুখো বুদ্ধানং উপ্পাদো (ধ. প. ১৯৪) দুক্খো পাপস্স উচ্চযো’’তিআদীনি (ধ. প. ১১৭) ৰিয ফলৰোহারেন ভৰোতি ৰুত্তং. উপপত্তিভৰো নাম তেন কম্মেন নিব্বত্তং উপাদিণ্ণক্খন্ধপঞ্চকং. তঞ্হি তত্থ ভৰতীতি কত্ৰা ভৰোতি ৰুত্তং. সব্বথাপি ইদং কম্মঞ্চ উপপত্তিঞ্চ উভযম্পেতমিধ ‘‘কামভৰো’’তি ৰুত্তং. এস নযো রূপারূপভৰেসূতি.
উপাদাননিদ্দেসে কামুপাদানন্তিআদীসু ৰত্থুকামং উপাদিযন্তি এতেন, সযং ৰা তং উপাদিযতীতি কামুপাদানং, কামো চ সো উপাদানঞ্চাতি কামুপাদানং. উপাদানন্তি দল়্হগ্গহণং ৰুচ্চতি. দল়্হত্থো হি এত্থ উপসদ্দো উপাযাসউপকট্ঠাদীসু ৰিয. পঞ্চকামগুণিকরাগস্সেতং অধিৰচনং. অযমেত্থ সঙ্খেপো. ৰিত্থারতো পনেতং, ‘‘তত্থ কতমং কামুপাদানং? যো কামেসু কামচ্ছন্দো’’তি (ধ. স. ১২২০; ৰিভ. ৯৩৮) ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং.
তথা দিট্ঠি চ সা উপাদানঞ্চাতি দিট্ঠুপাদানং. অথ ৰা দিট্ঠিং উপাদিযতি, উপাদিযন্তি ৰা এতেন দিট্ঠিন্তি দিট্ঠুপাদানং. উপাদিযতি হি পুরিমদিট্ঠিং উত্তরদিট্ঠি, উপাদিযন্তি চ তায দিট্ঠিং. যথাহ – ‘‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চ ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’’ন্তিআদি (ম. নি. ৩.২৭). সীলব্বতুপাদানঅত্তৰাদুপাদানৰজ্জস্স সব্বদিট্ঠিগতস্সেতং অধিৰচনং. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারতো পনেতং, ‘‘তত্থ কতমং দিট্ঠুপাদানং? নত্থি দিন্ন’’ন্তি (ধ. স. ১২২১) ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং.
তথা সীলব্বতমুপাদিযন্তি এতেন, সযং ৰা তং উপাদিযতি, সীলব্বতঞ্চ তং উপাদানঞ্চাতি ৰা সীলব্বতুপাদানং. গোসীলগোৰতাদীনি হি ‘‘এৰং সুদ্ধী’’তি (ধ. স. ১২২২; ৰিভ. ৯৩৮) অভিনিৰেসতো সযমেৰ উপাদানানীতি. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারতো পনেতং, ‘‘তত্থ কতমং সীলব্বতুপাদানং? ইতো বহিদ্ধা সমণব্রাহ্মণানং সীলেন সুদ্ধী’’তি ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং.
ইদানি ৰদন্তি এতেনাতি ৰাদো, উপাদিযন্তি এতেনাতি উপাদানং, কিং ৰদন্তি উপাদিযন্তি ৰা? অত্তানং. অত্তনো ৰাদুপাদানং অত্তৰাদুপাদানং. অত্তৰাদমত্তমেৰ ৰা অত্তাতি উপাদিযন্তি এতেনাতি অত্তৰাদুপাদানং. ৰীসতিৰত্থুকায সক্কাযদিট্ঠিযা এতং অধিৰচনং. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারতো পনেতং, ‘‘তত্থ কতমং অত্তৰাদুপাদানং? ইধ অস্সুতৰা পুথুজ্জনো অরিযানং অদস্সাৰী’’তি ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং.
তণ্হানিদ্দেসে রূপতণ্হা…পে… ধম্মতণ্হাতি এতং চক্খুদ্ৰারাদীসু জৰনৰীথিযা পৰত্তায তণ্হায ‘‘সেট্ঠিপুত্তো ব্রাহ্মণপুত্তো’’তি এৰমাদীসু পিতিতো নামং ৰিয পিতিসদিসারম্মণতো নামং. এত্থ চ রূপারম্মণা তণ্হা, রূপে তণ্হাতি রূপতণ্হা. সা কামরাগভাৰেন রূপং অস্সাদেন্তী পৰত্তমানা কামতণ্হা, সস্সতদিট্ঠিসহগতরাগভাৰেন ‘‘রূপং নিচ্চং ধুৰং সস্সত’’ন্তি এৰং অস্সাদেন্তী পৰত্তমানা ভৰতণ্হা, উচ্ছেদদিট্ঠিসহগতরাগভাৰেন ‘‘রূপং উচ্ছিজ্জতি ৰিনস্সতি পেচ্চ ন ভৰতী’’তি এৰং অস্সাদেন্তী পৰত্তমানা ৰিভৰতণ্হাতি রূপতণ্হা এৰং তিৰিধা হোতি. যথা চ রূপতণ্হা, তথা সদ্দতণ্হাদযোপীতি এৰং তানি অট্ঠারস তণ্হাৰিচরিতানি হোন্তি. তানি অজ্ঝত্তরূপাদীসু অট্ঠারস, বহিদ্ধারূপাদীসু অট্ঠারসাতি ছত্তিংস. ইতি অতীতানি ছত্তিংস, অনাগতানি ছত্তিংস, পচ্চুপ্পন্নানি ছত্তিংসাতি এৰং অট্ঠসতং তণ্হাৰিচরিতানি হোন্তি. ‘‘অজ্ঝত্তিকস্স উপাদায অস্মীতি হোতি, ইত্থস্মীতি হোতী’’তি (ৰিভ. ৯৭৩) ৰা এৰমাদীনি অজ্ঝত্তিকরূপাদিনিস্সিতানি অট্ঠারস, ‘‘বাহিরস্স উপাদায ইমিনা অস্মীতি হোতি, ইমিনা ইত্থস্মীতি হোতী’’তি (ৰিভ. ৯৭৫) ৰা এৰমাদীনি বাহিররূপাদিনিস্সিতানি অট্ঠারসাতি ছত্তিংস, ইতি অতীতানি ছত্তিংস, অনাগতানি ছত্তিংস, পচ্চুপ্পন্নানি ছত্তিংসাতি এৰম্পি অট্ঠসতং তণ্হাৰিচরিতানি হোন্তি. পুন সঙ্গহে করিযমানে রূপাদীসু আরম্মণেসু ছল়েৰ তণ্হাকাযা তিস্সোযেৰ কামতণ্হাদযো হোন্তীতি. এৰং –
‘‘নিদ্দেসত্থেন নিদ্দেস, ৰিত্থারা ৰিত্থারস্স চ;
পুন সঙ্গহতো তণ্হা, ৰিঞ্ঞাতব্বা ৰিভাৰিনা’’তি.
ৰেদনানিদ্দেসে ৰেদনাকাযাতি ৰেদনাসমূহা. চক্খুসম্ফস্সজা ৰেদনা…পে… মনোসম্ফস্সজাৰেদনাতি এতং ‘‘চক্খুসম্ফস্সজাৰেদনা অত্থি কুসলা, অত্থি অকুসলা, অত্থি অব্যাকতা’’তি এৰং ৰিভঙ্গে (ৰিভ. ৩৪) আগতত্তা চক্খুদ্ৰারাদীসু পৰত্তানং কুসলাকুসলাব্যাকতৰেদনানং ‘‘সারিপুত্তো মন্তাণিপুত্তো’’তি এৰমাদীসু মাতিতো নামং ৰিয মাতিসদিসতো ৰত্থুতো নামং. ৰচনত্থো পনেত্থ – চক্খুসম্ফস্সহেতু জাতা ৰেদনা চক্খুসম্ফস্সজা ৰেদনাতি. এসেৰ নযো সব্বত্থ. অযং তাৰেত্থ সব্বসঙ্গাহিকা কথা. ৰিপাকৰসেন পন চক্খুদ্ৰারে দ্ৰে চক্খুৰিঞ্ঞাণানি, দ্ৰে মনোধাতুযো, তিস্সো মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযোতি এতাহি সম্পযুত্তৰসেন ৰেদনা ৰেদিতব্বা. এসেৰ নযো সোতদ্ৰারাদীসু. মনোদ্ৰারে মনোৰিঞ্ঞাণধাতুসম্পযুত্তাৰ.
ফস্সনিদ্দেসে চক্খুসম্ফস্সোতি চক্খুম্হি সম্ফস্সো. এস নযো সব্বত্থ. চক্খুসম্ফস্সো…পে… কাযসম্ফস্সোতি এত্তাৰতা চ কুসলাকুসলৰিপাকা পঞ্চৰত্থুকা দস ফস্সা ৰুত্তা হোন্তি. মনোসম্ফস্সোতি ইমিনা সেসবাৰীসতিলোকিযৰিপাকমনসম্পযুত্তা ফস্সা.
সল়াযতননিদ্দেসে চক্খাযতনন্তিআদীসু যং ৰত্তব্বং, তং ৰিসুদ্ধিমগ্গে খন্ধনিদ্দেসে চেৰ আযতননিদ্দেসে চ ৰুত্তমেৰ.
নামরূপনিদ্দেসে নমনলক্খণং নামং. রুপ্পনলক্খণং রূপং. ৰিভজনে পনস্স ৰেদনাতি ৰেদনাক্খন্ধো, সঞ্ঞাতি সঞ্ঞাক্খন্ধো, চেতনা ফস্সো মনসিকারোতি সঙ্খারক্খন্ধো ৰেদিতব্বো. কামঞ্চ অঞ্ঞেপি সঙ্খারক্খন্ধসঙ্গহিতা ধম্মা সন্তি, ইমে পন তযো সব্বদুব্বলেসুপি চিত্তেসু সন্তি, তস্মা এতেসংযেৰ ৰসেনেত্থ সঙ্খারক্খন্ধো দস্সিতো. চত্তারো চ মহাভূতাতি এত্থ চত্তারোতি গণনপরিচ্ছেদো. মহাভূতাতি পথৰীআপতেজৰাযানমেতং অধিৰচনং. যেন পন কারণেন তানি মহাভূতানীতি ৰুচ্চন্তি, যো চেত্থ অঞ্ঞো ৰিনিচ্ছযনযো, সো সব্বো ৰিসুদ্ধিমগ্গে রূপক্খন্ধনিদ্দেসে ৰুত্তো. চতুন্নঞ্চ মহাভূতানং উপাদাযাতি এত্থ পন চতুন্নন্তি উপযোগত্থে সামিৰচনং, চত্তারি মহাভূতানীতি ৰুত্তং হোতি. উপাদাযাতি উপাদিযিত্ৰা, গহেত্ৰাতি অত্থো. নিস্সাযাতিপি একে. ‘‘ৰত্তমান’’ন্তি অযঞ্চেত্থ পাঠসেসো. সমূহত্থে ৰা এতং সামিৰচনং, চতুন্নং মহাভূতানং সমূহং উপাদায ৰত্তমানং রূপন্তি এত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. এৰং সব্বথাপি যানি চ চত্তারি পথৰীআদীনি মহাভূতানি, যঞ্চ চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায ৰত্তমানং চক্খাযতনাদিভেদেন অভিধম্মপাল়িযমেৰ ৰুত্তং তেৰীসতিৰিধং রূপং, তং সব্বম্পি রূপন্তি ৰেদিতব্বং.
ৰিঞ্ঞাণনিদ্দেসে চক্খুৰিঞ্ঞাণন্তি চক্খুম্হি ৰিঞ্ঞাণং, চক্খুতো ৰা জাতং ৰিঞ্ঞাণন্তি চক্খুৰিঞ্ঞাণং. এৰং সোতঘানজিৰ্হাকাযৰিঞ্ঞাণানি. ইতরং পন মনোযেৰ ৰিঞ্ঞাণন্তি মনোৰিঞ্ঞাণং. দ্ৰিপঞ্চৰিঞ্ঞাণৰজ্জিততেভূমকৰিপাকচিত্তস্সেতং অধিৰচনং.
সঙ্খারনিদ্দেসে অভিসঙ্খরণলক্খণো সঙ্খারো. ৰিভজনে পনস্স কাযসঙ্খারোতি কাযতো পৰত্তসঙ্খারো. কাযদ্ৰারে চোপনৰসেন পৰত্তানং কামাৰচরকুসলতো অট্ঠন্নং, অকুসলতো দ্ৰাদসন্নন্তি ৰীসতিযা কাযসঞ্চেতনানমেতং অধিৰচনং. ৰচীসঙ্খারোতি ৰচনতো পৰত্তসঙ্খারো, ৰচীদ্ৰারে ৰচনভেদৰসেন পৰত্তানং ৰীসতিযা এৰ ৰচীসঞ্চেতনানমেতং অধিৰচনং. চিত্তসঙ্খারোতি চিত্ততো পৰত্তসঙ্খারো, কাযৰচীদ্ৰারে চোপনং অকত্ৰা রহো নিসীদিত্ৰা চিন্তেন্তস্স পৰত্তানং লোকিযকুসলাকুসলৰসেন একূনতিংসমনোসঞ্চেতনানমেতং অধিৰচনং.
অৰিজ্জানিদ্দেসে দুক্খে অঞ্ঞাণন্তি দুক্খসচ্চে অঞ্ঞাণং, মোহস্সেতং অধিৰচনং. এস নযো দুক্খসমুদযে অঞ্ঞাণন্তিআদীসু. তত্থ চতূহি কারণেহি দুক্খে অঞ্ঞাণং ৰেদিতব্বং অন্তোগধতো ৰত্থুতো আরম্মণতো পটিচ্ছাদনতো চ. তথা হি তং দুক্খসচ্চপরিযাপন্নত্তা দুক্খে অন্তোগধং, দুক্খসচ্চঞ্চস্স নিস্সযপচ্চযভাৰেন ৰত্থু, আরম্মণপচ্চযভাৰেন আরম্মণং, দুক্খসচ্চং এতং পটিচ্ছাদেতি তস্স যাথাৰলক্খণপটিৰেধনিৰারণেন ঞাণপ্পৰত্তিযা চেত্থ অপ্পদানেন.
দুক্খসমুদযে অঞ্ঞাণং তীহি কারণেহি ৰেদিতব্বং ৰত্থুতো আরম্মণতো পটিচ্ছাদনতো চ. নিরোধে পটিপদায চ অঞ্ঞাণং একেনেৰ কারণেন ৰেদিতব্বং পটিচ্ছাদনতো. নিরোধপটিপদানঞ্হি পটিচ্ছাদকমেৰ অঞ্ঞাণং তেসং যাথাৰলক্খণপটিৰেধনিৰারণেন তেসু চ ঞাণপ্পৰত্তিযা অপ্পদানেন. ন পন তং তত্থ অন্তোগধং তস্মিং সচ্চদ্ৰযে অপরিযাপন্নত্তা, ন তস্স তং সচ্চদ্ৰযং ৰত্থু অসহজাতত্তা, নারম্মণং, তদারব্ভ অপ্পৰত্তনতো. পচ্ছিমঞ্হি সচ্চদ্ৰযং গম্ভীরত্তা দুদ্দসং, ন তত্থ অন্ধভূতং অঞ্ঞাণং পৰত্ততি. পুরিমং পন ৰচনীযত্তেন সভাৰলক্খণস্স দুদ্দসত্তা গম্ভীরং, তত্থ ৰিপল্লাসগাহৰসেন পৰত্ততি.
অপিচ ‘‘দুক্খে’’তি এত্তাৰতা সঙ্গহতো ৰত্থুতো আরম্মণতো কিচ্চতো চ অৰিজ্জা দীপিতা. ‘‘দুক্খসমুদযে’’তি এত্তাৰতা ৰত্থুতো আরম্মণতো কিচ্চতো চ. ‘‘দুক্খনিরোধে দুক্খনিরোধগামিনিযা পটিপদাযা’’তি এত্তাৰতা কিচ্চতো. অৰিসেসতো পন ‘‘অঞ্ঞাণ’’ন্তি এতেন সভাৰতো নিদ্দিট্ঠাতি ঞাতব্বা.
ইতি খো, ভিক্খৰেতি এৰং খো, ভিক্খৰে. নিরোধো হোতীতি অনুপ্পাদো হোতি. অপিচেত্থ সব্বেহেৰ তেহি নিরোধপদেহি নিব্বানং দেসিতং. নিব্বানঞ্হি আগম্ম তে তে ধম্মা নিরুজ্ঝন্তি, তস্মা তং তেসং তেসং নিরোধোতি ৰুচ্চতি. ইতি ভগৰা ইমস্মিং সুত্তে দ্ৰাদসহি পদেহি ৰট্টৰিৰট্টং দেসেন্তো অরহত্তনিকূটেনেৰ দেসনং নিট্ঠপেসি. দেসনাপরিযোসানে ৰুত্তনযেনেৰ পঞ্চসতা ভিক্খূ অরহত্তে পতিট্ঠহিংসূতি.
ৰিভঙ্গসুত্তং দুতিযং.
৩. পটিপদাসুত্তৰণ্ণনা
৩. ততিযে মিচ্ছাপটিপদন্তি অযং তাৰ অনিয্যানিকপটিপদা. ননু চ অৰিজ্জাপচ্চযা পুঞ্ঞাভিসঙ্খারোপি অত্থি আনেঞ্জাভিসঙ্খারোপি, সো কথং মিচ্ছাপটিপদা হোতীতি. ৰট্টসীসত্তা. যঞ্হি কিঞ্চি ভৰত্তযসঙ্খাতং ৰট্টং পত্থেত্ৰা পৰত্তিতং, অন্তমসো পঞ্চাভিঞ্ঞা অট্ঠ ৰা পন সমাপত্তিযো, সব্বং তং ৰট্টপক্খিযং ৰট্টসীসন্তি ৰট্টসীসত্তা মিচ্ছাপটিপদাৰ হোতি. যং পন কিঞ্চি ৰিৰট্টং নিব্বানং পত্থেত্ৰা পৰত্তিতং, অন্তমসো উল়ুঙ্কযাগুমত্তদানম্পি পণ্ণমুট্ঠিদানমত্তম্পি, সব্বং তং ৰিৰট্টপক্খিযং ৰিৰট্টনিস্সিতং, ৰিৰট্টপক্খিকত্তা সম্মাপটিপদাৰ হোতি. অপ্পমত্তকম্পি হি পণ্ণমুট্ঠিমত্তদানকুসলং ৰা হোতু মহন্তং ৰেলামদানাদিকুসলং ৰা, সচে ৰট্টসম্পত্তিং পত্থেত্ৰা ৰট্টনিস্সিতৰসেন মিচ্ছা ঠপিতং হোতি, ৰট্টমেৰ আহরিতুং সক্কোতি, নো ৰিৰট্টং. ‘‘ইদং মে দানং আসৰক্খযাৰহং হোতূ’’তি এৰং পন ৰিৰট্টং পত্থেন্তেন ৰিৰট্টৰসেন সম্মা ঠপিতং অরহত্তম্পি পচ্চেকবোধিঞাণম্পি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণম্পি দাতুং সক্কোতিযেৰ, ন অরহত্তং অপ্পত্ৰা পরিযোসানং গচ্ছতি. ইতি অনুলোমৰসেন মিচ্ছাপটিপদা, পটিলোমৰসেন সম্মাপটিপদা দেসিতাতি ৰেদিতব্বা. ননু চেত্থ পটিপদা পুচ্ছিতা, নিব্বানং ভাজিতং, নিয্যাতনেপি পটিপদাৰ নিয্যাতিতা. ন চ নিব্বানস্স পটিপদাতি নামং, সৰিপস্সনানং পন চতুন্নং মগ্গানমেতং নামং, তস্মা পুচ্ছানিয্যাতনেহি পদভাজনং ন সমেতীতি. নো ন সমেতি, কস্মা? ফলেন পটিপদায দস্সিতত্তা. ফলেন হেত্থ পটিপদা দস্সিতা. ‘‘অৰিজ্জায ত্ৰেৰ অসেসৰিরাগনিরোধা সঙ্খারনিরোধো’’তি এতং নিরোধসঙ্খাতং নিব্বানং যস্সা পটিপদায ফলং, অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, সম্মাপটিপদাতি অযমেত্থ অত্থো. ইমস্মিঞ্চ অত্থে অসেসৰিরাগনিরোধাতি এত্থ ৰিরাগো নিরোধস্সেৰ ৰেৰচনং, অসেসৰিরাগা অসেসনিরোধাতি অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো. যেন ৰা ৰিরাগসঙ্খাতেন মগ্গেন অসেসনিরোধো হোতি, তং দস্সেতুং এতং পদভাজনং ৰুত্তং. এৰঞ্হি সতি সানুভাৰা পটিপদা ৰিভত্তা হোতি. ইতি ইমস্মিম্পি সুত্তে ৰট্টৰিৰট্টমেৰ কথিতন্তি. ততিযং.
৪. ৰিপস্সীসুত্তৰণ্ণনা
৪. চতুত্থে ৰিপস্সিস্সাতি তস্স কির বোধিসত্তস্স যথা লোকিযমনুস্সানং কিঞ্চিদেৰ পস্সন্তানং পরিত্তকম্মাভিনিব্বত্তস্স কম্মজপসাদস্স দুব্বলত্তা অক্খীনি ৰিপ্ফন্দন্তি, ন এৰং ৰিপ্ফন্দিংসু. বলৰকম্মনিব্বত্তস্স পন কম্মজপসাদস্স বলৰত্তা অৰিপ্ফন্দন্তেহি অনিমিসেহি এৰ অক্খীহি পস্সি সেয্যথাপি দেৰা তাৰতিংসা. তেন ৰুত্তং – ‘‘অনিমিসন্তো কুমারো পেক্খতীতি খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স কুমারস্স ‘ৰিপস্সী ৰিপস্সী’ত্ৰেৰ সমঞ্ঞা উদপাদী’’তি (দী. নি. ২.৪০). অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো – অন্তরন্তরা নিমিসজনিতন্ধকারৰিরহেন ৰিসুদ্ধং পস্সতি, ৰিৰটেহি ৰা অক্খীহি পস্সতীতি ৰিপস্সী. এত্থ চ কিঞ্চাপি পচ্ছিমভৰিকানং সব্ববোধিসত্তানং বলৰকম্মনিব্বত্তস্স কম্মজপসাদস্স বলৰত্তা অক্খীনি ন ৰিপ্ফন্দন্তি, সো পন বোধিসত্তো এতেনেৰ নামং লভি.
অপিচ ৰিচেয্য ৰিচেয্য পস্সতীতি ৰিপস্সী, ৰিচিনিত্ৰা ৰিচিনিত্ৰা পস্সতীতি অত্থো. একদিৰসং কির ৰিনিচ্ছযট্ঠানে নিসীদিত্ৰা অত্থে অনুসাসন্তস্স রঞ্ঞো অলঙ্কতপটিযত্তং মহাপুরিসং আহরিত্ৰা অঙ্কে ঠপযিংসু. তস্স তং অঙ্কে কত্ৰা পলাল়যমানস্সেৰ অমচ্চা সামিকং অস্সামিকং অকংসু. বোধিসত্তো অনত্তমনসদ্দং নিচ্ছারেসি. রাজা ‘‘কিমেতং উপধারেথা’’তি আহ. উপধারযমানা অঞ্ঞং অদিস্ৰা ‘‘অট্টস্স দুব্বিনিচ্ছিতত্তা এৰং কতং ভৰিস্সতী’’তি পুন সামিকমেৰ সামিকং কত্ৰা ‘‘ঞত্ৰা নু খো কুমারো এৰং করোতী’’তি? ৰীমংসন্তা পুন সামিকং অস্সামিকমকংসু. পুন বোধিসত্তো তথেৰ সদ্দং নিচ্ছারেসি. অথ রাজা ‘‘জানাতি মহাপুরিসো’’তি ততো পট্ঠায অপ্পমত্তো অহোসি. তেন ৰুত্তং ‘‘ৰিচেয্য ৰিচেয্য কুমারো অত্থে পনাযতি ঞাযেনাতি খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স কুমারস্স ভিয্যোসোমত্তায ‘ৰিপস্সী ৰিপস্সী’ত্ৰেৰ সমঞ্ঞা উদপাদী’’তি (দী. নি. ২.৪১).
ভগৰতোতি ভাগ্যসম্পন্নস্স. অরহতোতি রাগাদিঅরীনং হতত্তা, সংসারচক্কস্স ৰা অরানং হতত্তা, পচ্চযানং ৰা অরহত্তা অরহাতি এৰং গুণতো উপ্পন্ননামধেয্যস্স. সম্মাসম্বুদ্ধস্সাতি সম্মা নযেন হেতুনা সামং পচ্চত্তপুরিসকারেন চত্তারি সচ্চানি বুদ্ধস্স. পুব্বেৰ সম্বোধাতি সম্বোধো ৰুচ্চতি চতূসু মগ্গেসু ঞাণং, ততো পুব্বেৰ. বোধিসত্তস্সেৰ সতোতি এত্থ বোধীতি ঞাণং, বোধিমা সত্তো বোধিসত্তো, ঞাণৰা পঞ্ঞৰা পণ্ডিতোতি অত্থো. পুরিমবুদ্ধানঞ্হি পাদমূলে অভিনীহারতো পট্ঠায পণ্ডিতোৰ সো সত্তো, ন অন্ধবালোতি বোধিসত্তো. যথা ৰা উদকতো উগ্গন্ত্ৰা ঠিতং পরিপাকগতং পদুমং সূরিযরস্মিসম্ফস্সেন অৰস্সং বুজ্ঝিস্সতীতি বুজ্ঝনকপদুমন্তি ৰুচ্চতি, এৰং বুদ্ধানং সন্তিকে ব্যাকরণস্স লদ্ধত্তা অৰস্সং অনন্তরাযেন পারমিযো পূরেত্ৰা বুজ্ঝিস্সতীতি বুজ্ঝনকসত্তোতিপি বোধিসত্তো. যা চ এসা চতুমগ্গঞাণসঙ্খাতা বোধি, তং পত্থযমানো পৰত্ততীতি বোধিযং সত্তো আসত্তোতিপি বোধিসত্তো. এৰং গুণতো উপ্পন্ননামৰসেন বোধিসত্তস্সেৰ সতো. কিচ্ছন্তি দুক্খং. আপন্নোতি অনুপ্পত্তো. ইদং ৰুত্তং হোতি – অহো অযং সত্তলোকো দুক্খং অনুপ্পত্তোতি. চৰতি চ উপপজ্জতি চাতি ইদং অপরাপরং চুতিপটিসন্ধিৰসেন ৰুত্তং. নিস্সরণন্তি নিব্বানং. তঞ্হি জরামরণদুক্খতো নিস্সটত্তা তস্স নিস্সরণন্তি ৰুচ্চতি. কুদাস্সু নামাতি কতরস্মিং নু খো কালে.
যোনিসো মনসিকারাতি উপাযমনসিকারেন পথমনসিকারেন. অহু পঞ্ঞায অভিসমযোতি পঞ্ঞায সদ্ধিং জরামরণকারণস্স অভিসমযো সমৰাযো সমাযোগো অহোসি, ‘‘জাতিপচ্চযা জরামরণ’’ন্তি ইদং তেন দিট্ঠন্তি অত্থো. অথ ৰা যোনিসো মনসিকারা অহু পঞ্ঞাযাতি যোনিসো মনসিকারেন চ পঞ্ঞায চ অভিসমযো অহু. ‘‘জাতিযা খো সতি জরামরণ’’ন্তি, এৰং জরামরণকারণস্স পটিৰেধো অহোসীতি অত্থো. এস নযো সব্বত্থ.
ইতি হিদন্তি এৰমিদং. সমুদযো সমুদযোতি একাদসসু ঠানেসু সঙ্খারাদীনং সমুদযং সম্পিণ্ডেত্ৰা নিদ্দিসতি. পুব্বে অননুস্সুতেসূতি ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারানং সমুদযো হোতী’’তি. এৰং ইতো পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু, চতূসু ৰা অরিযসচ্চধম্মেসু. চক্খুন্তিআদীনি ঞাণৰেৰচনানেৰ. ঞাণমেৰ হেত্থ দস্সনট্ঠেন চক্খু, ঞাতট্ঠেন ঞাণং, পজাননট্ঠেন পঞ্ঞা, পটিৰেধনট্ঠেন ৰিজ্জা, ওভাসনট্ঠেন আলোকোতি ৰুত্তং. তং পনেতং চতূসু সচ্চেসু লোকিযলোকুত্তরমিস্সকং নিদ্দিট্ঠন্তি ৰেদিতব্বং. নিরোধৰারেপি ইমিনাৰ নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. চতুত্থং.
৫-১০. সিখীসুত্তাদিৰণ্ণনা
৫-১০. পঞ্চমাদীসু সিখিস্স, ভিক্খৰেতিআদীনং পদানং ‘‘সিখিস্সপি, ভিক্খৰে’’তি ন এৰং যোজেত্ৰা অত্থো ৰেদিতব্বো. কস্মা? একাসনে অদেসিতত্তা. নানাঠানেসু হি এতানি দেসিতানি, অত্থো পন সব্বত্থ সদিসোযেৰ. সব্ববোধিসত্তানঞ্হি বোধিপল্লঙ্কে নিসিন্নানং ন অঞ্ঞো সমণো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা দেৰো ৰা মারো ৰা ব্রহ্মা ৰা আচিক্খতি – ‘‘অতীতে বোধিসত্তা পচ্চযাকারং সম্মসিত্ৰা বুদ্ধা জাতা’’তি. যথা পন পঠমকপ্পিককালে দেৰে ৰুট্ঠে উদকস্স গতমগ্গেনেৰ অপরাপরং ৰুট্ঠিউদকং গচ্ছতি, এৰং তেহি তেহি পুরিমবুদ্ধেহি গতমগ্গেনেৰ পচ্ছিমা পচ্ছিমা গচ্ছন্তি. সব্ববোধিসত্তা হি আনাপানচতুত্থজ্ঝানতো ৰুট্ঠায পচ্চযাকারে ঞাণং ওতারেত্ৰা তং অনুলোমপটিলোমং সম্মসিত্ৰা বুদ্ধা হোন্তীতি পটিপাটিযা সত্তসু সুত্তেসু বুদ্ধৰিপস্সনা নাম কথিতাতি.
বুদ্ধৰগ্গো পঠমো.