২. আহারৰগ্গো
১. আহারসুত্তৰণ্ণনা
১১. আহারৰগ্গস্স পঠমে আহারাতি পচ্চযা. পচ্চযা হি আহরন্তি অত্তনো ফলং, তস্মা আহারাতি ৰুচ্চন্তি. ভূতানং ৰা সত্তানন্তিআদীসু ভূতাতি জাতা নিব্বত্তা. সম্ভৰেসিনোতি যে সম্ভৰং জাতিং নিব্বত্তিং এসন্তি গৰেসন্তি. তত্থ চতূসু যোনীসু অণ্ডজজলাবুজা সত্তা যাৰ অণ্ডকোসং ৰত্থিকোসঞ্চ ন ভিন্দন্তি, তাৰ সম্ভৰেসিনো নাম, অণ্ডকোসং ৰত্থিকোসঞ্চ ভিন্দিত্ৰা বহি নিক্খন্তা ভূতা নাম. সংসেদজা ওপপাতিকা চ পঠমচিত্তক্খণে সম্ভৰেসিনো নাম, দুতিযচিত্তক্খণতো পভুতি ভূতা নাম. যেন ৰা ইরিযাপথেন জাযন্তি, যাৰ ততো অঞ্ঞং ন পাপুণন্তি, তাৰ সম্ভৰেসিনো নাম, ততো পরং ভূতা নাম. অথ ৰা ভূতাতি জাতা অভিনিব্বত্তা, যে ভূতা অভিনিব্বত্তাযেৰ, ন পুন ভৰিস্সন্তীতি সঙ্খং গচ্ছন্তি, তেসং খীণাসৰানং এতং অধিৰচনং. সম্ভৰমেসন্তীতি সম্ভৰেসিনো. অপ্পহীনভৰসংযোজনত্তা আযতিম্পি সম্ভৰং এসন্তানং সেক্খপুথুজ্জনানমেতং অধিৰচনং. এৰং সব্বথাপি ইমেহি দ্ৰীহি পদেহি সব্বসত্তে পরিযাদিযতি. ৰাসদ্দো চেত্থ সম্পিণ্ডনত্থো, তস্মা ভূতানঞ্চ সম্ভৰেসীনঞ্চাতি অযমত্থো ৰেদিতব্বো.
ঠিতিযাতি ঠিতত্থং. অনুগ্গহাযাতি অনুগ্গহত্থং. ৰচনভেদোযেৰ চেস, অত্থো পন দ্ৰিন্নম্পি পদানং একোযেৰ. অথ ৰা ঠিতিযাতি তস্স তস্স সত্তস্স উপ্পন্নধম্মানং অনুপ্পবন্ধৰসেন অৰিচ্ছেদায. অনুগ্গহাযাতি অনুপ্পন্নানং উপ্পাদায. উভোপি চেতানি ‘‘ভূতানং ৰা ঠিতিযা চেৰ অনুগ্গহায চ, সম্ভৰেসীনং ৰা ঠিতিযা চেৰ অনুগ্গহায চা’’তি এৰং উভযত্থ দট্ঠব্বানীতি.
কবল়ীকারো আহারোতি কবল়ং কত্ৰা অজ্ঝোহরিতব্বকো আহারো, ওদনকুম্মাসাদিৰত্থুকায ওজাযেতং অধিৰচনং. ওল়ারিকো ৰা সুখুমো ৰাতি ৰত্থুওল়ারিকতায ওল়ারিকো, সুখুমতায সুখুমো. সভাৰেন পন সুখুমরূপপরিযাপন্নত্তা কবল়ীকারো আহারো সুখুমোৰ হোতি. সাপি চস্স ৰত্থুতো ওল়ারিকতা সুখুমতা চ উপাদাযুপাদায ৰেদিতব্বা. কুম্ভীলানঞ্হি আহারং উপাদায মোরানং আহারো সুখুমো. কুম্ভীলা কির পাসাণে গিলন্তি, তে চ নেসং কুচ্ছিপ্পত্তা ৰিলীযন্তি. মোরা সপ্পৰিচ্ছিকাদিপাণে খাদন্তি. মোরানং পন আহারং উপাদায তরচ্ছানং আহারো সুখুমো. তে কির তিৰস্সছড্ডিতানি ৰিসাণানি চেৰ অট্ঠীনি চ খাদন্তি, তানি চ নেসং খেল়েন তেমিতমত্তানেৰ কন্দমূলং ৰিয মুদুকানি হোন্তি. তরচ্ছানং আহারং উপাদায হত্থীনং আহারো সুখুমো. তে হি নানারুক্খসাখাদযো খাদন্তি. হত্থীনং আহারতো গৰযগোকণ্ণমিগাদীনং আহারো সুখুমো. তে কির নিস্সারানি নানারুক্খপণ্ণাদীনি খাদন্তি. তেসম্পি আহারতো গুন্নং আহারো সুখুমো. তে অল্লসুক্খতিণানি খাদন্তি. তেসং আহারতো সসানং আহারো সুখুমো. সসানং আহারতো সকুণানং আহারো সুখুমো. সকুণানং আহারতো পচ্চন্তৰাসীনং আহারো সুখুমো. পচ্চন্তৰাসীনং আহারতো গামভোজকানং আহারো সুখুমো. গামভোজকানং আহারতো রাজরাজমহামত্তানং আহারো সুখুমো. তেসম্পি আহারতো চক্কৰত্তিনো আহারো সুখুমো. চক্কৰত্তিনো আহারতো ভুম্মানং দেৰানং আহারো সুখুমো. ভুম্মানং দেৰানং আহারতো চাতুমহারাজিকানং. এৰং যাৰ পরনিম্মিতৰসৰত্তীনং আহারা ৰিত্থারেতব্বা. তেসং পনাহারো সুখুমোত্ৰেৰ নিট্ঠং পত্তো.
এত্থ চ ওল়ারিকে ৰত্থুস্মিং ওজা পরিত্তা হোতি দুব্বলা, সুখুমে বলৰতী. তথা হি একপত্তপূরম্পি যাগুং পীতো মুহুত্তেনেৰ জিঘচ্ছিতো হোতি যংকিঞ্চিদেৰ খাদিতুকামো, সপ্পিং পন পসতমত্তং পিৰিত্ৰা দিৰসং অভোত্তুকামো হোতি. তত্থ ৰত্থু কম্মজতেজসঙ্খাতং পরিস্সযং ৰিনোদেতি, ন পন সক্কোতি পালেতুং. ওজা পন পালেতি, ন সক্কোতি পরিস্সযং ৰিনোদেতুং. দ্ৰে পন একতো হুত্ৰা পরিস্সযঞ্চেৰ ৰিনোদেন্তি পালেন্তি চাতি.
ফস্সো দুতিযোতি চক্খুসম্ফস্সাদি ছব্বিধোপি ফস্সো এতেসু চতূসু আহারেসু দুতিযো আহারোতি ৰেদিতব্বো. দেসনানযো এৰ চেস, তস্মা ইমিনা নাম কারণেন দুতিযো ততিযো চাতি ইদমেত্থ ন গৰেসিতব্বং. মনোসঞ্চেতনাতি চেতনাৰ ৰুচ্চতি. ৰিঞ্ঞাণন্তি চিত্তং. ইতি ভগৰা ইমস্মিং ঠানে উপাদিণ্ণকঅনুপাদিণ্ণকৰসেন একরাসিং কত্ৰা চত্তারো আহারে দস্সেসি. কবল়ীকারাহারো হি উপাদিণ্ণকোপি অত্থি অনুপাদিণ্ণকোপি, তথা ফস্সাদযো. তত্থ সপ্পাদীহি গিলিতানং মণ্ডূকাদীনং ৰসেন উপাদিণ্ণককবল়ীকারাহারো দট্ঠব্বো. মণ্ডূকাদযো হি সপ্পাদীহি গিলিতা অন্তোকুচ্ছিগতাপি কিঞ্চি কালং জীৰন্তিযেৰ. তে যাৰ উপাদিণ্ণকপক্খে তিট্ঠন্তি, তাৰ আহারত্থং ন সাধেন্তি. ভিজ্জিত্ৰা পন অনুপাদিণ্ণকপক্খে ঠিতা সাধেন্তি. তদাপি উপাদিণ্ণকাহারোতি ৰুচ্চন্তীতি. ইদং পন আচরিযানং ন রুচ্চতীতি অট্ঠকথাযমেৰ পটিক্খিপিত্ৰা ইদং ৰুত্তং – ইমেসং সত্তানং খাদন্তানম্পি অখাদন্তানম্পি ভুঞ্জন্তানম্পি অভুঞ্জন্তানম্পি পটিসন্ধিচিত্তেনেৰ সহজাতা কম্মজা ওজা নাম অত্থি, সা যাৰপি সত্তমা দিৰসা পালেতি, অযমেৰ উপাদিণ্ণককবল়ীকারাহারোতি ৰেদিতব্বো. তেভূমকৰিপাকৰসেন পন উপাদিণ্ণকফস্সাদযো ৰেদিতব্বা, তেভূমককুসলাকুসলকিরিযৰসেন অনুপাদিণ্ণকা. লোকুত্তরা পন রুল়্হীৰসেন কথিতাতি.
এত্থাহ – ‘‘যদি পচ্চযট্ঠো আহারট্ঠো, অথ কস্মা অঞ্ঞেসুপি সত্তানং পচ্চযেসু ৰিজ্জমানেসু ইমেযেৰ চত্তারো ৰুত্তা’’তি? ৰুচ্চতে – অজ্ঝত্তিকসন্ততিযা ৰিসেসপচ্চযত্তা. ৰিসেসপচ্চযো হি কবল়ীকারাহারভক্খানং সত্তানং রূপকাযস্স কবল়ীকারো আহারো, নামকাযে ৰেদনায ফস্সো, ৰিঞ্ঞাণস্স মনোসঞ্চেতনা, নামরূপস্স ৰিঞ্ঞাণং. যথাহ – ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, অযং কাযো আহারট্ঠিতিকো আহারং পটিচ্চ তিট্ঠতি, অনাহারো নো তিট্ঠতি (সং. নি. ৫.১৮৩), তথা ফস্সপচ্চযা ৰেদনা, সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণং, ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপ’’ন্তি (সং. নি. ২.১; ৰিভ. ২২৫).
কো পনেত্থ আহারো কিং আহরতীতি? কবল়ীকারাহারো ওজট্ঠমকরূপানি আহরতি ফস্সাহারো তিস্সো ৰেদনা, মনোসঞ্চেতনাহারো তযো ভৰে, ৰিঞ্ঞাণাহারো পটিসন্ধিনামরূপন্তি.
কথং? কবল়ীকারাহারো তাৰ মুখে ঠপিতমত্তেযেৰ অট্ঠ রূপানি সমুট্ঠাপেতি, দন্তৰিচুণ্ণিতং পন অজ্ঝোহরিযমানং একেকং সিত্থং অট্ঠট্ঠরূপানি সমুট্ঠাপেতিযেৰ. এৰং কবল়ীকারাহারো ওজট্ঠমকরূপানি আহরতি. ফস্সাহারো পন সুখৰেদনীযো ফস্সো উপ্পজ্জমানোযেৰ সুখং ৰেদনং আহরতি, দুক্খৰেদনীযো দুক্খং, অদুক্খমসুখৰেদনীযো অদুক্খমসুখন্তি এৰং সব্বথাপি ফস্সাহারো তিস্সো ৰেদনা আহরতি.
মনোসঞ্চেতনাহারো কামভৰূপগং কম্মং কামভৰং আহরতি, রূপারূপভৰূপগানি তং তং ভৰং. এৰং সব্বথাপি মনোসঞ্চেতনাহারো তযো ভৰে আহরতি. ৰিঞ্ঞাণাহারো পন যে চ পটিসন্ধিক্খণে তংসম্পযুত্তকা তযো খন্ধা, যানি চ তিসন্ততিৰসেন তিংস রূপানি উপ্পজ্জন্তি, সহজাতাদিপচ্চযনযেন তানি আহরতীতি ৰুচ্চতি. এৰং ৰিঞ্ঞাণাহারো পটিসন্ধিনামরূপং আহরতীতি. এত্থ চ ‘‘মনোসঞ্চেতনা তযো ভৰে আহরতী’’তি সাসৰকুসলাকুসলচেতনাৰ ৰুত্তা. ‘‘ৰিঞ্ঞাণং পটিসন্ধিনামরূপং আহরতী’’তি পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণমেৰ ৰুত্তং. অৰিসেসেন পন তংসম্পযুত্ততংসমুট্ঠানধম্মানং আহরণতোপেতে ‘‘আহারা’’তি ৰেদিতব্বা.
এতেসু চতূসু আহারেসু কবল়ীকারাহারো উপত্থম্ভেন্তো আহারকিচ্চং সাধেতি, ফস্সো ফুসন্তোযেৰ মনোসঞ্চেতনা আযূহমানাৰ, ৰিঞ্ঞাণং ৰিজানন্তমেৰ. কথং? কবল়ীকারাহারো হি উপত্থম্ভেন্তোযেৰ কাযট্ঠপনেন সত্তানং ঠিতিযা হোতি. কম্মজনিতোপি হি অযং কাযো কবল়ীকারাহারেন উপত্থদ্ধো দসপি ৰস্সানি ৰস্সসতম্পি যাৰ আযুপরিমাণা তিট্ঠতি. যথা কিং? যথা মাতুযা জনিতোপি দারকো ধাতিযা থঞ্ঞাদীনি পাযেত্ৰা পোসিযমানো চিরং তিট্ঠতি, যথা চ উপত্থম্ভেন উপত্থম্ভিতং গেহং. ৰুত্তম্পি চেতং –
‘‘যথা, মহারাজ, গেহে পপতন্তে অঞ্ঞেন দারুনা উপত্থম্ভিতং সন্তং এৰ তং গেহং ন পততি. এৰমেৰ খো, মহারাজ, অযং কাযো আহারট্ঠিতিকো আহারং পটিচ্চ তিট্ঠতী’’তি.
এৰং কবল়ীকারো আহারো উপত্থম্ভেন্তো আহারকিচ্চং সাধেতি.
এৰং সাধেন্তোপি চ কবল়ীকারো আহারো দ্ৰিন্নং রূপসন্ততীনং পচ্চযো হোতি আহারসমুট্ঠানস্স চ উপাদিণ্ণকস্স চ. কম্মজানং অনুপালকো হুত্ৰা পচ্চযো হোতি, আহারসমুট্ঠানানং জনকো হুত্ৰাতি. ফস্সো পন সুখাদিৰত্থুভূতং আরম্মণং ফুসন্তোযেৰ সুখাদিৰেদনাপৰত্তনেন সত্তানং ঠিতিযা হোতি. মনোসঞ্চেতনা কুসলাকুসলকম্মৰসেন আযূহমানাযেৰ ভৰমূলনিপ্ফাদনতো সত্তানং ঠিতিযা হোতি. ৰিঞ্ঞাণং ৰিজানন্তমেৰ নামরূপপ্পৰত্তনেন সত্তানং ঠিতিযা হোতীতি.
এৰং উপত্থম্ভনাদিৰসেন আহারকিচ্চং সাধযমানেসু পনেতেসু চত্তারি ভযানি দট্ঠব্বানি. সেয্যথিদং – কবল়ীকারাহারে নিকন্তিযেৰ ভযং, ফস্সে উপগমনমেৰ, মনোসঞ্চেতনায আযূহনমেৰ, ৰিঞ্ঞাণে অভিনিপাতোযেৰ ভযন্তি. কিং কারণা? কবল়ীকারাহারে হি নিকন্তিং কত্ৰা সীতাদীনং পুরক্খতা সত্তা আহারত্থায মুদ্দাগণনাদিকম্মানি করোন্তা অনপ্পকং দুক্খং নিগচ্ছন্তি. একচ্চে চ ইমস্মিং সাসনে পব্বজিত্ৰাপি ৰেজ্জকম্মাদিকায অনেসনায আহারং পরিযেসন্তা দিট্ঠেৰ ধম্মে গারয্হা হোন্তি, সম্পরাযেপি, ‘‘তস্স সঙ্ঘাটিপি আদিত্তা সম্পজ্জলিতা’’তিআদিনা লক্খণসংযুত্তে (সং. নি. ২.২১৮) ৰুত্তনযেন সমণপেতা হোন্তি. ইমিনা তাৰ কারণেন কবল়ীকারে আহারে নিকন্তি এৰ ভযন্তি ৰেদিতব্বা.
ফস্সং উপগচ্ছন্তাপি ফস্সস্সাদিনো পরেসং রক্খিতগোপিতেসু দারাদীসু ভণ্ডেসু অপরজ্ঝন্তি, তে সহ ভণ্ডেন ভণ্ডসামিকা গহেত্ৰা খণ্ডাখণ্ডিকং ৰা ছিন্দিত্ৰা সঙ্কারকূটে ছড্ডেন্তি, রঞ্ঞো ৰা নিয্যাদেন্তি. ততো তে রাজা ৰিৰিধা কম্মকারণা কারাপেতি. কাযস্স চ ভেদা দুগ্গতি তেসং পাটিকঙ্খা হোতি. ইতি ফস্সস্সাদমূলকং দিট্ঠধম্মিকম্পি সম্পরাযিকম্পি ভযং সব্বমাগতমেৰ হোতি. ইমিনা কারণেন ফস্সাহারে উপগমনমেৰ ভযন্তি ৰেদিতব্বং.
কুসলাকুসলকম্মাযূহনে পন তম্মূলকং তীসু ভৰেসু ভযং সব্বং আগতমেৰ হোতি. ইমিনা কারণেন মনোসঞ্চেতনাহারে আযূহনমেৰ ভযন্তি ৰেদিতব্বং.
পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণঞ্চ যস্মিং যস্মিং ঠানে অভিনিপততি, তস্মিং তস্মিং ঠানে পটিসন্ধিনামরূপং গহেত্ৰাৰ নিব্বত্ততি. তস্মিঞ্চ নিব্বত্তে সব্বভযানি নিব্বত্তানিযেৰ হোন্তি তম্মূলকত্তাতি ইমিনা কারণেন ৰিঞ্ঞাণাহারে অভিনিপাতোযেৰ ভযন্তি ৰেদিতব্বোতি.
কিংনিদানাতিআদীসু নিদানাদীনি সব্বানেৰ কারণৰেৰচনানি. কারণঞ্হি যস্মা ফলং নিদেতি, ‘‘হন্দ নং গণ্হথা’’তি অপ্পেতি ৰিয, তস্মা নিদানন্তি ৰুচ্চতি. যস্মা তং ততো সমুদেতি জাযতি পভৰতি, তস্মা সমুদযো জাতি পভৰোতি ৰুচ্চতি. অযং পনেত্থ পদত্থো – কিংনিদানং এতেসন্তি কিংনিদানা. কো সমুদযো এতেসন্তি কিংসমুদযা. কা জাতি এতেসন্তি কিংজাতিকা. কো পভৰো এতেসন্তি কিংপভৰা. যস্মা পন তেসং তণ্হা যথাৰুত্তেন অত্থেন নিদানঞ্চেৰ সমুদযো চ জাতি চ পভৰো চ, তস্মা ‘‘তণ্হানিদানা’’তিআদিমাহ. এৰং সব্বপদেসু অত্থো ৰেদিতব্বো.
এত্থ চ ইমে চত্তারো আহারা তণ্হানিদানাতি পটিসন্ধিং আদিং কত্ৰা অত্তভাৰসঙ্খাতানং আহারানং পুরিমতণ্হানং ৰসেন নিদানং ৰেদিতব্বং. কথং? পটিসন্ধিক্খণে তাৰ পরিপুণ্ণাযতনানং সত্তানং সত্তসন্ততিৰসেন, সেসানং ততো ঊনঊনসন্ততিৰসেন উপ্পন্নরূপব্ভন্তরং জাতা ওজা অত্থি, অযং তণ্হানিদানো উপাদিণ্ণককবল়ীকারাহারো. পটিসন্ধিচিত্তসম্পযুত্তা পন ফস্সচেতনা সযঞ্চ চিত্তং ৰিঞ্ঞাণন্তি ইমে তণ্হানিদানা উপাদিণ্ণক-ফস্সমনোসঞ্চেতনা-ৰিঞ্ঞাণাহারাতি এৰং তাৰ পুরিমতণ্হানিদানা পটিসন্ধিকা আহারা. যথা চ পটিসন্ধিকা, এৰং ততো পরং পঠমভৰঙ্গচিত্তক্খণাদিনিব্বত্তাপি ৰেদিতব্বা.
যস্মা পন ভগৰা ন কেৰলং আহারানমেৰ নিদানং জানাতি, আহারনিদানভূতায তণ্হাযপি, তণ্হায নিদানানং ৰেদনাদীনম্পি নিদানং জানাতিযেৰ, তস্মা তণ্হা চাযং, ভিক্খৰে, কিংনিদানাতিআদিনা নযেন ৰট্টং দস্সেত্ৰা ৰিৰট্টং দস্সেসি. ইমস্মিঞ্চ পন ঠানে ভগৰা অতীতাভিমুখং দেসনং কত্ৰা অতীতেন ৰট্টং দস্সেতি. কথং? আহারৰসেন হি অযং অত্তভাৰো গহিতো.
তণ্হাতি ইমস্সত্তভাৰস্স জনকং কম্মং, ৰেদনাফস্সসল়াযতননামরূপৰিঞ্ঞাণানি যস্মিং অত্তভাৰে ঠত্ৰা কম্মং আযূহিতং, তং দস্সেতুং ৰুত্তানি, অৰিজ্জাসঙ্খারা তস্সত্তভাৰস্স জনকং কম্মং. ইতি দ্ৰীসু ঠানেসু অত্তভাৰো, দ্ৰীসু তস্স জনকং কম্মন্তি সঙ্খেপেন কম্মঞ্চেৰ কম্মৰিপাকঞ্চাতি, দ্ৰেপি ধম্মে দস্সেন্তেন অতীতাভিমুখং দেসনং কত্ৰা অতীতেন ৰট্টং দস্সিতং.
তত্রাযং দেসনা অনাগতস্স অদস্সিতত্তা অপরিপুণ্ণাতি ন দট্ঠব্বা. নযতো পন পরিপুণ্ণাত্ৰেৰ দট্ঠব্বা. যথা হি চক্খুমা পুরিসো উদকপিট্ঠে নিপন্নং সুংসুমারং দিস্ৰা তস্স পরভাগং ওলোকেন্তো গীৰং পস্সেয্য, ওরতো পিট্ঠিং, পরিযোসানে নঙ্গুট্ঠমূলং, হেট্ঠা কুচ্ছিং ওলোকেন্তো পন উদকগতং অগ্গনঙ্গুট্ঠঞ্চেৰ চত্তারো চ হত্থপাদে ন পস্সেয্য, সো ন এত্তাৰতা ‘‘অপরিপুণ্ণো সুংসুমারো’’তি গণ্হাতি, নযতো পন পরিপুণ্ণোত্ৰেৰ গণ্হাতি, এৰংসম্পদমিদং ৰেদিতব্বং.
উদকপিট্ঠে নিপন্নসুংসুমারো ৰিয হি তেভূমকৰট্টং. তীরে ঠিতো চক্খুমা পুরিসো ৰিয যোগাৰচরো. তেন পুরিসেন উদকপিট্ঠে সুংসুমারস্স দিট্ঠকালো ৰিয যোগিনা আহারৰসেন ইমস্সত্তভাৰস্স দিট্ঠকালো. পরতো গীৰায দিট্ঠকালো ৰিয ইমস্সত্তভাৰস্স জনিকায তণ্হায দিট্ঠকালো. পিট্ঠিযা দিট্ঠকালো ৰিয যস্মিং অত্তভাৰে তণ্হাসঙ্খাতং কম্মং কতং, ৰেদনাদিৰসেন তস্স দিট্ঠকালো. নঙ্গুট্ঠমূলস্স দিট্ঠকালো ৰিয তস্সত্তভাৰস্স জনকানং অৰিজ্জাসঙ্খারানং দিট্ঠকালো. হেট্ঠা কুচ্ছিং ওলোকেন্তস্স পন অগ্গনঙ্গুট্ঠঞ্চেৰ চত্তারো চ হত্থপাদে অদিস্ৰাপি ‘‘অপরিপুণ্ণো সুংসুমারো’’তি অগহেত্ৰা নযতো পরিপুণ্ণোত্ৰেৰ গহণং ৰিয যত্থ যত্থ পচ্চযৰট্টং পাল়িযং ন আগতং, তত্থ তত্থ ‘‘দেসনা অপরিপুণ্ণা’’তি অগহেত্ৰা নযতো পরিপুণ্ণাত্ৰেৰ গহণং ৰেদিতব্বং. তত্থ চ আহারতণ্হানং অন্তরে একো সন্ধি, তণ্হাৰেদনানং অন্তরে একো, ৰিঞ্ঞাণসঙ্খারানং অন্তরে একোতি এৰং তিসন্ধিচতুসঙ্খেপমেৰ ৰট্টং দস্সিতন্তি. পঠমং.
২. মোল়িযফগ্গুনসুত্তৰণ্ণনা
১২. দুতিযে সম্ভৰেসীনং ৰা অনুগ্গহাযাতি ইমস্মিংযেৰ ঠানে ভগৰা দেসনং নিট্ঠাপেসি. কস্মা? দিট্ঠিগতিকস্স নিসিন্নত্তা. তস্সঞ্হি পরিসতি মোল়িযফগ্গুনো নাম ভিক্খু দিট্ঠিগতিকো নিসিন্নো. অথ সত্থা চিন্তেসি – ‘‘অযং উট্ঠহিত্ৰা মং পঞ্হং পুচ্ছিস্সতি, অথস্সাহং ৰিস্সজ্জেস্সামী’’তি পুচ্ছায ওকাসদানত্থং দেসনং নিট্ঠাপেসি. মোল়িযফগ্গুনোতি মোল়ীতি চূল়া ৰুচ্চতি. যথাহ –
‘‘ছেত্ৰান মোল়িং ৰরগন্ধৰাসিতং
ৰেহাযসং উক্খিপি সক্যপুঙ্গৰো;
রতনচঙ্কোটৰরেন ৰাসৰো,
সহস্সনেত্তো সিরসা পটিগ্গহী’’তি.
সা তস্স গিহিকালে মহন্তা অহোসি. তেনস্স ‘‘মোল়িযফগ্গুনো’’তি সঙ্খা উদপাদি. পব্বজিতম্পি নং তেনেৰ নামেন সঞ্জানন্তি. এতদৰোচাতি দেসনানুসন্ধিং ঘটেন্তো এতং ‘‘কো নু খো, ভন্তে, ৰিঞ্ঞাণাহারং আহারেতী’’তি ৰচনং অৰোচ. তস্সত্থো – ভন্তে, কো নাম সো, যো এতং ৰিঞ্ঞাণাহারং খাদতি ৰা ভুঞ্জতি ৰাতি?
কস্মা পনাযং ইতরে তযো আহারে অপুচ্ছিত্ৰা ইমমেৰ পুচ্ছতীতি? জানামীতি লদ্ধিযা. সো হি মহন্তে পিণ্ডে কত্ৰাৰ কবল়ীকারাহারং ভুঞ্জন্তে পস্সতি, তেনস্স তং জানামীতি লদ্ধি. তিত্তিরৰট্টকমোরকুক্কুটাদযো পন মাতুসম্ফস্সেন যাপেন্তে দিস্ৰা ‘‘এতে ফস্সাহারেন যাপেন্তী’’তি তস্স লদ্ধি. কচ্ছপা পন অত্তনো উতুসমযে মহাসমুদ্দতো নিক্খমিত্ৰা সমুদ্দতীরে ৰালিকন্তরে অণ্ডানি ঠপেত্ৰা ৰালিকায পটিচ্ছাদেত্ৰা মহাসমুদ্দমেৰ ওতরন্তি. তানি মাতুঅনুস্সরণৰসেন ন পূতীনি হোন্তি. তানি মনোসঞ্চেতনাহারেন যাপেন্তীতি তস্স লদ্ধি. কিঞ্চাপি থেরস্স অযং লদ্ধি, ন পন এতায লদ্ধিযা ইমং পঞ্হং পুচ্ছতি. দিট্ঠিগতিকো হি উম্মত্তকসদিসো. যথা উম্মত্তকো পচ্ছিং গহেত্ৰা অন্তরৰীথিং ওতিণ্ণো গোমযম্পি পাসাণম্পি গূথম্পি খজ্জখণ্ডম্পি তং তং মনাপম্পি অমনাপম্পি গহেত্ৰা পচ্ছিযং পক্খিপতি. এৰমেৰ দিট্ঠিগতিকো যুত্তম্পি অযুত্তম্পি পুচ্ছতি. সো ‘‘কস্মা ইমং পুচ্ছসী’’তি ন নিগ্গহেতব্বো, পুচ্ছিতপুচ্ছিতট্ঠানে পন গহণমেৰ নিসেধেতব্বং. তেনেৰ নং ভগৰা ‘‘কস্মা এৰং পুচ্ছসী’’তি অৰত্ৰা গহিতগাহমেৰ তস্স মোচেতুং নো কল্লো পঞ্হোতিআদিমাহ.
তত্থ নো কল্লোতি অযুত্তো. আহারেতীতি অহং ন ৰদামীতি অহং কোচি সত্তো ৰা পুগ্গলো ৰা আহারেতীতি ন ৰদামি. আহারেতীতি চাহং ৰদেয্যন্তি যদি অহং আহারেতীতি ৰদেয্যং. তত্রস্স কল্লো পঞ্হোতি তস্মিং মযা এৰং ৰুত্তে অযং পঞ্হো যুত্তো ভৰেয্য. কিস্স নু খো, ভন্তে, ৰিঞ্ঞাণাহারোতি, ভন্তে, অযং ৰিঞ্ঞাণাহারো কতমস্স ধম্মস্স পচ্চযোতি অত্থো. তত্র কল্লং ৰেয্যাকরণন্তি তস্মিং এৰং পুচ্ছিতে পঞ্হে ইমং ৰেয্যাকরণং যুত্তং ‘‘ৰিঞ্ঞাণাহারো আযতিং পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তিযা পচ্চযো’’তি. এত্থ চ ৰিঞ্ঞাণাহারোতি পটিসন্ধিচিত্তং. আযতিং পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তীতি তেনেৰ ৰিঞ্ঞাণেন সহুপ্পন্ননামরূপং. তস্মিং ভূতে সতি সল়াযতনন্তি তস্মিং পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তিসঙ্খাতে নামরূপে জাতে সতি সল়াযতনং হোতীতি অত্থো.
সল়াযতনপচ্চযা ফস্সোতি ইধাপি ভগৰা উত্তরি পঞ্হস্স ওকাসং দেন্তো দেসনং নিট্ঠাপেসি. দিট্ঠিগতিকো হি নৰপুচ্ছং উপ্পাদেতুং ন সক্কোতি, নিদ্দিট্ঠং নিদ্দিট্ঠংযেৰ পন গণ্হিত্ৰা পুচ্ছতি, তেনস্স ভগৰা ওকাসং অদাসি. অত্থো পনস্স সব্বপদেসু ৰুত্তনযেনেৰ গহেতব্বো. ‘‘কো নু খো, ভন্তে, ভৰতী’’তি কস্মা ন পুচ্ছতি? দিট্ঠিগতিকস্স হি সত্তো নাম ভূতো নিব্বত্তোযেৰাতি লদ্ধি, তস্মা অত্তনো লদ্ধিৰিরুদ্ধং ইদন্তি ন পুচ্ছতি. অপিচ ইদপ্পচ্চযা ইদং ইদপ্পচ্চযা ইদন্তি বহূসু ঠানেসু কথিতত্তা সঞ্ঞত্তিং উপগতো, তেনাপি ন পুচ্ছতি. সত্থাপি ‘‘ইমস্স বহুং পুচ্ছন্তস্সাপি তিত্তি নত্থি, তুচ্ছপুচ্ছমেৰ পুচ্ছতী’’তি ইতো পট্ঠায দেসনং একাবদ্ধং কত্ৰা দেসেসি. ছন্নং ত্ৰেৰাতি যতো পট্ঠায দেসনারুল়্হং, তমেৰ গহেত্ৰা দেসনং ৰিৰট্টেন্তো এৰমাহ. ইমস্মিং পন সুত্তে ৰিঞ্ঞাণনামরূপানং অন্তরে একো সন্ধি, ৰেদনাতণ্হানং অন্তরে একো, ভৰজাতীনং অন্তরে একোতি. দুতিযং.
৩. সমণব্রাহ্মণসুত্তৰণ্ণনা
১৩. ততিযে সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰাতি সচ্চানি পটিৰিজ্ঝিতুং অসমত্থা বাহিরকসমণব্রাহ্মণা. জরামরণং নপ্পজানন্তীতিআদীসু জরামরণং ন জানন্তি দুক্খসচ্চৰসেন, জরামরণসমুদযং ন জানন্তি সহ তণ্হায জাতি জরামরণস্স সমুদযোতি সমুদযসচ্চৰসেন, জরামরণনিরোধং ন জানন্তি নিরোধসচ্চৰসেন, পটিপদং ন জানন্তি মগ্গসচ্চৰসেন. জাতিং ন জানন্তি দুক্খসচ্চৰসেন, জাতিসমুদযং ন জানন্তি সহ তণ্হায ভৰো জাতিসমুদযোতি সমুদযসচ্চৰসেন. এৰং সহ তণ্হায সমুদযং যোজেত্ৰা সব্বপদেসু চতুসচ্চৰসেন অত্থো ৰেদিতব্বো. সামঞ্ঞত্থং ৰা ব্রহ্মঞ্ঞত্থং ৰাতি এত্থ অরিযমগ্গো সামঞ্ঞঞ্চেৰ ব্রহ্মঞ্ঞঞ্চ. উভযত্থাপি পন অত্থো নাম অরিযফলং ৰেদিতব্বং. ইতি ভগৰা ইমস্মিং সুত্তে একাদসসু ঠানেসু চত্তারি সচ্চানি কথেসীতি. ততিযং.
৪. দুতিযসমণব্রাহ্মণসুত্তৰণ্ণনা
১৪. চতুত্থে ইমে ধম্মে কতমে ধম্মেতি এত্তকং পপঞ্চং কত্ৰা কথিতং, দেসনং পটিৰিজ্ঝিতুং সমত্থানং পুগ্গলানং অজ্ঝাসযেন ইমে ধম্মে নপ্পজানন্তীতিআদি ৰুত্তং. সেসং পুরিমসদিসমেৰ. চতুত্থং.
৫. কচ্চানগোত্তসুত্তৰণ্ণনা
১৫. পঞ্চমে সম্মাদিট্ঠি সম্মাদিট্ঠীতি যং পণ্ডিতা দেৰমনুস্সা তেসু তেসু ঠানেসু সম্মাদস্সনং ৰদন্তি, সব্বম্পি তং দ্ৰীহি পদেহি সঙ্খিপিত্ৰা পুচ্ছতি. দ্ৰযনিস্সিতোতি দ্ৰে কোট্ঠাসে নিস্সিতো. যেভুয্যেনাতি ইমিনা ঠপেত্ৰা অরিযপুগ্গলে সেসমহাজনং দস্সেতি. অত্থিতন্তি সস্সতং. নত্থিতন্তি উচ্ছেদং. লোকসমুদযন্তি লোকো নাম সঙ্খারলোকো, তস্স নিব্বত্তি. সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতোতি সম্মাপঞ্ঞা নাম সৰিপস্সনা মগ্গপঞ্ঞা, তায পস্সন্তস্সাতি অত্থো. যা লোকে নত্থিতাতি সঙ্খারলোকে নিব্বত্তেসু ধম্মেসু পঞ্ঞাযন্তেস্ৰেৰ যা নত্থীতি উচ্ছেদদিট্ঠি উপ্পজ্জেয্য, সা ন হোতীতি অত্থো. লোকনিরোধন্তি সঙ্খারানং ভঙ্গং. যা লোকে অত্থিতাতি সঙ্খারলোকে ভিজ্জমানেসু ধম্মেসু পঞ্ঞাযন্তেস্ৰেৰ যা অত্থীতি সস্সতদিট্ঠি উপ্পজ্জেয্য, সা ন হোতীতি অত্থো.
অপিচ লোকসমুদযন্তি অনুলোমপচ্চযাকারং. লোকনিরোধন্তি পটিলোমপচ্চযাকারং. লোকনিস্সযে পস্সন্তস্সাপি হি পচ্চযানং অনুচ্ছেদেন পচ্চযুপ্পন্নস্স অনুচ্ছেদং পস্সতো যা নত্থীতি উচ্ছেদদিট্ঠি উপ্পজ্জেয্য, সা ন হোতি. পচ্চযনিরোধং পস্সন্তস্সাপি পচ্চযনিরোধেন পচ্চযুপ্পন্ননিরোধং পস্সতো যা অত্থীতি সস্সতদিট্ঠি উপ্পজ্জেয্য, সা ন হোতীতি অযম্পেত্থ অত্থো.
উপযুপাদানাভিনিৰেসৰিনিবন্ধোতি উপযেহি চ উপাদানেহি চ অভিনিৰেসেহি চ ৰিনিবন্ধো. তত্থ উপযাতি দ্ৰে উপযা তণ্হুপযো চ দিট্ঠুপযো চ. উপাদানাদীসুপি এসেৰ নযো. তণ্হাদিট্ঠিযো হি যস্মা অহং মমন্তিআদীহি আকারেহি তেভূমকধম্মে উপেন্তি উপগচ্ছন্তি, তস্মা উপযাতি ৰুচ্চন্তি. যস্মা পন তে ধম্মে উপাদিযন্তি চেৰ অভিনিৰিসন্তি চ, তস্মা উপাদানাতি চ অভিনিৰেসাতি চ ৰুচ্চন্তি. তাহি চাযং লোকো ৰিনিবন্ধো. তেনাহ ‘‘উপযুপাদানাভিনিৰেসৰিনিবন্ধো’’তি.
তঞ্চাযন্তি তঞ্চ উপযুপাদানং অযং অরিযসাৰকো. চেতসো অধিট্ঠানন্তি চিত্তস্স পতিট্ঠানভূতং. অভিনিৰেসানুসযন্তি অভিনিৰেসভূতঞ্চ অনুসযভূতঞ্চ. তণ্হাদিট্ঠীসু হি অকুসলচিত্তং পতিট্ঠাতি, তা চ তস্মিং অভিনিৰিসন্তি চেৰ অনুসেন্তি চ, তস্মা তদুভযং চেতসো অধিট্ঠানং অভিনিৰেসানুসযন্তি চ আহ. ন উপেতীতি ন উপগচ্ছতি. ন উপাদিযতীতি ন গণ্হাতি. নাধিট্ঠাতীতি ন অধিট্ঠাতি, কিন্তি? অত্তা মেতি. দুক্খমেৰাতি পঞ্চুপাদানক্খন্ধমত্তমেৰ. ন কঙ্খতীতি ‘‘দুক্খমেৰ উপ্পজ্জতি, দুক্খং নিরুজ্ঝতি, ন অঞ্ঞো এত্থ সত্তো নাম অত্থী’’তি কঙ্খং ন করোতি. ন ৰিচিকিচ্ছতীতি ন ৰিচিকিচ্ছং উপ্পাদেতি.
অপরপ্পচ্চযাতি ন পরপ্পচ্চযেন, অঞ্ঞস্স অপত্তিযাযেত্ৰা অত্তপচ্চক্খঞাণমেৰস্স এত্থ হোতীতি. এত্তাৰতা খো, কচ্চান, সম্মাদিট্ঠি হোতীতি এৰং সত্তসঞ্ঞায পহীনত্তা এত্তকেন সম্মাদস্সনং নাম হোতীতি মিস্সকসম্মাদিট্ঠিং আহ. অযমেকো অন্তোতি এস একো নিকূটন্তো লামকন্তো পঠমকং সস্সতং. অযং দুতিযোতি এস দুতিযো সব্বং নত্থীতি উপ্পজ্জনকদিট্ঠিসঙ্খাতো নিকূটন্তো লামকন্তো দুতিযকো উচ্ছেদোতি অত্থো. সেসমেত্থ উত্তানমেৰাতি. পঞ্চমং.
৬. ধম্মকথিকসুত্তৰণ্ণনা
১৬. ছট্ঠে নিব্বিদাযাতি নিব্বিন্দনত্থায. ৰিরাগাযাতি ৰিরজ্জনত্থায. নিরোধাযাতি নিরুজ্ঝনত্থায. পটিপন্নো হোতীতি এত্থ সীলতো পট্ঠায যাৰ অরহত্তমগ্গা পটিপন্নোতি ৰেদিতব্বো. ধম্মানুধম্মপ্পটিপন্নোতি লোকুত্তরস্স নিব্বানধম্মস্স অনুধম্মভূতং পটিপদং পটিপন্নো. অনুধম্মভূতন্তি অনুরূপসভাৰভূতং. নিব্বিদা ৰিরাগা নিরোধাতি নিব্বিদায চেৰ ৰিরাগেন চ নিরোধেন চ. অনুপাদা ৰিমুত্তোতি চতূহি উপাদানেহি কিঞ্চি ধম্মং অনুপাদিযিত্ৰা ৰিমুত্তো. দিট্ঠধম্মনিব্বানপ্পত্তোতি দিট্ঠেৰ ধম্মে নিব্বানপ্পত্তো. অলং ৰচনাযাতি, এৰং ৰত্তব্বতং অরহতি, যুত্তো অনুচ্ছৰিকোতি অত্থো. এৰমেত্থ একেন নযেন ধম্মকথিকস্স পুচ্ছা কথিতা, দ্ৰীহি তং ৰিসেসেত্ৰা সেক্খাসেক্খভূমিযো নিদ্দিট্ঠাতি. ছট্ঠং.
৭. অচেলকস্সপসুত্তৰণ্ণনা
১৭. সত্তমে অচেলো কস্সপোতি লিঙ্গেন অচেলো নিচ্চেলো, নামেন কস্সপো. দূরতোৰাতি মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন পরিৰুতং আগচ্ছন্তং দূরতো এৰ অদ্দস. কিঞ্চিদেৰ দেসন্তি কিঞ্চিদেৰ কারণং. ওকাসন্তি পঞ্হব্যাকরণস্স খণং কালং. অন্তরঘরন্তি ‘‘ন পল্লত্থিকায অন্তরঘরে নিসীদিস্সামী’’তি এত্থ অন্তোনিৰেসনং অন্তরঘরং. ‘‘ওক্খিত্তচক্খু অন্তরঘরে গমিস্সামী’’তি এত্থ ইন্দখীলতো পট্ঠায অন্তোগামো. ইধাপি অযমেৰ অধিপ্পেতো. যদাকঙ্খসীতি যং ইচ্ছসি.
কস্মা পন ভগৰা কথেতুকামো যাৰততিযং পটিক্খিপীতি? গারৰজননত্থং. দিট্ঠিগতিকা হি খিপ্পং কথিযমানে গারৰং ন করোন্তি, ‘‘সমণং গোতমং উপসঙ্কমিতুম্পি পুচ্ছিতুম্পি সুকরং, পুচ্ছিতমত্তেযেৰ কথেতী’’তি ৰচনম্পি ন সদ্দহন্তি. দ্ৰে তযো ৰারে পটিক্খিত্তে পন গারৰং করোন্তি, ‘‘সমণং গোতমং উপসঙ্কমিতুম্পি পঞ্হং পুচ্ছিতুম্পি দুক্কর’’ন্তি যাৰততিযং যাচিতে কথিযমানং সুস্সূসন্তি সদ্দহন্তি. ইতি ভগৰা ‘‘অযং সুস্সূসিস্সতি সদ্দহিস্সতী’’তি যাৰততিযং যাচাপেত্ৰা কথেসি. অপিচ যথা ভিসক্কো তেলং ৰা ফাণিতং ৰা পচন্তো মুদুপাকখরপাকানং পাককালং আগমযমানো পাককালং অনতিক্কমিত্ৰাৰ ওতারেতি. এৰং ভগৰা সত্তানং ঞাণপরিপাকং আগমযমানো ‘‘এত্তকেন কালেন ইমস্স ঞাণং পরিপাকং গমিস্সতী’’তি ঞত্ৰাৰ যাৰততিযং যাচাপেসি.
মা হেৰং, কস্সপাতি, কস্সপ, মা এৰং ভণি. সযংকতং দুক্খন্তি হি ৰত্তুং ন ৰট্টতি, অত্তা নাম কোচি দুক্খস্স কারকো নত্থীতি দীপেতি. পরতোপি এসেৰ নযো. অধিচ্চসমুপ্পন্নন্তি অকারণেন যদিচ্ছায উপ্পন্নং. ইতি পুট্ঠো সমানোতি কস্মা এৰমাহ? এৰং কিরস্স অহোসি – ‘‘অযং ‘সযংকতং দুক্খ’ন্তিআদিনা পুট্ঠো ‘মা হেৰ’ন্তি ৰদতি, ‘নত্থী’তি পুট্ঠো ‘অত্থী’তি ৰদতি. ‘ভৰং গোতমো দুক্খং ন জানাতি ন পস্সতী’তি পুট্ঠো ‘জানামি খ্ৰাহ’ন্তি ৰদতি. কিঞ্চি নু খো মযা ৰিরজ্ঝিত্ৰা পুচ্ছিতো’’তি মূলতো পট্ঠায অত্তনো পুচ্ছমেৰ সোধেন্তো এৰমাহ. আচিক্খতু চ মে, ভন্তে, ভগৰাতি ইধ সত্থরি সঞ্জাতগারৰো ‘‘ভৰ’’ন্তি অৰত্ৰা ‘‘ভগৰা’’তি ৰদতি.
সো করোতীতিআদি, ‘‘সযংকতং দুক্খ’’ন্তি লদ্ধিযা পটিসেধনত্থং ৰুত্তং. এত্থ চ সতোতি ইদং ভুম্মত্থে সামিৰচনং, তস্মা এৰমত্থো দট্ঠব্বো – সো করোতি সো পটিসংৰেদযতীতি খো, কস্সপ, আদিম্হিযেৰ এৰং সতি পচ্ছা সযংকতং দুক্খন্তি অযং লদ্ধি হোতি. এত্থ চ দুক্খন্তি ৰট্টদুক্খং অধিপ্পেতং. ইতি ৰদন্তি এতস্স পুরিমেন আদিসদ্দেন অনন্তরেন চ সস্সতসদ্দেন সম্বন্ধো হোতি. ‘‘দীপেতি গণ্হাতী’’তি অযং পনেত্থ পাঠসেসো. ইদঞ্হি ৰুত্তং হোতি – ইতি এৰং ৰদন্তো আদিতোৰ সস্সতং দীপেতি, সস্সতং গণ্হাতি. কস্মা? তস্স হি তং দস্সনং এতং পরেতি, কারকঞ্চ ৰেদকঞ্চ একমেৰ গণ্হন্তং এতং সস্সতং উপগচ্ছতীতি অত্থো.
অঞ্ঞো করোতীতিআদি পন ‘‘পরংকতং দুক্খ’’ন্তি লদ্ধিযা পটিসেধনত্থং ৰুত্তং. ‘‘আদিতো সতো’’তি ইদং পন ইধাপি আহরিতব্বং. অযঞ্হেত্থ অত্থো – অঞ্ঞো করোতি অঞ্ঞো পটিসংৰেদিযতীতি খো পন, কস্সপ, আদিম্হিযেৰ এৰং সতি, পচ্ছা ‘‘কারকো ইধেৰ উচ্ছিজ্জতি, তেন কতং অঞ্ঞো পটিসংৰেদিযতী’’তি এৰং উপ্পন্নায উচ্ছেদদিট্ঠিযা সদ্ধিং সম্পযুত্তায ৰেদনায অভিতুন্নস্স ৰিদ্ধস্স সতো ‘‘পরংকতং দুক্খ’’ন্তি অযং লদ্ধি হোতীতি. ইতি ৰদন্তিআদি ৰুত্তনযেনেৰ যোজেতব্বং. তত্রাযং যোজনা – এৰঞ্চ ৰদন্তো আদিতোৰ উচ্ছেদং দীপেতি, উচ্ছেদং গণ্হাতি. কস্মা? তস্স হি তং দস্সনং এতং পরেতি, এতং উচ্ছেদং উপগচ্ছতীতি অত্থো.
এতে তেতি যে সস্সতুচ্ছেদসঙ্খাতে উভো অন্তে (অনুপগম্ম তথাগতো ধম্মং দেসেতি, এতে তে, কস্সপ, উভো অন্তে) অনুপগম্ম পহায অনল্লীযিত্ৰা মজ্ঝেন তথাগতো ধম্মং দেসেতি, মজ্ঝিমায পটিপদায ঠিতো দেসেতীতি অত্থো. কতরং ধম্মন্তি চে? যদিদং অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারাতি. এত্থ হি কারণতো ফলং, কারণনিরোধেন চস্স নিরোধো দীপিতো, ন কোচি কারকো ৰা ৰেদকো ৰা নিদ্দিট্ঠো. এত্তাৰতা সেসপঞ্হা পটিসেধিতা হোন্তি. উভো অন্তে অনুপগম্মাতি ইমিনা হি ততিযপঞ্হো পটিক্খিত্তো. অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারাতি ইমিনা অধিচ্চসমুপ্পন্নতা চেৰ অজাননঞ্চ পটিক্খিত্তন্তি ৰেদিতব্বং.
লভেয্যন্তি ইদং সো ভগৰতো সন্তিকে ভিক্খুভাৰং পত্থযমানো আহ. অথ ভগৰা যোনেন খন্ধকে তিত্থিযপরিৰাসো (মহাৰ. ৮৬) পঞ্ঞত্তো, যং অঞ্ঞতিত্থিযপুব্বো সামণেরভূমিযং ঠিতো ‘‘অহং, ভন্তে, ইত্থন্নামো অঞ্ঞতিত্থিযপুব্বো ইমস্মিং ধম্মৰিনযে আকঙ্খামি উপসম্পদং. স্ৰাহং, ভন্তে, সঙ্ঘং চত্তারো মাসে পরিৰাসং যাচামী’’তিআদিনা নযেন সমাদিযিত্ৰা পরিৰসতি, তং সন্ধায যো খো, কস্সপ, অঞ্ঞতিত্থিযপুব্বোতিআদিমাহ. তত্থ পব্বজ্জন্তি ৰচনসিলিট্ঠতাৰসেন ৰুত্তং. অপরিৰসিত্ৰাযেৰ হি পব্বজ্জং লভতি. উপসম্পদত্থিকেন পন নাতিকালেন গামপ্পৰেসনাদীনি অট্ঠ ৰত্তানি পূরেন্তেন পরিৰসিতব্বং. আরদ্ধচিত্তাতি অট্ঠৰত্তপূরণেন তুট্ঠচিত্তা. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারতো পনেস তিত্থিযপরিৰাসো সমন্তপাসাদিকায ৰিনযট্ঠকথায পব্বজ্জক্খন্ধকৰণ্ণনাযং (মহাৰ. অট্ঠ. ৮৬) ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো.
অপিচ মযাতি অযমেত্থ পাঠো, অঞ্ঞত্থ পন ‘‘অপিচ মেত্থা’’তি. পুগ্গলৰেমত্ততা ৰিদিতাতি পুগ্গলনানত্তং ৰিদিতং. ‘‘অযং পুগ্গলো পরিৰাসারহো, অযং ন পরিৰাসারহো’’তি ইদং ময্হং পাকটন্তি দস্সেতি. ততো কস্সপো চিন্তেসি – ‘‘অহো অচ্ছরিযং বুদ্ধসাসনং, যত্থ এৰং ঘংসিত্ৰা কোট্টেত্ৰা যুত্তমেৰ গণ্হন্তি, অযুত্তং ছড্ডেন্তী’’তি. ততো সুট্ঠুতরং পব্বজ্জায সঞ্জাতুস্সাহো সচে, ভন্তেতিআদিমাহ. অথ ভগৰা তস্স তিব্বচ্ছন্দতং ৰিদিত্ৰা ‘‘ন কস্সপো পরিৰাসং অরহতী’’তি অঞ্ঞতরং ভিক্খুং আমন্তেসি – ‘‘গচ্ছ, ভিক্খু, কস্সপং নহাপেত্ৰা পব্বাজেত্ৰা আনেহী’’তি. সো তথা কত্ৰা তং পব্বাজেত্ৰা ভগৰতো সন্তিকং অগমাসি. ভগৰা গণে নিসীদিত্ৰা উপসম্পাদেসি. তেন ৰুত্তং অলত্থ খো অচেলো কস্সপো ভগৰতো সন্তিকে পব্বজ্জং, অলত্থ উপসম্পদন্তি. অচিরূপসম্পন্নোতিআদি সেসং ব্রাহ্মণসংযুত্তে (সং. নি. ১.১৮৭) ৰুত্তমেৰাতি. সত্তমং.
৮. তিম্বরুকসুত্তৰণ্ণনা
১৮. অট্ঠমে সা ৰেদনাতিআদি ‘‘সযংকতং সুখদুক্খ’’ন্তি লদ্ধিযা নিসেধনত্থং ৰুত্তং. এত্থাপি সতোতি ভুম্মত্থেযেৰ সামিৰচনং. তত্রাযং অত্থদীপনা – ‘‘সা ৰেদনা, সো ৰেদিযতী’’তি খো, তিম্বরুক, আদিম্হিযেৰ এৰং সতি ‘‘সযংকতং সুখদুক্খ’’ন্তি অযং লদ্ধি হোতি. এৰঞ্হি সতি ৰেদনায এৰ ৰেদনা কতা হোতি. এৰঞ্চ ৰদন্তো ইমিস্সা ৰেদনায পুব্বেপি অত্থিতং অনুজানাতি, সস্সতং দীপেতি সস্সতং গণ্হাতি. কস্মা? তস্স হি তং দস্সনং এতং পরেতি, এতং সস্সতং উপগচ্ছতীতি অত্থো. পুরিমঞ্হি অত্থং সন্ধাযেৰেতং ভগৰতা ৰুত্তং ভৰিস্সতি, তস্মা অট্ঠকথাযং তং যোজেত্ৰাৰস্স অত্থো দীপিতো. এৰম্পাহং ন ৰদামীতি অহং ‘‘সা ৰেদনা, সো ৰেদিযতী’’তি এৰম্পি ন ৰদামি. ‘‘সযংকতং সুখদুক্খ’’ন্তি এৰম্পি ন ৰদামীতি অত্থো.
অঞ্ঞা ৰেদনাতিআদি ‘‘পরংকতং সুখদুক্খ’’ন্তি লদ্ধিযা পটিসেধনত্থং ৰুত্তং. ইধাপি অযং অত্থযোজনা –‘‘অঞ্ঞা ৰেদনা অঞ্ঞো ৰেদিযতী’’তি খো, তিম্বরুক, আদিম্হিযেৰ এৰং সতি পচ্ছা যা পুরিমপক্খে কারকৰেদনা, সা উচ্ছিন্না. তায পন কতং অঞ্ঞো ৰেদিযতীতি এৰং উপ্পন্নায উচ্ছেদদিট্ঠিযা সদ্ধিং সম্পযুত্তায ৰেদনায অভিতুন্নস্স সতো ‘‘পরংকতং সুখদুক্খ’’ন্তি অযং লদ্ধি হোতি. এৰঞ্চ ৰদন্তো কারকো উচ্ছিন্নো, অঞ্ঞেন পটিসন্ধি গহিতাতি উচ্ছেদং দীপেতি, উচ্ছেদং গণ্হাতি. কস্মা? তস্স হি তং দস্সনং এতং পরেতি, এতং উচ্ছেদং উপগচ্ছতীতি অত্থো. ইধাপি হি ইমানি পদানি অট্ঠকথাযং আহরিত্ৰা যোজিতানেৰ. ইমস্মিং সুত্তে ৰেদনাসুখদুক্খং কথিতং. তঞ্চ খো ৰিপাকসুখদুক্খমেৰ ৰট্টতীতি ৰুত্তং. অট্ঠমং.
৯. বালপণ্ডিতসুত্তৰণ্ণনা
১৯. নৰমে অৰিজ্জানীৰরণস্সাতি অৰিজ্জায নিৰারিতস্স. এৰমযং কাযো সমুদাগতোতি এৰং অৰিজ্জায নিৰারিতত্তা তণ্হায চ সম্পযুত্তত্তাযেৰ অযং কাযো নিব্বত্তো. অযঞ্চেৰ কাযোতি অযঞ্চস্স অত্তনো সৰিঞ্ঞাণকো কাযো. বহিদ্ধা চ নামরূপন্তি বহিদ্ধা চ পরেসং সৰিঞ্ঞাণকো কাযো. অত্তনো চ পরস্স চ পঞ্চহি খন্ধেহি ছহি আযতনেহি চাপি অযং অত্থো দীপেতব্বোৰ. ইত্থেতং দ্ৰযন্তি এৰমেতং দ্ৰযং. দ্ৰযং পটিচ্চ ফস্সোতি অঞ্ঞত্থ চক্খুরূপাদীনি দ্ৰযানি পটিচ্চ চক্খুসম্ফস্সাদযো ৰুত্তা, ইধ পন অজ্ঝত্তিকবাহিরানি আযতনানি. মহাদ্ৰযং নাম কিরেতং. সল়েৰাযতনানীতি সল়েৰ ফস্সাযতনানি ফস্সকারণানি. যেহি ফুট্ঠোতি যেহি কারণভূতেহি আযতনেহি উপ্পন্নেন ফস্সেন ফুট্ঠো. অঞ্ঞতরেনাতি এত্থ পরিপুণ্ণৰসেন অঞ্ঞতরতা ৰেদিতব্বা. তত্রাতি তস্মিং বালপণ্ডিতানং কাযনিব্বত্তনাদিম্হি. কো অধিপ্পযাসোতি কো অধিকপযোগো.
ভগৰংমূলকাতি ভগৰা মূলং এতেসন্তি ভগৰংমূলকা. ইদং ৰুত্তং হোতি – ইমে, ভন্তে, অম্হাকং ধম্মা পুব্বে কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধেন উপ্পাদিতা, তস্মিং পরিনিব্বুতে একং বুদ্ধন্তরং অঞ্ঞো সমণো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা ইমে ধম্মে উপ্পাদেতুং সমত্থো নাম নাহোসি, ভগৰতা পন নো ইমে ধম্মা উপ্পাদিতা. ভগৰন্তঞ্হি নিস্সায মযং ইমে ধম্মে আজানাম পটিৰিজ্ঝামাতি এৰং ভগৰংমূলকা নো, ভন্তে, ধম্মাতি. ভগৰংনেত্তিকাতি ভগৰা হি ধম্মানং নেতা ৰিনেতা অনুনেতা, যথাসভাৰতো পাটিযেক্কং পাটিযেক্কং নামং গহেত্ৰা দস্সেতাতি ধম্মা ভগৰংনেত্তিকা নাম হোন্তি. ভগৰংপটিসরণাতি চতুভূমকধম্মা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স আপাথং আগচ্ছমানা ভগৰতি পটিসরন্তি নামাতি ভগৰংপটিসরণা. পটিসরন্তীতি সমোসরন্তি. অপিচ মহাবোধিমণ্ডে নিসিন্নস্স ভগৰতো পটিৰেধৰসেন ফস্সো আগচ্ছতি ‘‘অহং ভগৰা কিন্নামো’’তি? ত্ৰং ফুসনট্ঠেন ফস্সো নাম. ৰেদনা, সঞ্ঞা, সঙ্খারা, ৰিঞ্ঞাণং আগচ্ছতি ‘‘অহং ভগৰা কিন্নাম’’ন্তি, ত্ৰং ৰিজাননট্ঠেন ৰিঞ্ঞাণং নামাতি এৰং চতুভূমকধম্মানং যথাসভাৰতো পাটিযেক্কং পাটিযেক্কং নামং গণ্হন্তো ভগৰা ধম্মে পটিসরতীতি ভগৰংপটিসরণা. ভগৰন্তংযেৰ পটিভাতূতি ভগৰতোৰ এতস্স ভাসিতস্স অত্থো উপট্ঠাতু, তুম্হেযেৰ নো কথেত্ৰা দেথাতি অত্থো.
সা চেৰ অৰিজ্জাতি এত্থ কিঞ্চাপি সা অৰিজ্জা চ তণ্হা চ কম্মং জৰাপেত্ৰা পটিসন্ধিং আকড্ঢিত্ৰা নিরুদ্ধা, যথা পন অজ্জাপি যং হিয্যো ভেসজ্জং পীতং, তদেৰ ভোজনং ভুঞ্জাতি সরিক্খকত্তেন তদেৰাতি ৰুচ্চতি, এৰমিধাপি সা চেৰ অৰিজ্জা সা চ তণ্হাতি ইদম্পি সরিক্খকত্তেন ৰুত্তং. ব্রহ্মচরিযন্তি মগ্গব্রহ্মচরিযং. দুক্খক্খযাযাতি ৰট্টদুক্খস্স খযত্থায. কাযূপগো হোতীতি অঞ্ঞং পটিসন্ধিকাযং উপগন্তা হোতি. যদিদং ব্রহ্মচরিযৰাসোতি যো অযং মগ্গব্রহ্মচরিযৰাসো, অযং বালতো পণ্ডিতস্স ৰিসেসোতি দস্সেতি. ইতি ইমস্মিং সুত্তে সব্বোপি সপটিসন্ধিকো পুথুজ্জনো ‘‘বালো’’তি, অপ্পটিসন্ধিকো খীণাসৰো ‘‘পণ্ডিতো’’তি ৰুত্তো. সোতাপন্নসকদাগামিঅনাগামিনো পন ‘‘পণ্ডিতা’’তি ৰা ‘‘বালা’’তি ৰা ন ৰত্তব্বা, ভজমানা পন পণ্ডিতপক্খং ভজন্তি. নৰমং.
১০. পচ্চযসুত্তৰণ্ণনা
২০. দসমে পটিচ্চসমুপ্পাদঞ্চ ৰো ভিক্খৰে, দেসেস্সামি পটিচ্চসমুপ্পন্নে চ ধম্মেতি সত্থা ইমস্মিং সুত্তে পচ্চযে চ পচ্চযনিব্বত্তে চ সভাৰধম্মে দেসেস্সামীতি উভযং আরভি. উপ্পাদা ৰা তথাগতানন্তি তথাগতানং উপ্পাদেপি, বুদ্ধেসু উপ্পন্নেসু অনুপ্পন্নেসুপি জাতিপচ্চযা জরামরণং, জাতিযেৰ জরামরণস্স পচ্চযো. ঠিতাৰ সা ধাতূতি ঠিতোৰ সো পচ্চযসভাৰো, ন কদাচি জাতি জরামরণস্স পচ্চযো ন হোতি. ধম্মট্ঠিততা ধম্মনিযামতাতি ইমেহিপি দ্ৰীহি পচ্চযমেৰ কথেতি. পচ্চযেন হি পচ্চযুপ্পন্না ধম্মা তিট্ঠন্তি, তস্মা পচ্চযোৰ ‘‘ধম্মট্ঠিততা’’তি ৰুচ্চতি. পচ্চযো ধম্মে নিযমেতি, তস্মা ‘‘ধম্মনিযামতা’’তি ৰুচ্চতি. ইদপ্পচ্চযতাতি ইমেসং জরামরণাদীনং পচ্চযা ইদপ্পচ্চযা, ইদপ্পচ্চযাৰ ইদপ্পচ্চযতা. তন্তি তং পচ্চযং. অভিসম্বুজ্ঝতীতি ঞাণেন অভিসম্বুজ্ঝতি. অভিসমেতীতি ঞাণেন অভিসমাগচ্ছতি. আচিক্খতীতি কথেতি. দেসেতীতি দস্সেতি. পঞ্ঞাপেতীতি জানাপেতি. পট্ঠপেতীতি ঞাণমুখে ঠপেতি. ৰিৰরতীতি ৰিৰরিত্ৰা দস্সেতি. ৰিভজতীতি ৰিভাগতো দস্সেতি. উত্তানীকরোতীতি পাকটং করোতি. পস্সথাতি চাহাতি পস্সথ ইতি চ ৰদতি. কিন্তি? জাতিপচ্চযা, ভিক্খৰে, জরামরণন্তিআদি.
ইতি খো, ভিক্খৰেতি এৰং খো, ভিক্খৰে. যা তত্রাতি যা তেসু ‘‘জাতিপচ্চযা জরামরণ’’ন্তিআদীসু. তথতাতিআদীনি পচ্চযাকারস্সেৰ ৰেৰচনানি. সো তেহি তেহি পচ্চযেহি অনূনাধিকেহেৰ তস্স তস্স ধম্মস্স সম্ভৰতো তথতাতি, সামগ্গিং উপগতেসু পচ্চযেসু মুহুত্তম্পি ততো নিব্বত্তানং ধম্মানং অসম্ভৰাভাৰতো অৰিতথতাতি, অঞ্ঞধম্মপচ্চযেহি অঞ্ঞধম্মানুপ্পত্তিতো অনঞ্ঞথতাতি, জরামরণাদীনং পচ্চযতো ৰা পচ্চযসমূহতো ৰা ইদপ্পচ্চযতাতি ৰুত্তো. তত্রাযং ৰচনত্থো – ইমেসং পচ্চযা ইদপ্পচ্চযা, ইদপ্পচ্চযা এৰ ইদপ্পচ্চযতা, ইদপ্পচ্চযানং ৰা সমূহো ইদপ্পচ্চযতা. লক্খণং পনেত্থ সদ্দসত্থতো ৰেদিতব্বং.
অনিচ্চন্তি হুত্ৰা অভাৰট্ঠেন অনিচ্চং. এত্থ চ অনিচ্চন্তি ন জরামরণং অনিচ্চং, অনিচ্চসভাৰানং পন খন্ধানং জরামরণত্তা অনিচ্চং নাম জাতং. সঙ্খতাদীসুপি এসেৰ নযো. এত্থ চ সঙ্খতন্তি পচ্চযেহি সমাগন্ত্ৰা কতং. পটিচ্চসমুপ্পন্নন্তি পচ্চযে নিস্সায উপ্পন্নং. খযধম্মন্তি খযসভাৰং. ৰযধম্মন্তি ৰিগচ্ছনকসভাৰং. ৰিরাগধম্মন্তি ৰিরজ্জনকসভাৰং. নিরোধধম্মন্তি নিরুজ্ঝনকসভাৰং. জাতিযাপি ৰুত্তনযেনেৰ অনিচ্চতা ৰেদিতব্বা. জনকপচ্চযানং ৰা কিচ্চানুভাৰক্খণে দিট্ঠত্তা একেন পরিযাযেনেত্থ অনিচ্চাতিআদীনি যুজ্জন্তিযেৰ. ভৰাদযো অনিচ্চাদিসভাৰাযেৰ.
সম্মপ্পঞ্ঞাযাতি সৰিপস্সনায মগ্গপঞ্ঞায. পুব্বন্তন্তি পুরিমং অতীতন্তি অত্থো. অহোসিং নু খোতিআদীসু ‘‘অহোসিং নু খো ননু খো’’তি সস্সতাকারঞ্চ অধিচ্চসমুপ্পত্তিআকারঞ্চ নিস্সায অতীতে অত্তনো ৰিজ্জমানতঞ্চ অৰিজ্জমানতঞ্চ কঙ্খতি. কিং কারণন্তি ন ৰত্তব্বং, উম্মত্তকো ৰিয বালপুথুজ্জনো যথা ৰা তথা ৰা পৰত্ততি. কিং নু খো অহোসিন্তি জাতিলিঙ্গুপপত্তিযো নিস্সায ‘‘খত্তিযো নু খো অহোসিং, ব্রাহ্মণৰেস্সসুদ্দগহট্ঠপব্বজিতদেৰমনুস্সানং অঞ্ঞতরো’’তি কঙ্খতি. কথং নু খোতি সণ্ঠানাকারং নিস্সায ‘‘দীঘো নু খো অহোসিং রস্সওদাতকণ্হপমাণিকঅপ্পমাণিকাদীনং অঞ্ঞতরো’’তি কঙ্খতি. কেচি পন ‘‘ইস্সরনিম্মানাদীনি নিস্সায ‘কেন নু খো কারণেন অহোসি’ন্তি হেতুতো কঙ্খতী’’তি ৰদন্তি. কিং হুত্ৰা কিং অহোসিন্তি জাতিআদীনি নিস্সায ‘‘খত্তিযো হুত্ৰা নু খো ব্রাহ্মণো অহোসিং…পে… দেৰো হুত্ৰা মনুস্সো’’তি অত্তনো পরম্পরং কঙ্খতি. সব্বত্থেৰ পন অদ্ধানন্তি কালাধিৰচনমেতং. অপরন্তন্তি অনাগতং অন্তং. ভৰিস্সামি নু খো ননু খোতি সস্সতাকারঞ্চ উচ্ছেদাকারঞ্চ নিস্সায অনাগতে অত্তনো ৰিজ্জমানতঞ্চ অৰিজ্জমানতঞ্চ কঙ্খতি. সেসমেত্থ ৰুত্তনযমেৰ.
এতরহি ৰা পচ্চুপ্পন্নং অদ্ধানন্তি ইদানি ৰা পটিসন্ধিমাদিং কত্ৰা চুতিপরিযন্তং সব্বম্পি ৰত্তমানকালং গহেত্ৰা. অজ্ঝত্তং কথংকথী ভৰিস্সতীতি অত্তনো খন্ধেসু ৰিচিকিচ্ছী ভৰিস্সতি. অহং নু খোস্মীতি অত্তনো অত্থিভাৰং কঙ্খতি. যুত্তং পনেতন্তি? যুত্তং অযুত্তন্তি কা এত্থ চিন্তা. অপিচেত্থ ইদং ৰত্থুম্পি উদাহরন্তি – চূল়মাতায কির পুত্তো মুণ্ডো, মহামাতায পুত্তো অমুণ্ডো, তং পুত্তং মুণ্ডেসুং, সো উট্ঠায ‘‘অহং নু খো চূল়মাতায পুত্তো’’তি চিন্তেসি. এৰং অহং নু খোস্মীতি কঙ্খা হোতি. নো নু খোস্মীতি অত্তনো নত্থিভাৰং কঙ্খতি. তত্রাপি ইদং ৰত্থু – একো কির মচ্ছে গণ্হন্তো উদকে চিরট্ঠানেন সীতিভূতং অত্তনো ঊরুং মচ্ছোতি চিন্তেত্ৰা পহরি. অপরো সুসানপস্সে খেত্তং রক্খন্তো ভীতো সঙ্কুটিতো সযি, সো পটিবুজ্ঝিত্ৰা অত্তনো জণ্ণুকানি দ্ৰে যক্খাতি চিন্তেত্ৰা পহরি. এৰং নো নু খোস্মীতি কঙ্খতি.
কিং নু খোস্মীতি খত্তিযোৰ সমানো অত্তনো খত্তিযভাৰং কঙ্খতি. এসেৰ নযো সেসেসুপি. দেৰো পন সমানো দেৰভাৰং অজানন্তো নাম নত্থি, সোপি পন ‘‘অহং রূপী নু খো অরূপী নু খো’’তিআদিনা নযেন কঙ্খতি. খত্তিযাদযো কস্মা ন জানন্তীতি চে? অপচ্চক্খা তেসং তত্থ তত্থ কুলে উপ্পত্তি. গহট্ঠাপি চ পোত্থলিকাদযো পব্বজিতসঞ্ঞিনো, পব্বজিতাপি ‘‘কুপ্পং নু খো মে কম্ম’’ন্তিআদিনা নযেন গহট্ঠসঞ্ঞিনো. মনুস্সাপি চ রাজানো ৰিয অত্তনি দেৰসঞ্ঞিনো হোন্তি. কথং নু খোস্মীতি ৰুত্তনযমেৰ. কেৰলঞ্হেত্থ অব্ভন্তরে জীৰো নাম অত্থীতি গহেত্ৰা তস্স সণ্ঠানাকারং নিস্সায ‘‘দীঘো নু খোস্মি রস্সচতুরস্সছল়ংসঅট্ঠংসসোল়সংসাদীনং অঞ্ঞতরপ্পকারো’’তি কঙ্খন্তো কথং নু খোস্মীতি? কঙ্খতীতি ৰেদিতব্বো. সরীরসণ্ঠানং পন পচ্চুপ্পন্নং অজানন্তো নাম নত্থি. কুতো আগতো সো কুহিং গামী ভৰিস্সতীতি অত্তভাৰস্স আগতিগতিট্ঠানং কঙ্খন্তো এৰং কঙ্খতি. অরিযসাৰকস্সাতি ইধ সোতাপন্নো অধিপ্পেতো, ইতরেপি পন তযো অৰারিতাযেৰাতি. দসমং.
আহারৰগ্গো দুতিযো.