৬. মহাকম্মৰিভঙ্গসুত্তৰণ্ণনা
২৯৮. এৰং মে সুতন্তি মহাকম্মৰিভঙ্গসুত্তং. তত্থ মোঘন্তি তুচ্ছং অফলং. সচ্চন্তি তথং ভূতং. ইদঞ্চ এতেন ন সম্মুখা সুতং, উপালিসুত্তে (ম. নি. ২.৫৬) পন – ‘‘মনোকম্মং মহাসাৰজ্জতরং পঞ্ঞপেমি পাপস্স কম্মস্স কিরিযায পাপস্স কম্মস্স পৰত্তিযা, নো তথা কাযকম্মং নো তথা ৰচীকম্ম’’ন্তি ভগৰতা ৰুত্তং অত্থি, সা কথা তিত্থিযানং অন্তরে পাকটা জাতা, তং গহেত্ৰা এস ৰদতি. অত্থি চ সা সমাপত্তীতি ইদং – ‘‘কথং নু খো, ভো, অভিসঞ্ঞানিরোধো হোতী’’তি পোট্ঠপাদসুত্তে (দী. নি. ১.৪০৬ আদযো) উপ্পন্নং অভিসঞ্ঞানিরোধকথং সন্ধায ৰদতি. ন কিঞ্চি ৰেদিযতীতি একৰেদনম্পি ন ৰেদিযতি. অত্থি চ খোতি থেরো নিরোধসমাপত্তিং সন্ধায অনুজানাতি. পরিরক্খিতব্বন্তি গরহতো মোচনেন রক্খিতব্বং. সঞ্চেতনা অস্স অত্থীতি সঞ্চেতনিকং, সাভিসন্ধিকং সঞ্চেতনিককম্মং কত্ৰাতি অত্থো. দুক্খং সোতি থেরো ‘‘অকুসলমেৰ সন্ধায পরিব্বাজকো পুচ্ছতী’’তি সঞ্ঞায এৰং ৰদতি.
দস্সনম্পি খো অহন্তি ভগৰা চতুরঙ্গেপি অন্ধকারে সমন্তা যোজনট্ঠানে তিলমত্তম্পি সঙ্খারং মংসচক্খুনাৰ পস্সতি, অযঞ্চ পরিব্বাজকো ন দূরে গাৰুতমত্তব্ভন্তরে ৰসতি, কস্মা ভগৰা এৰমাহাতি? সমাগমদস্সনং সন্ধাযেৰমাহ.
২৯৯. উদাযীতি লালুদাযী. তং দুক্খস্মিন্তি সব্বং তং দুক্খমেৰ. ইতি ইমং ৰট্টদুক্খং কিলেসদুক্খং সঙ্খারদুক্খং সন্ধায ‘‘সচে ভাসিতং ভৰেয্য ভগৰা’’তি পুচ্ছতি.
৩০০. উম্মঙ্গন্তি পঞ্হাউম্মঙ্গং. উম্মুজ্জমানোতি সীসং নীহরমানো. অযোনিসো উম্মুজ্জিস্সতীতি অনুপাযেন সীসং নীহরিস্সতি. ইদঞ্চ পন ভগৰা জানন্তো নেৰ দিব্বচক্খুনা ন চেতোপরিযঞাণেন ন সব্বঞ্ঞুতঞাণেন জানি, অধিপ্পাযেনেৰ পন অঞ্ঞাসি. কথেন্তস্স হি অধিপ্পাযো নাম সুৰিজানো হোতি, কথেতুকামো গীৰং পগ্গণ্হাতি, হনুকং চালেতি, মুখমস্স ফন্দতি, সন্নিসীদিতুং ন সক্কোতি. ভগৰা তস্স তং আকারং দিস্ৰা ‘‘অযং উদাযী সন্নিসীদিতুং ন সক্কোতি, যং অভূতং, তদেৰ কথেস্সতী’’তি ওলোকেত্ৰাৰ অঞ্ঞাসি. আদিং যেৰাতিআদিম্হিযেৰ. তিস্সো ৰেদনাতি ‘‘কিং সো ৰেদিযতী’’তি? পুচ্ছন্তেন ‘‘তিস্সো ৰেদনা পুচ্ছামী’’তি এৰং ৰৰত্থপেত্ৰাৰ তিস্সো ৰেদনা পুচ্ছিতা. সুখৰেদনিযন্তি সুখৰেদনায পচ্চযভূতং. সেসেসুপি এসেৰ নযো.
এত্থ চ কামাৰচরকুসলতো সোমনস্সসহগতচিত্তসম্পযুত্তা চতস্সো চেতনা, হেট্ঠা তিকজ্ঝানচেতনাতি এৰং পটিসন্ধিপৰত্তেসু সুখৰেদনায জননতো সুখৰেদনিযং কম্মং নাম. কামাৰচরঞ্চেত্থ পটিসন্ধিযংযেৰ একন্তেন সুখং জনেতি, পৰত্তে ইট্ঠমজ্ঝত্তারম্মণে অদুক্খমসুখম্পি.
অকুসলচেতনা পটিসন্ধিপৰত্তেসু দুক্খস্সেৰ জননতো দুক্খৰেদনিযং কম্মং নাম. কাযদ্ৰারে পৰত্তেযেৰ চেতং একন্তেন দুক্খং জনেতি, অঞ্ঞত্থ অদুক্খমসুখম্পি, সা পন ৰেদনা অনিট্ঠানিট্ঠমজ্ঝত্তেসুযেৰ আরম্মণেসু উপ্পজ্জনতো দুক্খাত্ৰেৰ সঙ্খং গতা.
কামাৰচরকুসলতো পন উপেক্খাসহগতচিত্তসম্পযুত্তা চতস্সো চেতনা, রূপাৰচরকুসলতো চতুত্থজ্ঝানচেতনাতি এৰং পটিসন্ধিপৰত্তেসু ততিযৰেদনায জননতো অদুক্খমসুখৰেদনিযং কম্মং নাম. এত্থ চ কামাৰচরং পটিসন্ধিযংযেৰ একন্তেন অদুক্খমসুখং জনেতি, পৰত্তে ইট্ঠারম্মণে সুখম্পি. অপিচ সুখৰেদনিযকম্মং পটিসন্ধিপৰত্তিৰসেন ৰট্টতি, তথা অদুক্খমসুখৰেদনিযং, দুক্খৰেদনিযং পৰত্তিৰসেনেৰ ৰট্টতি. এতস্স পন ৰসেন সব্বং পৰত্তিৰসেনেৰ ৰট্টতি.
এতস্স ভগৰাতি থেরো তথাগতেন মহাকম্মৰিভঙ্গকথনত্থং আলযো দস্সিতো, তথাগতং যাচিত্ৰা মহাকম্মৰিভঙ্গঞাণং ভিক্খুসঙ্ঘস্স পাকটং করিস্সামীতি চিন্তেত্ৰা অনুসন্ধিকুসলতায এৰমাহ. তত্থ মহাকম্মৰিভঙ্গন্তি মহাকম্মৰিভজনং. কতমে চত্তারো…পে… ইধানন্দ, একচ্চো পুগ্গলো…পে… নিরযং উপপজ্জতীতি ইদং ন মহাকম্মৰিভঙ্গঞাণভাজনং, মহাকম্মৰিভঙ্গঞাণভাজনত্থায পন মাতিকাট্ঠপনং.
৩০১. ইধানন্দ, একচ্চো সমণো ৰাতি পাটিযেক্কো অনুসন্ধি. ইদঞ্হি ভগৰা – ‘‘দিব্বচক্খুকা সমণব্রাহ্মণা ইদং আরম্মণং কত্ৰা ইমং পচ্চযং লভিত্ৰা ইদং দস্সনং গণ্হন্তী’’তি পকাসনত্থং আরভি. তত্থ আতপ্পন্তিআদীনি পঞ্চপি ৰীরিযস্সেৰ নামানি. চেতোসমাধিন্তি দিব্বচক্খুসমাধিং. পস্সতীতি ‘‘সো সত্তো কুহিং নিব্বত্তো’’তি ওলোকেন্তো পস্সতি. যে অঞ্ঞথাতি যে ‘‘দসন্নং কুসলানং কম্মপথানং পূরিতত্তা নিরযং উপপজ্জতী’’তি জানন্তি, মিচ্ছা তেসং ঞাণন্তি ৰদতি. ইমিনা নযেন সব্বৰারেসু অত্থো ৰেদিতব্বো. ৰিদিতন্তি পাকটং. থামসাতি দিট্ঠিথামেন. পরামাসাতি দিট্ঠিপরামাসেন. অভিনিৰিস্স ৰোহরতীতি অধিট্ঠহিত্ৰা আদিযিত্ৰা ৰোহরতি.
৩০২. তত্রানন্দাতি ইদম্পি ন মহাকম্মৰিভঙ্গঞাণস্স ভাজনং, অথ খ্ৰাস্স মাতিকাট্ঠপনমেৰ. এত্থ পন এতেসং দিব্বচক্খুকানং ৰচনে এত্তকা অনুঞ্ঞাতা, এত্তকা অননুঞ্ঞাতাতি ইদং দস্সিতং. তত্থ তত্রাতি তেসু চতূসু সমণব্রাহ্মণেসু. ইদমস্সাতি ইদং ৰচনং অস্স. অঞ্ঞথাতি অঞ্ঞেনাকারেন. ইতি ইমেসং সমণব্রাহ্মণানং ৰাদে দ্ৰীসু ঠানেসু অনুঞ্ঞাতা, তীসু অননুঞ্ঞাতাতি এৰং সব্বত্থ অনুঞ্ঞা নানুঞ্ঞা ৰেদিতব্বা.
৩০৩. এৰং দিব্বচক্খুকানং ৰচনে অনুঞ্ঞা চ অননুঞ্ঞা চ দস্সেত্ৰা ইদানি মহাকম্মৰিভঙ্গঞাণং ৰিভজন্তো তত্রানন্দ, য্ৰাযং পুগ্গলোতিআদিমাহ.
পুব্বে ৰাস্স তং কতং হোতীতি যং ইমিনা দিব্বচক্খুকেন কম্মং করোন্তো দিট্ঠো, ততো পুব্বে কতং. পুব্বে কতেনপি হি নিরযে নিব্বত্ততি, পচ্ছা কতেনপি নিব্বত্ততি, মরণকালে ৰা পন – ‘‘খন্দো সেট্ঠো সিৰো সেট্ঠো, পিতামহো সেট্ঠো, ইস্সরাদীহি ৰা লোকো ৰিসট্ঠো’’তিআদিনা মিচ্ছাদস্সনেনপি নিব্বত্ততেৰ. দিট্ঠেৰ ধম্মেতি যং তত্থ দিট্ঠধম্মৰেদনীযং হোতি, তস্স দিট্ঠেৰ ধম্মে, যং উপপজ্জৰেদনীযং, তস্স উপপজ্জিত্ৰা, যং অপরাপরিযৰেদনীযং, তস্স অপরস্মিং পরিযাযে ৰিপাকং পটিসংৰেদেতি.
ইতি অযং সমণো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা একং কম্মরাসিং একঞ্চ ৰিপাকরাসিং অদ্দস, সম্মাসম্বুদ্ধো ইমিনা অদিট্ঠে তযো কম্মরাসী, দ্ৰে চ ৰিপাকরাসী অদ্দস. ইমিনা পন দিট্ঠে অদিট্ঠে চ চত্তারো কম্মরাসী তযো চ ৰিপাকরাসী অদ্দস. ইমানি সত্ত ঠানানি জাননঞাণং তথাগতস্স মহাকম্মৰিভঙ্গঞাণং নাম. দুতিযৰারে দিব্বচক্খুকেন কিঞ্চি ন দিট্ঠং, তথাগতেন পন তযো কম্মরাসী, দ্ৰে চ ৰিপাকরাসী দিট্ঠাতি. ইমানিপি পঞ্চ পচ্চত্তট্ঠানানি জাননঞাণং তথাগতস্স মহাকম্মৰিভঙ্গঞাণং নাম. সেসৰারদ্ৰযেপি এসেৰ নযো.
অভব্বন্তি ভূতৰিরহিতং অকুসলং. অভব্বাভাসন্তি অভব্বং আভাসতি অভিভৰতি পটিবাহতীতি অত্থো. বহুকস্মিঞ্হি অকুসলকম্মে আযূহিতে বলৰকম্মং দুব্বলকম্মস্স ৰিপাকং পটিবাহিত্ৰা অত্তনো ৰিপাকস্স ওকাসং করোতি ইদং অভব্বঞ্চেৰ অভব্বাভাসঞ্চ. কুসলং পন আযূহিত্ৰা আসন্নে অকুসলং কতং হোতি, তং কুসলস্স ৰিপাকং পটিবাহিত্ৰা অত্তনো ৰিপাকস্স ওকাসং করোতি, ইদং অভব্বং ভব্বাভাসং. বহুম্হি কুসলে আযূহিতেপি বলৰকম্মং দুব্বলকম্মস্স ৰিপাকং পটিবাহিত্ৰা অত্তনো ৰিপাকস্স ওকাসং করোতি, ইদং ভব্বঞ্চেৰ ভব্বাভাসঞ্চ. অকুসলং পন আযূহিত্ৰা আসন্নে কুসলং কতং হোতি, তং অকুসলস্স ৰিপাকং পটিবাহিত্ৰা অত্তনো ৰিপাকস্স ওকাসং করোতি, ইদং ভব্বং অভব্বাভাসং.
অপিচ উপট্ঠানাকারেনপেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. ইদঞ্হি ৰুত্তং হোতি, অভব্বতো আভাসতি উপট্ঠাতীতি অভব্বাভাসং. তত্থ ‘‘য্ৰাযং পুগ্গলো ইধ পাণাতিপাতী’’তিআদিনা নযেন চত্তারো পুগ্গলা ৰুত্তা, তেসু পঠমস্স কম্মং অভব্বং অভব্বাভাসং, তঞ্হি অকুসলত্তা অভব্বং, তস্স চ নিরযে নিব্বত্তত্তা তত্থ নিব্বত্তিকারণভূতং অকুসলং হুত্ৰা উপট্ঠাতি. দুতিযস্স কম্মং অভব্বং ভব্বাভাসং, তঞ্হি অকুসলত্তা অভব্বং. তস্স পন সগ্গে নিব্বত্তত্তা অঞ্ঞতিত্থিযানং সগ্গে নিব্বত্তিকারণভূতং কুসলং হুত্ৰা উপট্ঠাতি. ইতরস্মিম্পি কম্মদ্ৰযে এসেৰ নযো. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৰাতি.
পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায
মহাকম্মৰিভঙ্গসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.