৪. ৰিভঙ্গৰগ্গো

১. ভদ্দেকরত্তসুত্তৰণ্ণনা

২৭২. এৰং মে সুতন্তি ভদ্দেকরত্তসুত্তং. তত্থ ভদ্দেকরত্তস্সাতি ৰিপস্সনানুযোগসমন্নাগতত্তা ভদ্দকস্স একরত্তস্স. উদ্দেসন্তি মাতিকং. ৰিভঙ্গন্তি ৰিত্থারভাজনীযং.

অতীতন্তি অতীতে পঞ্চক্খন্ধে. নান্ৰাগমেয্যাতি তণ্হাদিট্ঠীহি নানুগচ্ছেয্য. নপ্পটিকঙ্খেতি তণ্হাদিট্ঠীহি ন পত্থেয্য. যদতীতন্তি ইদমেত্থ কারণৰচনং. যস্মা যং অতীতং, তং পহীনং নিরুদ্ধং অত্থঙ্গতং, তস্মা তং পুন নানুগচ্ছেয্য. যস্মা চ যং অনাগতং, তং অপ্পত্তং অজাতং অনিব্বত্তং, তস্মা তম্পি ন পত্থেয্য.

তত্থ তত্থাতি পচ্চুপ্পন্নম্পি ধম্মং যত্থ যত্থেৰ উপ্পন্নো, তত্থ তত্থেৰ চ নং অনিচ্চানুপস্সনাদীহি সত্তহি অনুপস্সনাহি যো ৰিপস্সতি অরঞ্ঞাদীসু ৰা তত্থ তত্থেৰ ৰিপস্সতি. অসংহীরং অসংকুপ্পন্তি ইদং ৰিপস্সনাপটিৰিপস্সনাদস্সনত্থং ৰুত্তং. ৰিপস্সনা হি রাগাদীহি ন সংহীরতি ন সংকুপ্পতীতি অসংহীরং অসংকুপ্পং, তং অনুব্রূহযে ৰড্ঢেয্য, পটিৰিপস্সেয্যাতি ৰুত্তং হোতি. অথ ৰা নিব্বানং রাগাদীহি ন সংহীরতি ন সংকুপ্পতীতি অসংহীরং অসংকুপ্পং. তং ৰিদ্ৰা পণ্ডিতো ভিক্খু অনুব্রূহযে, পুনপ্পুনং তদারম্মণং তং তং ফলসমাপত্তিং অপ্পেন্তো ৰড্ঢেয্যাতি অত্থো.

তস্স পন অনুব্রূহন্তস্স অত্থায – অজ্জেৰ কিচ্চমাতপ্পন্তি কিলেসানং আতাপনপরিতাপনেন আতপ্পন্তি লদ্ধনামং ৰীরিযং অজ্জেৰ কাতব্বং. কো জঞ্ঞা মরণং সুৰেতি স্ৰে জীৰিতং ৰা মরণং ৰা কো জানাতি. অজ্জেৰ দানং ৰা দস্সামি, সীলং ৰা রক্খিস্সামি, অঞ্ঞতরং ৰা পন কুসলং করিস্সামীতি হি ‘‘অজ্জ তাৰ পপঞ্চো অত্থি, স্ৰে ৰা পুনদিৰসে ৰা করিস্সামী’’তি চিত্তং অনুপ্পাদেত্ৰা অজ্জেৰ করিস্সামীতি এৰং ৰীরিযং কাতব্বন্তি দস্সেতি. মহাসেনেনাতি অগ্গিৰিসসত্থাদীনি অনেকানি মরণকারণানি তস্স সেনা, তায মহতিযা সেনায ৰসেন মহাসেনেন এৰরূপেন মচ্চুনা সদ্ধিং ‘‘কতিপাহং তাৰ আগমেহি যাৰাহং বুদ্ধপূজাদিং অত্তনো অৰস্সযকম্মং করোমী’’তি. এৰং মিত্তসন্থৰাকারসঙ্খাতো ৰা, ‘‘ইদং সতং ৰা সহস্সং ৰা গহেত্ৰা কতিপাহং আগমেহী’’তি এৰং লঞ্জানুপ্পদানসঙ্খাতো ৰা, ‘‘ইমিনাহং বলরাসিনা পটিবাহিস্সামী’’তি এৰং বলরাসিসঙ্খাতো ৰা সঙ্গরো নত্থি. সঙ্গরোতি হি মিত্তসন্থৰাকারলঞ্জানুপ্পদানবলরাসীনং নামং, তস্মা অযমত্থো ৰুত্তো.

অতন্দিতন্তি অনলসং উট্ঠাহকং. এৰং পটিপন্নত্তা ভদ্দো একরত্তো অস্সাতি ভদ্দেকরত্তো. ইতি তং এৰং পটিপন্নপুগ্গলং ‘‘ভদ্দেকরত্তো অয’’ন্তি. রাগাদীনং সন্ততায সন্তো বুদ্ধমুনি আচিক্খতি.

২৭৩. এৰংরূপোতিআদীসু কাল়োপি সমানো ইন্দনীলমণিৰণ্ণো অহোসিন্তি এৰং মনুঞ্ঞরূপৰসেনেৰ এৰংরূপো অহোসিং. কুসলসুখসোমনস্সৰেদনাৰসেনেৰ এৰংৰেদনো. তংসম্পযুত্তানংযেৰ সঞ্ঞাদীনং ৰসেন এৰংসঞ্ঞো এৰংসঙ্খারো এৰংৰিঞ্ঞাণো অহোসিং অতীতমদ্ধানন্তি.

তত্থ নন্দিং সমন্ৰানেতীতি তেসু রূপাদীসু তণ্হং সমন্ৰানেতি অনুপৰত্তেতি. হীনরূপাদিৰসেন পন এৰংরূপো অহোসিং…পে… এৰংৰিঞ্ঞাণো অহোসিন্তি ন মঞ্ঞতি.

নন্দিং ন সমন্ৰানেতীতি তণ্হং ৰা তণ্হাসম্পযুত্তদিট্ঠিং ৰা নানুপৰত্তযতি.

২৭৪. এৰংরূপো সিযন্তিআদীসুপি তংমনুঞ্ঞরূপাদিৰসেনেৰ তণ্হাদিট্ঠিপৰত্তসঙ্খাতা নন্দিসমন্ৰানযনাৰ ৰেদিতব্বা.

২৭৫. কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পচ্চুপ্পন্নেসু ধম্মেসু সংহীরতীতি ইদং ‘‘পচ্চুপ্পন্নঞ্চ যো ধম্মং, তত্থ তত্থ ৰিপস্সতি. অসংহীরং অসংকুপ্প’’ন্তি উদ্দেসস্স নিদ্দেসত্থং ৰুত্তং. কামঞ্চেত্থ ‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পচ্চুপ্পন্নং ধম্মং ন ৰিপস্সতী’’তিআদি ৰত্তব্বং সিযা, যস্মা পন অসংহীরাতি চ অসংকুপ্পাতি চ ৰিপস্সনা ৰুত্তা, তস্মা তস্সা এৰ অভাৰঞ্চ ভাৰঞ্চ দস্সেতুং সংহীরতীতি মাতিকং উদ্ধরিত্ৰা ৰিত্থারো ৰুত্তো. তত্থ সংহীরতীতি ৰিপস্সনায অভাৰতো তণ্হাদিট্ঠীহি আকড্ঢিযতি. ন সংহীরতীতি ৰিপস্সনায ভাৰেন তণ্হাদিট্ঠীহি নাকড্ঢিযতি. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৰাতি.

পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায

ভদ্দেকরত্তসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. আনন্দভদ্দেকরত্তসুত্তৰণ্ণনা

২৭৬. এৰং মে সুতন্তি আনন্দভদ্দেকরত্তসুত্তং. তত্থ পটিসল্লানা ৰুট্ঠিতোতি ফলসমাপত্তিতো ৰুট্ঠিতো. কো নু খো, ভিক্খৰেতি জানন্তোৰ কথাসমুট্ঠাপনত্থং পুচ্ছি.

২৭৮. সাধু সাধূতি থেরস্স সাধুকারমদাসি. সাধু খো ত্ৰন্তি পরিমণ্ডলেহি পদব্যঞ্জনেহি পরিসুদ্ধেহি কথিতত্তা দেসনং পসংসন্তো আহ. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৰাতি.

পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায

আনন্দভদ্দেকরত্তসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. মহাকচ্চানভদ্দেকরত্তসুত্তৰণ্ণনা

২৭৯. এৰং মে সুতন্তি মহাকচ্চানভদ্দেকরত্তসুত্তং. তত্থ তপোদারামেতি তত্তোদকস্স রহদস্স ৰসেন এৰংলদ্ধনামে আরামে. ৰেভারপব্বতস্স কির হেট্ঠা ভূমট্ঠকনাগানং পঞ্চযোজনসতিকং নাগভৰনং দেৰলোকসদিসং মণিমযেন তলেন আরামউয্যানেহি চ সমন্নাগতং, তত্থ নাগানং কীল়নট্ঠানে মহাউদকরহদো, ততো তপোদা নাম নদী সন্দতি কুথিতা উণ্হোদকা. কস্মা পনেসা এদিসা জাতা? রাজগহং কির পরিৰারেত্ৰা মহা পেতলোকো, তত্থ দ্ৰিন্নং মহালোহকুম্ভিনিরযানং অন্তরেন অযং তপোদা আগচ্ছতি, তস্মা সা কুথিতা সন্দতি. ৰুত্তম্পি চেতং – ‘‘যতাযং, ভিক্খৰে, তপোদা সন্দতি, সো দহো অচ্ছোদকো সীতোদকো সাতোদকো সেতোদকো সুপ্পতিত্থো রমণীযো পহূতমচ্ছকচ্ছপো, চক্কমত্তানি চ পদুমানি পুপ্ফন্তি. অপিচাযং, ভিক্খৰে, তপোদা দ্ৰিন্নং মহানিরযানং অন্তরিকায আগচ্ছতি, তেনাযং তপোদা কুথিতা সন্দতী’’তি (পারা. ২৩১). ইমস্স পন আরামস্স অভিসম্মুখট্ঠানে ততো মহাউদকরহদো জাতো, তস্স নামৰসেনাযং ৰিহারো তপোদারামোতি ৰুচ্চতি.

২৮০. সমিদ্ধীতি তস্স কির থেরস্স অত্তভাৰো সমিদ্ধো অভিরূপো পাসাদিকো, তস্মা সমিদ্ধিত্ৰেৰ সঙ্খং গতো. আদিব্রহ্মচরিযকোতি মগ্গব্রহ্মচরিযস্স আদি পুব্বভাগপ্পটিপত্তিভূতো. ইদং ৰত্ৰান সুগতো উট্ঠাযাসনাতি মধুপিণ্ডিকসুত্তে (ম. নি. ১.১৯৯ আদযো) ৰুত্তনযেনেৰ ৰিত্থারেতব্বং.

২৮২. ইতি মে চক্খুন্তি ইমস্মিং কির সুত্তে ভগৰা দ্ৰাদসাযতনৰসেনেৰ মাতিকং ঠপেসি. থেরোপি ‘‘ভগৰতা হেট্ঠা দ্ৰীসু, উপরি চতুত্থে চাতি ইমেসু তীসু সুত্তেসু পঞ্চক্খন্ধৰসেন মাতিকা চ ৰিভঙ্গো চ কতো, ইধ পন দ্ৰাদসাযতনৰসেনেৰ ৰিভজনত্থং মাতিকা ঠপিতা’’তি নযং পটিলভিত্ৰা এৰমাহ. ইমং পন নযং লভন্তেন থেরেন ভারিযং কতং, অপদে পদং দস্সিতং, আকাসে পদং কতং, তেন নং ভগৰা ইমমেৰ সুত্তং সন্ধায – ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং সংখিত্তেন ভাসিতস্স ৰিত্থারেন অত্থং ৰিভজন্তানং যদিদং মহাকচ্চানো’’তি (অ. নি. ১.১৯৭) এতদগ্গে ঠপেসি. এত্থ পন চক্খূতি চক্খুপসাদো. রূপাতি চতুসমুট্ঠানিকরূপা. ইমিনা নযেন সেসাযতনানিপি ৰেদিতব্বানি. ৰিঞ্ঞাণন্তি নিকন্তিৰিঞ্ঞাণং. তদভিনন্দতীতি তং চক্খুঞ্চেৰ রূপঞ্চ তণ্হাদিট্ঠিৰসেন অভিনন্দতি. অন্ৰাগমেতীতি তণ্হাদিট্ঠীহি অনুগচ্ছতি.

ইতি মে মনো অহোসি অতীতমদ্ধানং ইতি ধম্মাতি এত্থ পন মনোতি ভৰঙ্গচিত্তং. ধম্মাতি তেভূমকধম্মারম্মণং.

২৮৩. পণিদহতীতি পত্থনাৰসেন ঠপেসি. পণিধানপচ্চযাতি পত্থনাট্ঠপনকারণা. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৰাতি.

পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায

মহাকচ্চানভদ্দেকরত্তসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. লোমসকঙ্গিযভদ্দেকরত্তসুত্তৰণ্ণনা

২৮৬. এৰং মে সুতন্তি লোমসকঙ্গিযভদ্দেকরত্তসুত্তং. তত্থ লোমসকঙ্গিযোতি অঙ্গথেরো কির নামেস, কাযস্স পন ঈসকলোমসাকারতায লোমসকঙ্গিযোতি পাকটো জাতো. চন্দনো দেৰপুত্তোতি কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধকালে কিরেস চন্দনো নাম উপাসকো অড্ঢো মহদ্ধনো তীণি রতনানি চতূহি পচ্চযেহি পূজেত্ৰা দেৰলোকে নিব্বত্তো, পুরিমনামেন চন্দনো দেৰপুত্তোত্ৰেৰ সঙ্খং গতো. পণ্ডুকম্বলসিলাযন্তি রত্তকম্বলসিলাযং. তস্সা কির রত্তকম্বলস্সেৰ জযসুমনপুপ্ফরাসি ৰিয ৰণ্ণো, তস্মা ‘‘পণ্ডুকম্বলসিলা’’তি ৰুচ্চতি.

কদা পন তত্থ ভগৰা ৰিহাসীতি? বোধিপত্তিতো সত্তমে সংৰচ্ছরে সাৰত্থিযং আসাল়্হীমাসপুণ্ণমায দ্ৰাদসযোজনায পরিসায মজ্ঝে যমকপাটিহারিযং কত্ৰা ওরুয্হ কণ্ডম্বমূলে পঞ্ঞত্তৰরবুদ্ধাসনে নিসীদিত্ৰা ধম্মদেসনায মহাজনং মহাৰিদুগ্গতো উদ্ধরিত্ৰা বুদ্ধা নাম যস্মা পাটিহারিযং কত্ৰা মনুস্সপথে ন ৰসন্তি, তস্মা পস্সমানস্সেৰ তস্স জনস্স পদৰীক্কমং কত্ৰা তাৰতিংসভৰনে পারিচ্ছত্তকমূলে পণ্ডুকম্বলসিলাযং ৰস্সং উপগতো, তস্মিং সমযে ৰিহাসি.

তত্র ভগৰাতি তত্র ৰিহরন্তো ভগৰা যেভুয্যেন দসহি চক্কৰাল়সহস্সেহি সন্নিপতিতাহি দেৰতাহি পরিৰুতো মাতরং কাযসক্খিং কত্ৰা অভিধম্মপিটকং কথেন্তো গম্ভীরং নিপুণং তিলক্খণাহতং রূপারূপপরিচ্ছেদকথং পটিৰিজ্ঝিতুং অসক্কোন্তানং দেৰানং সংৰেগজননত্থং অন্তরন্তরা ভদ্দেকরত্তস্স উদ্দেসঞ্চ ৰিভঙ্গঞ্চ অভাসি. তত্রাযং দেৰপুত্তো উগ্গণ্হন্তো ইমা গাথা সদ্ধিং ৰিভঙ্গেন উগ্গণ্হি, দেৰত্তস্স পন পমাদাধিট্ঠানত্তা দিব্বেহি আরম্মণেহি নিপ্পীল়িযমানো অনুপুব্বেন সুত্তং সম্মুট্ঠো গাথামত্তমেৰ ধারেসি. তেনাহ ‘‘এৰং খো অহং ভিক্খু ধারেমি ভদ্দেকরত্তিযো গাথা’’তি.

উগ্গণ্হাহি ত্ৰন্তিআদীসু তুণ্হীভূতো নিসীদিত্ৰা সুণন্তো উগ্গণ্হাতি নাম, ৰাচায সজ্ঝাযং করোন্তো পরিযাপুণাতি নাম, অঞ্ঞেসং ৰাচেন্তো ধারেতি নাম. সেসমেত্থ উত্তানমেৰাতি.

পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায

লোমসকঙ্গিযভদ্দেকরত্তসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. চূল়কম্মৰিভঙ্গসুত্তৰণ্ণনা

২৮৯. এৰং মে সুতন্তি চূল়কম্মৰিভঙ্গসুত্তং. তত্থ সুভোতি সো কির দস্সনীযো অহোসি পাসাদিকো, তেনস্স অঙ্গসুভতায সুভোত্ৰেৰ নামং অকংসু. মাণৰোতি পন তং তরুণকালে ৰোহরিংসু, সো মহল্লককালেপি তেনেৰ ৰোহারেন ৰোহরিযতি. তোদেয্যপুত্তোতি তোদেয্যস্স নাম পসেনদিরঞ্ঞো পুরোহিতব্রাহ্মণস্স পুত্তো. সো কির সাৰত্থিযা অৰিদূরে তুদিগামো নাম অত্থি, তস্স অধিপতিত্তা তোদেয্যোতি সঙ্খং গতো. মহাধনো পন হোতি সত্তাসীতিকোটিৰিভৰো পরমমচ্ছরী, ‘‘দদতো ভোগানং অপরিক্খযো নাম নত্থী’’তি চিন্তেত্ৰা কস্সচি কিঞ্চি ন দেতি. ৰুত্তম্পি চেতং –

‘‘অঞ্জনানং খযং দিস্ৰা, ৰম্মিকানঞ্চ সঞ্চযং;

মধূনঞ্চ সমাহারং, পণ্ডিতো ঘরমাৰসে’’তি.

এৰং অদানমেৰ সিক্খাপেসি. ধুরৰিহারে ৰসতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স যাগুউল়ুঙ্গমত্তং ৰা ভত্তকটচ্ছুমত্তং ৰা অদত্ৰা ধনলোভেন কালং কত্ৰা তস্মিংযেৰ ঘরে সুনখো হুত্ৰা নিব্বত্তো. সুভো তং সুনখং অতিৰিয পিযাযতি, অত্তনো ভুঞ্জনকভত্তংযেৰ ভোজেতি, উক্খিপিত্ৰা ৰরসযনে সযাপেতি. অথ ভগৰা একদিৰসং পচ্চূসসমযে লোকং ৰোলোকেন্তো তং সুনখং দিস্ৰা – ‘‘তোদেয্যব্রাহ্মণো ধনলোভেন অত্তনোৰ ঘরে সুনখো হুত্ৰা নিব্বত্তো, অজ্জ মযি সুভস্স ঘরং গতে মং দিস্ৰা সুনখো ভুক্কারং করিস্সতি, অথস্সাহং একং ৰচনং ৰক্খামি, সো ‘জানাতি মং সমণো গোতমো’তি গন্ত্ৰা উদ্ধনট্ঠানে নিপজ্জিস্সতি. ততোনিদানং সুভস্স মযা সদ্ধিং একো কথাসল্লাপো ভৰিস্সতি, সো ধম্মং সুত্ৰা সরণেসু পতিট্ঠহিস্সতি, সুনখো পন কালং কত্ৰা নিরযে নিব্বত্তিস্সতী’’তি ইমং মাণৰস্স সরণেসু পতিট্ঠানভাৰং ঞত্ৰা ভগৰা তং দিৰসং সরীরপটিজগ্গনং কত্ৰা এককোৰ গামং পৰিসিত্ৰা নিক্খন্তে মাণৰে তং ঘরং পিণ্ডায পাৰিসি.

সুনখো ভগৰন্তং দিস্ৰা ভুক্কারং করোন্তো ভগৰতো সমীপং গতো. ততো নং ভগৰা এতদৰোচ – ‘‘তোদেয্য ত্ৰং পুব্বেপি মং ভো ভোতি পরিভৰিত্ৰা সুনখো জাতো, ইদানিপি ভুক্কারং কত্ৰা অৰীচিং গমিস্সসী’’তি. সুনখো তং সুত্ৰা – ‘‘জানাতি মং সমণো গোতমো’’তি ৰিপ্পটিসারী হুত্ৰা গীৰং ওনামেত্ৰা উদ্ধনন্তরে ছারিকাযং নিপন্নো. মনুস্সা উক্খিপিত্ৰা সযনে সযাপেতুং নাসক্খিংসু. সুভো আগন্ত্ৰা – ‘‘কেনাযং সুনখো সযনা ওরোপিতো’’তি আহ. মনুস্সা ন কেনচীতি ৰত্ৰা তং পৰত্তিং আরোচেসুং. মাণৰো সুত্ৰা – ‘‘মম পিতা ব্রহ্মলোকে নিব্বত্তো, তোদেয্যো নাম সুনখো নত্থি. সমণো পন গোতমো পিতরং সুনখং করোতি, যংকিঞ্চি এস মুখারুল়্হং ভাসতী’’তি কুজ্ঝিত্ৰা ভগৰন্তং মুসাৰাদেন নিগ্গহেতুকামো ৰিহারং গন্ত্ৰা তং পৰত্তিং পুচ্ছি.

ভগৰাপি তস্স তথেৰ ৰত্ৰা অৰিসংৰাদনত্থং আহ – ‘‘অত্থি পন তে মাণৰ পিতরা অনক্খাতং ধন’’ন্তি. অত্থি, ভো গোতম, সতসহস্সগ্ঘনিকা সুৰণ্ণমালা সতসহস্সগ্ঘনিকা সুৰণ্ণপাদুকা সতসহস্সগ্ঘনিকা সুৰণ্ণপাতি সতসহস্সঞ্চ কহাপণন্তি. গচ্ছ তং সুনখং অপ্পোদকপাযাসং ভোজাপেত্ৰা সযনে আরোপেত্ৰা ঈসকং নিদ্দং ওক্কন্তকালে পুচ্ছ, সব্বং তে আচিক্খিস্সতি. অথ নং জানেয্যাসি ‘‘পিতা মে এসো’’তি. মাণৰো – ‘‘সচে সচ্চং ভৰিস্সতি, ধনং লচ্ছামি, নো চে, সমণং গোতমং মুসাৰাদেন নিগ্গণ্হিস্সামী’’তি দ্ৰীহিপি কারণেহি তুট্ঠো গন্ত্ৰা তথা অকাসি. সুনখো – ‘‘ঞাতোম্হি ইমিনা’’তি রোদিত্ৰা হুং হুন্তি করোন্তো ধননিধানট্ঠানং গন্ত্ৰা পাদেন পথৰিং খণিত্ৰা সঞ্ঞং অদাসি, মাণৰো ধনং গহেত্ৰা – ‘‘ভৰপটিচ্ছন্নং নাম এৰং সুখুমং পটিসন্ধিঅন্তরং পাকটং সমণস্স গোতমস্স, অদ্ধা এস সব্বঞ্ঞূ’’তি ভগৰতি পসন্নচিত্তো চুদ্দস পঞ্হে অভিসঙ্খরি. অঙ্গৰিজ্জাপাঠকো কিরেস, তেনস্স এতদহোসি – ‘‘ইদং ধম্মপণ্ণাকারং গহেত্ৰা সমণং গোতমং পঞ্হে পুচ্ছিস্সামী’’তি দুতিযগমনেন যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি, তেন পুট্ঠপঞ্হে পন ভগৰা একপ্পহারেনেৰ ৰিস্সজ্জেন্তো কম্মস্সকাতিআদিমাহ.

তত্থ কম্মং এতেসং সকং অত্তনো ভণ্ডকন্তি কম্মস্সকা. কম্মস্স দাযাদাতি কম্মদাযাদা, কম্মং এতেসং দাযজ্জং ভণ্ডকন্তি অত্থো. কম্মং এতেসং যোনি কারণন্তি কম্মযোনী. কম্মং এতেসং বন্ধূতি কম্মবন্ধূ, কম্মঞাতকাতি অত্থো. কম্মং এতেসং পটিসরণং পতিট্ঠাতি কম্মপটিসরণা. যদিদং হীনপ্পণীততাযাতি যং ইদং ‘‘ত্ৰং হীনো ভৰ, ত্ৰং পণীতো, ত্ৰং অপ্পাযুকো, ত্ৰং দীঘাযুকো…পে… ত্ৰং দুপ্পঞ্ঞো ভৰ, ত্ৰং পঞ্ঞৰা’’তি এৰং হীনপ্পণীততায ৰিভজনং, তং ন অঞ্ঞো কোচি করোতি, কম্মমেৰ এৰং সত্তে ৰিভজতীতি অত্থো. ন মাণৰো কথিতস্স অত্থং সঞ্জানাসি, ঘনদুস্সপট্টেনস্স মুখং বন্ধিত্ৰা মধুরং পুরতো ঠপিতং ৰিয অহোসি. মাননিস্সিতো কিরেস পণ্ডিতমানী, অত্তনা সমং ন পস্সতি. অথস্স ‘‘কিং সমণো গোতমো কথেতি, যমহং জানামি, তদেৰ কথেতীতি অযং মানো মা অহোসী’’তি মানভঞ্জনত্থং ভগৰা ‘‘আদিতোৰ দুপ্পটিৰিজ্ঝং কত্ৰা কথেস্সামি, ততো ‘নাহং ভো গোতম জানামি, ৰিত্থারেন মে পাকটং কত্ৰা কথেথা’তি মং যাচিস্সতি, অথস্সাহং যাচিতকালে কথেস্সামি, এৰঞ্চস্স সাত্থকং ভৰিস্সতী’’তি দুপ্পটিৰিজ্ঝং কত্ৰা কথেসি.

ইদানি সো অত্তনো অপ্পটিৰিদ্ধভাৰং পকাসেন্তো ন খো অহন্তিআদিমাহ.

২৯০. সমত্তেনাতি পরিপুণ্ণেন. সমাদিন্নেনাতি গহিতেন পরামট্ঠেন. অপ্পাযুকসংৰত্তনিকা এসা, মাণৰ, পটিপদা যদিদং পাণাতিপাতীতি যং ইদং পাণাতিপাতকম্মং, এসা অপ্পাযুকসংৰত্তনিকা পটিপদাতি.

কথং পনেসা অপ্পাযুকতং করোতি? চত্তারি হি কম্মানি উপপীল়কং উপচ্ছেদকং জনকং উপত্থম্ভকন্তি. বলৰকম্মেন হি নিব্বত্তং পৰত্তে উপপীল়কং আগন্ত্ৰা অত্থতো এৰং ৰদতি নাম – ‘‘সচাহং পঠমতরং জানেয্যং, ন তে ইধ নিব্বত্তিতুং দদেয্যং, চতূসুযেৰ তং অপাযেসু নিব্বত্তাপেয্যং. হোতু, ত্ৰং যত্থ কত্থচি নিব্বত্ত, অহং উপপীল়ককম্মং নাম তং পীল়েত্ৰা নিরোজং নিযূসং কসটং করিস্সামী’’তি. ততো পট্ঠায তং তাদিসং করোতি. কিং করোতি? পরিস্সযং উপনেতি, ভোগে ৰিনাসেতি.

তত্থ দারকস্স মাতুকুচ্ছিযং নিব্বত্তকালতো পট্ঠায মাতু অস্সাদো ৰা সুখং ৰা ন হোতি, মাতাপিতূনং পীল়াৰ উপ্পজ্জতি. এৰং পরিস্সযং উপনেতি. দারকস্স পন মাতুকুচ্ছিম্হি নিব্বত্তকালতো পট্ঠায গেহে ভোগা উদকং পত্ৰা লোণং ৰিয রাজাদীনং ৰসেন নস্সন্তি, কুম্ভদোহনধেনুযো খীরং ন দেন্তি, সূরতা গোণা চণ্ডা হোন্তি, কাণা হোন্তি, খুজ্জা হোন্তি, গোমণ্ডলে রোগো পততি, দাসাদযো ৰচনং ন করোন্তি, ৰাপিতং সস্সং ন জাযতি, গেহগতং গেহে, অরঞ্ঞগতং অরঞ্ঞে নস্সতি, অনুপুব্বেন ঘাসচ্ছাদনমত্তং দুল্লভং হোতি, গব্ভপরিহারো ন হোতি, ৰিজাতকালে মাতুথঞ্ঞং ছিজ্জতি, দারকো পরিহারং অলভন্তো পীল়িতো নিরোজো নিযূসো কসটো হোতি, ইদং উপপীল়ককম্মং নাম.

দীঘাযুককম্মেন পন নিব্বত্তস্স উপচ্ছেদককম্মং আগন্ত্ৰা আযুং ছিন্দতি. যথা হি পুরিসো অট্ঠুসভগমনং কত্ৰা সরং খিপেয্য তমঞ্ঞো ধনুতো ৰিমুত্তমত্তং মুগ্গরেন পহরিত্ৰা তত্থেৰ পাতেয্য, এৰং দীঘাযুককম্মেন নিব্বত্তস্স উপচ্ছেদককম্মং আযুং ছিন্দতি. কিং করোতি? চোরানং অটৰিং পৰেসেতি, ৰাল়মচ্ছোদকং ওতারেতি, অঞ্ঞতরং ৰা পন সপরিস্সযট্ঠানং উপনেতি, ইদং উপচ্ছেদককম্মং নাম, ‘‘উপঘাতক’’ন্তিপি এতস্সেৰ নামং.

পটিসন্ধিনিব্বত্তকং পন কম্মং জনককম্মং নাম. অপ্পভোগকুলাদীসু নিব্বত্তস্স ভোগসম্পদাদিকরণেন উপত্থম্ভককম্মং উপত্থম্ভককম্মং নাম.

ইমেসু চতূসু পুরিমানি দ্ৰে অকুসলানেৰ, জনকং কুসলম্পি অকুসলম্পি, উপত্থম্ভকং কুসলমেৰ. তত্থ পাণাতিপাতকম্মং উপচ্ছেদককম্মেন অপ্পাযুকসংৰত্তনিকং হোতি. পাণাতিপাতিনা ৰা কতং কুসলকম্মং উল়ারং ন হোতি, দীঘাযুকপটিসন্ধিং জনেতুং ন সক্কোতি. এৰং পাণাতিপাতো অপ্পাযুকসংৰত্তনিকো হোতি. পটিসন্ধিমেৰ ৰা নিযামেত্ৰা অপ্পাযুকং করোতি, সন্নিট্ঠানচেতনায ৰা নিরযে নিব্বত্ততি, পুব্বাপরচেতনাহি ৰুত্তনযেন অপ্পাযুকো হোতি.

দীঘাযুকসংৰত্তনিকা এসা মাণৰ পটিপদাতি এত্থ পরিত্তকম্মেনপি নিব্বত্তং পৰত্তে এতং পাণাতিপাতা ৰিরতিকম্মং আগন্ত্ৰা অত্থতো এৰং ৰদতি নাম – ‘‘সচাহং পঠমতরং জানেয্যং, ন তে ইধ নিব্বত্তিতুং দদেয্যং, দেৰলোকেযেৰ তং নিব্বত্তাপেয্যং. হোতু, ত্ৰং যত্থ কত্থচি নিব্বত্তি, অহং উপত্থম্ভককম্মং নাম থম্ভং তে করিস্সামী’’তি উপত্থম্ভং করোতি. কিং করোতি? পরিস্সযং নাসেতি, ভোগে উপ্পাদেতি.

তত্থ দারকস্স মাতুকুচ্ছিযং নিব্বত্তকালতো পট্ঠায মাতাপিতূনং সুখমেৰ সাতমেৰ হোতি. যেপি পকতিযা মনুস্সামনুস্সপরিস্সযা হোন্তি, তে সব্বে অপগচ্ছন্তি. এৰং পরিস্সযং নাসেতি. দারকস্স পন মাতুকুচ্ছিম্হি নিব্বত্তকালতো পট্ঠায গেহে ভোগানং পমাণং ন হোতি, নিধিকুম্ভিযো পুরতোপি পচ্ছতোপি গেহং পৰট্টমানা পৰিসন্তি. মাতাপিতরো পরেহি ঠপিতধনস্সাপি সম্মুখীভাৰং গচ্ছন্তি. ধেনুযো বহুখীরা হোন্তি, গোণা সুখসীলা হোন্তি, ৰপ্পট্ঠানে সস্সানি সম্পজ্জন্তি. ৰড্ঢিযা ৰা সম্পযুত্তং, তাৰকালিকং ৰা দিন্নং ধনং অচোদিতা সযমেৰ আহরিত্ৰা দেন্তি, দাসাদযো সুৰচা হোন্তি, কম্মন্তা ন পরিহাযন্তি. দারকো গব্ভতো পট্ঠায পরিহারং লভতি, কোমারিকৰেজ্জা সন্নিহিতাৰ হোন্তি. গহপতিকুলে জাতো সেট্ঠিট্ঠানং, অমচ্চকুলাদীসু জাতো সেনাপতিট্ঠানাদীনি লভতি. এৰং ভোগে উপ্পাদেতি. সো অপরিস্সযো সভোগো চিরং জীৰতীতি. এৰং অপাণাতিপাতকম্মং দীঘাযুকসংৰত্তনিকং হোতি.

অপাণাতিপাতিনা ৰা কতং অঞ্ঞম্পি কুসলং উল়ারং হোতি, দীঘাযুকপটিসন্ধিং জনেতুং সক্কোতি, এৰম্পি দীঘাযুকসংৰত্তনিকং হোতি. পটিসন্ধিমেৰ ৰা নিযামেত্ৰা দীঘাযুকং করোতি. সন্নিট্ঠানচেতনায ৰা দেৰলোকে নিব্বত্ততি, পুব্বাপরচেতনাহি ৰুত্তনযেন দীঘাযুকো হোতি. ইমিনা নযেন সব্বপঞ্হৰিস্সজ্জনেসু অত্থো ৰেদিতব্বো.

ৰিহেঠনকম্মাদীনিপি হি পৰত্তে আগন্ত্ৰা অত্থতো তথেৰ ৰদমানানি ৰিয উপপীল়নেন নিব্ভোগতং আপাদেত্ৰা পটিজগ্গনং অলভন্তস্স রোগুপ্পাদনাদীহি ৰা, ৰিহেঠকাদীহি কতস্স কুসলস্স অনুল়ারতায ৰা, আদিতোৰ পটিসন্ধিনিযামনেন ৰা, ৰুত্তনযেনেৰ পুব্বাপরচেতনাৰসেন ৰা বহ্ৰাবাধতাদীনি করোন্তি, অপাণাতিপাতো ৰিয চ অৰিহেঠনাদীনিপি অপ্পাবাধতাদীনীতি.

২৯৩. এত্থ পন ইস্সামনকোতি ইস্সাসম্পযুত্তচিত্তো. উপদুস্সতীতি ইস্সাৰসেনেৰ উপক্কোসন্তো দুস্সতি. ইস্সং বন্ধতীতি যৰকলাপং বন্ধন্তো ৰিয যথা ন নস্সতি এৰং বন্ধিত্ৰা ৰিয ঠপেতি. অপ্পেসক্খোতি অপ্পপরিৰারো, রত্তিং খিত্তো ৰিয সরো ন পঞ্ঞাযতি, উচ্ছিট্ঠহত্থো নিসীদিত্ৰা উদকদাযকম্পি ন লভতি.

২৯৪. ন দাতা হোতীতি মচ্ছরিযৰসেন ন দাতা হোতি. তেন কম্মেনাতি তেন মচ্ছরিযকম্মেন.

২৯৫. অভিৰাদেতব্বন্তি অভিৰাদনারহং বুদ্ধং ৰা পচ্চেকবুদ্ধং ৰা অরিযসাৰকং ৰা. পচ্চুট্ঠাতব্বাদীসুপি এসেৰ নযো. ইমস্মিং পন পঞ্হৰিস্সজ্জনে উপপীল়কউপত্থম্ভককম্মানি ন গহেতব্বানি. ন হি পৰত্তে নীচকুলিনং ৰা উচ্চাকুলিনং ৰা সক্কা কাতুং, পটিসন্ধিমেৰ পন নিযামেত্ৰা নীচকুলিযং কম্মং নীচকুলে নিব্বত্তেতি, উচ্চাকুলিযং কম্মং উচ্চাকুলে.

২৯৬. ন পরিপুচ্ছিতা হোতীতি এত্থ পন অপরিপুচ্ছনেন নিরযে ন নিব্বত্ততি. অপরিপুচ্ছকো পন ‘‘ইদং কাতব্বং, ইদং ন কাতব্ব’’ন্তি ন জানাতি, অজানন্তো কাতব্বং ন করোতি, অকাতব্বং করোতি. তেন নিরযে নিব্বত্ততি, ইতরো সগ্গে. ইতি খো, মাণৰ…পে… যদিদং হীনপ্পণীততাযাতি সত্থা দেসনং যথানুসন্ধিং পাপেসি. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৰাতি.

পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায

চূল়কম্মৰিভঙ্গসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সুভসুত্তন্তিপি ৰুচ্চতি.

৬. মহাকম্মৰিভঙ্গসুত্তৰণ্ণনা

২৯৮. এৰং মে সুতন্তি মহাকম্মৰিভঙ্গসুত্তং. তত্থ মোঘন্তি তুচ্ছং অফলং. সচ্চন্তি তথং ভূতং. ইদঞ্চ এতেন ন সম্মুখা সুতং, উপালিসুত্তে (ম. নি. ২.৫৬) পন – ‘‘মনোকম্মং মহাসাৰজ্জতরং পঞ্ঞপেমি পাপস্স কম্মস্স কিরিযায পাপস্স কম্মস্স পৰত্তিযা, নো তথা কাযকম্মং নো তথা ৰচীকম্ম’’ন্তি ভগৰতা ৰুত্তং অত্থি, সা কথা তিত্থিযানং অন্তরে পাকটা জাতা, তং গহেত্ৰা এস ৰদতি. অত্থি চ সা সমাপত্তীতি ইদং – ‘‘কথং নু খো, ভো, অভিসঞ্ঞানিরোধো হোতী’’তি পোট্ঠপাদসুত্তে (দী. নি. ১.৪০৬ আদযো) উপ্পন্নং অভিসঞ্ঞানিরোধকথং সন্ধায ৰদতি. ন কিঞ্চি ৰেদিযতীতি একৰেদনম্পি ন ৰেদিযতি. অত্থি চ খোতি থেরো নিরোধসমাপত্তিং সন্ধায অনুজানাতি. পরিরক্খিতব্বন্তি গরহতো মোচনেন রক্খিতব্বং. সঞ্চেতনা অস্স অত্থীতি সঞ্চেতনিকং, সাভিসন্ধিকং সঞ্চেতনিককম্মং কত্ৰাতি অত্থো. দুক্খং সোতি থেরো ‘‘অকুসলমেৰ সন্ধায পরিব্বাজকো পুচ্ছতী’’তি সঞ্ঞায এৰং ৰদতি.

দস্সনম্পি খো অহন্তি ভগৰা চতুরঙ্গেপি অন্ধকারে সমন্তা যোজনট্ঠানে তিলমত্তম্পি সঙ্খারং মংসচক্খুনাৰ পস্সতি, অযঞ্চ পরিব্বাজকো ন দূরে গাৰুতমত্তব্ভন্তরে ৰসতি, কস্মা ভগৰা এৰমাহাতি? সমাগমদস্সনং সন্ধাযেৰমাহ.

২৯৯. উদাযীতি লালুদাযী. তং দুক্খস্মিন্তি সব্বং তং দুক্খমেৰ. ইতি ইমং ৰট্টদুক্খং কিলেসদুক্খং সঙ্খারদুক্খং সন্ধায ‘‘সচে ভাসিতং ভৰেয্য ভগৰা’’তি পুচ্ছতি.

৩০০. উম্মঙ্গন্তি পঞ্হাউম্মঙ্গং. উম্মুজ্জমানোতি সীসং নীহরমানো. অযোনিসো উম্মুজ্জিস্সতীতি অনুপাযেন সীসং নীহরিস্সতি. ইদঞ্চ পন ভগৰা জানন্তো নেৰ দিব্বচক্খুনা ন চেতোপরিযঞাণেন ন সব্বঞ্ঞুতঞাণেন জানি, অধিপ্পাযেনেৰ পন অঞ্ঞাসি. কথেন্তস্স হি অধিপ্পাযো নাম সুৰিজানো হোতি, কথেতুকামো গীৰং পগ্গণ্হাতি, হনুকং চালেতি, মুখমস্স ফন্দতি, সন্নিসীদিতুং ন সক্কোতি. ভগৰা তস্স তং আকারং দিস্ৰা ‘‘অযং উদাযী সন্নিসীদিতুং ন সক্কোতি, যং অভূতং, তদেৰ কথেস্সতী’’তি ওলোকেত্ৰাৰ অঞ্ঞাসি. আদিং যেৰাতিআদিম্হিযেৰ. তিস্সো ৰেদনাতি ‘‘কিং সো ৰেদিযতী’’তি? পুচ্ছন্তেন ‘‘তিস্সো ৰেদনা পুচ্ছামী’’তি এৰং ৰৰত্থপেত্ৰাৰ তিস্সো ৰেদনা পুচ্ছিতা. সুখৰেদনিযন্তি সুখৰেদনায পচ্চযভূতং. সেসেসুপি এসেৰ নযো.

এত্থ চ কামাৰচরকুসলতো সোমনস্সসহগতচিত্তসম্পযুত্তা চতস্সো চেতনা, হেট্ঠা তিকজ্ঝানচেতনাতি এৰং পটিসন্ধিপৰত্তেসু সুখৰেদনায জননতো সুখৰেদনিযং কম্মং নাম. কামাৰচরঞ্চেত্থ পটিসন্ধিযংযেৰ একন্তেন সুখং জনেতি, পৰত্তে ইট্ঠমজ্ঝত্তারম্মণে অদুক্খমসুখম্পি.

অকুসলচেতনা পটিসন্ধিপৰত্তেসু দুক্খস্সেৰ জননতো দুক্খৰেদনিযং কম্মং নাম. কাযদ্ৰারে পৰত্তেযেৰ চেতং একন্তেন দুক্খং জনেতি, অঞ্ঞত্থ অদুক্খমসুখম্পি, সা পন ৰেদনা অনিট্ঠানিট্ঠমজ্ঝত্তেসুযেৰ আরম্মণেসু উপ্পজ্জনতো দুক্খাত্ৰেৰ সঙ্খং গতা.

কামাৰচরকুসলতো পন উপেক্খাসহগতচিত্তসম্পযুত্তা চতস্সো চেতনা, রূপাৰচরকুসলতো চতুত্থজ্ঝানচেতনাতি এৰং পটিসন্ধিপৰত্তেসু ততিযৰেদনায জননতো অদুক্খমসুখৰেদনিযং কম্মং নাম. এত্থ চ কামাৰচরং পটিসন্ধিযংযেৰ একন্তেন অদুক্খমসুখং জনেতি, পৰত্তে ইট্ঠারম্মণে সুখম্পি. অপিচ সুখৰেদনিযকম্মং পটিসন্ধিপৰত্তিৰসেন ৰট্টতি, তথা অদুক্খমসুখৰেদনিযং, দুক্খৰেদনিযং পৰত্তিৰসেনেৰ ৰট্টতি. এতস্স পন ৰসেন সব্বং পৰত্তিৰসেনেৰ ৰট্টতি.

এতস্স ভগৰাতি থেরো তথাগতেন মহাকম্মৰিভঙ্গকথনত্থং আলযো দস্সিতো, তথাগতং যাচিত্ৰা মহাকম্মৰিভঙ্গঞাণং ভিক্খুসঙ্ঘস্স পাকটং করিস্সামীতি চিন্তেত্ৰা অনুসন্ধিকুসলতায এৰমাহ. তত্থ মহাকম্মৰিভঙ্গন্তি মহাকম্মৰিভজনং. কতমে চত্তারো…পে… ইধানন্দ, একচ্চো পুগ্গলো…পে… নিরযং উপপজ্জতীতি ইদং ন মহাকম্মৰিভঙ্গঞাণভাজনং, মহাকম্মৰিভঙ্গঞাণভাজনত্থায পন মাতিকাট্ঠপনং.

৩০১. ইধানন্দ, একচ্চো সমণো ৰাতি পাটিযেক্কো অনুসন্ধি. ইদঞ্হি ভগৰা – ‘‘দিব্বচক্খুকা সমণব্রাহ্মণা ইদং আরম্মণং কত্ৰা ইমং পচ্চযং লভিত্ৰা ইদং দস্সনং গণ্হন্তী’’তি পকাসনত্থং আরভি. তত্থ আতপ্পন্তিআদীনি পঞ্চপি ৰীরিযস্সেৰ নামানি. চেতোসমাধিন্তি দিব্বচক্খুসমাধিং. পস্সতীতি ‘‘সো সত্তো কুহিং নিব্বত্তো’’তি ওলোকেন্তো পস্সতি. যে অঞ্ঞথাতি যে ‘‘দসন্নং কুসলানং কম্মপথানং পূরিতত্তা নিরযং উপপজ্জতী’’তি জানন্তি, মিচ্ছা তেসং ঞাণন্তি ৰদতি. ইমিনা নযেন সব্বৰারেসু অত্থো ৰেদিতব্বো. ৰিদিতন্তি পাকটং. থামসাতি দিট্ঠিথামেন. পরামাসাতি দিট্ঠিপরামাসেন. অভিনিৰিস্স ৰোহরতীতি অধিট্ঠহিত্ৰা আদিযিত্ৰা ৰোহরতি.

৩০২. তত্রানন্দাতি ইদম্পি ন মহাকম্মৰিভঙ্গঞাণস্স ভাজনং, অথ খ্ৰাস্স মাতিকাট্ঠপনমেৰ. এত্থ পন এতেসং দিব্বচক্খুকানং ৰচনে এত্তকা অনুঞ্ঞাতা, এত্তকা অননুঞ্ঞাতাতি ইদং দস্সিতং. তত্থ তত্রাতি তেসু চতূসু সমণব্রাহ্মণেসু. ইদমস্সাতি ইদং ৰচনং অস্স. অঞ্ঞথাতি অঞ্ঞেনাকারেন. ইতি ইমেসং সমণব্রাহ্মণানং ৰাদে দ্ৰীসু ঠানেসু অনুঞ্ঞাতা, তীসু অননুঞ্ঞাতাতি এৰং সব্বত্থ অনুঞ্ঞা নানুঞ্ঞা ৰেদিতব্বা.

৩০৩. এৰং দিব্বচক্খুকানং ৰচনে অনুঞ্ঞা চ অননুঞ্ঞা চ দস্সেত্ৰা ইদানি মহাকম্মৰিভঙ্গঞাণং ৰিভজন্তো তত্রানন্দ, য্ৰাযং পুগ্গলোতিআদিমাহ.

পুব্বে ৰাস্স তং কতং হোতীতি যং ইমিনা দিব্বচক্খুকেন কম্মং করোন্তো দিট্ঠো, ততো পুব্বে কতং. পুব্বে কতেনপি হি নিরযে নিব্বত্ততি, পচ্ছা কতেনপি নিব্বত্ততি, মরণকালে ৰা পন – ‘‘খন্দো সেট্ঠো সিৰো সেট্ঠো, পিতামহো সেট্ঠো, ইস্সরাদীহি ৰা লোকো ৰিসট্ঠো’’তিআদিনা মিচ্ছাদস্সনেনপি নিব্বত্ততেৰ. দিট্ঠেৰ ধম্মেতি যং তত্থ দিট্ঠধম্মৰেদনীযং হোতি, তস্স দিট্ঠেৰ ধম্মে, যং উপপজ্জৰেদনীযং, তস্স উপপজ্জিত্ৰা, যং অপরাপরিযৰেদনীযং, তস্স অপরস্মিং পরিযাযে ৰিপাকং পটিসংৰেদেতি.

ইতি অযং সমণো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা একং কম্মরাসিং একঞ্চ ৰিপাকরাসিং অদ্দস, সম্মাসম্বুদ্ধো ইমিনা অদিট্ঠে তযো কম্মরাসী, দ্ৰে চ ৰিপাকরাসী অদ্দস. ইমিনা পন দিট্ঠে অদিট্ঠে চ চত্তারো কম্মরাসী তযো চ ৰিপাকরাসী অদ্দস. ইমানি সত্ত ঠানানি জাননঞাণং তথাগতস্স মহাকম্মৰিভঙ্গঞাণং নাম. দুতিযৰারে দিব্বচক্খুকেন কিঞ্চি ন দিট্ঠং, তথাগতেন পন তযো কম্মরাসী, দ্ৰে চ ৰিপাকরাসী দিট্ঠাতি. ইমানিপি পঞ্চ পচ্চত্তট্ঠানানি জাননঞাণং তথাগতস্স মহাকম্মৰিভঙ্গঞাণং নাম. সেসৰারদ্ৰযেপি এসেৰ নযো.

অভব্বন্তি ভূতৰিরহিতং অকুসলং. অভব্বাভাসন্তি অভব্বং আভাসতি অভিভৰতি পটিবাহতীতি অত্থো. বহুকস্মিঞ্হি অকুসলকম্মে আযূহিতে বলৰকম্মং দুব্বলকম্মস্স ৰিপাকং পটিবাহিত্ৰা অত্তনো ৰিপাকস্স ওকাসং করোতি ইদং অভব্বঞ্চেৰ অভব্বাভাসঞ্চ. কুসলং পন আযূহিত্ৰা আসন্নে অকুসলং কতং হোতি, তং কুসলস্স ৰিপাকং পটিবাহিত্ৰা অত্তনো ৰিপাকস্স ওকাসং করোতি, ইদং অভব্বং ভব্বাভাসং. বহুম্হি কুসলে আযূহিতেপি বলৰকম্মং দুব্বলকম্মস্স ৰিপাকং পটিবাহিত্ৰা অত্তনো ৰিপাকস্স ওকাসং করোতি, ইদং ভব্বঞ্চেৰ ভব্বাভাসঞ্চ. অকুসলং পন আযূহিত্ৰা আসন্নে কুসলং কতং হোতি, তং অকুসলস্স ৰিপাকং পটিবাহিত্ৰা অত্তনো ৰিপাকস্স ওকাসং করোতি, ইদং ভব্বং অভব্বাভাসং.

অপিচ উপট্ঠানাকারেনপেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. ইদঞ্হি ৰুত্তং হোতি, অভব্বতো আভাসতি উপট্ঠাতীতি অভব্বাভাসং. তত্থ ‘‘য্ৰাযং পুগ্গলো ইধ পাণাতিপাতী’’তিআদিনা নযেন চত্তারো পুগ্গলা ৰুত্তা, তেসু পঠমস্স কম্মং অভব্বং অভব্বাভাসং, তঞ্হি অকুসলত্তা অভব্বং, তস্স চ নিরযে নিব্বত্তত্তা তত্থ নিব্বত্তিকারণভূতং অকুসলং হুত্ৰা উপট্ঠাতি. দুতিযস্স কম্মং অভব্বং ভব্বাভাসং, তঞ্হি অকুসলত্তা অভব্বং. তস্স পন সগ্গে নিব্বত্তত্তা অঞ্ঞতিত্থিযানং সগ্গে নিব্বত্তিকারণভূতং কুসলং হুত্ৰা উপট্ঠাতি. ইতরস্মিম্পি কম্মদ্ৰযে এসেৰ নযো. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৰাতি.

পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায

মহাকম্মৰিভঙ্গসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. সল়াযতনৰিভঙ্গসুত্তৰণ্ণনা

৩০৪. এৰং মে সুতন্তি সল়াযতনৰিভঙ্গসুত্তং. তত্থ ৰেদিতব্বানীতি সহৰিপস্সনেন মগ্গেন জানিতব্বানি. মনোপৰিচারাতি ৰিতক্কৰিচারা. ৰিতক্কুপ্পাদকঞ্হি মনো ইধ মনোতি অধিপ্পেতং, মনস্স উপৰিচারাতি মনোপৰিচারা. সত্তপদাতি ৰট্টৰিৰট্টনিস্সিতানং সত্তানং পদা. এত্থ হি অট্ঠারস ৰট্টপদা নাম, অট্ঠারস ৰিৰট্টপদা নাম, তেপি সহৰিপস্সনেন মগ্গেনেৰ ৰেদিতব্বা. যোগ্গাচরিযানন্তি হত্থিযোগ্গাদিআচারসিক্খাপকানং, দমেতব্বদমকানন্তি অত্থো. সেসং ৰিভঙ্গেযেৰ আৰিভৰিস্সতি. অযমুদ্দেসোতি ইদং মাতিকাট্ঠপনং.

৩০৫. চক্খাযতনাদীনি ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰিত্থারিতানি. চক্খুৰিঞ্ঞাণন্তি কুসলাকুসলৰিপাকতো দ্ৰে চক্খুৰিঞ্ঞাণানি. সেসপসাদৰিঞ্ঞাণেসুপি এসেৰ নযো. ইমানি পন দস ঠপেত্ৰা সেসং ইধ মনোৰিঞ্ঞাণং নাম.

চক্খুসম্ফস্সোতি চক্খুম্হি সম্ফস্সো. চক্খুৰিঞ্ঞাণসম্পযুত্তসম্ফস্সস্সেতং অধিৰচনং. সেসেসুপি এসেৰ নযো.

চক্খুনা রূপং দিস্ৰাতি চক্খুৰিঞ্ঞাণেন রূপং দিস্ৰা. এসেৰ নযো সব্বত্থ. সোমনস্সট্ঠানিযন্তি সোমনস্সস্স আরম্মণৰসেন কারণভূতং. উপৰিচরতীতি তত্থ ৰিচারপৰত্তনেন উপৰিচরতি, ৰিতক্কো তংসম্পযুত্তো চাতি ইমিনা নযেন অট্ঠারস ৰিতক্কৰিচারসঙ্খাতা মনোপৰিচারা ৰেদিতব্বা. ছ সোমনস্সূপৰিচারাতি এত্থ পন সোমনস্সেন সদ্ধিং উপৰিচরন্তীতি সোমনস্সূপৰিচারা. সেসপদদ্ৰযেপি এসেৰ নযো.

৩০৬. গেহসিতানীতি কামগুণনিস্সিতানি. নেক্খম্মসিতানীতি ৰিপস্সনানিস্সিতানি. ইট্ঠানন্তি পরিযেসিতানং. কন্তানন্তি কামিতানং. মনোরমানন্তি মনো এতেসু রমতীতি মনোরমানি, তেসং মনোরমানং. লোকামিসপটিসংযুত্তানন্তি তণ্হাপটিসংযুত্তানং. অতীতন্তি পটিলদ্ধং. পচ্চুপ্পন্নং তাৰ আরব্ভ সোমনস্সং উপ্পজ্জতু, অতীতে কথং উপ্পজ্জতীতি. অতীতেপি – ‘‘যথাহং এতরহি ইট্ঠারম্মণং অনুভৰামি, এৰং পুব্বেপি অনুভৰি’’ন্তি অনুস্সরন্তস্স বলৰসোমনস্সং উপ্পজ্জতি.

অনিচ্চতন্তি অনিচ্চাকারং. ৰিপরিণামৰিরাগনিরোধন্তি পকতিৰিজহনেন ৰিপরিণামং, ৰিগচ্ছনেন ৰিরাগং, নিরুজ্ঝনেন নিরোধং. সম্মপঞ্ঞাযাতি ৰিপস্সনাপঞ্ঞায. ইদং ৰুচ্চতি নেক্খম্মসিতং সোমনস্সন্তি ইদং রঞ্ঞো ৰিয অত্তনো সিরিসম্পত্তিং ওলোকেন্তস্স ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা নিসিন্নস্স সঙ্খারানং ভেদং পস্সতো সঙ্খারগতম্হি তিক্খে সূরে ৰিপস্সনাঞাণে ৰহন্তে উপ্পন্নসোমনস্সং ‘‘নেক্খম্মসিতং সোমনস্স’’ন্তি ৰুচ্চতি. ৰুত্তম্পি চেতং –

‘‘সুঞ্ঞাগারং পৰিট্ঠস্স, সন্তচিত্তস্স ভিক্খুনো;

অমানুসী রতী হোতি, সম্মা ধম্মং ৰিপস্সতো.

যতো যতো সম্মসতি, খন্ধানং উদযব্বযং;

লভতী পীতিপামোজ্জং, অমতন্তং ৰিজানত’’ন্তি. (ধ. প. ৩৭৩-৩৭৪);

ইমানীতি ইমানি ছসু দ্ৰারেসু ইট্ঠারম্মণে আপাথগতে অনিচ্চাদিৰসেন ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা নিসিন্নস্স উপ্পন্নানি ছ নেক্খম্মসিতানি সোমনস্সানি.

৩০৭. অতীতন্তি পচ্চুপ্পন্নং তাৰ পত্থেত্ৰা অলভন্তস্স দোমনস্সং উপ্পজ্জতু, অতীতে কথং উপ্পজ্জতীতি. অতীতেপি ‘‘যথাহং এতরহি ইট্ঠারম্মণং পত্থেত্ৰা ন লভামি, এৰং পুব্বেপি পত্থেত্ৰা ন লভি’’ন্তি অনুস্সরন্তস্স বলৰদোমনস্সং উপ্পজ্জতি.

অনুত্তরেসু ৰিমোক্খেসূতি অনুত্তরৰিমোক্খো নাম অরহত্তং, অরহত্তে পত্থনং পট্ঠপেন্তস্সাতি অত্থো. আযতনন্তি অরহত্তাযতনং. পিহং উপট্ঠাপযতোতি পত্থনং পট্ঠপেন্তস্স. তং পনেতং পত্থনং পট্ঠপেন্তস্স উপ্পজ্জতি, ইতি পত্থনামূলকত্তা ‘‘পিহং উপট্ঠাপযতো’’তি ৰুত্তং. ইমানি ছ নেক্খম্মসিতানি দোমনস্সানীতি ইমানি এৰং ছসু দ্ৰারেসু ইট্ঠারম্মণে আপাথগতে অরহত্তে পিহং পট্ঠপেত্ৰা তদধিগমায অনিচ্চাদিৰসেন ৰিপস্সনং উপট্ঠপেত্ৰা উস্সুক্কাপেতুং অসক্কোন্তস্স – ‘‘ইমম্পি পক্খং ইমম্পি মাসং ইমম্পি সংৰচ্ছরং অরহত্তং পাপুণিতুং নাসক্খি’’ন্তি অনুসোচতো গামন্তপব্ভারৰাসিমহাসীৰত্থেরস্স ৰিয অস্সুধারাপৰত্তনৰসেন উপ্পন্নদোমনস্সানি ছ নেক্খম্মসিতদোমনস্সানীতি ৰেদিতব্বানি. ৰত্থু পন সুমঙ্গলৰিলাসিনিযা দীঘনিকাযট্ঠকথায সক্কপঞ্হৰণ্ণনাযং (দী. নি. অট্ঠ. ২.৩৬১) ৰিত্থারিতং, ইচ্ছন্তেন ততো গহেতব্বং.

৩০৮. উপ্পজ্জতি উপেক্খাতি এত্থ উপেক্খা নাম অঞ্ঞাণুপেখা. অনোধিজিনস্সাতি কিলেসোধিং জিনিত্ৰা ঠিতত্তা খীণাসৰো ওধিজিনো নাম, তস্মা অখীণাসৰস্সাতি অত্থো. অৰিপাকজিনস্সাতি এত্থপি আযতিং ৰিপাকং জিনিত্ৰা ঠিতত্তা খীণাসৰোৰ ৰিপাকজিনো নাম, তস্মা অখীণাসৰস্সেৰাতি অত্থো. অনাদীনৰদস্সাৰিনোতিআদীনৰতো উপদ্দৰতো অপস্সন্তস্স. ইমা ছ গেহসিতা উপেক্খাতি ইমা এৰং ছসু দ্ৰারেসু ইট্ঠারম্মণে আপাথগতে গুল়পিণ্ডকে নিলীনমক্খিকা ৰিয রূপাদীনি অনতিৰত্তমানা তত্থ লগ্গা লগ্গিতা হুত্ৰা উপ্পন্না উপেক্খা ছ গেহসিতা উপেক্খাতি ৰেদিতব্বা.

রূপং সা অতিৰত্ততীতি রূপং সা অনতিক্কমতি, তত্থ নিকন্তিৰসেন ন তিট্ঠতি. ইমা ছ নেক্খম্মসিতা উপেক্খাতি ইমা এৰং ছসু দ্ৰারেসু ইট্ঠাদিআরম্মণে আপাথগতে ইট্ঠে অরজ্জন্তস্স, অনিট্ঠে অদুস্সন্তস্স, অসমপেক্খনে অসম্মুয্হন্তস্স, উপ্পন্নৰিপস্সনা-ঞাণসম্পযুত্তা ছ নেক্খম্মসিতা উপেক্খাতি ৰেদিতব্বা.

৩০৯. তত্র ইদং নিস্সায ইদং পজহথাতি তেসু ছত্তিংসসত্তপদেসু অট্ঠারস নিস্সায অট্ঠারস পজহথাতি অত্থো. তেনেৰ – ‘‘তত্র, ভিক্খৰে, যানি ছ নেক্খম্মসিতানী’’তিআদিমাহ. নিস্সায আগম্মাতি পৰত্তনৰসেন নিস্সায চেৰ আগম্ম চ. এৰমেতেসং সমতিক্কমো হোতীতি এৰং নেক্খম্মসিতানং পৰত্তনেন গেহসিতানি অতিক্কন্তানি নাম হোন্তি.

এৰং সরিক্খকেনেৰ সরিক্খকং জহাপেত্ৰা ইদানি বলৰতা দুব্বলং জহাপেন্তো – ‘‘তত্র, ভিক্খৰে, যানি ছ নেক্খম্মসিতানি সোমনস্সানী’’তিআদিমাহ. এৰং নেক্খম্মসিতসোমনস্সেহি নেক্খম্মসিতদোমনস্সানি, নেক্খম্মসিতউপেক্খাহি চ নেক্খম্মসিতসোমনস্সানি জহাপেন্তেন বলৰতা দুব্বলপ্পহানং কথিতং.

এত্থ পন ঠত্ৰা উপেক্খাকথা ৰেদিতব্বা – অট্ঠসু হি সমাপত্তীসু পঠমাদীনি চ তীণি ঝানানি, সুদ্ধসঙ্খারে চ পাদকে কত্ৰা ৰিপস্সনং আরদ্ধানং চতুন্নং ভিক্খূনং পুব্বভাগৰিপস্সনা সোমনস্সসহগতা ৰা হোতি উপেক্খাসহগতা ৰা, ৰুট্ঠানগামিনী পন সোমনস্সসহগতাৰ. চতুত্থজ্ঝানাদীনি পাদকানি কত্ৰা ৰিপস্সনং আরদ্ধানং পঞ্চন্নং পুব্বভাগৰিপস্সনা পুরিমসদিসাৰ. ৰুট্ঠানগামিনী পন উপেক্খাসহগতা হোতি. ইদং সন্ধায – ‘‘যা ছ নেক্খম্মসিতা উপেক্খা, তা নিস্সায তা আগম্ম, যানি ছ নেক্খম্মসিতানি সোমনস্সানি, তানি পজহথা’’তি ৰুত্তং. ন কেৰলঞ্চ এৰংপটিপন্নস্স ভিক্খুনো অযং ৰিপস্সনায ৰেদনাৰিসেসোৰ হোতি, অরিযমগ্গেপি পন ঝানঙ্গবোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গানম্পি ৰিসেসো হোতি.

কো পনেতং ৰিসেসং নিযমেতি? কেচি তাৰ থেরা ৰিপস্সনাপাদকজ্ঝানং নিযমেতীতি ৰদন্তি, কেচি ৰিপস্সনায আরম্মণভূতা খন্ধা নিযমেন্তীতি ৰদন্তি, কেচি পুগ্গলজ্ঝাসযো নিযমেতীতি ৰদন্তি. তেসম্পি ৰাদে অযমেৰ পুব্বভাগে ৰুট্ঠানগামিনীৰিপস্সনা নিযমেতীতি ৰেদিতব্বা. ৰিনিচ্ছযকথা পনেত্থ ৰিসুদ্ধিমগ্গে সঙ্খারুপেক্খানিদ্দেসে ৰুত্তাৰ.

৩১০. নানত্তাতি নানা বহূ অনেকপ্পকারা. নানত্তসিতাতি নানারম্মণনিস্সিতা. একত্তাতি একা. একত্তসিতাতি একারম্মণনিস্সিতা. কতমা পনাযং উপেক্খাতি? হেট্ঠা তাৰ অঞ্ঞাণুপেক্খা ৰুত্তা, উপরি ছল়ঙ্গুপেক্খা ৰক্খতি, ইধ সমথউপেক্খা, ৰিপস্সনুপেক্খাতি দ্ৰে উপেক্খা গহিতা.

তত্থ যস্মা অঞ্ঞাৰ রূপেসু উপেক্খা, অঞ্ঞাৰ সদ্দাদীসু, ন হি যা রূপে উপেক্খা, সা সদ্দাদীসু হোতি. রূপে উপেক্খা চ রূপমেৰ আরম্মণং করোতি, ন সদ্দাদযো. রূপে উপেক্খাভাৰঞ্চ অঞ্ঞা সমথউপেক্খা পথৰীকসিণং আরম্মণং কত্ৰা উপ্পজ্জতি, অঞ্ঞা আপোকসিণাদীনি. তস্মা নানত্তং নানত্তসিতং ৰিভজন্তো অত্থি, ভিক্খৰে, উপেক্খা রূপেসূতিআদিমাহ. যস্মা পন দ্ৰে ৰা তীণি ৰা আকাসানঞ্চাযতনানি ৰা ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনাদীনি ৰা নত্থি, তস্মা একত্তং একত্তসিতং ৰিভজন্তো অত্থি, ভিক্খৰে, উপেক্খা আকাসানঞ্চাযতননিস্সিতাতিআদিমাহ.

তত্থ আকাসানঞ্চাযতনউপেক্খা সম্পযুত্তৰসেন আকাসানঞ্চাযতননিস্সিতা, আকাসানঞ্চাযতনখন্ধে ৰিপস্সন্তস্স ৰিপস্সনুপেক্খা আরম্মণৰসেন আকাসানঞ্চাযতননিস্সিতা. সেসাসুপি এসেৰ নযো.

তং পজহথাতি এত্থ অরূপাৰচরসমাপত্তিউপেক্খায রূপাৰচরসমাপত্তিউপেক্খং পজহাপেতি, অরূপাৰচরৰিপস্সনুপেক্খায রূপাৰচরৰিপস্সনুপেক্খং.

অতম্মযতন্তি এত্থ তম্মযতা নাম তণ্হা, তস্সা পরিযাদানতো ৰুট্ঠানগামিনীৰিপস্সনা অতম্মযতাতি ৰুচ্চতি. তং পজহথাতি ইধ ৰুট্ঠানগামিনীৰিপস্সনায অরূপাৰচরসমাপত্তিউপেক্খঞ্চ ৰিপস্সনুপেক্খঞ্চ পজহাপেতি.

৩১১. যদরিযোতি যে সতিপট্ঠানে অরিযো সম্মাসম্বুদ্ধো সেৰতি. তত্থ তীসু ঠানেসু সতিং পট্ঠপেন্তো সতিপট্ঠানে সেৰতীতি ৰেদিতব্বো. ন সুস্সূসন্তীতি সদ্দহিত্ৰা সোতুং ন ইচ্ছন্তি. ন অঞ্ঞাতি জাননত্থায চিত্তং ন উপট্ঠপেন্তি. ৰোক্কম্মাতি অতিক্কমিত্ৰা. সত্থু সাসনাতি সত্থু ওৰাদং গহেতব্বং পূরেতব্বং ন মঞ্ঞন্তীতি অত্থো. ন চ অত্তমনোতি ন সকমনো. এত্থ চ গেহসিতদোমনস্সৰসেন অপ্পতীতো হোতীতি ন এৰমত্থো দট্ঠব্বো, অপ্পটিপন্নকেসু পন অত্তমনতাকারণস্স অভাৰেনেতং ৰুত্তং. অনৰস্সুতোতি পটিঘঅৰস্সৰেন অনৰস্সুতো. সতো সম্পজানোতি সতিযা চ ঞাণেন চ সমন্নাগতো. উপেক্খকোতি ছল়ঙ্গুপেক্খায উপেক্খকো. অত্তমনোতি ইধাপি গেহসিতসোমনস্সৰসেন উপ্পিলাৰিতোতি ন এৰমত্থো দট্ঠব্বো, পটিপন্নকেসু পন অনত্তমনতাকারণস্স অভাৰেনেতং ৰুত্তং. অনৰস্সুতোতি রাগাৰস্সৰেন অনৰস্সুতো.

৩১২. সারিতোতি দমিতো. একমেৰ দিসং ধাৰতীতি অনিৰত্তিত্ৰা ধাৰন্তো একংযেৰ দিসং ধাৰতি, নিৰত্তিত্ৰা পন অপরং ধাৰিতুং সক্কোতি. অট্ঠ দিসা ৰিধাৰতীতি একপল্লঙ্কেন নিসিন্নো কাযেন অনিৰত্তিত্ৰাৰ ৰিমোক্খৰসেন একপ্পহারেনেৰ অট্ঠ দিসা ৰিধাৰতি, পুরত্থাভিমুখো ৰা দক্খিণাদীসু অঞ্ঞতরদিসাভিমুখো ৰা নিসীদিত্ৰা অট্ঠ সমাপত্তিযো সমাপজ্জতিযেৰাতি অত্থো. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৰাতি.

পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায

সল়াযতনৰিভঙ্গসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮. উদ্দেসৰিভঙ্গসুত্তৰণ্ণনা

৩১৩. এৰং মে সুতন্তি উদ্দেসৰিভঙ্গসুত্তং. তত্থ উদ্দেসৰিভঙ্গন্তি উদ্দেসঞ্চ ৰিভঙ্গঞ্চ, মাতিকঞ্চ ৰিভজনঞ্চাতি অত্থো. উপপরিক্খেয্যাতি তুলেয্য তীরেয্য পরিগ্গণ্হেয্য পরিচ্ছিন্দেয্য. বহিদ্ধাতি বহিদ্ধাআরম্মণেসু. অৰিক্খিত্তং অৰিসটন্তি নিকন্তিৰসেন আরম্মণে তিট্ঠমানং ৰিক্খিত্তং ৰিসটং নাম হোতি, তং পটিসেধেন্তো এৰমাহ. অজ্ঝত্তং অসণ্ঠিতন্তি গোচরজ্ঝত্তে নিকন্তিৰসেন অসণ্ঠিতং. অনুপাদায ন পরিতস্সেয্যাতি অনুপাদিযিত্ৰা অগ্গহেত্ৰা তং ৰিঞ্ঞাণং ন পরিতস্সেয্য. যথা ৰিঞ্ঞাণং বহিদ্ধা অৰিক্খিত্তং অৰিসটং, অজ্ঝত্তং অসণ্ঠিতং অনুপাদায ন পরিতস্সেয্য, এৰং ভিক্খু উপপরিক্খেয্যাতি ৰুত্তং হোতি. জাতিজরামরণদুক্খসমুদযসম্ভৰোতি জাতিজরামরণস্স চেৰ অৰসেসস্স চ দুক্খস্স নিব্বত্তি ন হোতীতি অত্থো.

৩১৬. রূপনিমিত্তানুসারীতি রূপনিমিত্তং অনুস্সরতি অনুধাৰতীতি রূপনিমিত্তানুসারী.

৩১৮. এৰং খো, আৰুসো, অজ্ঝত্তং অসণ্ঠিতন্তি নিকন্তিৰসেন অসণ্ঠিতং. নিকন্তিৰসেন হি অতিট্ঠমানং হানভাগিযং ন হোতি, ৰিসেসভাগিযমেৰ হোতি.

৩২০. অনুপাদা পরিতস্সনাতি সত্থারা খন্ধিযৰগ্গে ‘‘উপাদাপরিতস্সনঞ্চ ৰো, ভিক্খৰে, দেসেস্সামি অনুপাদাঅপরিতস্সনঞ্চা’’তি (সং. নি. ৩.৭) এৰং গহেত্ৰা পরিতস্সনা, অগ্গহেত্ৰাৰ অপরিতস্সনা চ কথিতা, তং মহাথেরো উপাদাপরিতস্সনমেৰ অনুপাদাপরিতস্সনন্তি কত্ৰা দস্সেন্তো এৰমাহ. কথং পনেসা অনুপাদাপরিতস্সনা হোতীতি. উপাদাতব্বস্স অভাৰতো. যদি হি কোচি সঙ্খারো নিচ্চো ৰা ধুৰো ৰা অত্তা ৰা অত্তনিযো ৰাতি গহেতব্বযুত্তকো অভৰিস্স, অযং পরিতস্সনা উপাদাপরিতস্সনাৰ অস্স. যস্মা পন এৰং উপাদাতব্বো সঙ্খারো নাম নত্থি, তস্মা রূপং অত্তাতিআদিনা নযেন রূপাদযো উপাদিন্নাপি অনুপাদিন্নাৰ হোন্তি. এৰমেসা দিট্ঠিৰসেন উপাদাপরিতস্সনাপি সমানা অত্থতো অনুপাদাপরিতস্সনাযেৰ নাম হোতীতি ৰেদিতব্বা.

অঞ্ঞথা হোতীতি পরিৰত্ততি পকতিজহনেন নস্সতি, রূপৰিপরিণামানুপরিৰত্তীতি ‘‘মম রূপং ৰিপরিণত’’ন্তি ৰা, ‘‘যং অহু, তং ৰত মে নত্থী’’তি ৰা আদিনা (ম. নি. ১.২৪২) নযেন কম্মৰিঞ্ঞাণং রূপস্স ভেদানুপরিৰত্তি হোতি. ৰিপরিণামানুপরিৰত্তজাতি ৰিপরিণামস্স অনুপরিৰত্তনতো ৰিপরিণামারম্মণচিত্ততো জাতা. পরিতস্সনা ধম্মসমুপ্পাদাতি তণ্হাপরিতস্সনা চ অকুসলধম্মসমুপ্পাদা চ. চিত্তং পরিযাদায তিট্ঠন্তীতি কুসলচিত্তং পরিযাদিযিত্ৰা গহেত্ৰা খেপেত্ৰা তিট্ঠন্তি. উত্তাসৰাতি ভযতাসেনপি সউত্তাসো তণ্হাতাসেনপি সউত্তাসো. ৰিঘাতৰাতি সৰিঘাতো সদুক্খো. অপেক্খৰাতি সালযো সসিনেহো. এৰং খো, আৰুসো, অনুপাদা পরিতস্সনা হোতীতি এৰং মণিকরণ্ডকসঞ্ঞায তুচ্ছকরণ্ডকং গহেত্ৰা তস্মিং নট্ঠে পচ্ছা ৰিঘাতং আপজ্জন্তস্স ৰিয পচ্ছা অগ্গহেত্ৰা পরিতস্সনা হোতি.

৩২১. ন চ রূপৰিপরিণামানুপরিৰত্তীতি খীণাসৰস্স কম্মৰিঞ্ঞাণমেৰ নত্থি, তস্মা রূপভেদানুপরিৰত্তি ন হোতি. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৰাতি.

পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায

উদ্দেসৰিভঙ্গসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯. অরণৰিভঙ্গসুত্তৰণ্ণনা

৩২৩. এৰং মে সুতন্তি অরণৰিভঙ্গসুত্তং. তত্থ নেৰুস্সাদেয্য ন অপসাদেয্যাতি গেহসিতৰসেন কঞ্চি পুগ্গলং নেৰ উক্খিপেয্য ন অৰক্খিপেয্য. ধম্মমেৰ দেসেয্যাতি সভাৰমেৰ কথেয্য. সুখৰিনিচ্ছযন্তি ৰিনিচ্ছিতসুখং. রহো ৰাদন্তি পরম্মুখা অৰণ্ণং, পিসুণৰাচন্তি অত্থো. সম্মুখা ন খীণন্তি সম্মুখাপি খীণং আকিণ্ণং সংকিলিট্ঠং ৰাচং ন ভণেয্য. নাভিনিৰেসেয্যাতি ন অধিট্ঠহিত্ৰা আদায ৰোহরেয্য. সমঞ্ঞন্তি লোকসমঞ্ঞং লোকপণ্ণত্তিং. নাতিধাৰেয্যাতি নাতিক্কমেয্য.

৩২৪. কামপটিসন্ধিসুখিনোতি কামপটিসন্ধিনা কামূপসংহিতেন সুখেন সুখিতস্স. সদুক্খোতি ৰিপাকদুক্খেন সংকিলেসদুক্খেনপি সদুক্খো. সউপঘাতোতি ৰিপাকূপঘাতকিলেসূপঘাতেহেৰ সউপঘাতো. তথা সপরিল়াহো. মিচ্ছাপটিপদাতি অযাথাৰপটিপদা অকুসলপটিপদা.

৩২৬. ইত্থেকে অপসাদেতীতি এৰং গেহসিতৰসেন একচ্চে পুগ্গলে অপসাদেতি. উস্সাদনেপি এসেৰ নযো. ভৰসংযোজনন্তি ভৰবন্ধনং, তণ্হাযেতং নামং.

সুভূতিত্থেরো কির ইমং চতুক্কং নিস্সায এতদগ্গে ঠপিতো. ভগৰতো হি ধম্মং দেসেন্তস্স পুগ্গলানং উস্সাদনাঅপসাদনা পঞ্ঞাযন্তি, তথা সারিপুত্তত্থেরাদীনং. সুভূতিত্থেরস্স পন ধম্মদেসনায ‘‘অযং পুগ্গলো অপ্পটিপন্নকো অনারাধকো’’তি ৰা, ‘‘অযং সীলৰা গুণৰা লজ্জিপেসলো আচারসম্পন্নো’’তি ৰা নত্থি, ধম্মদেসনায পনস্স ‘‘অযং মিচ্ছাপটিপদা, অযং সম্মাপটিপদা’’ত্ৰেৰ পঞ্ঞাযতি. তস্মা ভগৰা ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং অরণৰিহারীনং যদিদং সুভূতী’’তি আহ.

৩২৯. কালঞ্ঞূ অস্সাতি অসম্পত্তে চ অতিক্কন্তে চ কালে অকথেত্ৰা ‘‘ইদানি ৰুচ্চমানং মহাজনো গণ্হিস্সতী’’তি যুত্তপত্তকালং ঞত্ৰাৰ পরম্মুখা অৰণ্ণং ভাসেয্য. খীণৰাদেপি এসেৰ নযো.

৩৩০. উপহঞ্ঞতীতি ঘাতিযতি. সরোপি উপহঞ্ঞতীতি সদ্দোপি ভিজ্জতি. আতুরীযতীতি আতুরো হোতি গেলঞ্ঞপ্পত্তো সাবাধো. অৰিস্সট্ঠন্তি ৰিস্সট্ঠং অপলিবুদ্ধং ন হোতি.

৩৩১. তদেৰাতি তংযেৰ ভাজনং. অভিনিৰিস্স ৰোহরতীতি পত্তন্তি সঞ্জাননজনপদং গন্ত্ৰা ‘‘পত্তং আহরথ ধোৰথা’’তি সুত্ৰা ‘‘অন্ধবালপুথুজ্জনো, নযিদং পত্তং, পাতি নমেসা, এৰং ৰদাহী’’তি অভিনিৰিস্স ৰোহরতি. এৰং সব্বপদেহি যোজেতব্বং. অতিসারোতি অতিধাৰনং.

৩৩২. তথা তথা ৰোহরতি অপরামসন্তি অম্হাকং জনপদে ভাজনং পাতীতি ৰুচ্চতি, ইমে পন নং পত্তন্তি ৰদন্তীতি ততো পট্ঠায জনপদৰোহারং মুঞ্চিত্ৰা পত্তং পত্তন্তেৰ অপরামসন্তো ৰোহরতি. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো.

৩৩৩. ইদানি মরিযাদভাজনীযং করোন্তো তত্র, ভিক্খৰেতিআদিমাহ. তত্থ সরণোতি সরজো সকিলেসো. অরণোতি অরজো নিক্কিলেসো. সুভূতি চ পন, ভিক্খৰেতি অযং থেরো দ্ৰীসু ঠানেসু এতদগ্গং আরুল়্হো ‘‘অরণৰিহারীনং যদিদং সুভূতি, দক্খিণেয্যানং যদিদং সুভূতী’’তি (অ. নি. ১.২০২).

ধম্মসেনাপতি কির ৰত্থুং সোধেতি, সুভূতিত্থেরো দক্খিণং সোধেতি. তথা হি ধম্মসেনাপতি পিণ্ডায চরন্তো গেহদ্ৰারে ঠিতো যাৰ ভিক্খং আহরন্তি, তাৰ পুব্বভাগে পরিচ্ছিন্দিত্ৰা নিরোধং সমাপজ্জতি, নিরোধা ৰুট্ঠায দেয্যধম্মং পটিগ্গণ্হাতি. সুভূতিত্থেরো চ তথেৰ মেত্তাঝানং সমাপজ্জতি, মেত্তাঝানা ৰুট্ঠায দেয্যধম্মং পটিগ্গণ্হাতি. এৰং পন কাতুং সক্কাতি. আম সক্কা, নেৰ অচ্ছরিযঞ্চেতং, যং মহাভিঞ্ঞপ্পত্তা সাৰকা এৰং করেয্যুং. ইমস্মিম্পি হি তম্বপণ্ণিদীপে পোরাণকরাজকালে পিঙ্গলবুদ্ধরক্খিতত্থেরো নাম উত্তরগামং নিস্সায ৰিহাসি. তত্থ সত্ত কুলসতানি হোন্তি, একম্পি তং কুলদ্ৰারং নত্থি, যত্থ থেরো সমাপত্তিং ন সমাপজ্জি. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৰাতি.

পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায

অরণৰিভঙ্গসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০. ধাতুৰিভঙ্গসুত্তৰণ্ণনা

৩৪২. এৰং মে সুতন্তি ধাতুৰিভঙ্গসুত্তং. তত্থ চারিকন্তি তুরিতগমনচারিকং. সচে তে ভগ্গৰ অগরূতি সচে তুয্হং ভারিযং অফাসুকং কিঞ্চি নত্থি. সচে সো অনুজানাতীতি ভগ্গৰস্স কির এতদহোসি – ‘‘পব্বজিতা নাম নানাঅজ্ঝাসযা, একো গণাভিরতো হোতি, একো একাভিরতো. সচে সো একাভিরতো ভৰিস্সতি, ‘আৰুসো, মা পাৰিসি, মযা সালা লদ্ধা’তি ৰক্খতি. সচে অযং একাভিরতো ভৰিস্সতি, ‘আৰুসো, নিক্খম, মযা সালা লদ্ধা’তি ৰক্খতি. এৰং সন্তে অহং উভিন্নং ৰিৰাদকারেতা নাম ভৰিস্সামি, দিন্নং নাম দিন্নমেৰ ৰট্টতি, কতং কতমেৰা’’তি. তস্মা এৰমাহ.

কুলপুত্তোতি জাতিকুলপুত্তোপি আচারকুলপুত্তোপি. ৰাসূপগতোতি ৰাসং উপগতো. কুতো আগন্ত্ৰাতি? তক্কসীলনগরতো.

তত্রাযং অনুপুব্বিকথা – মজ্ঝিমপ্পদেসে কির রাজগহনগরে বিম্বিসারে রজ্জং কারেন্তে পচ্চন্তে তক্কসীলনগরে পুক্কুসাতি রাজা রজ্জং কারেসি. অথ তক্কসীলতো ভণ্ডং গহেত্ৰা ৰাণিজা রাজগহং আগতা পণ্ণাকারং গহেত্ৰা রাজানং অদ্দসংসু. রাজা তে ৰন্দিত্ৰা ঠিতে ‘‘কত্থৰাসিনো তুম্হে’’তি পুচ্ছি. তক্কসীলৰাসিনো দেৰাতি. অথ নে রাজা জনপদস্স খেমসুভিক্খতাদীনি নগরস্স চ পৰত্তিং পুচ্ছিত্ৰা ‘‘কো নাম তুম্হাকং রাজা’’তি পুচ্ছি. পুক্কুসাতি নাম দেৰাতি. ধম্মিকোতি? আম দেৰ ধম্মিকো. চতূহি সঙ্গহৰত্থূহি জনং সঙ্গণ্হাতি, লোকস্স মাতাপিতিট্ঠানে ঠিতো, অঙ্গে নিপন্নদারকং ৰিয জনং তোসেতীতি. কতরস্মিং ৰযে ৰত্ততীতি? অথস্স ৰযং আচিক্খিংসু. ৰযেসুপি বিম্বিসারেন সমৰযো জাতো. অথ তে রাজা আহ – ‘‘তাতা তুম্হাকং রাজা ধম্মিকো, ৰযেন চ মে সমানো, সক্কুণেয্যাথ তুম্হাকং রাজানং মম মিত্তং কাতু’’ন্তি. সক্কোম দেৰাতি. রাজা তেসং সুঙ্কং ৰিস্সজ্জেত্ৰা গেহঞ্চ দাপেত্ৰা – ‘‘গচ্ছথ ভণ্ডং ৰিক্কিণিত্ৰা গমনকালে মং দিস্ৰা গচ্ছেয্যাথা’’তি আহ. তে তথা কত্ৰা গমনকালে রাজানং অদ্দসংসু. ‘‘গচ্ছথ তুম্হাকং রাজানং মম ৰচনেন পুনপ্পুনং আরোগ্যং পুচ্ছিত্ৰা ‘রাজা তুম্হেহি সদ্ধিং মিত্তভাৰং ইচ্ছতী’তি ৰদথা’’তি আহ.

তে সাধূতি পটিস্সুণিত্ৰা গন্ত্ৰা ভণ্ডং পটিসামেত্ৰা ভুত্তপাতরাসা রাজানং উপসঙ্কমিত্ৰা ৰন্দিংসু. রাজা ‘‘কহং ভণে তুম্হে এত্তকে ইমে দিৰসে ন দিস্সথা’’তি পুচ্ছি. তে সব্বং পৰত্তিং আরোচেসুং. রাজা – ‘‘সাধু, তাতা, তুম্হে নিস্সায মযা মজ্ঝিমপ্পদেসে রাজা মিত্তো লদ্ধো’’তি অত্তমনো অহোসি. অপরভাগে রাজগহৰাসিনোপি ৰাণিজা তক্কসীলং অগমংসু. তে পণ্ণাকারং গহেত্ৰা আগতে পুক্কুসাতি রাজা ‘‘কুতো আগতত্থা’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘রাজগহতো’’তি সুত্ৰা ‘‘ময্হং সহাযস্স নগরতো আগতা তুম্হে’’তি. আম দেৰাতি. আরোগ্যং মে সহাযস্সাতি আরোগ্যং পুচ্ছিত্ৰা ‘‘অজ্জ পট্ঠায যে ময্হং সহাযস্স নগরতো জঙ্ঘসত্থেন ৰা সকটসত্থেন ৰা ৰাণিজা আগচ্ছন্তি, সব্বেসং মম ৰিসযং পৰিট্ঠকালতো পট্ঠায ৰসনগেহানি, রাজকোট্ঠাগারতো নিৰাপঞ্চ দেন্তু, সুঙ্কং ৰিস্সজ্জেন্তু, কিঞ্চি উপদ্দৰং মা করোন্তূ’’তি ভেরিং চরাপেসি. বিম্বিসারোপি অত্তনো নগরে তথেৰ ভেরিং চরাপেসি.

অথ বিম্বিসারো পুক্কুসাতিস্স পণ্ণং পহিণি – ‘‘পচ্চন্তদেসে নাম মণিমুত্তাদীনি রতনানি উপ্পজ্জন্তি, যং ময্হং সহাযস্স রজ্জে দস্সনীযং ৰা সৰনীযং ৰা রতনং উপ্পজ্জতি, তত্থ মে মা মচ্ছরাযতূ’’তি. পুক্কুসাতিপি – ‘‘মজ্ঝিমদেসো নাম মহাজনপদো, যং তত্থ এৰরূপং রতনং উপ্পজ্জতি, তত্থ মে সহাযো মা মচ্ছরাযতূ’’তি পটিপণ্ণং পহিণি. এৰং তে গচ্ছন্তে গচ্ছন্তে কালে অঞ্ঞমঞ্ঞং অদিস্ৰাপি দল়্হমিত্তা অহেসুং.

এৰং তেসং কতিকং কত্ৰা ৰসন্তানং পঠমতরং পুক্কুসাতিস্স পণ্ণাকারো উপ্পজ্জি. রাজা কির অট্ঠ পঞ্চৰণ্ণে অনগ্ঘকম্বলে লভি. সো – ‘‘অতিসুন্দরা ইমে কম্বলা, অহং সহাযস্স পেসিস্সামী’’তি লাখাগুল়মত্তে অট্ঠ সারকরণ্ডকে লিখাপেত্ৰা তেসু তে কম্বলে পক্খিপিত্ৰা লাখায ৰট্টাপেত্ৰা সেতৰত্থেন ৰেঠেত্ৰা সমুগ্গে পক্খিপিত্ৰা ৰত্থেন ৰেঠেত্ৰা রাজমুদ্দিকায লঞ্ছেত্ৰা ‘‘ময্হং সহাযস্স দেথা’’তি অমচ্চে পেসেসি. সাসনঞ্চ অদাসি – ‘‘অযং পণ্ণাকারো নগরমজ্ঝে অমচ্চাদিপরিৰুতেন দট্ঠব্বো’’তি. তে গন্ত্ৰা বিম্বিসারস্স অদংসু.

সো সাসনং সুত্ৰা অমচ্চাদযো সন্নিপতন্তূতি ভেরিং চরাপেত্ৰা নগরমজ্ঝে অমচ্চাদিপরিৰুতো সেতচ্ছত্তেন ধারিযমানেন পল্লঙ্কৰরে নিসিন্নো লঞ্ছনং ভিন্দিত্ৰা ৰত্থং অপনেত্ৰা সমুগ্গং ৰিৰরিত্ৰা অন্তো ভণ্ডিকং মুঞ্চিত্ৰা লাখাগুল়ে দিস্ৰা ‘‘ময্হং সহাযো পুক্কুসাতি ‘জুতৰিত্তকো মে সহাযো’তি মঞ্ঞমানো মঞ্ঞে ইমং পণ্ণাকারং পহিণী’’তি একং গুল়ং গহেত্ৰা হত্থেন ৰট্টেত্ৰা তুলযন্তোৰ অন্তো দুস্সভণ্ডিকং অত্থীতি অঞ্ঞাসি. অথ নং পল্লঙ্কপাদে পহরিত্ৰা তাৰদেৰ লাখা পরিপতি, সো নখেন করণ্ডকং ৰিৰরিত্ৰা অন্তো কম্বলরতনং দিস্ৰা ইতরেপি ৰিৰরাপেসি, সব্বেপি কম্বলা অহেসুং. অথ নে পত্থরাপেসি, তে ৰণ্ণসম্পন্না ফস্সসম্পন্না দীঘতো সোল়সহত্থা তিরিযং অট্ঠহত্থা অহেসুং. মহাজনো দিস্ৰা অঙ্গুলিযো পোঠেসি, চেলুক্খেপং অকাসি, – ‘‘অম্হাকং রঞ্ঞো অদিট্ঠসহাযো পুক্কুসাতি অদিস্ৰাৰ এৰরূপং পণ্ণাকারং পেসেসি, যুত্তং এৰরূপং মিত্তং কাতু’’ন্তি অত্তমনো অহোসি. রাজা একমেকং কম্বলং অগ্ঘাপেসি, সব্বে অনগ্ঘা অহেসুং. তেসু চত্তারো সম্মাসম্বুদ্ধস্স পেসেসি, চত্তারো অত্তনো ঘরে অকাসি. ততো চিন্তেসি – ‘‘পচ্ছা পেসেন্তেন পঠমং পেসিতপণ্ণাকারতো অতিরেকং পেসেতুং ৰট্টতি, সহাযেন চ মে অনগ্ঘো পণ্ণাকারো পেসিতো, কিং নু খো পেসেমী’’তি?

কিং পন রাজগহে ততো অধিকং রতনং নত্থীতি? নো নত্থি, মহাপুঞ্ঞো রাজা, অপিচ খো পনস্স সোতাপন্নকালতো পট্ঠায ঠপেত্ৰা তীণি রতনানি অঞ্ঞং রতনং সোমনস্সং জনেতুং সমত্থং নাম নত্থি. সো রতনং ৰিচিনিতুং আরদ্ধো – রতনং নাম সৰিঞ্ঞাণকং অৰিঞ্ঞাণকন্তি দুৰিধং. তত্থ অৰিঞ্ঞাণকং সুৰণ্ণরজতাদি, সৰিঞ্ঞাণকং ইন্দ্রিযবদ্ধং. অৰিঞ্ঞাণকং সৰিঞ্ঞাণকস্সেৰ অলঙ্কারাদিৰসেন পরিভোগং হোতি, ইতি ইমেসু দ্ৰীসু রতনেসু সৰিঞ্ঞাণকং সেট্ঠং. সৰিঞ্ঞাণকম্পি দুৰিধং তিরচ্ছানরতনং মনুস্সরতনন্তি. তত্থ তিরচ্ছানরতনং হত্থিঅস্সরতনং, তম্পি মনুস্সানং উপভোগত্থমেৰ নিব্বত্ততি, ইতি ইমেসুপি দ্ৰীসু মনুস্সরতনং সেট্ঠং. মনুস্সরতনম্পি দুৰিধং ইত্থিরতনং পুরিসরতনন্তি. তত্থ চক্কৰত্তিনো রঞ্ঞো উপ্পন্নং ইত্থিরতনম্পি পুরিসস্সেৰ উপভোগং. ইতি ইমেসুপি দ্ৰীসু পুরিসরতনমেৰ সেট্ঠং.

পুরিসরতনম্পি দুৰিধং অগারিযরতনং অনগারিযরতনঞ্চ. তত্থ অগারিযরতনেসুপি চক্কৰত্তিরাজা অজ্জ পব্বজিতসামণেরং পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৰন্দতি, ইতি ইমেসুপি দ্ৰীসু অনগারিযরতনমেৰ সেট্ঠং. অনগারিযরতনম্পি দুৰিধং সেক্খরতনঞ্চ অসেক্খরতনঞ্চ. তত্থ সতসহস্সম্পি সেক্খানং অসেক্খস্স পদেসং ন পাপুণাতি, ইতি ইমেসুপি দ্ৰীসু অসেক্খরতনমেৰ সেট্ঠং. তম্পি দুৰিধং বুদ্ধরতনং সাৰকরতনন্তি. তত্থ সতসহস্সম্পি সাৰকরতনানং বুদ্ধরতনস্স পদেসং ন পাপুণাতি, ইতি ইমেসুপি দ্ৰীসূ বুদ্ধরতনমেৰ সেট্ঠং.

বুদ্ধরতনম্পি দুৰিধং পচ্চেকবুদ্ধরতনং সব্বঞ্ঞুবুদ্ধরতনন্তি. তত্থ সতসহস্সম্পি পচ্চেকবুদ্ধানং সব্বঞ্ঞুবুদ্ধস্স পদেসং ন পাপুণাতি, ইতি ইমেসুপি দ্ৰীসু সব্বঞ্ঞুবুদ্ধরতনংযেৰ সেট্ঠং. সদেৰকস্মিঞ্হি লোকে বুদ্ধরতনসমং রতনং নাম নত্থি. তস্মা অসদিসমেৰ রতনং ময্হং সহাযস্স পেসেস্সামীতি চিন্তেত্ৰা তক্কসীলৰাসিনো পুচ্ছি – ‘‘তাতা তুম্হাকং জনপদে বুদ্ধো ধম্মো সঙ্ঘোতি ইমানি তীণি রতনানি দিস্সন্তী’’তি. ঘোসোপি সো মহারাজ তাৰ তত্থ নত্থি, দস্সনং পন কুতোতি.

‘‘সুন্দরং তাতা’’তি রাজা তুট্ঠো চিন্তেসি – ‘‘সক্কা ভৰেয্য জনসঙ্গহত্থায ময্হং সহাযস্স ৰসনট্ঠানং সম্মাসম্বুদ্ধং পেসেতুং, বুদ্ধা পন পচ্চন্তিমেসু জনপদেসু ন অরুণং উট্ঠপেন্তি. তস্মা সত্থারা গন্তুং ন সক্কা. সারিপুত্তমোগ্গল্লানাদযো মহাসাৰকে পেসেতুং সক্কা ভৰেয্য. মযা পন ‘থেরা পচ্চন্তে ৰসন্তী’তি সুত্ৰাপি মনুস্সে পেসেত্ৰা তে অত্তনো সমীপং আণাপেত্ৰা উপট্ঠাতুমেৰ যুত্তং. তস্মা ন থেরেহিপি সক্কা গন্তুং. যেন পনাকারেন সাসনে পেসিতে সত্থা চ মহাসাৰকা চ গতা ৰিয হোন্তি, তেনাকারেন সাসনং পহিণিস্সামী’’তি. চিন্তেত্ৰা চতুরতনাযামং ৰিদত্থিমত্তপুথুলং নাতিতনুং নাতিবহলং সুৰণ্ণপট্টং কারাপেত্ৰা ‘‘তত্থ অজ্জ অক্খরানি লিখিস্সামী’’তি. পাতোৰ সীসং ন্হাযিত্ৰা উপোসথঙ্গানি অধিট্ঠায ভুত্তপাতরাসো অপনীতগন্ধমালাভরণো সুৰণ্ণসরকেন জাতিহিঙ্গুলিকং আদায হেট্ঠতো পট্ঠায দ্ৰারানি পিদহন্তো পাসাদমারুয্হ পুব্বদিসামুখং সীহপঞ্জরং ৰিৰরিত্ৰা আকাসতলে নিসীদিত্ৰা সুৰণ্ণপট্টে অক্খরানি লিখন্তো – ‘‘ইধ তথাগতো লোকে উপ্পন্নো অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৰিজ্জাচরণসম্পন্নো সুগতো লোকৰিদূ অনুত্তরো পুরিসদম্মসারথি সত্থা দেৰমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৰা’’তি. বুদ্ধগুণে তাৰ একদেসেন লিখি.

ততো ‘‘এৰং দস পারমিযো পূরেত্ৰা তুসিতভৰনতো চৰিত্ৰা মাতুকুচ্ছিম্হি পটিসন্ধিং গণ্হি, এৰং লোকৰিৰরণং অহোসি, মাতুকুচ্ছিযং ৰসমানে ইদং নাম অহোসি, অগারমজ্ঝে ৰসমানে ইদং নাম অহোসি, এৰং মহাভিনিক্খমনং নিক্খন্তো এৰং মহাপধানং পদহি. এৰং দুক্করকারিকং কত্ৰা মহাবোধিমণ্ডং আরুয্হ অপরাজিতপল্লঙ্কে নিসিন্নো সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পটিৰিজ্ঝি, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পটিৰিজ্ঝন্তস্স এৰং লোকৰিৰরণং অহোসি. সদেৰকে লোকে অঞ্ঞং এৰরূপং রতনং নাম নত্থীতি.

যংকিঞ্চি ৰিত্তং ইধ ৰা হুরং ৰা,

সগ্গেসু ৰা যং রতনং পণীতং;

ন নো সমং অত্থি তথাগতেন,

ইদম্পি বুদ্ধে রতনং পণীতং;

এতেন সচ্চেন সুৰত্থি হোতূ’’তি. (খু. পা. ৬.৩; সু. নি. ২২৬) –

এৰং একদেসেন বুদ্ধগুণেপি লিখিত্ৰা দুতিযং ধম্মরতনং থোমেন্তো – ‘‘স্ৰাক্খাতো ভগৰতা ধম্মো…পে… পচ্চত্তং ৰেদিতব্বো ৰিঞ্ঞূহী’’তি. ‘‘চত্তারো সতিপট্ঠানা…পে… অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো’’তি. ‘‘সত্থারা দেসিতধম্মো নাম এৰরূপো চ এৰরূপো চা’’তি সত্ততিংস বোধিপক্খিযে একদেসেন লিখিত্ৰা –

‘‘যং বুদ্ধসেট্ঠো পরিৰণ্ণযী সুচিং,

সমাধিমানন্তরিকঞ্ঞমাহু;