১০. ধাতুৰিভঙ্গসুত্তৰণ্ণনা

৩৪২. এৰং মে সুতন্তি ধাতুৰিভঙ্গসুত্তং. তত্থ চারিকন্তি তুরিতগমনচারিকং. সচে তে ভগ্গৰ অগরূতি সচে তুয্হং ভারিযং অফাসুকং কিঞ্চি নত্থি. সচে সো অনুজানাতীতি ভগ্গৰস্স কির এতদহোসি – ‘‘পব্বজিতা নাম নানাঅজ্ঝাসযা, একো গণাভিরতো হোতি, একো একাভিরতো. সচে সো একাভিরতো ভৰিস্সতি, ‘আৰুসো, মা পাৰিসি, মযা সালা লদ্ধা’তি ৰক্খতি. সচে অযং একাভিরতো ভৰিস্সতি, ‘আৰুসো, নিক্খম, মযা সালা লদ্ধা’তি ৰক্খতি. এৰং সন্তে অহং উভিন্নং ৰিৰাদকারেতা নাম ভৰিস্সামি, দিন্নং নাম দিন্নমেৰ ৰট্টতি, কতং কতমেৰা’’তি. তস্মা এৰমাহ.

কুলপুত্তোতি জাতিকুলপুত্তোপি আচারকুলপুত্তোপি. ৰাসূপগতোতি ৰাসং উপগতো. কুতো আগন্ত্ৰাতি? তক্কসীলনগরতো.

তত্রাযং অনুপুব্বিকথা – মজ্ঝিমপ্পদেসে কির রাজগহনগরে বিম্বিসারে রজ্জং কারেন্তে পচ্চন্তে তক্কসীলনগরে পুক্কুসাতি রাজা রজ্জং কারেসি. অথ তক্কসীলতো ভণ্ডং গহেত্ৰা ৰাণিজা রাজগহং আগতা পণ্ণাকারং গহেত্ৰা রাজানং অদ্দসংসু. রাজা তে ৰন্দিত্ৰা ঠিতে ‘‘কত্থৰাসিনো তুম্হে’’তি পুচ্ছি. তক্কসীলৰাসিনো দেৰাতি. অথ নে রাজা জনপদস্স খেমসুভিক্খতাদীনি নগরস্স চ পৰত্তিং পুচ্ছিত্ৰা ‘‘কো নাম তুম্হাকং রাজা’’তি পুচ্ছি. পুক্কুসাতি নাম দেৰাতি. ধম্মিকোতি? আম দেৰ ধম্মিকো. চতূহি সঙ্গহৰত্থূহি জনং সঙ্গণ্হাতি, লোকস্স মাতাপিতিট্ঠানে ঠিতো, অঙ্গে নিপন্নদারকং ৰিয জনং তোসেতীতি. কতরস্মিং ৰযে ৰত্ততীতি? অথস্স ৰযং আচিক্খিংসু. ৰযেসুপি বিম্বিসারেন সমৰযো জাতো. অথ তে রাজা আহ – ‘‘তাতা তুম্হাকং রাজা ধম্মিকো, ৰযেন চ মে সমানো, সক্কুণেয্যাথ তুম্হাকং রাজানং মম মিত্তং কাতু’’ন্তি. সক্কোম দেৰাতি. রাজা তেসং সুঙ্কং ৰিস্সজ্জেত্ৰা গেহঞ্চ দাপেত্ৰা – ‘‘গচ্ছথ ভণ্ডং ৰিক্কিণিত্ৰা গমনকালে মং দিস্ৰা গচ্ছেয্যাথা’’তি আহ. তে তথা কত্ৰা গমনকালে রাজানং অদ্দসংসু. ‘‘গচ্ছথ তুম্হাকং রাজানং মম ৰচনেন পুনপ্পুনং আরোগ্যং পুচ্ছিত্ৰা ‘রাজা তুম্হেহি সদ্ধিং মিত্তভাৰং ইচ্ছতী’তি ৰদথা’’তি আহ.

তে সাধূতি পটিস্সুণিত্ৰা গন্ত্ৰা ভণ্ডং পটিসামেত্ৰা ভুত্তপাতরাসা রাজানং উপসঙ্কমিত্ৰা ৰন্দিংসু. রাজা ‘‘কহং ভণে তুম্হে এত্তকে ইমে দিৰসে ন দিস্সথা’’তি পুচ্ছি. তে সব্বং পৰত্তিং আরোচেসুং. রাজা – ‘‘সাধু, তাতা, তুম্হে নিস্সায মযা মজ্ঝিমপ্পদেসে রাজা মিত্তো লদ্ধো’’তি অত্তমনো অহোসি. অপরভাগে রাজগহৰাসিনোপি ৰাণিজা তক্কসীলং অগমংসু. তে পণ্ণাকারং গহেত্ৰা আগতে পুক্কুসাতি রাজা ‘‘কুতো আগতত্থা’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘রাজগহতো’’তি সুত্ৰা ‘‘ময্হং সহাযস্স নগরতো আগতা তুম্হে’’তি. আম দেৰাতি. আরোগ্যং মে সহাযস্সাতি আরোগ্যং পুচ্ছিত্ৰা ‘‘অজ্জ পট্ঠায যে ময্হং সহাযস্স নগরতো জঙ্ঘসত্থেন ৰা সকটসত্থেন ৰা ৰাণিজা আগচ্ছন্তি, সব্বেসং মম ৰিসযং পৰিট্ঠকালতো পট্ঠায ৰসনগেহানি, রাজকোট্ঠাগারতো নিৰাপঞ্চ দেন্তু, সুঙ্কং ৰিস্সজ্জেন্তু, কিঞ্চি উপদ্দৰং মা করোন্তূ’’তি ভেরিং চরাপেসি. বিম্বিসারোপি অত্তনো নগরে তথেৰ ভেরিং চরাপেসি.

অথ বিম্বিসারো পুক্কুসাতিস্স পণ্ণং পহিণি – ‘‘পচ্চন্তদেসে নাম মণিমুত্তাদীনি রতনানি উপ্পজ্জন্তি, যং ময্হং সহাযস্স রজ্জে দস্সনীযং ৰা সৰনীযং ৰা রতনং উপ্পজ্জতি, তত্থ মে মা মচ্ছরাযতূ’’তি. পুক্কুসাতিপি – ‘‘মজ্ঝিমদেসো নাম মহাজনপদো, যং তত্থ এৰরূপং রতনং উপ্পজ্জতি, তত্থ মে সহাযো মা মচ্ছরাযতূ’’তি পটিপণ্ণং পহিণি. এৰং তে গচ্ছন্তে গচ্ছন্তে কালে অঞ্ঞমঞ্ঞং অদিস্ৰাপি দল়্হমিত্তা অহেসুং.

এৰং তেসং কতিকং কত্ৰা ৰসন্তানং পঠমতরং পুক্কুসাতিস্স পণ্ণাকারো উপ্পজ্জি. রাজা কির অট্ঠ পঞ্চৰণ্ণে অনগ্ঘকম্বলে লভি. সো – ‘‘অতিসুন্দরা ইমে কম্বলা, অহং সহাযস্স পেসিস্সামী’’তি লাখাগুল়মত্তে অট্ঠ সারকরণ্ডকে লিখাপেত্ৰা তেসু তে কম্বলে পক্খিপিত্ৰা লাখায ৰট্টাপেত্ৰা সেতৰত্থেন ৰেঠেত্ৰা সমুগ্গে পক্খিপিত্ৰা ৰত্থেন ৰেঠেত্ৰা রাজমুদ্দিকায লঞ্ছেত্ৰা ‘‘ময্হং সহাযস্স দেথা’’তি অমচ্চে পেসেসি. সাসনঞ্চ অদাসি – ‘‘অযং পণ্ণাকারো নগরমজ্ঝে অমচ্চাদিপরিৰুতেন দট্ঠব্বো’’তি. তে গন্ত্ৰা বিম্বিসারস্স অদংসু.

সো সাসনং সুত্ৰা অমচ্চাদযো সন্নিপতন্তূতি ভেরিং চরাপেত্ৰা নগরমজ্ঝে অমচ্চাদিপরিৰুতো সেতচ্ছত্তেন ধারিযমানেন পল্লঙ্কৰরে নিসিন্নো লঞ্ছনং ভিন্দিত্ৰা ৰত্থং অপনেত্ৰা সমুগ্গং ৰিৰরিত্ৰা অন্তো ভণ্ডিকং মুঞ্চিত্ৰা লাখাগুল়ে দিস্ৰা ‘‘ময্হং সহাযো পুক্কুসাতি ‘জুতৰিত্তকো মে সহাযো’তি মঞ্ঞমানো মঞ্ঞে ইমং পণ্ণাকারং পহিণী’’তি একং গুল়ং গহেত্ৰা হত্থেন ৰট্টেত্ৰা তুলযন্তোৰ অন্তো দুস্সভণ্ডিকং অত্থীতি অঞ্ঞাসি. অথ নং পল্লঙ্কপাদে পহরিত্ৰা তাৰদেৰ লাখা পরিপতি, সো নখেন করণ্ডকং ৰিৰরিত্ৰা অন্তো কম্বলরতনং দিস্ৰা ইতরেপি ৰিৰরাপেসি, সব্বেপি কম্বলা অহেসুং. অথ নে পত্থরাপেসি, তে ৰণ্ণসম্পন্না ফস্সসম্পন্না দীঘতো সোল়সহত্থা তিরিযং অট্ঠহত্থা অহেসুং. মহাজনো দিস্ৰা অঙ্গুলিযো পোঠেসি, চেলুক্খেপং অকাসি, – ‘‘অম্হাকং রঞ্ঞো অদিট্ঠসহাযো পুক্কুসাতি অদিস্ৰাৰ এৰরূপং পণ্ণাকারং পেসেসি, যুত্তং এৰরূপং মিত্তং কাতু’’ন্তি অত্তমনো অহোসি. রাজা একমেকং কম্বলং অগ্ঘাপেসি, সব্বে অনগ্ঘা অহেসুং. তেসু চত্তারো সম্মাসম্বুদ্ধস্স পেসেসি, চত্তারো অত্তনো ঘরে অকাসি. ততো চিন্তেসি – ‘‘পচ্ছা পেসেন্তেন পঠমং পেসিতপণ্ণাকারতো অতিরেকং পেসেতুং ৰট্টতি, সহাযেন চ মে অনগ্ঘো পণ্ণাকারো পেসিতো, কিং নু খো পেসেমী’’তি?

কিং পন রাজগহে ততো অধিকং রতনং নত্থীতি? নো নত্থি, মহাপুঞ্ঞো রাজা, অপিচ খো পনস্স সোতাপন্নকালতো পট্ঠায ঠপেত্ৰা তীণি রতনানি অঞ্ঞং রতনং সোমনস্সং জনেতুং সমত্থং নাম নত্থি. সো রতনং ৰিচিনিতুং আরদ্ধো – রতনং নাম সৰিঞ্ঞাণকং অৰিঞ্ঞাণকন্তি দুৰিধং. তত্থ অৰিঞ্ঞাণকং সুৰণ্ণরজতাদি, সৰিঞ্ঞাণকং ইন্দ্রিযবদ্ধং. অৰিঞ্ঞাণকং সৰিঞ্ঞাণকস্সেৰ অলঙ্কারাদিৰসেন পরিভোগং হোতি, ইতি ইমেসু দ্ৰীসু রতনেসু সৰিঞ্ঞাণকং সেট্ঠং. সৰিঞ্ঞাণকম্পি দুৰিধং তিরচ্ছানরতনং মনুস্সরতনন্তি. তত্থ তিরচ্ছানরতনং হত্থিঅস্সরতনং, তম্পি মনুস্সানং উপভোগত্থমেৰ নিব্বত্ততি, ইতি ইমেসুপি দ্ৰীসু মনুস্সরতনং সেট্ঠং. মনুস্সরতনম্পি দুৰিধং ইত্থিরতনং পুরিসরতনন্তি. তত্থ চক্কৰত্তিনো রঞ্ঞো উপ্পন্নং ইত্থিরতনম্পি পুরিসস্সেৰ উপভোগং. ইতি ইমেসুপি দ্ৰীসু পুরিসরতনমেৰ সেট্ঠং.

পুরিসরতনম্পি দুৰিধং অগারিযরতনং অনগারিযরতনঞ্চ. তত্থ অগারিযরতনেসুপি চক্কৰত্তিরাজা অজ্জ পব্বজিতসামণেরং পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৰন্দতি, ইতি ইমেসুপি দ্ৰীসু অনগারিযরতনমেৰ সেট্ঠং. অনগারিযরতনম্পি দুৰিধং সেক্খরতনঞ্চ অসেক্খরতনঞ্চ. তত্থ সতসহস্সম্পি সেক্খানং অসেক্খস্স পদেসং ন পাপুণাতি, ইতি ইমেসুপি দ্ৰীসু অসেক্খরতনমেৰ সেট্ঠং. তম্পি দুৰিধং বুদ্ধরতনং সাৰকরতনন্তি. তত্থ সতসহস্সম্পি সাৰকরতনানং বুদ্ধরতনস্স পদেসং ন পাপুণাতি, ইতি ইমেসুপি দ্ৰীসূ বুদ্ধরতনমেৰ সেট্ঠং.

বুদ্ধরতনম্পি দুৰিধং পচ্চেকবুদ্ধরতনং সব্বঞ্ঞুবুদ্ধরতনন্তি. তত্থ সতসহস্সম্পি পচ্চেকবুদ্ধানং সব্বঞ্ঞুবুদ্ধস্স পদেসং ন পাপুণাতি, ইতি ইমেসুপি দ্ৰীসু সব্বঞ্ঞুবুদ্ধরতনংযেৰ সেট্ঠং. সদেৰকস্মিঞ্হি লোকে বুদ্ধরতনসমং রতনং নাম নত্থি. তস্মা অসদিসমেৰ রতনং ময্হং সহাযস্স পেসেস্সামীতি চিন্তেত্ৰা তক্কসীলৰাসিনো পুচ্ছি – ‘‘তাতা তুম্হাকং জনপদে বুদ্ধো ধম্মো সঙ্ঘোতি ইমানি তীণি রতনানি দিস্সন্তী’’তি. ঘোসোপি সো মহারাজ তাৰ তত্থ নত্থি, দস্সনং পন কুতোতি.

‘‘সুন্দরং তাতা’’তি রাজা তুট্ঠো চিন্তেসি – ‘‘সক্কা ভৰেয্য জনসঙ্গহত্থায ময্হং সহাযস্স ৰসনট্ঠানং সম্মাসম্বুদ্ধং পেসেতুং, বুদ্ধা পন পচ্চন্তিমেসু জনপদেসু ন অরুণং উট্ঠপেন্তি. তস্মা সত্থারা গন্তুং ন সক্কা. সারিপুত্তমোগ্গল্লানাদযো মহাসাৰকে পেসেতুং সক্কা ভৰেয্য. মযা পন ‘থেরা পচ্চন্তে ৰসন্তী’তি সুত্ৰাপি মনুস্সে পেসেত্ৰা তে অত্তনো সমীপং আণাপেত্ৰা উপট্ঠাতুমেৰ যুত্তং. তস্মা ন থেরেহিপি সক্কা গন্তুং. যেন পনাকারেন সাসনে পেসিতে সত্থা চ মহাসাৰকা চ গতা ৰিয হোন্তি, তেনাকারেন সাসনং পহিণিস্সামী’’তি. চিন্তেত্ৰা চতুরতনাযামং ৰিদত্থিমত্তপুথুলং নাতিতনুং নাতিবহলং সুৰণ্ণপট্টং কারাপেত্ৰা ‘‘তত্থ অজ্জ অক্খরানি লিখিস্সামী’’তি. পাতোৰ সীসং ন্হাযিত্ৰা উপোসথঙ্গানি অধিট্ঠায ভুত্তপাতরাসো অপনীতগন্ধমালাভরণো সুৰণ্ণসরকেন জাতিহিঙ্গুলিকং আদায হেট্ঠতো পট্ঠায দ্ৰারানি পিদহন্তো পাসাদমারুয্হ পুব্বদিসামুখং সীহপঞ্জরং ৰিৰরিত্ৰা আকাসতলে নিসীদিত্ৰা সুৰণ্ণপট্টে অক্খরানি লিখন্তো – ‘‘ইধ তথাগতো লোকে উপ্পন্নো অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৰিজ্জাচরণসম্পন্নো সুগতো লোকৰিদূ অনুত্তরো পুরিসদম্মসারথি সত্থা দেৰমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৰা’’তি. বুদ্ধগুণে তাৰ একদেসেন লিখি.

ততো ‘‘এৰং দস পারমিযো পূরেত্ৰা তুসিতভৰনতো চৰিত্ৰা মাতুকুচ্ছিম্হি পটিসন্ধিং গণ্হি, এৰং লোকৰিৰরণং অহোসি, মাতুকুচ্ছিযং ৰসমানে ইদং নাম অহোসি, অগারমজ্ঝে ৰসমানে ইদং নাম অহোসি, এৰং মহাভিনিক্খমনং নিক্খন্তো এৰং মহাপধানং পদহি. এৰং দুক্করকারিকং কত্ৰা মহাবোধিমণ্ডং আরুয্হ অপরাজিতপল্লঙ্কে নিসিন্নো সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পটিৰিজ্ঝি, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পটিৰিজ্ঝন্তস্স এৰং লোকৰিৰরণং অহোসি. সদেৰকে লোকে অঞ্ঞং এৰরূপং রতনং নাম নত্থীতি.

যংকিঞ্চি ৰিত্তং ইধ ৰা হুরং ৰা,

সগ্গেসু ৰা যং রতনং পণীতং;

ন নো সমং অত্থি তথাগতেন,

ইদম্পি বুদ্ধে রতনং পণীতং;

এতেন সচ্চেন সুৰত্থি হোতূ’’তি. (খু. পা. ৬.৩; সু. নি. ২২৬) –

এৰং একদেসেন বুদ্ধগুণেপি লিখিত্ৰা দুতিযং ধম্মরতনং থোমেন্তো – ‘‘স্ৰাক্খাতো ভগৰতা ধম্মো…পে… পচ্চত্তং ৰেদিতব্বো ৰিঞ্ঞূহী’’তি. ‘‘চত্তারো সতিপট্ঠানা…পে… অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো’’তি. ‘‘সত্থারা দেসিতধম্মো নাম এৰরূপো চ এৰরূপো চা’’তি সত্ততিংস বোধিপক্খিযে একদেসেন লিখিত্ৰা –

‘‘যং বুদ্ধসেট্ঠো পরিৰণ্ণযী সুচিং,

সমাধিমানন্তরিকঞ্ঞমাহু;

সমাধিনা তেন সমো ন ৰিজ্জতি,

ইদম্পি ধম্মে রতনং পণীতং;

এতেন সচ্চেন সুৰত্থি হোতূ’’তি. (খু. পা. ৬.৫; সু. নি. ২২৮) –

এৰং একদেসেন ধম্মগুণে লিখিত্ৰা ততিযং সঙ্ঘরতনং থোমেন্তো – ‘‘সুপ্পটিপন্নো ভগৰতো সাৰকসঙ্ঘো…পে… পুঞ্ঞক্খেত্তং লোকস্সা’’তি. ‘‘কুলপুত্তা নাম সত্থু ধম্মকথং সুত্ৰা এৰং নিক্খমিত্ৰা পব্বজন্তি, কেচি সেতচ্ছত্তং পহায পব্বজন্তি, কেচি উপরজ্জং, কেচি সেনাপতিট্ঠানাদীনি পহায পব্বজন্তি. পব্বজিত্ৰা চ পন ইমঞ্চ পটিপত্তিং পূরেন্তী’’তি চূল়সীলমজ্ঝিমসীলমহাসীলাদীনি একদেসেন লিখিত্ৰা ছদ্ৰারসংৰরং সতিসম্পজঞ্ঞং চতুপচ্চযসন্তোসং নৰৰিধং সেনাসনং, নীৰরণপ্পহানং পরিকম্মং ঝানাভিঞ্ঞা অট্ঠতিংস কম্মট্ঠানানি যাৰ আসৰক্খযা একদেসেন লিখি, সোল়সৰিধং আনাপানস্সতিকম্মট্ঠানং ৰিত্থারেনেৰ লিখিত্ৰা ‘‘সত্থু সাৰকসঙ্ঘো নাম এৰরূপেহি চ গুণেহি সমন্নাগতো.

যে পুগ্গলা অট্ঠসতং পসট্ঠা,

চত্তারি এতানি যুগানি হোন্তি;

তে দক্খিণেয্যা সুগতস্স সাৰকা,

এতেসু দিন্নানি মহপ্ফলানি;

ইদম্পি সঙ্ঘে রতনং পণীতং,

এতেন সচ্চেন সুৰত্থি হোতূ’’তি. (খু. পা. ৬.৬; সু. নি. ২২৯) –

এৰং একদেসেন সঙ্ঘগুণে লিখিত্ৰা – ‘‘ভগৰতো সাসনং স্ৰাক্খাতং নিয্যানিকং, সচে ময্হং সহাযো সক্কোতি, নিক্খমিত্ৰা পব্বজতূ’’তি লিখিত্ৰা সুৰণ্ণপট্টং সংহরিত্ৰা সুখুমকম্বলেন ৰেঠেত্ৰা সারসমুগ্গে পক্খিপিত্ৰা তং সমুগ্গং সুৰণ্ণমযে, সুৰণ্ণমযং, রজতমযে রজতমযং মণিমযে, মণিমযং পৰাল়মযে, পৰাল়মযং লোহিতঙ্কমযে, লোহিতঙ্কমযং মসারগল্লমযে, মসারগল্লমযং ফলিকমযে, ফলিকমযং দন্তমযে, দন্তমযং সব্বরতনমযে, সব্বরতনমযং কিলঞ্জমযে, কিলঞ্জমযং সমুগ্গং সারকরণ্ডকে ঠপেসি.

পুন সারকরণ্ডকং সুৰণ্ণকরণ্ডকেতি পুরিমনযেনেৰ হরিত্ৰা সব্বরতনমযং করণ্ডকং কিলঞ্জমযে করণ্ডকে ঠপেসি. ততো কিলঞ্জমযং করণ্ডকং সারমযপেল়াযাতি পুন ৰুত্তনযেনেৰ হরিত্ৰা সব্বরতনমযং পেল়ং কিলঞ্জমযপেল়ায ঠপেত্ৰা বহি ৰত্থেন ৰেঠেত্ৰা রাজমুদ্দিকায লঞ্ছেত্ৰা অমচ্চে আণাপেসি – ‘‘মম আণাপৰত্তিট্ঠানে মগ্গং অলঙ্কারাপেথ মগ্গো অট্ঠুসভৰিত্থতো হোতু, চতুউসভট্ঠানং সোধিতমত্তকমেৰ হোতু, মজ্ঝে চতুউসভং রাজানুভাৰেন পটিযাদেথা’’তি. ততো মঙ্গলহত্থিং অলঙ্কারাপেত্ৰা তস্স উপরি পল্লঙ্কং পঞ্ঞপেত্ৰা সেতচ্ছত্তং উস্সাপেত্ৰা নগরৰীথিযো সিত্তসম্মট্ঠা সমুস্সিতদ্ধজপটাকা কদলিপুণ্ণঘটগন্ধধূমপুপ্ফাদীহি সুপ্পটিমণ্ডিতা কারেত্ৰা ‘‘অত্তনো অত্তনো ৰিসযপ্পদেসে এৰরূপং পূজং কারেন্তূ’’তি অন্তরভোগিকানং জৰনদূতে পেসেত্ৰা সযং সব্বালঙ্কারেন অলঙ্করিত্ৰা – ‘‘সব্বতাল়াৰচরসম্মিস্সবলকাযপরিৰুতো পণ্ণাকারং পেসেমী’’তি অত্তনো ৰিসযপরিযন্তং গন্ত্ৰা অমচ্চস্স মুখসাসনং অদাসি – ‘‘তাত ময্হং সহাযো পুক্কুসাতি ইমং পণ্ণাকারং পটিচ্ছন্তো ওরোধমজ্ঝে অপটিচ্ছিত্ৰা পাসাদং আরুয্হ পটিচ্ছতূ’’তি. এৰং সাসনং দত্ৰা পচ্চন্তদেসং সত্থা গচ্ছতীতি পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৰন্দিত্ৰা নিৰত্তি. অন্তরভোগিকা তেনেৰ নিযামেন মগ্গং পটিযাদেত্ৰা পণ্ণাকারং নযিংসু.

পুক্কুসাতিপি অত্তনো রজ্জসীমতো পট্ঠায তেনেৰ নিযামেন মগ্গং পটিযাদেত্ৰা নগরং অলঙ্কারাপেত্ৰা পণ্ণাকারস্স পচ্চুগ্গমনং অকাসি. পণ্ণাকারো তক্কসীলং পাপুণন্তো উপোসথদিৰসে পাপুণি, পণ্ণাকারং গহেত্ৰা গতঅমচ্চোপি রঞ্ঞো ৰুত্তসাসনং আরোচেসি. রাজা তং সুত্ৰা পণ্ণাকারেন সদ্ধিং আগতানং কত্তব্বকিচ্চং ৰিচারেত্ৰা পণ্ণাকারং আদায পাসাদং আরুয্হ ‘‘মা ইধ কোচি পৰিসতূ’’তি দ্ৰারে আরক্খং কারেত্ৰা সীহপঞ্জরং ৰিৰরিত্ৰা পণ্ণাকারং উচ্চাসনে ঠপেত্ৰা সযং নীচাসনে নিসিন্নো লঞ্ছনং ভিন্দিত্ৰা নিৰাসনং অপনেত্ৰা কিলঞ্জপেল়তো পট্ঠায অনুপুব্বেন ৰিৰরন্তো সারমযং সমুগ্গং দিস্ৰা চিন্তেসি – ‘‘মহাপরিহারো নাযং অঞ্ঞস্স রতনস্স ভৰিস্সতি, অদ্ধা মজ্ঝিমদেসে সোতব্বযুত্তকং রতনং উপ্পন্ন’’ন্তি. অথ তং সমুগ্গং ৰিৰরিত্ৰা রাজলঞ্ছনং ভিন্দিত্ৰা সুখুমকম্বলং উভতো ৰিযূহিত্ৰা সুৰণ্ণপট্টং অদ্দস.

সো তং পসারেত্ৰা – ‘‘মনাপানি ৰত অক্খরানি সমসীসানি সমপন্তীনি চতুরস্সানী’’তিআদিতো পট্ঠায ৰাচেতুং আরভি. তস্স – ‘‘ইধ তথাগতো লোকে উপ্পন্নো’’তি বুদ্ধগুণে ৰাচেন্তস্স বলৰসোমনস্সং উপ্পজ্জি, নৰনৰুতিলোমকূপসহস্সানি উদ্ধগ্গলোমানি অহেসুং. অত্তনো ঠিতভাৰং ৰা নিসিন্নভাৰং ৰা ন জানাতি. অথস্স – ‘‘কপ্পকোটিসতসহস্সেহিপি এতং দুল্লভসাসনং সহাযং নিস্সায সোতুং লভামী’’তি ভিয্যো বলৰপীতি উদপাদি. সো হি উপরি ৰাচেতুং অসক্কোন্তো যাৰ পীতিৰেগপস্সদ্ধিযা নিসীদিত্ৰা পরতো – ‘‘স্ৰাক্খাতো ভগৰতা ধম্মো’’তি ধম্মগুণে আরভি. তত্রাপিস্স তথেৰ অহোসি. সো পুন যাৰ পীতিৰেগপস্সদ্ধিযা নিসীদিত্ৰা পরতো ‘‘সুপ্পটিপন্নো’’তি সঙ্ঘগুণে আরভি. তত্রাপিস্স তথেৰ অহোসি. অথ সব্বপরিযন্তে আনাপানস্সতিকম্মট্ঠানং ৰাচেত্ৰা চতুক্কপঞ্চকজ্ঝানানি নিব্বত্তেসি, সো ঝানসুখেনেৰ ৰীতিনামেসি. অঞ্ঞো কোচি দট্ঠুং ন লভতি, একোৰ চূল়ুপট্ঠাকো পৰিসতি. এৰং অদ্ধমাসমত্তং ৰীতিনামেসি.

নাগরা রাজঙ্গণে সন্নিপতিত্ৰা উক্কুট্ঠিং অকংসু ‘‘পণ্ণাকারং পটিচ্ছিতদিৰসতো পট্ঠায বলদস্সনং ৰা নাটকদস্সনং ৰা নত্থি, ৰিনিচ্ছযদানং নত্থি, রাজা সহাযেন পহিতং পণ্ণাকারং যস্সিচ্ছতি তস্স দস্সেতু, রাজানো নাম একচ্চস্স পণ্ণাকারৰসেনপি ৰঞ্চেত্ৰা রজ্জং অত্তনো কাতুং ৰাযমন্তি. কিং নাম অম্হাকং রাজা করোতী’’তি? রাজা উক্কুট্ঠিসদ্দং সুত্ৰা – ‘‘রজ্জং নু খো ধারেমি, উদাহু সত্থার’’ন্তি চিন্তেসি. অথস্স এতদহোসি – ‘‘রজ্জকারিতঅত্তভাৰো নাম নেৰ গণকেন, ন গণকমহামত্তেন গণেতুং সক্কো. সত্থুসাসনং ধারেস্সামী’’তি সযনে ঠপিতং অসিং গহেত্ৰা কেসে ছিন্দিত্ৰা সীহপঞ্জরং ৰিৰরিত্ৰা – ‘‘এতং গহেত্ৰা রজ্জং কারেথা’’তি সদ্ধিং চূল়ামণিনা কেসকলাপং পরিসমজ্ঝে পাতেসি, মহাজনো তং উক্খিপিত্ৰা – ‘‘সহাযকসন্তিকা লদ্ধপণ্ণাকারা নাম রাজানো তুম্হাদিসা হোন্তি দেৰা’’তি একপ্পহারেনেৰ ৰিরৰি. রঞ্ঞোপি দ্ৰঙ্গুলমত্তং কেসমস্সু অহোসি. বোধিসত্তস্স পব্বজ্জাসদিসমেৰ কির জাতং.

ততো চূল়ুপট্ঠাকং পেসেত্ৰা অন্তরাপণা দ্ৰে কাসাযৰত্থানি মত্তিকাপত্তঞ্চ আহরাপেত্ৰা – ‘‘যে লোকে অরহন্তো, তে উদ্দিস্স ময্হং পব্বজ্জা’’তি সত্থারং উদ্দিস্স একং কাসাৰং নিৰাসেত্ৰা একং পারুপিত্ৰা পত্তং ৰামঅংসকূটে কত্ৰা কত্তরদণ্ডং গহেত্ৰা – ‘‘সোভতি নু খো মে পব্বজ্জা নো ৰা’’তি মহাতলে কতিপযৰারে অপরাপরং চঙ্কমিত্ৰা – ‘‘সোভতি মে পব্বজ্জা’’তি দ্ৰারং ৰিৰরিত্ৰা পাসাদা ওতরি. ওতরন্তং পন নং তীসু দ্ৰারেসু ঠিতনাটকাদীনি দিস্ৰাপি ন সঞ্জানিংসু. ‘‘একো পচ্চেকবুদ্ধো অম্হাকং রঞ্ঞো ধম্মকথং কথেতুং আগতো’’তি কির চিন্তযিংসু. উপরিপাসাদং পন আরুয্হ রঞ্ঞো ঠিতনিসিন্নট্ঠানানি দিস্ৰা রাজা গতোতি ঞত্ৰা সমুদ্দমজ্ঝে ওসীদমানায নাৰায জনো ৰিয একপ্পহারেনেৰ ৰিরৰিংসু. কুলপুত্তং ভূমিতলং ওতিণ্ণমত্তং অট্ঠারসসেনিযো সব্বে নাগরা বলকাযা চ পরিৰারেত্ৰা মহাৰিরৰং ৰিরৰিংসু. অমচ্চাপি তং এতদৰোচুং – ‘‘দেৰ মজ্ঝিমদেসরাজানো নাম বহুমাযা, সাসনং পেসেত্ৰা বুদ্ধরতনং নাম লোকে উপ্পন্নং ৰা নো ৰাতি ঞত্ৰা গমিস্সথ, নিৰত্তথ দেৰা’’তি. সদ্দহামহং ময্হং সহাযকস্স, তস্স মযা সদ্ধিং দ্ৰেজ্ঝৰচনং নাম নত্থি, তিট্ঠথ তুম্হেতি. তে অনুগচ্ছন্তিযেৰ.

কুলপুত্তো কত্তরদণ্ডেন লেখং কত্ৰা – ‘‘ইদং রজ্জং কস্সা’’তি আহ? তুম্হাকং দেৰাতি. যো ইমং লেখং অন্তরং করোতি, রাজাণায কারেতব্বোতি. মহাজনকজাতকে বোধিসত্তেন কতলেখং সীৰলিদেৰী অন্তরং কাতুং অৰিসহন্তী ৰিৰত্তমানা অগমাসি. তস্সা গতমগ্গেন মহাজনো অগমাসি. তং পন লেখং মহাজনো অন্তরং কাতুং ন ৰিসহি, লেখং উস্সীসকং কত্ৰা ৰিৰত্তমানা ৰিরৰিংসু. কুলপুত্তো ‘‘অযং মে গতট্ঠানে দন্তকট্ঠং ৰা মুখোদকং ৰা দস্সতী’’তি অন্তমসো একচেটকম্পি অগ্গহেত্ৰা পক্কামি. এৰং কিরস্স অহোসি ‘‘মম সত্থা চ মহাভিনিক্খমনং নিক্খমিত্ৰা এককোৰ পব্বজিতো’’তি এককোৰ অগমাসি. ‘‘সত্থু লজ্জামী’’তি চ – ‘‘সত্থা কির মে পব্বজিত্ৰা যানং নারুল়্হো’’তি চ অন্তমসো একপটলিকম্পি উপাহনং নারুহি, পণ্ণচ্ছত্তকম্পি ন ধারেসি. মহাজনো রুক্খপাকারট্টালকাদীনি আরুয্হ এস অম্হাকং রাজা গচ্ছতীতি ওলোকেসি. কুলপুত্তো – ‘‘দূরং গন্তব্বং, ন সক্কা একেন মগ্গো নিত্থরিতু’’ন্তি একং সত্থৰাহং অনুবন্ধি. সুখুমালস্স কুলপুত্তস্স কঠিনতত্তায পথৰিযা গছন্তস্স পাদতলেসু ফোটা উট্ঠহিত্ৰা ভিজ্জন্তি, দুক্খা ৰেদনা উপ্পজ্জন্তি. সত্থৰাহে খন্ধাৰারং বন্ধিত্ৰা নিসিন্নে কুলপুত্তো মগ্গা ওক্কম্ম একস্মিং রুক্খমূলে নিসীদতি. নিসিন্নট্ঠানে পাদপরিকম্মং ৰা পিট্ঠিপরিকম্মং ৰা কত্তা নাম নত্থি, কুলপুত্তো আনাপানচতুত্থজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা মগ্গদরথকিলমথপরিল়াহং ৰিক্খম্ভেত্ৰা ঝানরতিযা ৰীতিনামেতি.

পুনদিৰসে উট্ঠিতে অরুণে সরীরপটিজগ্গনং কত্ৰা পুন সত্থৰাহং অনুবন্ধতি. পাতরাসকালে কুলপুত্তস্স পত্তং গহেত্ৰা খাদনীযং ভোজনীযং পত্তে পক্খিপিত্ৰা দেন্তি. তং উত্তণ্ডুলম্পি হোতি কিলিন্নম্পি সমসক্খরম্পি অলোণাতিলোণম্পি, কুলপুত্তো পৰিসনট্ঠানং পচ্চৰেক্খিত্ৰা অমতং ৰিয পরিভুঞ্জিত্ৰা এতেন নিযামেন অট্ঠহি ঊনকানি দ্ৰে যোজনসতানি গতো. জেতৰনদ্ৰারকোট্ঠকস্স পন সমীপেন গচ্ছন্তোপি – ‘‘কহং সত্থা ৰসতী’’তি নাপুচ্ছি. কস্মা? সত্থুগারৰেন চেৰ রঞ্ঞো পেসিতসাসনৰসেন চ. রঞ্ঞো হি – ‘‘ইধ তথাগতো লোকে উপ্পজ্জতী’’তি সত্থারং রাজগহে উপ্পন্নং ৰিয কত্ৰা সাসনং পেসিতং, তস্মা নং অপুচ্ছিত্ৰাৰ পঞ্চচত্তালীসযোজনমত্তং মগ্গং অতিক্কন্তো. সো সূরিযত্থঙ্গমনৰেলায রাজগহং পত্ৰা সত্থা কহং ৰসতীতি পুচ্ছি. কুতো নু, ভন্তে, আগতোতি? ইতো উত্তরতোতি. সত্থা তুয্হং আগতমগ্গে ইতো পঞ্চচত্তালীসযোজনমত্তে সাৰত্থি নাম অত্থি, তত্থ ৰসতীতি. কুলপুত্তো চিন্তেসি – ‘‘ইদানি অকালো ন সক্কা গন্তুং, অজ্জ ইধেৰ ৰসিত্ৰা স্ৰে সত্থু সন্তিকং গমিস্সামী’’তি. ততো – ‘‘ৰিকালে সম্পত্তপব্বজিতা কহং ৰসন্তী’’তি পুচ্ছি. ইমায কুম্ভকারসালায, ভন্তেতি. অথ সো তং কুম্ভকারং যাচিত্ৰা তত্থ ৰাসত্থায পৰিসিত্ৰা নিসীদি.

ভগৰাপি তংদিৰসং পচ্চূসকালে লোকং ৰোলোকেন্তো পুক্কুসাতিং দিস্ৰা চিন্তেসি – ‘‘অযং কুলপুত্তো সহাযেন পেসিতং সাসনমত্তকং ৰাচেত্ৰা অতিরেকতিযোজনসতিকং মহারজ্জং পহায মং উদ্দিস্স পব্বজিত্ৰা অট্ঠহি ঊনকানি দ্ৰে যোজনসতানি অতিক্কম্ম রাজগহং পাপুণিস্সতি, মযি অগচ্ছন্তে পন তীণি সামঞ্ঞফলানি অপ্পটিৰিজ্ঝিত্ৰা একরত্তিৰাসেন অনাথকালকিরিযং করিস্সতি, মযি পন গতে তীণি সামঞ্ঞফলানি পটিৰিজ্ঝিস্সতি. জনসঙ্গহত্থাযেৰ পন মযা সতসহস্সকপ্পাধিকানি চত্তারি অসঙ্খ্যেয্যানি পারমিযো পূরিতা, করিস্সামি তস্স সঙ্গহ’’ন্তি পাতোৰ সরীরপটিজগ্গনং কত্ৰা ভিক্খুসঙ্ঘপরিৰুতো সাৰত্থিযং পিণ্ডায চরিত্ৰা পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপ্পটিক্কন্তো গন্ধকুটিং পৰিসিত্ৰা মুহুত্তং অত্তদরথকিলমথং পটিপস্সম্ভেত্ৰা – ‘‘কুলপুত্তো মযি গারৰেন দুক্করং অকাসি, অতিরেকযোজনসতং রজ্জং পহায অন্তমসো মুখধোৰনদাযকম্পি চেটকং অগ্গহেত্ৰা এককোৰ নিক্খন্তো’’তি সারিপুত্তমহামোগ্গল্লানাদীসু কঞ্চি অনামন্তেত্ৰা সযমেৰ অত্তনো পত্তচীৰরং গহেত্ৰা এককোৰ নিক্খন্তো. গচ্ছন্তো চ নেৰ আকাসে উপ্পতি, ন পথৰিং সংখিপি, – ‘‘কুলপুত্তো মম লজ্জমানো হত্থিঅস্সরথসুৰণ্ণসিৰিকাদীসু একযানেপি অনিসীদিত্ৰা অন্তমসো একপটলিকং উপাহনম্পি অনারুয্হ পণ্ণচ্ছত্তকম্পি অগ্গহেত্ৰা নিক্খন্তো, মযাপি পদসাৰ গন্তুং ৰট্টতী’’তি পন চিন্তেত্ৰা পদসাৰ অগমাসি.

সো অসীতি অনুব্যঞ্জনানি ব্যামপ্পভা বাত্তিংস মহাপুরিসলক্খণানীতি ইমং বুদ্ধসিরিং পটিচ্ছাদেত্ৰা ৰলাহকপটিচ্ছন্নো পুণ্ণচন্দো ৰিয অঞ্ঞতরভিক্খুৰেসেন গচ্ছন্তো একপচ্ছাভত্তেনেৰ পঞ্চচত্তালীস যোজনানি অতিক্কম্ম সূরিযত্থঙ্গমলীৰেলায কুলপুত্তে পৰিট্ঠমত্তেযেৰ তং কুম্ভকারসালং পাপুণি. তং সন্ধায ৰুত্তং – ‘‘তেন খো পন সমযেন, পুক্কুসাতি, নাম কুলপুত্তো ভগৰন্তং উদ্দিস্স সদ্ধায অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতো, সো তস্মিং কুম্ভকারাৰেসনে পঠমং ৰাসূপগতো হোতী’’তি.

এৰং গন্ত্ৰাপি পন ভগৰা – ‘‘অহং সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি পসয্হ কুম্ভকারসালং অপৰিসিত্ৰা দ্ৰারে ঠিতোৰ কুলপুত্তং ওকাসং কারেন্তো সচে তে ভিক্খূতিআদিমাহ. উরুন্দন্তি ৰিৰিত্তং অসম্বাধং. ৰিহরতাযস্মা যথাসুখন্তি যেন যেন ইরিযাপথেন ফাসু হোতি, তেন তেন যথাসুখং আযস্মা ৰিহরতূতি ওকাসং অকাসি. অতিরেকতিযোজনসতঞ্হি রজ্জং পহায পব্বজিতো কুলপুত্তো পরস্স ছড্ডিতপতিতং কুম্ভকারসালং কিং অঞ্ঞস্স সব্রহ্মচারিনো মচ্ছরাযিস্সতি. একচ্চে পন মোঘপুরিসা সাসনে পব্বজিত্ৰা আৰাসমচ্ছরিযাদীহি অভিভূতা অত্তনো ৰসনট্ঠানে ময্হং কুটি ময্হং পরিৰেণন্তি অঞ্ঞেসং অৰাসায পরক্কমন্তি. নিসীদীতি অচ্চন্তসুখুমালো লোকনাথো দেৰৰিমানসদিসং গন্ধকুটিং পহায তত্থ তত্থ ৰিপ্পকিণ্ণছারিকায ভিন্নভাজনতিণপলাসকুক্কুটসূকরৰচ্চাদিসংকিলিট্ঠায সঙ্কারট্ঠানসদিসায কুম্ভকারসালায তিণসন্থারং সন্থরিত্ৰা পংসুকূলচীৰরং পঞ্ঞপেত্ৰা দেৰৰিমানসদিসং দিব্বগন্ধসুগন্ধং গন্ধকুটিং পৰিসিত্ৰা নিসীদন্তো ৰিয নিসীদি.

ইতি ভগৰাপি অসম্ভিন্নমহাসম্মতৰংসে উপ্পন্নো, কুলপুত্তোপি খত্তিযগব্ভে ৰড্ঢিতো. ভগৰাপি অভিনীহারসম্পন্নো, কুলপুত্তোপি অভিনীহারসম্পন্নো. ভগৰাপি রজ্জং পহায পব্বজিতো, কুলপুত্তোপি. ভগৰাপি সুৰণ্ণৰণ্ণো, কুলপুত্তোপি. ভগৰাপি সমাপত্তিলাভী, কুলপুত্তোপি. ইতি দ্ৰেপি খত্তিযা দ্ৰেপি অভিনীহারসম্পন্না দ্ৰেপি রাজপব্বজিতা দ্ৰেপি সুৰণ্ণৰণ্ণা দ্ৰেপি সমাপত্তিলাভিনো কুম্ভকারসালং পৰিসিত্ৰা নিসিন্নাতি তেহি কুম্ভকারসালা অতিৰিয সোভতি, দ্ৰীহি সীহাদীহি পৰিট্ঠগুহাদীহি আহরিত্ৰা দীপেতব্বং. তেসু পন দ্ৰীসু ভগৰা – ‘‘সুখুমালো অহং পরমসুখুমালো একপচ্ছাভত্তেন পঞ্চচত্তালীস যোজনানি আগতো, মুহুত্তং তাৰ সীহসেয্যং কপ্পেত্ৰা মগ্গদরথং পটিপস্সম্ভেমী’’তি চিত্তম্পি অনুপ্পাদেত্ৰা নিসীদন্তোৰ ফলসমাপত্তিং সমাপজ্জি. কুলপুত্তোপি – ‘‘দ্ৰানৰুতিযোজনসতং আগতোম্হি, মুহুত্তং তাৰ নিপজ্জিত্ৰা মগ্গদরথং ৰিনোদেমী’’তি চিত্তং অনুপ্পাদেত্ৰা নিসীদমানোৰ আনাপানচতুত্থজ্ঝানং সমাপজ্জি. ইদং সন্ধায অথ খো ভগৰা বহুদেৰ রত্তিন্তিআদি ৰুত্তং.

ননু চ ভগৰা কুলপুত্তস্স ধম্মং দেসেস্সামীতি আগতো, কস্মা ন দেসেসীতি? কুলপুত্তস্স মগ্গদরথো অপ্পটিপস্সদ্ধো, ন সক্খিস্সতি ধম্মদেসনং সম্পটিচ্ছিতুং, সো তাৰস্স পটিপস্সম্ভতূতি ন দেসেসি. অপরে – ‘‘রাজগহং নাম আকিণ্ণমনুস্সং অৰিৰিত্তং দসহি সদ্দেহি, সো সদ্দো দিযড্ঢযামমত্তেন সন্নিসীদতি, তং আগমেন্তো ন দেসেসী’’তি ৰদন্তি. তং অকারণং, ব্রহ্মলোকপ্পমাণম্পি হি সদ্দং ভগৰা অত্তনো আনুভাৰেন ৰূপসমেতুং সক্কোতি, মগ্গদরথৰূপসমং আগমেন্তোযেৰ পন ন দেসেসি.

তত্থ বহুদেৰ রত্তিন্তি দিযড্ঢযামমত্তং. এতদহোসীতি ভগৰা ফলসমাপত্তিতো ৰুট্ঠায সুৰণ্ণৰিমানে মণিসীহপঞ্জরং ৰিৰরন্তো ৰিয পঞ্চপসাদপ্পটিমণ্ডিতানি অক্খীনি উম্মীলেত্ৰা ওলোকেসি, অথস্স হত্থকুক্কুচ্চপাদকুক্কুচ্চসীসকম্পনৰিরহিতং সুনিখাতইন্দখীলং ৰিয নিচ্চলং অৰিব্ভন্তং সুৰণ্ণপটিমং ৰিয নিসিন্নং কুলপুত্তং দিস্ৰা এতং – ‘‘পাসাদিকং খো’’তিআদি অহোসি. তত্থ পাসাদিকন্তি পসাদাৰহং. ভাৰনপুংসকং পনেতং, পাসাদিকেন ইরিযাপথেন ইরিযতি. যথা ইরিযতো ইরিযাপথো পাসাদিকো হোতি, এৰং ইরিযতীতি অযমেত্থ অত্থো. চতূসু হি ইরিযাপথেসু তযো ইরিযাপথা ন সোভন্তি. গচ্ছন্তস্স হি ভিক্খুনো হত্থা চলন্তি, পাদা চলন্তি, সীসং চলতি, ঠিতস্স কাযো থদ্ধো হোতি, নিপন্নস্সাপি ইরিযাপথো অমনাপো হোতি, পচ্ছাভত্তে পন দিৰাট্ঠানং সম্মজ্জিত্ৰা চম্মখণ্ডং পঞ্ঞপেত্ৰা সুধোতহত্থপাদস্স চতুসন্ধিকপল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা নিপন্নস্সেৰ ইরিযাপথো সোভতি. অযঞ্চ কুলপুত্তো পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা আনাপানচতুত্থজ্ঝানং অপ্পেত্ৰা নিসীদি. ইতিস্স ইরিযাপথেনেৰ পসন্নো ভগৰা – ‘‘পাসাদিকং খো’’তি পরিৰিতক্কেসি.

যংনূনাহং পুচ্ছেয্যন্তি কস্মা পুচ্ছতি? কিং ভগৰা অত্তানং উদ্দিস্স পব্বজিতভাৰং ন জানাতীতি? নো ন জানাতি, অপুচ্ছিতে পন কথা ন পতিট্ঠাতি, অপতিট্ঠিতায কথায কথা ন সঞ্জাযতীতি কথাপতিট্ঠাপনত্থং পুচ্ছি.

দিস্ৰা চ পন জানেয্যাসীতি তথাগতং বুদ্ধসিরিযা ৰিরোচন্তং অযং বুদ্ধোতি সব্বে জানন্তি. অনচ্ছরিযমেতং জাননং, বুদ্ধসিরিং পন পটিচ্ছাদেত্ৰা অঞ্ঞতরপিণ্ডপাতিকৰেসেন চরন্তো দুজ্জানো হোতি. ইচ্চাযস্মা, পুক্কুসাতি, ‘‘ন জানেয্য’’ন্তি সভাৰমেৰ কথেতি. তথা হি নং এককুম্ভকারসালায নিসিন্নম্পি ন জানাতি.

এতদহোসীতি মগ্গদরথস্স ৰূপসমভাৰং ঞত্ৰা অহোসি. এৰমাৰুসোতি কুলপুত্তো সহাযেন পেসিতং সাসনমত্তং ৰাচেত্ৰা রজ্জং পহায পব্বজমানো – ‘‘দসবলস্স মধুরধম্মদেসনং সোতুং লভিস্সামী’’তি. পব্বজিতো, পব্বজিত্ৰা এত্তকং অদ্ধানং আগচ্ছন্তো – ‘‘ধম্মং তে ভিক্খু দেসেস্সামী’’তি পদমত্তস্স ৰত্তারং নালত্থ, সো ‘‘ধম্মং তে ভিক্খু দেসেস্সামী’’তি ৰুত্তং কিং সক্কচ্চং ন সুণিস্সতি. পিপাসিতসোণ্ডো ৰিয হি পিপাসিতহত্থী ৰিয চাযং, তস্মা সক্কচ্চং সৰনং পটিজানন্তো ‘‘এৰমাৰুসো’’তি আহ.

৩৪৩. ছধাতুরো অযন্তি ভগৰা কুলপুত্তস্স পুব্বভাগপটিপদং অকথেত্ৰা আদিতোৰ অরহত্তস্স পদট্ঠানভূতং অচ্চন্তসুঞ্ঞতং ৰিপস্সনালক্খণমেৰ আচিক্খিতুং আরদ্ধো. যস্স হি পুব্বভাগপটিপদা অপরিসুদ্ধা হোতি, তস্স পঠমমেৰ সীলসংৰরং ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারতং ভোজনে মত্তঞ্ঞুতং জাগরিযানুযোগং সত্ত সদ্ধম্মে চত্তারি ঝানানীতি ইমং পুব্বভাগপটিপদং আচিক্খতি. যস্স পনেসা পরিসুদ্ধা, তস্স তং অকথেত্ৰা অরহত্তস্স পদট্ঠানভূতং ৰিপস্সনমেৰ আচিক্খতি. কুলপুত্তস্স চ পুব্বভাগপটিপদা পরিসুদ্ধা. তথা হি অনেন সাসনং ৰাচেত্ৰা পাসাদৰরগতেনেৰ আনাপানচতুত্থজ্ঝানং নিব্বত্তিতং, যদস্স দ্ৰানৰুতিযোজনসভং আগচ্ছন্তস্স যানকিচ্চং সাধেসি, সামণেরসীলম্পিস্স পরিপুণ্ণং. তস্মা পুব্বভাগপটিপদং অকথেত্ৰা অরহত্তস্স পদট্ঠানভূতং অচ্চন্তসুঞ্ঞতং ৰিপস্সনালক্খণমেৰস্স আচিক্খিতুং আরদ্ধো.

তত্থ ছধাতুরোতি ধাতুযো ৰিজ্জমানা, পুরিসো অৰিজ্জমানো. ভগৰা হি কত্থচি ৰিজ্জমানেন অৰিজ্জমানং দস্সেতি, কত্থচি অৰিজ্জমানেন ৰিজ্জমানং, কত্থচি ৰিজ্জমানেন ৰিজ্জমানং, কত্থচি অৰিজ্জমানেন অৰিজ্জমানন্তি সব্বাসৰে ৰুত্তনযেনেৰ ৰিত্থারেতব্বং. ইধ পন ৰিজ্জমানেন অৰিজ্জমানং দস্সেন্তো এৰমাহ. সচে হি ভগৰা পুরিসোতি পণ্ণত্তিং ৰিস্সজ্জেত্ৰা ধাতুযো ইচ্চেৰ ৰত্ৰা চিত্তং উপট্ঠাপেয্য, কুলপুত্তো সন্দেহং করেয্য, সম্মোহং আপজ্জেয্য, দেসনং সম্পটিচ্ছিতুং ন সক্কুণেয্য. তস্মা তথাগতো অনুপুব্বেন পুরিসোতি পণ্ণত্তিং পহায ‘‘সত্তোতি ৰা পুরিসোতি ৰা পুগ্গলোতি ৰা পণ্ণত্তিমত্তমেৰ, পরমত্থতো সত্তো নাম নত্থি, ধাতুমত্তেযেৰ চিত্তং ঠপাপেত্ৰা তীণি ফলানি পটিৰিজ্ঝাপেস্সামী’’তি অনঙ্গণসুত্তে (ম. নি. ১.৫৭ আদযো) ৰুত্তভাসন্তরকুসলো তায তায ভাসায সিপ্পং উগ্গণ্হাপেন্তো আচরিযো ৰিয এৰমাহ.

তত্থ ছ ধাতুযো অস্সাতি ছধাতুরো. ইদং ৰুত্তং হোতি – যং ত্ৰং পুরিসোতি সঞ্জানাসি, সো ছধাতুকো, ন চেত্থ পরমত্থতো পুরিসো অত্থি, পুরিসোতি পন পণ্ণত্তিমত্তমেৰাতি. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো. চতুরাধিট্ঠানোতি এত্থ অধিট্ঠানং ৰুচ্চতি পতিট্ঠা, চতুপতিট্ঠানোতি অত্থো. ইদং ৰুত্তং হোতি – স্ৰাযং ভিক্খু পুরিসো ছধাতুরো ছফস্সাযতনো অট্ঠারসমনোপৰিচারো, সো এত্তোৰ ৰিৰট্টিত্ৰা উত্তমসিদ্ধিভূতং অরহত্তং গণ্হমানো ইমেসু চতূসু ঠানেসু পতিট্ঠায গণ্হাতীতি চতুরাধিট্ঠানোতি. যত্থ ঠিতন্তি যেসু অধিট্ঠানেসু পতিট্ঠিতং. মঞ্ঞস্স ৰা নপ্পৰত্তন্তীতি মঞ্ঞস্স ৰা মানস্স ৰা নপ্পৰত্তন্তি. মুনি সন্তোতি ৰুচ্চতীতি খীণাসৰমুনি উপসন্তো নিব্বুতোতি ৰুচ্চতি. পঞ্ঞং নপ্পমজ্জেয্যাতি অরহত্তফলপঞ্ঞায পটিৰিজ্ঝনত্থং আদিতোৰ সমাধিৰিপস্সনাপঞ্ঞং নপ্পমজ্জেয্য. সচ্চমনুরক্খেয্যাতি পরমত্থসচ্চস্স নিব্বানস্স সচ্ছিকিরিযত্থং আদিতোৰ ৰচীসচ্চং রক্খেয্য. চাগমনুব্রূহেয্যাতি অরহত্তমগ্গেন সব্বকিলেসপরিচ্চাগকরণত্থং আদিতোৰ কিলেসপরিচ্চাগং ব্রূহেয্য. সন্তিমেৰ সো সিক্খেয্যাতি অরহত্তমগ্গেন সব্বকিলেসৰূপসমনত্থং আদিতোৰ কিলেসৰূপসমনং সিক্খেয্য. ইতি পঞ্ঞাধিট্ঠানাদীনং অধিগমত্থায ইমানি সমথৰিপস্সনাপঞ্ঞাদীনি পুব্বভাগাধিট্ঠানানি ৰুত্তানি.

৩৪৫. ফস্সাযতনন্তি ফস্সস্স আযতনং, আকরোতি অত্থো. পঞ্ঞাধিট্ঠানন্তিআদীনি পুব্বে ৰুত্তানং অরহত্তফলপঞ্ঞাদীনং ৰসেন ৰেদিতব্বানি.

৩৪৮. ইদানি নিক্খিত্তমাতিকাৰসেন ‘‘যত্থ ঠিতং মঞ্ঞস্স ৰা নপ্পৰত্তন্তী’’তি ৰত্তব্বং ভৰেয্য, অরহত্তে পন পত্তে পুন ‘‘পঞ্ঞং নপ্পমজ্জেয্যা’’তিআদীহি কিচ্চং নত্থি. ইতি ভগৰা মাতিকং উপ্পটিপাটিধাতুকং ঠপেত্ৰাপি যথাধম্মৰসেনেৰ ৰিভঙ্গং ৰিভজন্তো পঞ্ঞং নপ্পমজ্জেয্যাতিআদিমাহ. তত্থ কো পঞ্ঞং পমজ্জতি, কো নপ্পমজ্জতি? যো তাৰ ইমস্মিং সাসনে পব্বজিত্ৰা ৰেজ্জকম্মাদিৰসেন একৰীসতিৰিধায অনেসনায জীৰিকং কপ্পেন্তো পব্বজ্জানুরূপেন চিত্তুপ্পাদং ঠপেতুং ন সক্কোতি, অযং পঞ্ঞং পমজ্জতি নাম. যো পন সাসনে পব্বজিত্ৰা সীলে পতিট্ঠায বুদ্ধৰচনং উগ্গণ্হিত্ৰা সপ্পাযং ধুতঙ্গং সমাদায চিত্তরুচিতং কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা ৰিৰিত্তং সেনাসনং নিস্সায কসিণপরিকম্মং কত্ৰা সমাপত্তিং পত্ৰা অজ্জেৰ অরহত্তন্তি ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা ৰিচরতি, অযং পঞ্ঞং নপ্পমজ্জতি নাম. ইমস্মিং পন সুত্তে ধাতুকম্মট্ঠানৰসেন এস পঞ্ঞায অপ্পমাদো ৰুত্তো. ধাতুকম্মট্ঠানে পনেত্থ যং ৰত্তব্বং, তং হেট্ঠা হত্থিপদোপমসুত্তাদীসু ৰুত্তমেৰ.

৩৫৪. অথাপরং ৰিঞ্ঞাণংযেৰ অৰসিস্সতীতি অযম্পেত্থ পাটিযেক্কো অনুসন্ধি. হেট্ঠতো হি রূপকম্মট্ঠানং কথিতং, ইদানি অরূপকম্মট্ঠানং ৰেদনাৰসেন নিব্বত্তেত্ৰা দস্সেতুং অযং দেসনা আরদ্ধা. যং ৰা পনেতং ইমস্স ভিক্খুনো পথৰীধাতুআদীসু আগমনিযৰিপস্সনাৰসেন কম্মকারকৰিঞ্ঞাণং, তং ৰিঞ্ঞাণধাতুৰসেন ভাজেত্ৰা দস্সেন্তোপি ইমং দেসনং আরভি. তত্থ অৰসিস্সতীতি কিমত্থায অৰসিস্সতি? সত্থু কথনত্থায কুলপুত্তস্স চ পটিৰিজ্ঝনত্থায অৰসিস্সতি. পরিসুদ্ধন্তি নিরুপক্কিলেসং. পরিযোদাতন্তি পভস্সরং. সুখন্তিপি ৰিজানাতীতি সুখৰেদনং ৰেদযমানো সুখৰেদনং ৰেদযামীতি পজানাতি. সেসপদদ্ৰযেসুপি এসেৰ নযো. সচে পনাযং ৰেদনাকথা হেট্ঠা ন কথিতা ভৰেয্য, ইধ ঠত্ৰা কথেতুং ৰট্টেয্য. সতিপট্ঠানে পনেসা কথিতাৰাতি তত্থ কথিতনযেনেৰ ৰেদিতব্বা. সুখৰেদনিযন্তি এৰমাদি পচ্চযৰসেন উদযত্থঙ্গমনদস্সনত্থং ৰুত্তং. তত্থ সুখৰেদনিযন্তি সুখৰেদনায পচ্চযভূতং. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো.

৩৬০. উপেক্খাযেৰ অৰসিস্সতীতি এত্তাৰতা হি যথা নাম ছেকেন মণিকারাচরিযেন ৰজিরসূচিযা ৰিজ্ঝিত্ৰা চম্মখণ্ডে পাতেত্ৰা পাতেত্ৰা দিন্নমুত্তং অন্তেৰাসিকো গহেত্ৰা গহেত্ৰা সুত্তগতং করোন্তো মুত্তোলম্বকমুত্তজালাদীনি করোতি, এৰমেৰ ভগৰতা কথেত্ৰা কথেত্ৰা দিন্নং কম্মট্ঠানং অযং কুলপুত্তো মনসিকরোন্তো মনসিকরোন্তো পগুণং অকাসীতি রূপকম্মট্ঠানম্পিস্স অরূপকম্মট্ঠানম্পি পগুণং জাতং, অথ ভগৰা ‘‘অথাপরং উপেক্খাযেৰ অৰসিস্সতী’’তি আহ.

কিমত্থং পন অৰসিস্সতীতি? সত্থু কথনত্থং. কুলপুত্তস্স পটিৰিজ্ঝনত্থন্তিপি ৰদন্তি, তং ন গহেতব্বং. কুলপুত্তেন হি সহাযস্স সাসনং ৰাচেত্ৰা পাসাদতলে ঠিতেনেৰ আনাপানচতুত্থজ্ঝানং নিব্বত্তিতং, যদস্স এত্তকং মগ্গং আগচ্ছন্তস্স যানকিচ্চং সাধেতি. সত্থু কথনত্থংযেৰ অৰসিস্সতি. ইমস্মিঞ্হি ঠানে সত্থা কুলপুত্তস্স রূপাৰচরজ্ঝানে ৰণ্ণং কথেসি. ইদঞ্হি ৰুত্তং হোতি ‘‘ভিক্খু পগুণং তৰ ইদং রূপাৰচরচতুত্থজ্ঝান’’ন্তি. পরিসুদ্ধাতিআদি তস্সাযেৰ উপেক্খায ৰণ্ণভণনং. উক্কং বন্ধেয্যাতি অঙ্গারকপল্লং সজ্জেয্য. আলিম্পেয্যাতি তত্থ অঙ্গারে পক্খিপিত্ৰা অগ্গিং দত্ৰা নাল়িকায ধমেন্তো অগ্গিং জালেয্য. উক্কামুখে পক্খিপেয্যাতি অঙ্গারে ৰিযূহিত্ৰা অঙ্গারমত্থকে ৰা ঠপেয্য, তত্তকে ৰা পক্খিপেয্য. নীহটন্তি নীহটদোসং. নিন্নীতকসাৰন্তি অপনীতকসাৰং. এৰমেৰ খোতি যথা তং সুৰণ্ণং ইচ্ছিতিচ্ছিতায পিল়ন্ধনৰিকতিযা সংৰত্ততি, এৰমেৰ অযং তাৰ চতুত্থজ্ঝানুপেক্খা ৰিপস্সনা অভিঞ্ঞা নিরোধো ভৰোক্কন্তীতি ইমেসু যং ইচ্ছতি, তস্সত্থায হোতীতি ৰণ্ণং কথেসি.

কস্মা পন ভগৰা ইমস্মিং রূপাৰচরচতুত্থজ্ঝানে নিকন্তিপরিযাদানত্থং অৰণ্ণং অকথেত্ৰা ৰণ্ণং কথেসীতি. কুলপুত্তস্স হি চতুত্থজ্ঝানে নিকন্তিপরিযুট্ঠানং বলৰং. সচে অৰণ্ণং কথেয্য, – ‘‘ময্হং পব্বজিত্ৰা দ্ৰানৰুতিযোজনসতং আগচ্ছন্তস্স ইমং চতুত্থজ্ঝানং যানকিচ্চং সাধেসি, অহং এত্তকং মগ্গং আগচ্ছন্তো ঝানসুখেন ঝানরতিযা আগতো, এৰরূপস্স নাম পণীতধম্মস্স অৰণ্ণং কথেতি, জানং নু খো কথেতি অজান’’ন্তি কুলপুত্তো সংসযং সম্মোহং আপজ্জেয্য, তস্মা ভগৰা ৰণ্ণং কথেসি.

৩৬১. তদনুধম্মন্তি এত্থ অরূপাৰচরজ্ঝানং ধম্মো নাম, তং অনুগতত্তা রূপাৰচরজ্ঝানং অনুধম্মোতি ৰুত্তং. ৰিপাকজ্ঝানং ৰা ধম্মো, কুসলজ্ঝানং অনুধম্মো. তদুপাদানাতি তগ্গহণা. চিরং দীঘমদ্ধানন্তি ৰীসতিকপ্পসহস্সানি. ৰিপাকৰসেন হেতং ৰুত্তং. ইতো উত্তরিম্পি এসেৰ নযো.

৩৬২. এৰং চতূহি ৰারেহি অরূপাৰচরজ্ঝানস্স ৰণ্ণং কথেত্ৰা ইদানি তস্সেৰ আদীনৰং দস্সেন্তো সো এৰং পজানাতীতিআদিমাহ. তত্থ সঙ্খতমেতন্তি কিঞ্চাপি এত্থ ৰীসতিকপ্পসহস্সানি আযু অত্থি, এতং পন সঙ্খতং পকপ্পিতং আযূহিতং, করোন্তেন করীযতি, অনিচ্চং অধুৰং অসস্সতং তাৰকালিকং, চৰনপরিভেদনৰিদ্ধংসনধম্মং, জাতিযা অনুগতং, জরায অনুসটং, মরণেন অব্ভাহতং, দুক্খে পতিট্ঠিতং, অতাণং অলেণং অসরণং অসরণীভূতন্তি. ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনাদীসুপি এসেৰ নযো.

ইদানি অরহত্তনিকূটেন দেসনং গণ্হন্তো সো নেৰ তং অভিসঙ্খরোতীতিআদিমাহ. যথা হি ছেকো ভিসক্কো ৰিসৰিকারং দিস্ৰা ৰমনং কারেত্ৰা ৰিসং ঠানতো চাৰেত্ৰা উপরি আরোপেত্ৰা খন্ধং ৰা সীসং ৰা গহেতুং অদত্ৰা ৰিসং ওতারেত্ৰা পথৰিযং পাতেয্য, এৰমেৰ ভগৰা কুলপুত্তস্স অরূপাৰচরজ্ঝানে ৰণ্ণং কথেসি. তং সুত্ৰা কুলপুত্তো রূপাৰচরজ্ঝানে নিকন্তিং পরিযাদায অরূপাৰচরজ্ঝানে পত্থনং ঠপেসি.

ভগৰা তং ঞত্ৰা তং অসম্পত্তস্স অপ্পটিলদ্ধস্সেৰ ভিক্খুনো ‘‘অত্থেসা আকাসানঞ্চাযতনাদীসু সম্পত্তি নাম. তেসঞ্হি পঠমব্রহ্মলোকে ৰীসতিকপ্পসহস্সানি আযু, দুতিযে চত্তালীসং, ততিযে সট্ঠি, চতুত্থে চতুরাসীতি কপ্পসহস্সানি আযু. তং পন অনিচ্চং অধুৰং অসস্সতং তাৰকালিকং, চৰনপরিভেদনৰিদ্ধংসনধম্মং, জাতিযা অনুগতং, জরায অনুসটং, মরণেন অব্ভাহতং, দুক্খে পতিট্ঠিতং, অতাণং অলেণং অসরণং অসরণীভূতং, এত্তকং কালং তত্থ সম্পত্তিং অনুভৰিত্ৰাপি পুথুজ্জনকালকিরিযং কত্ৰা পুন চতূসু অপাযেসু পতিতব্ব’’ন্তি সব্বমেতং আদীনৰং একপদেনেৰ ‘‘সঙ্খতমেত’’ন্তি কথেসি. কুলপুত্তো তং সুত্ৰা অরূপাৰচরজ্ঝানে নিকন্তিং পরিযাদিযি, ভগৰা তস্স রূপাৰচরারূপাৰচরেসু নিকন্তিযা পরিযাদিন্নভাৰং ঞত্ৰা অরহত্তনিকূটং গণ্হন্তো ‘‘সো নেৰ তং অভিসঙ্খরোতী’’তিআদিমাহ.

যথা ৰা পনেকো মহাযোধো একং রাজানং আরাধেত্ৰা সতসহস্সুট্ঠানকং গামৰরং লভেয্য, পুন রাজা তস্সানুভাৰং সরিত্ৰা – ‘‘মহানুভাৰো যোধো, অপ্পকং তেন লদ্ধ’’ন্তি – ‘‘নাযং তাত গামো তুয্হং অনুচ্ছৰিকো, অঞ্ঞং চতুসতসহস্সুট্ঠানকং গণ্হাহী’’তি দদেয্য সো সাধু দেৰাতি তং ৰিস্সজ্জেত্ৰা ইতরং গামং গণ্হেয্য. রাজা অসম্পত্তমেৰ চ নং পক্কোসাপেত্ৰা – ‘‘কিং তে তেন, অহিৰাতরোগো এত্থ উপ্পজ্জতি? অসুকস্মিং পন ঠানে মহন্তং নগরং অত্থি, তত্থ ছত্তং উস্সাপেত্ৰা রজ্জং কারেহী’’তি পহিণেয্য, সো তথা করেয্য.

তত্থ রাজা ৰিয সম্মাসম্বুদ্ধো দট্ঠব্বো, মহাযোধো ৰিয পুক্কুসাতি কুলপুত্তো, পঠমলদ্ধগামো ৰিয আনাপানচতুত্থজ্ঝানং, তং ৰিস্সজ্জেত্ৰা ইতরং গামং গণ্হাহীতি ৰুত্তকালো ৰিয আনাপানচতুত্থজ্ঝানে নিকন্তিপরিযাদানং কত্ৰা আরুপ্পকথনং, তং গামং অসম্পত্তমেৰ পক্কোসাপেত্ৰা ‘‘কিং তে তেন, অহিৰাতরোগো এত্থ উপ্পজ্জতি? অসুকস্মিং ঠানে নগরং অত্থি, তত্থ ছত্তং উস্সাপেত্ৰা রজ্জং কারেহী’’তি ৰুত্তকালো ৰিয অরূপে সঙ্খতমেতন্তি আদীনৰকথনেন অপ্পত্তাসুযেৰ তাসু সমাপত্তীসু পত্থনং নিৰত্থাপেত্ৰা উপরি অরহত্তনিকূটেন দেসনাগহণং.

তত্থ নেৰ অভিসঙ্খরোতীতি নাযূহতি ন রাসিং করোতি. ন অভিসঞ্চেতযতীতি ন কপ্পেতি. ভৰায ৰা ৰিভৰায ৰাতি ৰুদ্ধিযা ৰা পরিহানিযা ৰা, সস্সতুচ্ছেদৰসেনপি যোজেতব্বং. ন কিঞ্চি লোকে উপাদিযতীতি লোকে রূপাদীসু কিঞ্চি একধম্মম্পি তণ্হায ন গণ্হাতি, ন পরামসতি. নাপরং ইত্থত্তাযাতি পজানাতীতি ভগৰা অত্তনো বুদ্ধৰিসযে ঠত্ৰা দেসনায অরহত্তনিকূটং গণ্হি. কুলপুত্তো পন অত্তনো যথোপনিস্সযেন তীণি সামঞ্ঞফলানি পটিৰিজ্ঝি. যথা নাম রাজা সুৰণ্ণভাজনেন নানারসভোজনং ভুঞ্জন্তো অত্তনো পমাণেন পিণ্ডং ৰট্টেত্ৰা অঙ্কে নিসিন্নেন রাজকুমারেন পিণ্ডম্হি আলযে দস্সিতে তং পিণ্ডং উপনামেয্য, কুমারো অত্তনো মুখপ্পমাণেনেৰ কবল়ং করেয্য, সেসং রাজা সযং ৰা ভুঞ্জেয্য, পাতিযং ৰা পক্খিপেয্য, এৰং ধম্মরাজা তথাগতো অত্তনো পমাণেন অরহত্তনিকূটং গণ্হন্তো দেসনং দেসেসি, কুলপুত্তো অত্তনো যথোপনিস্সযেন তীণি সামঞ্ঞফলানি পটিৰিজ্ঝি.

ইতো পুব্বে পনস্স খন্ধা ধাতুযো আযতনানীতি এৰরূপং অচ্চন্তসুঞ্ঞতং তিলক্খণাহতং কথং কথেন্তস্স নেৰ কঙ্খা, ন ৰিমতি, নাপি – ‘‘এৰং কির তং, এৰং মে আচরিযেন ৰুত্ত’’ন্তি ইতি কির ন দন্ধাযিতত্তং ন ৰিত্থাযিতত্তং অত্থি. একচ্চেসু চ কির ঠানেসু বুদ্ধা অঞ্ঞাতকৰেসেন ৰিচরন্তি, সম্মাসম্বুদ্ধো নু খো এসোতি অহুদেৰ সংসযো, অহু ৰিমতি. যতো অনেন অনাগামিফলং পটিৰিদ্ধং, অথ অযং মে সত্থাতি নিট্ঠং গতো. যদি এৰং কস্মা অচ্চযং ন দেসেসীতি. ওকাসাভাৰতো. ভগৰা হি যথানিক্খিত্তায মাতিকায অচ্ছিন্নধারং কত্ৰা আকাসগঙ্গং ওতারেন্তো ৰিয দেসনং দেসেসিযেৰ.

৩৬৩. সোতি অরহা. অনজ্ঝোসিতাতি গিলিত্ৰা পরিনিট্ঠাপেত্ৰা গহেতুং ন যুত্থাতি পজানাতি. অনভিনন্দিতাতি তণ্হাদিট্ঠিৰসেন অভিনন্দিতুং ন যুত্তাতি পজানাতি.

৩৬৪. ৰিসংযুত্তো নং ৰেদেতীতি সচে হিস্স সুখৰেদনং আরব্ভ রাগানুসযো, দুক্খৰেদনং আরব্ভ পটিঘানুসযো, ইতরং আরব্ভ অৰিজ্জানুসযো উপ্পজ্জেয্য, সংযুত্তো ৰেদিযেয্য নাম. অনুপ্পজ্জনতো পন ৰিসংযুত্তো নং ৰেদেতি নিস্সটো ৰিপ্পমুত্তো. কাযপরিযন্তিকন্তি কাযকোটিকং. যাৰ কাযপৰত্তা উপ্পজ্জিত্ৰা ততো পরং অনুপ্পজ্জনৰেদনন্তি অত্থো. দুতিযপদেপি এসেৰ নযো. অনভিনন্দিতানি সীতীভৰিস্সন্তীতি দ্ৰাদসসু আযতনেসু কিলেসানং ৰিসেৰনস্স নত্থিতায অনভিনন্দিতানি হুত্ৰা ইধ দ্ৰাদসসুযেৰ আযতনেসু নিরুজ্ঝিস্সন্তি. কিলেসা হি নিব্বানং আগম্ম নিরুদ্ধাপি যত্থ নত্থি, তত্থ নিরুদ্ধাতি ৰুচ্চন্তি. স্ৰাযমত্থো – ‘‘এত্থেসা তণ্হা নিরুজ্ঝমানা নিরুজ্ঝতী’’তি সমুদযপঞ্হেন দীপেতব্বো. তস্মা ভগৰা নিব্বানং আগম্ম সীতিভূতানিপি ইধেৰ সীতীভৰিস্সন্তীতি আহ. ননু চ ইধ ৰেদযিতানি ৰুত্তানি, ন কিলেসাতি. ৰেদযিতানিপি কিলেসাভাৰেনেৰ সীতীভৰন্তি. ইতরথা নেসং সীতিভাৰো নাম নত্থীতি সুৰুত্তমেতং.

৩৬৫. এৰমেৰ খোতি এত্থ ইদং ওপম্মসংসন্দনং – যথা হি একো পুরিসো তেলপদীপস্স ঝাযতো তেলে খীণে তেলং আসিঞ্চতি, ৰট্টিযা খীণায ৰট্টিং পক্খিপতি, এৰং দীপসিখায অনুপচ্ছেদোৰ হোতি, এৰমেৰ পুথুজ্জনো একস্মিং ভৰে ঠিতো কুসলাকুসলং করোতি, সো তেন সুগতিযঞ্চ অপাযেসু চ নিব্বত্ততিযেৰ, এৰং ৰেদনানং অনুপচ্ছেদোৰ হোতি. যথা পনেকো দীপসিখায উক্কণ্ঠিতো – ‘‘ইমং পুরিসং আগম্ম দীপসিখা ন উপচ্ছিজ্জতী’’তি নিলীনো তস্স পুরিসস্স সীসং ছিন্দেয্য, এৰং ৰট্টিযা চ তেলস্স চ অনুপহারা দীপসিখা অনাহারা নিব্বাযতি, এৰমেৰ ৰট্টে উক্কণ্ঠিতো যোগাৰচরো অরহত্তমগ্গেন কুসলাকুসলং সমুচ্ছিন্দতি, তস্স সমুচ্ছিন্নত্তা খীণাসৰস্স ভিক্খুনো কাযস্স ভেদা পুন ৰেদযিতানি ন উপ্পজ্জন্তীতি.

তস্মাতি যস্মা আদিম্হি সমাধিৰিপস্সনাপঞ্ঞাহি অরহত্তফলপঞ্ঞা উত্তরিতরা, তস্মা. এৰং সমন্নাগতোতি ইমিনা উত্তমেন অরহত্তফলপঞ্ঞাধিট্ঠানেন সমন্নাগতো. সব্বদুক্খক্খযে ঞাণং নাম অরহত্তমগ্গে ঞাণং, ইমস্মিং পন সুত্তে অরহত্তফলে ঞাণং অধিপ্পেতং. তেনেৰাহ তস্স সা ৰিমুত্তি সচ্চে ঠিতা অকুপ্পা হোতীতি.

৩৬৬. এত্থ হি ৰিমুত্তীতি অরহত্তফলৰিমুত্তি, সচ্চন্তি পরমত্থসচ্চং নিব্বানং. ইতি অকুপ্পারম্মণকরণেন অকুপ্পাতি ৰুত্তা. মুসাতি ৰিতথং. মোসধম্মন্তি নস্সনসভাৰং. তং সচ্চন্তি তং অৰিতথং সভাৰো. অমোসধম্মন্তি অনস্সনসভাৰং.

তস্মাতি যস্মা আদিতো সমথৰিপস্সনাৰসেন ৰচীসচ্চতো দুক্খসচ্চসমুদযসচ্চেহি চ পরমত্থসচ্চং নিব্বানমেৰ উত্তরিতরং, তস্মা. এৰং সমন্নাগতোতি ইমিনা উত্তমেন পরমত্থসচ্চাধিট্ঠানেন সমন্নাগতো.

৩৬৭. পুব্বেতি পুথুজ্জনকালে. উপধী হোন্তীতি খন্ধূপধি কিলেসূপধি অভিসঙ্খারূপধি পঞ্চকামগুণূপধীতি ইমে উপধযো হোন্তি. সমত্তা সমাদিন্নাতি পরিপূরা গহিতা পরমট্ঠা. তস্মাতি যস্মা আদিতো সমথৰিপস্সনাৰসেন কিলেসপরিচ্চাগতো, সোতাপত্তিমগ্গাদীহি চ কিলেসপরিচ্চাগতো অরহত্তমগ্গেনেৰ কিলেসপরিচ্চাগো উত্তরিতরো, তস্মা. এৰং সমন্নাগতোতি ইমিনা উত্তমেন চাগাধিট্ঠানেন সমন্নাগতো.

৩৬৮. আঘাতোতিআদীসু আঘাতকরণৰসেন আঘাতো, ব্যাপজ্জনৰসেন ব্যাপাদো, সম্পদুস্সনৰসেন সম্পদোসোতি তীহি পদেহি দোসাকুসলমূলমেৰ ৰুত্তং. তস্মাতি যস্মা আদিতো সমথৰিপস্সনাৰসেন কিলেসৰূপসমতো, সোতাপত্তিমগ্গাদীহি কিলেসৰূপসমতো চ অরহত্তমগ্গেনেৰ কিলেসৰূপসমো উত্তরিতরো, তস্মা. এৰং সমন্নাগতোতি ইমিনা উত্তমেন উপসমাধিট্ঠানেন সমন্নাগতো.

৩৬৯. মঞ্ঞিতমেতন্তি তণ্হামঞ্ঞিতং মানমঞ্ঞিতং দিট্ঠিমঞ্ঞিতন্তি তিৰিধম্পি ৰট্টতি. অযমহমস্মীতি এত্থ পন অযমহন্তি একং তণ্হামঞ্ঞিতমেৰ ৰট্টতি. রোগোতিআদীসু আবাধট্ঠেন রোগো, অন্তোদোসট্ঠেন গণ্ডো, অনুপৰিট্ঠট্ঠেন সল্লং. মুনি সন্তোতি ৰুচ্চতীতি খীণাসৰমুনি সন্তো নিব্বুতোতি ৰুচ্চতি. যত্থ ঠিতন্তি যস্মিং ঠানে ঠিতং. সংখিত্তেনাতি বুদ্ধানং কির সব্বাপি ধম্মদেসনা সংখিত্তাৰ, ৰিত্থারদেসনা নাম নত্থি, সমন্তপট্ঠানকথাপি সংখিত্তাযেৰ. ইতি ভগৰা দেসনং যথানুসন্ধিং পাপেসি. উগ্ঘাটিতঞ্ঞূতিআদীসু পন চতূসু পুগ্গলেসু পুক্কুসাতি কুলপুত্তো ৰিপঞ্চিতঞ্ঞূ, ইতি ৰিপঞ্চিতঞ্ঞুৰসেন ভগৰা ইমং ধাতুৰিভঙ্গসুত্তং কথেসি.

৩৭০. ন খো মে, ভন্তে, পরিপুণ্ণং পত্তচীৰরন্তি কস্মা কুলপুত্তস্স ইদ্ধিমযপত্তচীৰরং ন নিব্বত্তন্তি. পুব্বে অট্ঠন্নং পরিক্খারানং অদিন্নত্তা. কুলপুত্তো হি দিন্নদানো কতাভিনীহারো, ন দিন্নত্তাতি ন ৰত্তব্বং. ইদ্ধিমযপত্তচীৰরং পন পচ্ছিমভৰিকানংযেৰ নিব্বত্ততি, অযঞ্চ পুনপটিসন্ধিকো, তস্মা ন নিব্বত্তন্তি. অথ ভগৰা সযং পরিযেসিত্ৰা কস্মা ন উপসম্পাদেসীতি. ওকাসাভাৰতো. কুলপুত্তস্স আযু পরিক্খীণং, সুদ্ধাৰাসিকো অনাগামী মহাব্রহ্মা কুম্ভকারসালং আগন্ত্ৰা নিসিন্নো ৰিয অহোসি. তস্মা সযং ন পরিযেসি.

পত্তচীৰরপরিযেসনং পক্কামীতি কায ৰেলায পক্কামি? উট্ঠিতে অরুণে. ভগৰতো কির ধম্মদেসনাপরিনিট্ঠানঞ্চ অরুণুট্ঠানঞ্চ রস্মিৰিস্সজ্জনঞ্চ একক্খণে অহোসি. ভগৰা কির দেসনং নিট্ঠপেত্ৰাৰ ছব্বণ্ণরস্মিযো ৰিস্সজ্জি, সকলকুম্ভকারনিৰেসনং একপজ্জোতং অহোসি, ছব্বণ্ণরস্মিযো জালজালা পুঞ্জপুঞ্জা হুত্ৰা ৰিধাৰন্তিযো সব্বদিসাভাগে সুৰণ্ণপটপরিযোনদ্ধে ৰিয চ নানাৰণ্ণকুসুমরতনৰিসরসমুজ্জলে ৰিয চ অকংসু. ভগৰা ‘‘নগরৰাসিনো মং পস্সন্তূ’’তি অধিট্ঠাসি. নগরৰাসিনো ভগৰন্তং দিস্ৰাৰ ‘‘সত্থা কির আগতো, কুম্ভকারসালায কির নিসিন্নো’’তি অঞ্ঞমঞ্ঞস্স আরোচেত্ৰা রঞ্ঞো আরোচেসুং.

রাজা আগন্ত্ৰা সত্থারং ৰন্দিত্ৰা, ‘‘ভন্তে, কায ৰেলায আগতত্থা’’তি পুচ্ছি. হিয্যো সূরিযত্থঙ্গমনৰেলায মহারাজাতি. কেন কম্মেন ভগৰাতি? তুম্হাকং সহাযো পুক্কুসাতি রাজা তুম্হেহি পহিতং সাসনং সুত্ৰা নিক্খমিত্ৰা পব্বজিত্ৰা মং উদ্দিস্স আগচ্ছন্তো সাৰত্থিং অতিক্কম্ম পঞ্চচত্তালীস যোজনানি আগন্ত্ৰা ইমং কুম্ভকারসালং পৰিসিত্ৰা নিসীদি, অহং তস্স সঙ্গহত্থং আগন্ত্ৰা ধম্মকথং কথেসিং, কুলপুত্তো তীণি ফলানি পটিৰিজ্ঝি মহারাজাতি. ইদানি কহং, ভন্তেতি? উপসম্পদং যাচিত্ৰা অপরিপুণ্ণপত্তচীৰরতায পত্তচীৰরপরিযেসনত্থং গতো মহারাজাতি. রাজা কুলপুত্তস্স গতদিসাভাগেন অগমাসি. ভগৰাপি আকাসেনাগন্ত্ৰা জেতৰনগন্ধকুটিম্হিযেৰ পাতুরহোসি.

কুলপুত্তোপি পত্তচীৰরং পরিযেসমানো নেৰ বিম্বিসাররঞ্ঞো ন তক্কসীলকানং জঙ্ঘৰাণিজানং সন্তিকং অগমাসি. এৰং কিরস্স অহোসি – ‘‘ন খো মে কুক্কুটস্স ৰিয তত্থ তত্থ মনাপামনাপমেৰ ৰিচিনিত্ৰা পত্তচীৰরং পরিযেসিতুং যুত্তং, মহন্তং নগরং ৰজ্জিত্ৰা উদকতিত্থসুসানসঙ্কারট্ঠানঅন্তরৰীথীসু পরিযেসিস্সামী’’তি অন্তরৰীথিযং সঙ্কারকূটেসু তাৰ পিলোতিকং পরিযেসিতুং আরদ্ধো.

জীৰিতা ৰোরোপেসীতি এতস্মিং সঙ্কারকূটে পিলোতিকং ওলোকেন্তং ৰিব্ভন্তা তরুণৰচ্ছা গাৰী উপধাৰিত্ৰা সিঙ্গেন ৰিজ্ঝিত্ৰা ঘাতেসি. ছাতকজ্ঝত্তো কুলপুত্তো আকাসেযেৰ আযুক্খযং পত্ৰা পতিতো. সঙ্কারট্ঠানে অধোমুখট্ঠপিতা সুৰণ্ণপটিমা ৰিয অহোসি, কালঙ্কতো চ পন অৰিহাব্রহ্মলোকে নিব্বত্তি, নিব্বত্তমত্তোৰ অরহত্তং পাপুণি. অৰিহাব্রহ্মলোকে কির নিব্বত্তমত্তাৰ সত্ত জনা অরহত্তং পাপুণিংসু. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘অৰিহং উপপন্নাসে, ৰিমুত্তা সত্ত ভিক্খৰো;

রাগদোসপরিক্খীণা, তিণ্ণা লোকে ৰিসত্তিকং.

কে চ তে অতরুং পঙ্কং, মচ্চুধেয্যং সুদুত্তরং;

কে হিত্ৰা মানুসং দেহং, দিব্বযোগং উপচ্চগুং.

উপকো পলগণ্ডো চ, পুক্কুসাতি চ তে তযো;

ভদ্দিযো খণ্ডদেৰো চ, বাহুরগ্গি চ সিঙ্গিযো;

তে হিত্ৰা মানুসং দেহং, দিব্বযোগং উপচ্চগু’’ন্তি. (সং. নি. ১.৫০, ১০৫);

বিম্বিসারোপি ‘‘ময্হং সহাযো মযা পেসিতসাসনমত্তং ৰাচেত্ৰা হত্থগতং রজ্জং পহায এত্তকং অদ্ধানং আগতো, দুক্করং কতং কুলপুত্তেন, পব্বজিতসক্কারেন তং সক্করিস্সামী’’তি ‘‘পরিযেসথ মে সহাযক’’ন্তি তত্থ তত্থ পেসেসি. পেসিতা তং অদ্দসংসু সঙ্কারট্ঠানে পতিতং, দিস্ৰা আগম্ম রঞ্ঞো আরোচেসুং. রাজা গন্ত্ৰা কুলপুত্তং দিস্ৰা – ‘‘ন ৰত, ভো, লভিম্হা সহাযকস্স সক্কারং কাতুং, অনাথো মে জাতো সহাযকো’’তি. পরিদেৰিত্ৰা কুলপুত্তং মঞ্চকেন গণ্হাপেত্ৰা যুত্তোকাসে ঠপেত্ৰা অনুপসম্পন্নস্স সক্কারং কাতুং জাননাভাৰেন ন্হাপককপ্পকাদযো পক্কোসাপেত্ৰা কুলপুত্তং সীসং ন্হাপেত্ৰা সুদ্ধৰত্থানি নিৰাসাপেত্ৰা রাজৰেসেন অলঙ্কারাপেত্ৰা সোৰণ্ণসিৰিকং আরোপেত্ৰা সব্বতাল়াৰচরগন্ধমালাদীহি পূজং করোন্তো নগরা নীহরিত্ৰা বহূহি গন্ধকট্ঠেহি মহাচিতকং কারেত্ৰা কুলপুত্তস্স সরীরকিচ্চং কত্ৰা ধাতুযো আদায চেতিযং পতিট্ঠপেসি. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৰাতি.

পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায

ধাতুৰিভঙ্গসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.