১. চূল়সুঞ্ঞতসুত্তৰণ্ণনা
১৭৬. এৰং মে সুতন্তি চূল়সুঞ্ঞতসুত্তং. তত্থ একমিদন্তি থেরো কির ভগৰতো ৰত্তং কত্ৰা অত্তনো দিৰাট্ঠানং গন্ত্ৰা কালপরিচ্ছেদং কত্ৰা নিব্বানারম্মণং সুঞ্ঞতাফলসমাপত্তিং অপ্পেত্ৰা নিসিন্নো যথাপরিচ্ছেদেন ৰুট্ঠাসি. অথস্স সঙ্খারা সুঞ্ঞতো উপট্ঠহিংসু. সো সুঞ্ঞতাকথং সোতুকামো জাতো. অথস্স এতদহোসি – ‘‘ন খো পন সক্কা ধুরেন ধুরং পহরন্তেন ৰিয গন্ত্ৰা ‘সুঞ্ঞতাকথং মে, ভন্তে, কথেথা’তি ভগৰন্তং ৰত্তুং, হন্দাহং যং মে ভগৰা নগরকং উপনিস্সায ৰিহরন্তো একং কথং কথেসি, তং সারেমি, এৰং মে ভগৰা সুঞ্ঞতাকথং কথেস্সতী’’তি দসবলং সারেন্তো একমিদন্তিআদিমাহ.
তত্থ ইদন্তি নিপাতমত্তমেৰ. কচ্চিমেতং, ভন্তেতি থেরো একপদে ঠত্ৰা সট্ঠিপদসহস্সানি উগ্গহেত্ৰা ধারেতুং সমত্থো, কিং সো ‘‘সুঞ্ঞতাৰিহারেনা’’তি একং পদং ধারেতুং ন সক্খিস্সতি, সোতুকামেন পন জানন্তেন ৰিয পুচ্ছিতুং ন ৰট্টতি, পাকটং কত্ৰা ৰিত্থারিযমানং সুঞ্ঞতাকথং সোতুকামো অজানন্তো ৰিয এৰমাহ. একো অজানন্তোপি জানন্তো ৰিয হোতি, থেরো এৰরূপং কোহঞ্ঞং কিং করিস্সতি, অত্তনো জাননট্ঠানেপি ভগৰতো অপচিতিং দস্সেত্ৰা ‘‘কচ্চিমেত’’ন্তিআদিমাহ.
পুব্বেপীতি পঠমবোধিযং নগরকং উপনিস্সায ৰিহরণকালেপি. এতরহিপীতি ইদানিপি. এৰং পন ৰত্ৰা চিন্তেসি – ‘‘আনন্দো সুঞ্ঞতাকথং সোতুকামো, একো পন সোতুং সক্কোতি, ন উগ্গহেতুং, একো সোতুম্পি উগ্গহেতুম্পি সক্কোতি, ন কথেতুং, আনন্দো পন সোতুম্পি সক্কোতি উগ্গহেতুম্পি কথেতুম্পি, (কথেমিস্স) সুঞ্ঞতাকথ’’ন্তি. ইতি তং কথেন্তো সেয্যথাপীতিআদিমাহ. তত্থ সুঞ্ঞো হত্থিগৰাস্সৰল়ৰেনাতি তত্থ কট্ঠরূপপোত্থকরূপচিত্তরূপৰসেন কতা হত্থিআদযো অত্থি, ৰেস্সৰণমন্ধাতাদীনং ঠিতট্ঠানে চিত্তকম্মৰসেন কতম্পি, রতনপরিক্খতানং ৰাতপানদ্ৰারবন্ধমঞ্চপীঠাদীনং ৰসেন সণ্ঠিতম্পি, জিণ্ণপটিসঙ্খরণত্থং ঠপিতম্পি জাতরূপরজতং অত্থি, কট্ঠরূপাদিৰসেন কতা ধম্মসৰনপঞ্হপুচ্ছনাদিৰসেন আগচ্ছন্তা চ ইত্থিপুরিসাপি অত্থি, তস্মা ন সো তেহি সুঞ্ঞো. ইন্দ্রিযবদ্ধানং সৰিঞ্ঞাণকানং হত্থিআদীনং, ইচ্ছিতিচ্ছিতক্খণে পরিভুঞ্জিতব্বস্স জাতরূপরজতস্স, নিবদ্ধৰাসং ৰসন্তানং ইত্থিপুরিসানঞ্চ অভাৰং সন্ধাযেতং ৰুত্তং.
ভিক্খুসঙ্ঘং পটিচ্চাতি ভিক্খূসু হি পিণ্ডায পৰিট্ঠেসুপি ৰিহারভত্তং সাদিযন্তেহি ভিক্খূহি চেৰ গিলানগিলানুপট্ঠাকউদ্দেসচীৰরকম্মপসুতাদীহি চ ভিক্খূহি সো অসুঞ্ঞোৰ হোতি, ইতি নিচ্চম্পি ভিক্খূনং অত্থিতায এৰমাহ. একত্তন্তি একভাৰং, একং অসুঞ্ঞতং অত্থীতি অত্থো. একো অসুঞ্ঞভাৰো অত্থীতি ৰুত্তং হোতি. অমনসিকরিত্ৰাতি চিত্তে অকত্ৰা অনাৰজ্জিত্ৰা অপচ্চৰেক্খিত্ৰা. গামসঞ্ঞন্তি গামোতি পৰত্তৰসেন ৰা কিলেসৰসেন ৰা উপ্পন্নং গামসঞ্ঞং. মনুস্সসঞ্ঞাযপি এসেৰ নযো. অরঞ্ঞসঞ্ঞং পটিচ্চ মনসি করোতি একত্তন্তি ইদং অরঞ্ঞং, অযং রুক্খো, অযং পব্বতো, অযং নীলোভাসো ৰনসণ্ডোতি এৰং একং অরঞ্ঞংযেৰ পটিচ্চ অরঞ্ঞসঞ্ঞং মনসি করোতি. পক্খন্দতীতি ওতরতি. অধিমুচ্চতীতি এৰন্তি অধিমুচ্চতি. যে অস্সু দরথাতি যে চ পৰত্তদরথা ৰা কিলেসদরথা ৰা গামসঞ্ঞং পটিচ্চ ভৰেয্যুং, তে ইধ অরঞ্ঞসঞ্ঞায ন সন্তি. দুতিযপদেপি এসেৰ নযো. অত্থি চেৰাযন্তি অযং পন একং অরঞ্ঞসঞ্ঞং পটিচ্চ উপ্পজ্জমানা পৰত্তদরথমত্তা অত্থি.
যঞ্হি খো তত্থ ন হোতীতি যং মিগারমাতুপাসাদে হত্থিআদযো ৰিয ইমিস্সা অরঞ্ঞসঞ্ঞায গামসঞ্ঞামনুস্সসঞ্ঞাৰসেন উপ্পজ্জমানং পৰত্তদরথকিলেসদরথজাতং, তং ন হোতি. যং পন তত্থ অৰসিট্ঠন্তি যং মিগারমাতুপাসাদে ভিক্খুসঙ্ঘো ৰিয তত্থ অরঞ্ঞসঞ্ঞায পৰত্তদরথমত্তং অৰসিট্ঠং হোতি. তং সন্তমিদং অত্থীতি পজানাতীতি তং ৰিজ্জমানমেৰ ‘‘অত্থি ইদ’’ন্তি পজানাতি, সুঞ্ঞতাৰক্কন্তীতি সুঞ্ঞতানিব্বত্তি.
১৭৭. অমনসিকরিত্ৰা মনুস্সসঞ্ঞন্তি ইধ গামসঞ্ঞং ন গণ্হাতি. কস্মা? এৰং কিরস্স অহোসি – ‘‘মনুস্সসঞ্ঞায গামসঞ্ঞং নিৰত্তেত্ৰা, অরঞ্ঞসঞ্ঞায মনুস্সসঞ্ঞং, পথৰীসঞ্ঞায অরঞ্ঞসঞ্ঞং, আকাসানঞ্চাযতনসঞ্ঞায পথৰীসঞ্ঞং…পে… নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসঞ্ঞায আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসঞ্ঞং, ৰিপস্সনায নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসঞ্ঞং, মগ্গেন ৰিপস্সনং নিৰত্তেত্ৰা অনুপুব্বেন অচ্চন্তসুঞ্ঞতং নাম দস্সেস্সামী’’তি. তস্মা এৰং দেসনং আরভি. তত্থ পথৰীসঞ্ঞন্তি কস্মা অরঞ্ঞসঞ্ঞং পহায পথৰীসঞ্ঞং মনসি করোতি? অরঞ্ঞসঞ্ঞায ৰিসেসানধিগমনতো. যথা হি পুরিসস্স রমণীযং খেত্তট্ঠানং দিস্ৰা – ‘‘ইধ ৰুত্তা সালিআদযো সুট্ঠু সম্পজ্জিস্সন্তি, মহালাভং লভিস্সামী’’তি সত্তক্খত্তুম্পি খেত্তট্ঠানং ওলোকেন্তস্স সালিআদযো ন সম্পজ্জন্তেৰ, সচে পন তং ঠানং ৰিহতখাণুককণ্টকং কত্ৰা কসিত্ৰা ৰপতি, এৰং সন্তে সম্পজ্জন্তি, এৰমেৰ – ‘‘ইদং অরঞ্ঞং, অযং রুক্খো, অযং পব্বতো, অযং নীলোভাসো ৰনসণ্ডো’’তি সচেপি সত্তক্খত্তুং অরঞ্ঞসঞ্ঞং মনসি করোতি, নেৰূপচারং ন সমাধিং পাপুণাতি, পথৰীসঞ্ঞায পনস্স ধুৰসেৰনং কম্মট্ঠানং পথৰীকসিণং পরিকম্মং কত্ৰা ঝানানি নিব্বত্তেত্ৰা ঝানপদট্ঠানম্পি ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা সক্কা অরহত্তং পাপুণিতুং. তস্মা অরঞ্ঞসঞ্ঞং পহায পথৰীসঞ্ঞং মনসি করোতি. পটিচ্চাতি পটিচ্চ সম্ভূতং.
ইদানি যস্মিং পথৰীকসিণে সো পথৰীসঞ্ঞী হোতি, তস্স ওপম্মদস্সনত্থং সেয্যথাপীতিআদিমাহ. তত্থ উসভস্স এতন্তি আসভং. অঞ্ঞেসং পন গুন্নং গণ্ডাপি হোন্তি পহারাপি. তেসঞ্হি চম্মং পসারিযমানং নিব্বলিকং ন হোতি, উসভস্স লক্খণসম্পন্নতায তে দোসা নত্থি. তস্মা তস্স চম্মং গহিতং. সঙ্কুসতেনাতি খিলসতেন. সুৰিহতন্তি পসারেত্ৰা সুট্ঠু ৰিহতং. ঊনকসতসঙ্কুৰিহতঞ্হি নিব্বলিকং ন হোতি, সঙ্কুসতেন ৰিহতং ভেরিতলং ৰিয নিব্বলিকং হোতি. তস্মা এৰমাহ. উক্কূলৰিক্কূলন্তি উচ্চনীচং থলট্ঠানং নিন্নট্ঠানং. নদীৰিদুগ্গন্তি নদিযো চেৰ দুগ্গমট্ঠানঞ্চ. পথৰীসঞ্ঞং পটিচ্চ মনসি করোতি একত্তন্তি কসিণপথৰিযংযেৰ পটিচ্চ সম্ভূতং একং সঞ্ঞং মনসি করোতি. দরথমত্তাতি ইতো পট্ঠায সব্বৰারেসু পৰত্তদরথৰসেন দরথমত্তা ৰেদিতব্বা.
১৮২. অনিমিত্তং চেতোসমাধিন্তি ৰিপস্সনাচিত্তসমাধিং. সো হি নিচ্চনিমিত্তাদিৰিরহিতো অনিমিত্তোতি ৰুচ্চতি. ইমমেৰ কাযন্তি ৰিপস্সনায ৰত্থুং দস্সেতি. তত্থ ইমমেৰাতি ইমং এৰ চতুমহাভূতিকং. সল়াযতনিকন্তি সল়াযতনপটিসংযুত্তং. জীৰিতপচ্চযাতি যাৰ জীৰিতিন্দ্রিযানং পৰত্তি, তাৰ জীৰিতপচ্চযা পৰত্তদরথমত্তা অত্থীতি ৰুত্তং হোতি.
১৮৩. পুন অনিমিত্তন্তি ৰিপস্সনায পটিৰিপস্সনং দস্সেতুং ৰুত্তং. কামাসৰং পটিচ্চাতি কামাসৰং পটিচ্চ উপ্পজ্জনপৰত্তদরথা ইধ ন সন্তি, অরিযমগ্গে চেৰ অরিযফলে চ নত্থীতি ৰুত্তং হোতি. ইমমেৰ কাযন্তি ইমং উপাদিসেসদরথদস্সনত্থং ৰুত্তং. ইতি মনুস্সসঞ্ঞায গামসঞ্ঞং নিৰত্তেত্ৰা…পে… মগ্গেন ৰিপস্সনং নিৰত্তেত্ৰা অনুপুব্বেন অচ্চন্তসুঞ্ঞতা নাম দস্সিতা হোতি.
১৮৪. পরিসুদ্ধন্তি নিরুপক্কিলেসং. অনুত্তরন্তি উত্তরৰিরহিতং সব্বসেট্ঠং. সুঞ্ঞতন্তি সুঞ্ঞতফলসমাপত্তিং. তস্মাতি যস্মা অতীতেপি, বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধবুদ্ধসাৰকসঙ্খাতা সমণব্রাহ্মণা. অনাগতেপি, এতরহিপি বুদ্ধবুদ্ধসাৰকসঙ্খাতা সমণব্রাহ্মণা ইমংযেৰ পরিসুদ্ধং পরমং অনুত্তরং সুঞ্ঞতং উপসম্পজ্জ ৰিহরিংসু ৰিহরিস্সন্তি ৰিহরন্তি চ, তস্মা. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৰাতি.
পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায
চূল়সুঞ্ঞতসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.