৩. সুঞ্ঞতৰগ্গো
১. চূল়সুঞ্ঞতসুত্তৰণ্ণনা
১৭৬. এৰং মে সুতন্তি চূল়সুঞ্ঞতসুত্তং. তত্থ একমিদন্তি থেরো কির ভগৰতো ৰত্তং কত্ৰা অত্তনো দিৰাট্ঠানং গন্ত্ৰা কালপরিচ্ছেদং কত্ৰা নিব্বানারম্মণং সুঞ্ঞতাফলসমাপত্তিং অপ্পেত্ৰা নিসিন্নো যথাপরিচ্ছেদেন ৰুট্ঠাসি. অথস্স সঙ্খারা সুঞ্ঞতো উপট্ঠহিংসু. সো সুঞ্ঞতাকথং সোতুকামো জাতো. অথস্স এতদহোসি – ‘‘ন খো পন সক্কা ধুরেন ধুরং পহরন্তেন ৰিয গন্ত্ৰা ‘সুঞ্ঞতাকথং মে, ভন্তে, কথেথা’তি ভগৰন্তং ৰত্তুং, হন্দাহং যং মে ভগৰা নগরকং উপনিস্সায ৰিহরন্তো একং কথং কথেসি, তং সারেমি, এৰং মে ভগৰা সুঞ্ঞতাকথং কথেস্সতী’’তি দসবলং সারেন্তো একমিদন্তিআদিমাহ.
তত্থ ইদন্তি নিপাতমত্তমেৰ. কচ্চিমেতং, ভন্তেতি থেরো একপদে ঠত্ৰা সট্ঠিপদসহস্সানি উগ্গহেত্ৰা ধারেতুং সমত্থো, কিং সো ‘‘সুঞ্ঞতাৰিহারেনা’’তি একং পদং ধারেতুং ন সক্খিস্সতি, সোতুকামেন পন জানন্তেন ৰিয পুচ্ছিতুং ন ৰট্টতি, পাকটং কত্ৰা ৰিত্থারিযমানং সুঞ্ঞতাকথং সোতুকামো অজানন্তো ৰিয এৰমাহ. একো অজানন্তোপি জানন্তো ৰিয হোতি, থেরো এৰরূপং কোহঞ্ঞং কিং করিস্সতি, অত্তনো জাননট্ঠানেপি ভগৰতো অপচিতিং দস্সেত্ৰা ‘‘কচ্চিমেত’’ন্তিআদিমাহ.
পুব্বেপীতি পঠমবোধিযং নগরকং উপনিস্সায ৰিহরণকালেপি. এতরহিপীতি ইদানিপি. এৰং পন ৰত্ৰা চিন্তেসি – ‘‘আনন্দো সুঞ্ঞতাকথং সোতুকামো, একো পন সোতুং সক্কোতি, ন উগ্গহেতুং, একো সোতুম্পি উগ্গহেতুম্পি সক্কোতি, ন কথেতুং, আনন্দো পন সোতুম্পি সক্কোতি উগ্গহেতুম্পি কথেতুম্পি, (কথেমিস্স) সুঞ্ঞতাকথ’’ন্তি. ইতি তং কথেন্তো সেয্যথাপীতিআদিমাহ. তত্থ সুঞ্ঞো হত্থিগৰাস্সৰল়ৰেনাতি তত্থ কট্ঠরূপপোত্থকরূপচিত্তরূপৰসেন কতা হত্থিআদযো অত্থি, ৰেস্সৰণমন্ধাতাদীনং ঠিতট্ঠানে চিত্তকম্মৰসেন কতম্পি, রতনপরিক্খতানং ৰাতপানদ্ৰারবন্ধমঞ্চপীঠাদীনং ৰসেন সণ্ঠিতম্পি, জিণ্ণপটিসঙ্খরণত্থং ঠপিতম্পি জাতরূপরজতং অত্থি, কট্ঠরূপাদিৰসেন কতা ধম্মসৰনপঞ্হপুচ্ছনাদিৰসেন আগচ্ছন্তা চ ইত্থিপুরিসাপি অত্থি, তস্মা ন সো তেহি সুঞ্ঞো. ইন্দ্রিযবদ্ধানং সৰিঞ্ঞাণকানং হত্থিআদীনং, ইচ্ছিতিচ্ছিতক্খণে পরিভুঞ্জিতব্বস্স জাতরূপরজতস্স, নিবদ্ধৰাসং ৰসন্তানং ইত্থিপুরিসানঞ্চ অভাৰং সন্ধাযেতং ৰুত্তং.
ভিক্খুসঙ্ঘং পটিচ্চাতি ভিক্খূসু হি পিণ্ডায পৰিট্ঠেসুপি ৰিহারভত্তং সাদিযন্তেহি ভিক্খূহি চেৰ গিলানগিলানুপট্ঠাকউদ্দেসচীৰরকম্মপসুতাদীহি চ ভিক্খূহি সো অসুঞ্ঞোৰ হোতি, ইতি নিচ্চম্পি ভিক্খূনং অত্থিতায এৰমাহ. একত্তন্তি একভাৰং, একং অসুঞ্ঞতং অত্থীতি অত্থো. একো অসুঞ্ঞভাৰো অত্থীতি ৰুত্তং হোতি. অমনসিকরিত্ৰাতি চিত্তে অকত্ৰা অনাৰজ্জিত্ৰা অপচ্চৰেক্খিত্ৰা. গামসঞ্ঞন্তি গামোতি পৰত্তৰসেন ৰা কিলেসৰসেন ৰা উপ্পন্নং গামসঞ্ঞং. মনুস্সসঞ্ঞাযপি এসেৰ নযো. অরঞ্ঞসঞ্ঞং পটিচ্চ মনসি করোতি একত্তন্তি ইদং অরঞ্ঞং, অযং রুক্খো, অযং পব্বতো, অযং নীলোভাসো ৰনসণ্ডোতি এৰং একং অরঞ্ঞংযেৰ পটিচ্চ অরঞ্ঞসঞ্ঞং মনসি করোতি. পক্খন্দতীতি ওতরতি. অধিমুচ্চতীতি এৰন্তি অধিমুচ্চতি. যে অস্সু দরথাতি যে চ পৰত্তদরথা ৰা কিলেসদরথা ৰা গামসঞ্ঞং পটিচ্চ ভৰেয্যুং, তে ইধ অরঞ্ঞসঞ্ঞায ন সন্তি. দুতিযপদেপি এসেৰ নযো. অত্থি চেৰাযন্তি অযং পন একং অরঞ্ঞসঞ্ঞং পটিচ্চ উপ্পজ্জমানা পৰত্তদরথমত্তা অত্থি.
যঞ্হি খো তত্থ ন হোতীতি যং মিগারমাতুপাসাদে হত্থিআদযো ৰিয ইমিস্সা অরঞ্ঞসঞ্ঞায গামসঞ্ঞামনুস্সসঞ্ঞাৰসেন উপ্পজ্জমানং পৰত্তদরথকিলেসদরথজাতং, তং ন হোতি. যং পন তত্থ অৰসিট্ঠন্তি যং মিগারমাতুপাসাদে ভিক্খুসঙ্ঘো ৰিয তত্থ অরঞ্ঞসঞ্ঞায পৰত্তদরথমত্তং অৰসিট্ঠং হোতি. তং সন্তমিদং অত্থীতি পজানাতীতি তং ৰিজ্জমানমেৰ ‘‘অত্থি ইদ’’ন্তি পজানাতি, সুঞ্ঞতাৰক্কন্তীতি সুঞ্ঞতানিব্বত্তি.
১৭৭. অমনসিকরিত্ৰা মনুস্সসঞ্ঞন্তি ইধ গামসঞ্ঞং ন গণ্হাতি. কস্মা? এৰং কিরস্স অহোসি – ‘‘মনুস্সসঞ্ঞায গামসঞ্ঞং নিৰত্তেত্ৰা, অরঞ্ঞসঞ্ঞায মনুস্সসঞ্ঞং, পথৰীসঞ্ঞায অরঞ্ঞসঞ্ঞং, আকাসানঞ্চাযতনসঞ্ঞায পথৰীসঞ্ঞং…পে… নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসঞ্ঞায আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসঞ্ঞং, ৰিপস্সনায নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসঞ্ঞং, মগ্গেন ৰিপস্সনং নিৰত্তেত্ৰা অনুপুব্বেন অচ্চন্তসুঞ্ঞতং নাম দস্সেস্সামী’’তি. তস্মা এৰং দেসনং আরভি. তত্থ পথৰীসঞ্ঞন্তি কস্মা অরঞ্ঞসঞ্ঞং পহায পথৰীসঞ্ঞং মনসি করোতি? অরঞ্ঞসঞ্ঞায ৰিসেসানধিগমনতো. যথা হি পুরিসস্স রমণীযং খেত্তট্ঠানং দিস্ৰা – ‘‘ইধ ৰুত্তা সালিআদযো সুট্ঠু সম্পজ্জিস্সন্তি, মহালাভং লভিস্সামী’’তি সত্তক্খত্তুম্পি খেত্তট্ঠানং ওলোকেন্তস্স সালিআদযো ন সম্পজ্জন্তেৰ, সচে পন তং ঠানং ৰিহতখাণুককণ্টকং কত্ৰা কসিত্ৰা ৰপতি, এৰং সন্তে সম্পজ্জন্তি, এৰমেৰ – ‘‘ইদং অরঞ্ঞং, অযং রুক্খো, অযং পব্বতো, অযং নীলোভাসো ৰনসণ্ডো’’তি সচেপি সত্তক্খত্তুং অরঞ্ঞসঞ্ঞং মনসি করোতি, নেৰূপচারং ন সমাধিং পাপুণাতি, পথৰীসঞ্ঞায পনস্স ধুৰসেৰনং কম্মট্ঠানং পথৰীকসিণং পরিকম্মং কত্ৰা ঝানানি নিব্বত্তেত্ৰা ঝানপদট্ঠানম্পি ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা সক্কা অরহত্তং পাপুণিতুং. তস্মা অরঞ্ঞসঞ্ঞং পহায পথৰীসঞ্ঞং মনসি করোতি. পটিচ্চাতি পটিচ্চ সম্ভূতং.
ইদানি যস্মিং পথৰীকসিণে সো পথৰীসঞ্ঞী হোতি, তস্স ওপম্মদস্সনত্থং সেয্যথাপীতিআদিমাহ. তত্থ উসভস্স এতন্তি আসভং. অঞ্ঞেসং পন গুন্নং গণ্ডাপি হোন্তি পহারাপি. তেসঞ্হি চম্মং পসারিযমানং নিব্বলিকং ন হোতি, উসভস্স লক্খণসম্পন্নতায তে দোসা নত্থি. তস্মা তস্স চম্মং গহিতং. সঙ্কুসতেনাতি খিলসতেন. সুৰিহতন্তি পসারেত্ৰা সুট্ঠু ৰিহতং. ঊনকসতসঙ্কুৰিহতঞ্হি নিব্বলিকং ন হোতি, সঙ্কুসতেন ৰিহতং ভেরিতলং ৰিয নিব্বলিকং হোতি. তস্মা এৰমাহ. উক্কূলৰিক্কূলন্তি উচ্চনীচং থলট্ঠানং নিন্নট্ঠানং. নদীৰিদুগ্গন্তি নদিযো চেৰ দুগ্গমট্ঠানঞ্চ. পথৰীসঞ্ঞং পটিচ্চ মনসি করোতি একত্তন্তি কসিণপথৰিযংযেৰ পটিচ্চ সম্ভূতং একং সঞ্ঞং মনসি করোতি. দরথমত্তাতি ইতো পট্ঠায সব্বৰারেসু পৰত্তদরথৰসেন দরথমত্তা ৰেদিতব্বা.
১৮২. অনিমিত্তং চেতোসমাধিন্তি ৰিপস্সনাচিত্তসমাধিং. সো হি নিচ্চনিমিত্তাদিৰিরহিতো অনিমিত্তোতি ৰুচ্চতি. ইমমেৰ কাযন্তি ৰিপস্সনায ৰত্থুং দস্সেতি. তত্থ ইমমেৰাতি ইমং এৰ চতুমহাভূতিকং. সল়াযতনিকন্তি সল়াযতনপটিসংযুত্তং. জীৰিতপচ্চযাতি যাৰ জীৰিতিন্দ্রিযানং পৰত্তি, তাৰ জীৰিতপচ্চযা পৰত্তদরথমত্তা অত্থীতি ৰুত্তং হোতি.
১৮৩. পুন অনিমিত্তন্তি ৰিপস্সনায পটিৰিপস্সনং দস্সেতুং ৰুত্তং. কামাসৰং পটিচ্চাতি কামাসৰং পটিচ্চ উপ্পজ্জনপৰত্তদরথা ইধ ন সন্তি, অরিযমগ্গে চেৰ অরিযফলে চ নত্থীতি ৰুত্তং হোতি. ইমমেৰ কাযন্তি ইমং উপাদিসেসদরথদস্সনত্থং ৰুত্তং. ইতি মনুস্সসঞ্ঞায গামসঞ্ঞং নিৰত্তেত্ৰা…পে… মগ্গেন ৰিপস্সনং নিৰত্তেত্ৰা অনুপুব্বেন অচ্চন্তসুঞ্ঞতা নাম দস্সিতা হোতি.
১৮৪. পরিসুদ্ধন্তি নিরুপক্কিলেসং. অনুত্তরন্তি উত্তরৰিরহিতং সব্বসেট্ঠং. সুঞ্ঞতন্তি সুঞ্ঞতফলসমাপত্তিং. তস্মাতি যস্মা অতীতেপি, বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধবুদ্ধসাৰকসঙ্খাতা সমণব্রাহ্মণা. অনাগতেপি, এতরহিপি বুদ্ধবুদ্ধসাৰকসঙ্খাতা সমণব্রাহ্মণা ইমংযেৰ পরিসুদ্ধং পরমং অনুত্তরং সুঞ্ঞতং উপসম্পজ্জ ৰিহরিংসু ৰিহরিস্সন্তি ৰিহরন্তি চ, তস্মা. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৰাতি.
পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায
চূল়সুঞ্ঞতসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. মহাসুঞ্ঞতসুত্তৰণ্ণনা
১৮৫. এৰং মে সুতন্তি মহাসুঞ্ঞতসুত্তং. তত্থ কাল়খেমকস্সাতি ছৰিৰণ্ণেন সো কাল়ো, খেমকোতি পনস্স নামং. ৰিহারোতি তস্মিংযেৰ নিগ্রোধারামে একস্মিং পদেসে পাকারেন পরিক্খিপিত্ৰা দ্ৰারকোট্ঠকং মাপেত্ৰা হংসৰট্টকাদিসেনাসনানি চেৰ মণ্ডলমাল়ভোজনসালাদীনি চ পতিট্ঠপেত্ৰা কতো ৰিহারো. সম্বহুলানি সেনাসনানীতি মঞ্চো পীঠং ভিসিবিম্বোহনং তট্টিকা চম্মখণ্ডো তিণসন্থারো পণ্ণসন্থারো পলালসন্থারোতিআদীনি পঞ্ঞত্তানি হোন্তি, মঞ্চেন মঞ্চং…পে… পলালসন্থারেনেৰ পলালসন্থারং আহচ্চ ঠপিতানি, গণভিক্খূনং ৰসনট্ঠানসদিসং অহোসি.
সম্বহুলা নু খোতি ভগৰতো বোধিপল্লঙ্কেযেৰ সব্বকিলেসানং সমুগ্ঘাটিতত্তা সংসযো নাম নত্থি, ৰিতক্কপুব্বভাগা পুচ্ছা, ৰিতক্কপুব্বভাগে চাযং নুকারো নিপাতমত্তো. পাটিমত্থকং গচ্ছন্তে অৰিনিচ্ছিতো নাম ন হোতি. ইতো কির পুব্বে ভগৰতা দস দ্ৰাদস ভিক্খূ একট্ঠানে ৰসন্তা ন দিট্ঠপুব্বা.
অথস্স এতদহোসি – গণৰাসো নামাযং ৰট্টে আচিণ্ণসমাচিণ্ণো নদীওতিণ্ণউদকসদিসো, নিরযতিরচ্ছানযোনিপেত্তিৰিসযাসুরকাযেসুপি, মনুস্সলোক-দেৰলোকব্রহ্মলোকেসুপি গণৰাসোৰ আচিণ্ণো. দসযোজনসহস্সো হি নিরযো তিপুচুণ্ণভরিতা নাল়ি ৰিয সত্তেহি নিরন্তরো, পঞ্চৰিধবন্ধনকম্মকারণকরণট্ঠানে সত্তানং পমাণং ৰা পরিচ্ছেদো ৰা নত্থি, তথা ৰাসীহি তচ্ছনাদিঠানেসু, ইতি গণভূতাৰ পচ্চন্তি. তিরচ্ছানযোনিযং একস্মিং ৰম্মিকে উপসিকানং পমাণং ৰা পরিচ্ছেদো ৰা নত্থি, তথা একেকবিলাদীসুপি কিপিল্লিকাদীনং. তিরচ্ছানযোনিযম্পি গণৰাসোৰ. পেতনগরানি চ গাৰুতিকানি অড্ঢযোজনিকানিপি পেতভরিতানি হোন্তি. এৰং পেত্তিৰিসযেপি গণৰাসোৰ. অসুরভৰনং দসযোজনসহস্সং কণ্ণে পক্খিত্তসূচিযা কণ্ণবিলং ৰিয হোতি. ইতি অসুরকাযেপি গণৰাসোৰ. মনুস্সলোকে সাৰত্থিযং সত্তপণ্ণাস কুলসতসহস্সানি, রাজগহে অন্তো চ বহি চ অট্ঠারস মনুস্সকোটিযো ৰসিংসু. এৰং অঞ্ঞেসুপি ঠানেসূতি মনুস্সলোকেপি গণৰাসোৰ. ভুম্মদেৰতা আদিং কত্ৰা দেৰলোকব্রহ্মলোকেসুপি গণৰাসোৰ. একেকস্স হি দেৰপুত্তস্স অড্ঢতিযা নাটককোটিযো হোন্তি, নৰপি কোটিযো হোন্তি, একট্ঠানে দসসহস্সাপি ব্রহ্মানো ৰসন্তি.
ততো চিন্তেসি – ‘‘মযা সতসহস্সকপ্পাধিকানি চত্তারি অসঙ্খ্যেয্যানি গণৰাসৰিদ্ধংসনত্থং দস পারমিযো পূরিতা, ইমে চ ভিক্খূ ইতো পট্ঠাযেৰ গণং বন্ধিত্ৰা গণাভিরতা জাতা অননুচ্ছৰিকং করোন্তী’’তি. সো ধম্মসংৰেগং উপ্পাদেত্ৰা পুন চিন্তেসি – ‘‘সচে ‘একট্ঠানে দ্ৰীহি ভিক্খূহি ন ৰসিতব্ব’ন্তি সক্কা ভৰেয্য সিক্খাপদং পঞ্ঞপেতুং, সিক্খাপদং পঞ্ঞাপেয্যং, ন খো পনেতং সক্কা. হন্দাহং মহাসুঞ্ঞতাপটিপত্তিং নাম সুত্তন্তং দেসেমি, যং সিক্খাকামানং কুলপুত্তানং সিক্খাপদপঞ্ঞত্তি ৰিয নগরদ্ৰারে নিক্খিত্তসব্বকাযিকআদাসো ৰিয চ ভৰিস্সতি. ততো যথা নামেকস্মিং আদাসে খত্তিযাদযো অত্তনো ৰজ্জং দিস্ৰা তং পহায অনৰজ্জা হোন্তি, এৰমেৰং মযি পরিনিব্বুতেপি পঞ্চৰস্সসহস্সানি ইমং সুত্তং আৰজ্জিত্ৰা গণং ৰিনোদেত্ৰা একীভাৰাভিরতা কুলপুত্তা ৰট্টদুক্খস্স অন্তং করিস্সন্তী’’তি. ভগৰতো চ মনোরথং পূরেন্তা ৰিয ইমং সুত্তং আৰজ্জিত্ৰা গণং ৰিনোদেত্ৰা ৰট্টদুক্খং খেপেত্ৰা পরিনিব্বুতা কুলপুত্তা গণনপথং ৰীতিৰত্তা. ৰালিকপিট্ঠিৰিহারেপি হি আভিধম্মিকঅভযত্থেরো নাম ৰস্সূপনাযিকসমযে সম্বহুলেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং ইমং সুত্তং সঞ্ঝাযিত্ৰা ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো এৰং কারেতি, মযং কিং করোমা’’তি আহ. তে সব্বেপি অন্তোৰস্সে গণং ৰিনোদেত্ৰা একীভাৰাভিরতা অরহত্তং পাপুণিংসু. গণভেদনং নাম ইদং সুত্তন্তি.
১৮৬. ঘটাযাতি এৰংনামকস্স সক্কস্স. ৰিহারেতি অযম্পি ৰিহারো নিগ্রোধারামস্সেৰ একদেসে কাল়খেমকস্স ৰিহারো ৰিয কতোতি ৰেদিতব্বো. চীৰরকম্মন্তি জিণ্ণমলিনানং অগ্গল়ট্ঠানুপ্পাদনধোৰনাদীহি কতপরিভণ্ডম্পি, চীৰরত্থায উপ্পন্নৰত্থানং ৰিচারণসিব্বনাদীহি অকতং সংৰিধানম্পি ৰট্টতি, ইধ পন অকতং সংৰিধানং অধিপ্পেতং. মনুস্সা হি আনন্দত্থেরস্স চীৰরসাটকে অদংসু. তস্মা থেরো সম্বহুলে ভিক্খূ গহেত্ৰা তত্থ চীৰরকম্মং অকাসি. তেপি ভিক্খূ পাতোৰ সূচিপাসকস্স পঞ্ঞাযনকালতো পট্ঠায নিসিন্না অপঞ্ঞাযনকালে উট্ঠহন্তি. সূচিকম্মে নিট্ঠিতেযেৰ সেনাসনানি সংৰিদহিস্সামাতি ন সংৰিদহিংসু. চীৰরকারসমযো নোতি থেরো কির চিন্তেসি – ‘‘অদ্ধা এতেহি ভিক্খূহি ন পটিসামিতানি সেনাসনানি, ভগৰতা চ দিট্ঠানি ভৰিস্সন্তি. ইতি অনত্তমনো সত্থা সুট্ঠু নিগ্গহেতুকামো, ইমেসং ভিক্খূনং উপত্থম্ভো ভৰিস্সামী’’তি; তস্মা এৰমাহ. অযং পনেত্থ অধিপ্পাযো – ‘‘ন, ভন্তে, ইমে ভিক্খূ কম্মারামা এৰ, চীৰরকিচ্চৰসেন পন এৰং ৰসন্তী’’তি.
ন খো, আনন্দাতি, আনন্দ, কম্মসমযো ৰা হোতু অকম্মসমযো ৰা, চীৰরকারসমযো ৰা হোতু অচীৰরকারসমযো ৰা, অথ খো সঙ্গণিকারামো ভিক্খু ন সোভতিযেৰ. মা ত্ৰং অনুপত্থম্ভট্ঠানে উপত্থম্ভো অহোসীতি. তত্থ সঙ্গণিকাতি সকপরিসসমোধানং. গণোতি নানাজনসমোধানং. ইতি সঙ্গণিকারামো ৰা হোতু গণারামো ৰা, সব্বথাপি গণবাহুল্লাভিরতো গণবন্ধনবদ্ধো ভিক্খু ন সোভতি. পচ্ছাভত্তে পন দিৰাট্ঠানং সম্মজ্জিত্ৰা সুধোতহত্থপাদো মূলকম্মট্ঠানং গহেত্ৰা একারামতমনুযুত্তো ভিক্খু বুদ্ধসাসনে সোভতি. নেক্খম্মসুখন্তি কামতো নিক্খন্তস্স সুখং. পৰিৰেকসুখম্পি কামপৰিৰেকসুখমেৰ. রাগাদীনং পন ৰূপসমত্থায সংৰত্ততীতি উপসমসুখং. মগ্গসম্বোধত্থায সংৰত্ততীতি সম্বোধিসুখং. নিকামলাভীতি কামলাভী ইচ্ছিতলাভী. অকিচ্ছলাভীতি অদুক্খলাভী. অকসিরলাভীতি ৰিপুললাভী.
সামাযিকন্তি অপ্পিতপ্পিতসমযে কিলেসেহি ৰিমুত্তং. কন্তন্তি মনাপং. চেতোৰিমুত্তিন্তি রূপারূপাৰচরচিত্তৰিমুত্তিং. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘চত্তারি চ ঝানানি চতস্সো চ অরূপসমাপত্তিযো, অযং সামাযিকো ৰিমোক্খো’’তি (পটি. ম. ১.২১৩). অসামাযিকন্তি ন সমযৰসেন কিলেসেহি ৰিমুত্তং, অথ খো অচ্চন্তৰিমুত্তং লোকুত্তরং ৰুত্তং. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘চত্তারো চ অরিযমগ্গা চত্তারি চ সামঞ্ঞফলানি, অযং অসামাযিকো ৰিমোক্খো’’তি. অকুপ্পন্তি কিলেসেহি অকোপেতব্বং.
এত্তাৰতা কিং কথিতং হোতি? সঙ্গণিকারামো ভিক্খু গণবন্ধনবদ্ধো নেৰ লোকিযগুণং, ন চ লোকুত্তরগুণং নিব্বত্তেতুং সক্কোতি, গণং ৰিনোদেত্ৰা পন একাভিরতো সক্কোতি. তথা হি ৰিপস্সী বোধিসত্তো চতুরাসীতিযা পব্বজিতসহস্সেহি পরিৰুতো সত্ত ৰস্সানি ৰিচরন্তো সব্বঞ্ঞুগুণং নিব্বত্তেতুং নাসক্খি, গণং ৰিনোদেত্ৰা সত্তদিৰসে একীভাৰাভিরতো বোধিমণ্ডং আরুয্হ সব্বঞ্ঞুগুণং নিব্বত্তেসি. অম্হাকং বোধিসত্তো পঞ্চৰগ্গিযেহি সদ্ধিং ছব্বস্সানি ৰিচরন্তো সব্বঞ্ঞুগুণং নিব্বত্তেতুং নাসক্খি, তেসু পক্কন্তেসু একীভাৰাভিরতো বোধিমণ্ডং আরুয্হ সব্বঞ্ঞুগুণং নিব্বত্তেসি.
এৰং সঙ্গণিকারামস্স গুণাধিগমাভাৰং দস্সেত্ৰা ইদানি দোসুপ্পত্তিং দস্সেন্তো নাহং আনন্দাতিআদিমাহ. তত্থ রূপন্তি সরীরং. যত্থ রত্তস্সাতি যস্মিং রূপে রাগৰসেন রত্তস্স. ন উপ্পজ্জেয্যুন্তি যস্মিং রূপে রত্তস্স ন উপ্পজ্জেয্যুং, তং রূপং ন সমনুপস্সামি, অথ খো সারিপুত্তমোগ্গল্লানানং দসবলসাৰকত্তুপগমনসঙ্খাতেন অঞ্ঞথাভাৰেন সঞ্চযস্স ৰিয, উপালিগহপতিনো অঞ্ঞথাভাৰেন নাটপুত্তস্স ৰিয, পিযজাতিকসুত্তে সেট্ঠিআদীনং ৰিয চ উপ্পজ্জন্তিযেৰ.
১৮৭. অযং খো পনানন্দাতি কো অনুসন্ধি? সচে হি কোচি দুব্বুদ্ধী নৰপব্বজিতো ৰদেয্য – ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো খেত্তং পৰিট্ঠা গাৰিযো ৰিয অম্হেযেৰ গণতো নীহরতি, একীভাৰে নিযোজেতি, সযং পন রাজরাজমহামত্তাদীহি পরিৰুতো ৰিহরতী’’তি, তস্স ৰচনোকাসুপচ্ছেদনত্থং – ‘‘চক্কৰাল়পরিযন্তায পরিসায মজ্ঝে নিসিন্নোপি তথাগতো এককোৰা’’তি দস্সেতুং ইমং দেসনং আরভি. তত্থ সব্বনিমিত্তানন্তি রূপাদীনং সঙ্খনিমিত্তানং. অজ্ঝত্তন্তি ৰিসযজ্ঝত্তং. সুঞ্ঞতন্তি সুঞ্ঞতফলসমাপত্তিং. তত্র চেতি উপযোগত্থে ভুম্মং, তং চেতি ৰুত্তং হোতি. পুন তত্রাতি তস্মিং পরিসমজ্ঝে ঠিতো. ৰিৰেকনিন্নেনাতি নিব্বাননিন্নেন. ব্যন্তীভূতেনাতি আসৰট্ঠানীযধম্মেহি ৰিগতন্তেন নিস্সটেন ৰিসংযুত্তেন. উয্যোজনিকপটিসংযুত্তন্তি গচ্ছথ তুম্হেতি এৰং উয্যোজনিকেন ৰচনেন পটিসংযুত্তং.
কায পন ৰেলায ভগৰা এৰং কথেতি? পচ্ছাভত্তকিচ্চৰেলায, ৰা পুরিমযামকিচ্চৰেলায ৰা. ভগৰা হি পচ্ছাভত্তে গন্ধকুটিযং সীহসেয্যং কপ্পেত্ৰা ৰুট্ঠায ফলসমাপত্তিং অপ্পেত্ৰা নিসীদতি. তস্মিং সমযে ধম্মস্সৰনত্থায পরিসা সন্নিপতন্তি. অথ ভগৰা কালং ৰিদিত্ৰা গন্ধকুটিতো নিক্খমিত্ৰা বুদ্ধাসনৰরগতো ধম্মং দেসেত্ৰা ভেসজ্জতেলপাকং গণ্হন্তো ৰিয কালং অনতিক্কমিত্ৰা ৰিৰেকনিন্নেন চিত্তেন পরিসং উয্যোজেতি. পুরিমযামেপি ‘‘অভিক্কন্তা খো ৰাসেট্ঠা রত্তি, যস্স দানি কালং মঞ্ঞথা’’তি (দী. নি. ৩.২৯৯) এৰং উয্যোজেতি. বুদ্ধানঞ্হি বোধিপত্তিতো পট্ঠায দ্ৰে পঞ্চৰিঞ্ঞাণানিপি নিব্বাননিন্নানেৰ. তস্মাতিহানন্দাতি যস্মা সুঞ্ঞতাৰিহারো সন্তো পণীতো, তস্মা.
১৮৮. অজ্ঝত্তমেৰাতি গোচরজ্ঝত্তমেৰ. অজ্ঝত্তং সুঞ্ঞতন্তি ইধ নিযকজ্ঝত্তং, অত্তনো পঞ্চসু খন্ধেসু নিস্সিতন্তি অত্থো. সম্পজানো হোতীতি কম্মট্ঠানস্স অসম্পজ্জনভাৰজাননেন সম্পজানো. বহিদ্ধাতি পরস্স পঞ্চসু খন্ধেসু. অজ্ঝত্তবহিদ্ধাতি কালেন অজ্ঝত্তং কালেন বহিদ্ধা. আনেঞ্জন্তি উভতোভাগৰিমুত্তো ভৰিস্সামাতি আনেঞ্জং অরূপসমাপত্তিং মনসি করোতি.
তস্মিংযেৰ পুরিমস্মিন্তি পাদকজ্ঝানং সন্ধায ৰুত্তং. অপগুণপাদকজ্ঝানতো ৰুট্ঠিতস্স হি অজ্ঝত্তং সুঞ্ঞতং মনসিকরোতো তত্থ চিত্তং ন পক্খন্দতি. ততো ‘‘পরস্স সন্তানে নু খো কথ’’ন্তি বহিদ্ধা মনসি করোতি, তত্থপি ন পক্খন্দতি. ততো – ‘‘কালেন অত্তনো সন্তানে, কালেন পরস্স সন্তানে নু খো কথ’’ন্তি অজ্ঝত্তবহিদ্ধা মনসি করোতি, তত্থপি ন পক্খন্দতি. ততো উভতোভাগৰিমুত্তো হোতুকামো ‘‘অরূপসমাপত্তিযং নু খো কথ’’ন্তি আনেঞ্জং মনসি করোতি, তত্থপি ন পক্খন্দতি. ইদানি – ‘‘ন মে চিত্তং পক্খন্দতীতি ৰিস্সট্ঠৰীরিযেন উপট্ঠাকাদীনং পচ্ছতো ন চরিতব্বং, পাদকজ্ঝানমেৰ পন সাধুকং পুনপ্পুনং মনসিকাতব্বং. এৰমস্স রুক্খে ছিন্দতো ফরসুম্হি অৰহন্তে পুন নিসিতং কারেত্ৰা ছিন্দন্তস্স ছিজ্জেসু ফরসু ৰিয কম্মট্ঠানে মনসিকারো ৰহতী’’তি দস্সেতুং তস্মিংযেৰাতিআদিমাহ. ইদানিস্স এৰং পটিপন্নস্স যং যং মনসি করোতি, তত্থ তত্থ মনসিকারো সম্পজ্জতীতি দস্সেন্তো পক্খন্দতীতি আহ.
১৮৯. ইমিনা ৰিহারেনাতি ইমিনা সমথৰিপস্সনাৰিহারেন. ইতিহ তত্থ সম্পজানোতি ইতি চঙ্কমন্তোপি তস্মিং কম্মট্ঠানে সম্পজ্জমানে ‘‘সম্পজ্জতি মে কম্মট্ঠান’’ন্তি জাননেন সম্পজানো হোতি. সযতীতি নিপজ্জতি. এত্থ কঞ্চি কালং চঙ্কমিত্ৰা – ‘‘ইদানি এত্তকং কালং চঙ্কমিতুং সক্খিস্সামী’’তি ঞত্ৰা ইরিযাপথং অহাপেত্ৰা ঠাতব্বং. এস নযো সব্বৰারেসু. ন কথেস্সামীতি, ইতিহ তত্থাতি এৰং ন কথেস্সামীতি জাননেন তত্থ সম্পজানকারী হোতি.
পুন দুতিযৰারে এৰরূপিং কথং কথেস্সামীতি জাননেন সম্পজানকারী হোতি, ইমস্স ভিক্খুনো সমথৰিপস্সনা তরুণাৰ, তাসং অনুরক্খণত্থং –
‘‘আৰাসো গোচরো ভস্সং, পুগ্গলো অথ ভোজনং;
উতু ইরিযাপথো চেৰ, সপ্পাযো সেৰিতব্বকো’’তি.
সত্ত সপ্পাযানি ইচ্ছিতব্বানি. তেসং দস্সনত্থমিদং ৰুত্তং. ৰিতক্কৰারেসু অৰিতক্কনস্স চ ৰিতক্কনস্স চ জাননেন সম্পজানতা ৰেদিতব্বা.
১৯০. ইতি ৰিতক্কপহানেন দ্ৰে মগ্গে কথেত্ৰা ইদানি ততিযমগ্গস্স ৰিপস্সনং আচিক্খন্তো পঞ্চ খো ইমে, আনন্দ, কামগুণাতিআদিমাহ. আযতনেতি তেসুযেৰ কামগুণেসু কিস্মিঞ্চিদেৰ কিলেসুপ্পত্তিকারণে. সমুদাচারোতি সমুদাচরণতো অপ্পহীনকিলেসো. এৰং সন্তন্তি এৰং ৰিজ্জমানমেৰ. সম্পজানোতি কম্মট্ঠানস্স অসম্পত্তিজাননেন সম্পজানো. দুতিযৰারে এৰং সন্তমেতন্তি এৰং সন্তে এতং. সম্পজানোতি কম্মট্ঠানসম্পত্তিজাননেন সম্পজানো. অযঞ্হি ‘‘পহীনো নু খো মে পঞ্চসু কামগুণেসু ছন্দরাগো নো’’তি পচ্চৰেক্খমানো অপহীনভাৰং ঞত্ৰা ৰীরিযং পগ্গহেত্ৰা তং অনাগামিমগ্গেন সমুগ্ঘাটেতি, ততো মগ্গানন্তরং ফলং, ফলতো ৰুট্ঠায পচ্চৰেক্খমানো পহীনভাৰং জানাতি, তস্স জাননেন ‘‘সম্পজানো হোতী’’তি ৰুত্তং.
১৯১. ইদানি অরহত্তমগ্গস্স ৰিপস্সনং আচিক্খন্তো পঞ্চ খো ইমে, আনন্দ, উপাদানক্খন্ধাতিআদিমাহ. তত্থ সো পহীযতীতি রূপে অস্মীতি মানো অস্মীতি ছন্দো অস্মীতি অনুসযো পহীযতি. তথা ৰেদনাদীসু সম্পজানতা ৰুত্তনাযেনেৰ ৰেদিতব্বা.
ইমে খো তে, আনন্দ, ধম্মাতি হেট্ঠা কথিতে সমথৰিপস্সনামগ্গফলধম্মে সন্ধাযাহ. কুসলাযতিকাতি কুসলতো আগতা. কুসলা হি কুসলাপি হোন্তি কুসলাযতিকাপি, সেয্যথিদং, পঠমজ্ঝানং কুসলং, দুতিযজ্ঝানং কুসলঞ্চেৰ কুসলাযতিকঞ্চ…পে… আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং কুসলং, নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং কুসলঞ্চেৰ কুসলাযতিকঞ্চ, নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং কুসলং, সোতাপত্তিমগ্গো কুসলো চেৰ কুসলাযতিকো চ…পে… অনাগামিমগ্গো কুসলো, অরহত্তমগ্গো কুসলো চেৰ কুসলাযতিকো চ. তথা পঠমজ্ঝানং কুসলং, তংসম্পযুত্তকা ধম্মা কুসলা চেৰ কুসলাযতিকা চ…পে… অরহত্তমগ্গো কুসলো, তংসম্পযুত্তকা ধম্মা কুসলা চেৰ কুসলাযতিকা চ.
অরিযাতি নিক্কিলেসা ৰিসুদ্ধা. লোকুত্তরাতি লোকে উত্তরা ৰিসিট্ঠা. অনৰক্কন্তা পাপিমতাতি পাপিমন্তেন মারেন অনোক্কন্তা. ৰিপস্সনাপাদকা অট্ঠ সমাপত্তিযো অপ্পেত্ৰা নিসিন্নস্স হি ভিক্খুনো চিত্তং মারো ন পস্সতি, ‘‘ইদং নাম আরম্মণং নিস্সায সংৰত্ততী’’তি জাতিতুং ন সক্কোতি. তস্মা ‘‘অনৰক্কন্তা’’তি ৰুত্তং.
তং কিং মঞ্ঞসীতি ইদং কস্মা আহ? গণেপি একো আনিসংসো অত্থি, তং দস্সেতুং ইদমাহ. অনুবন্ধিতুন্তি অনুগচ্ছিতুং পরিচরিতুং.
ন খো, আনন্দাতি এত্থ কিঞ্চাপি ভগৰতা – ‘‘সুতাৰুধো, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো অকুসলং পজহতি, কুসলং ভাৰেতি, সাৰজ্জং পজহতি, অনৰজ্জং ভাৰেতি, সুদ্ধং অত্তানং পরিহরতী’’তি (অ. নি. ৭.৬৭) বহুস্সুতো পঞ্চাৰুধসম্পন্নো যোধো ৰিয কতো. যস্মা পন সো সুতপরিযত্তিং উগ্গহেত্ৰাপি তদনুচ্ছৰিকং অনুলোমপটিপদং ন পটিপজ্জতি, ন তস্স তং আৰুধং হোতি. যো পটিপজ্জতি, তস্সেৰ হোতি. তস্মা এতদত্থং অনুবন্ধিতুং নারহতীতি দস্সেন্তো ন খো, আনন্দাতি আহ.
ইদানি যদত্থং অনুবন্ধিতব্বো, তং দস্সেতুং যা চ খোতিআদিমাহ. ইতি ইমস্মিং সুত্তে তীসু ঠানেসু দস কথাৰত্থূনি আগতানি. ‘‘ইতি এৰরূপং কথং কথেস্সামী’’তি সপ্পাযাসপ্পাযৰসেন আগতানি, ‘‘যদিদং সুত্তং গেয্য’’ন্তি এত্থ সুতপরিযত্তিৰসেন আগতানি, ইমস্মিং ঠানে পরিপূরণৰসেন আগতানি. তস্মা ইমস্মিং সুত্তে দস কথাৰত্থূনি কথেন্তেন ইমস্মিং ঠানে ঠত্ৰা কথেতব্বানি.
ইদানি যস্মা একচ্চস্স এককস্স ৰিহরতোপি অত্থো ন সম্পজ্জতি, তস্মা তং সন্ধায একীভাৰে আদীনৰং দস্সেন্তো এৰং সন্তে খো, আনন্দাতিআদিমাহ. তত্থ এৰং সন্তেতি এৰং একীভাৰে সন্তে.
১৯৩. সত্থাতি বাহিরকো তিত্থকরসত্থা. অন্ৰাৰত্তন্তীতি অনুআৰত্তন্তি উপসঙ্কমন্তি. মুচ্ছং কামযতীতি মুচ্ছনতণ্হং পত্থেতি, পৰত্তেতীতি অত্থো. আচরিযূপদ্দৰেনাতি অব্ভন্তরে উপ্পন্নেন কিলেসূপদ্দৰেন আচরিযস্সুপদ্দৰো. সেসুপদ্দৰেসুপি এসেৰ নযো. অৰধিংসু নন্তি মারযিংসু নং. এতেন হি গুণমরণং কথিতং.
ৰিনিপাতাযাতি সুট্ঠু নিপতনায. কস্মা পন ব্রহ্মচারুপদ্দৰোৰ – ‘‘দুক্খৰিপাকতরো চ কটুকৰিপাকতরো চ ৰিনিপাতায চ সংৰত্ততী’’তি ৰুত্তোতি. বাহিরপব্বজ্জা হি অপ্পলাভা, তত্থ মহন্তো নিব্বত্তেতব্বগুণো নত্থি, অট্ঠসমাপত্তিপঞ্চাভিঞ্ঞামত্তকমেৰ হোতি. ইতি যথা গদ্রভপিট্ঠিতো পতিতস্স মহন্তং দুক্খং ন হোতি, সরীরস্স পংসুমক্খনমত্তমেৰ হোতি, এৰং বাহিরসমযে লোকিযগুণমত্ততোৰ পরিহাযতি, তেন পুরিমং উপদ্দৰদ্ৰযং ন এৰং ৰুত্তং. সাসনে পন পব্বজ্জা মহালাভা, তত্থ চত্তারো মগ্গা চত্তারি ফলানি নিব্বানন্তি মহন্তা অধিগন্তব্বগুণা. ইতি যথা উভতো সুজাতো খত্তিযকুমারো হত্থিক্খন্ধৰরগতো নগরং অনুসঞ্চরন্তো হত্থিক্খন্ধতো পতিতো মহাদুক্খং নিগচ্ছতি, এৰং সাসনতো পরিহাযমানো নৰহি লোকুত্তরগুণেহি পরিহাযতি. তেনাযং ব্রহ্মচারুপদ্দৰো এৰং ৰুত্তো.
১৯৬. তস্মাতি যস্মা সেসুপদ্দৰেহি ব্রহ্মচারুপদ্দৰো দুক্খৰিপাকতরো, যস্মা ৰা সপত্তপটিপত্তিং ৰীতিক্কমন্তো দীঘরত্তং অহিতায দুক্খায সংৰত্ততি, মিত্তপটিপত্তি হিতায, তস্মা. এৰং উপরিমেনপি হেট্ঠিমেনপি অত্থেন যোজেতব্বং. মিত্তৰতাযাতি মিত্তপটিপত্তিযা. সপত্তৰতাযাতি ৰেরপটিপত্তিযা.
ৰোক্কম্ম চ সত্থুসাসনাতি দুক্কটদুব্ভাসিতমত্তম্পি হি সঞ্চিচ্চ ৰীতিক্কমন্তো ৰোক্কম্ম ৰত্ততি নাম. তদেৰ অৰীতিক্কমন্তো ন ৰোক্কম্ম ৰত্ততি নাম.
ন ৰো অহং, আনন্দ, তথা পরক্কমিস্সামীতি অহং তুম্হেসু তথা ন পটিপজ্জিস্সামি. আমকেতি অপক্কে. আমকমত্তেতি আমকে নাতিসুক্খে ভাজনে. কুম্ভকারো হি আমকং নাতিসুক্খং অপক্কং উভোহি হত্থেহি সণ্হিকং গণ্হাতি ‘‘মা ভিজ্জতূ’’তি. ইতি যথা কুম্ভকারো তত্থ পটিপজ্জতি, নাহং তুম্হেসু তথা পটিপজ্জিস্সামি. নিগ্গয্হ নিগ্গয্হাতি সকিং ওৰদিত্ৰা তুণ্হী ন ভৰিস্সামি, নিগ্গণ্হিত্ৰা নিগ্গণ্হিত্ৰা পুনপ্পুনং ওৰদিস্সামি অনুসাসিস্সামি. পৰয্হ পৰয্হাতি দোসে পৰাহেত্ৰা পৰাহেত্ৰা. যথা পক্কভাজনেসু কুম্ভকারো ভিন্নছিন্নজজ্জরানি পৰাহেত্ৰা একতো কত্ৰা সুপক্কানেৰ আকোটেত্ৰা আকোটেত্ৰা গণ্হাতি, এৰমেৰ অহম্পি পৰাহেত্ৰা পৰাহেত্ৰা পুনপ্পুনং ওৰদিস্সামি অনুসাসিস্সামি. যো সারো সো ঠস্সতীতি এৰং ৰো মযা ওৰদিযমানানং যো মগ্গফলসারো, সো ঠস্সতি. অপিচ লোকিযগুণাপি ইধ সারোত্ৰেৰ অধিপ্পেতা. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৰাতি.
পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায
মহাসুঞ্ঞতসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. অচ্ছরিযঅব্ভুতসুত্তৰণ্ণনা
১৯৭. এৰং মে সুতন্তি অচ্ছরিযঅব্ভুতসুত্তং. তত্থ যত্র হি নামাতি অচ্ছরিযত্থে নিপাতো. যো নাম তথাগতোতি অত্থো. ছিন্নপপঞ্চেতি এত্থ পপঞ্চা নাম তণ্হা মানো দিট্ঠীতি ইমে তযো কিলেসা. ছিন্নৰটুমেতি এত্থ ৰটুমন্তি কুসলাকুসলকম্মৰট্টং ৰুচ্চতি. পরিযাদিন্নৰট্টেতি তস্সেৰ ৰেৰচনং. সব্বদুক্খৰীতিৰত্তেতি সব্বং ৰিপাকৰট্টসঙ্খাতং দুক্খং ৰীতিৰত্তে. অনুস্সরিস্সতীতি ইদং যত্রাতি নিপাতৰসেন অনাগতৰচনং, অত্থো পনেত্থ অতীতৰসেন ৰেদিতব্বো. ভগৰা হি তে বুদ্ধে অনুস্সরি, ন ইদানি অনুস্সরিস্সতি. এৰংজচ্চাতি ৰিপস্সীআদযো খত্তিযজচ্চা, ককুসন্ধাদযো ব্রাহ্মণজচ্চাতি. এৰংগোত্তাতি ৰিপস্সীআদযো কোণ্ডঞ্ঞগোত্তা, ককুসন্ধাদযো কস্সপগোত্তাতি. এৰংসীলাতি লোকিযলোকুত্তরসীলেন এৰংসীলা. এৰংধম্মাতি এত্থ সমাধিপক্খা ধম্মা অধিপ্পেতা. লোকিযলোকুত্তরেন সমাধিনা এৰংসমাধিনোতি অত্থো. এৰংপঞ্ঞাতি লোকিযলোকুত্তরপঞ্ঞায এৰংপঞ্ঞা. এৰংৰিহারীতি এত্থ পন হেট্ঠা সমাধিপক্খানং ধম্মানং গহিতত্তা ৰিহারো গহিতোৰ, পুন কস্মা গহিতমেৰ গণ্হাতীতি চে, ন ইদং গহিতমেৰ. ইদঞ্হি নিরোধসমাপত্তিদীপনত্থং, তস্মা এৰংনিরোধসমাপত্তিৰিহারীতি অযমেত্থ অত্থো.
এৰংৰিমুত্তাতি এত্থ ৰিক্খম্ভনৰিমুত্তি তদঙ্গৰিমুত্তি সমুচ্ছেদৰিমুত্তি পটিপ্পস্সদ্ধিৰিমুত্তি নিস্সরণৰিমুত্তীতি পঞ্চৰিধা ৰিমুত্তিযো. তত্থ অট্ঠ সমাপত্তিযো সযং ৰিক্খম্ভিতেহি নীৰরণাদীহি ৰিমুত্তত্তা ৰিক্খম্ভনৰিমুত্তীতি সঙ্খং গচ্ছন্তি. অনিচ্চানুপস্সনাদিকা সত্ত অনুপস্সনা সযং তস্স তস্স পচ্চনীকঙ্গৰসেন পরিচত্তাহি নিচ্চসঞ্ঞাদীহি ৰিমুত্তত্তা তদঙ্গৰিমুত্তীতি সঙ্খং গচ্ছন্তি. চত্তারো অরিযমগ্গা সযং সমুচ্ছিন্নেহি কিলেসেহি ৰিমুত্তত্তা সমুচ্ছেদৰিমুত্তীতি সঙ্খং গচ্ছন্তি. চত্তারি সামঞ্ঞফলানি মগ্গানুভাৰেন কিলেসানং পটিপ্পস্সদ্ধন্তে উপ্পন্নত্তা পটিপ্পস্সদ্ধিৰিমুত্তীতি সঙ্খং গচ্ছন্তি. নিব্বানং সব্বকিলেসেহি নিস্সটত্তা অপগতত্তা দূরে ঠিতত্তা নিস্সরণৰিমুত্তীতি সঙ্খং গতং. ইতি ইমাসং পঞ্চন্নং ৰিমুত্তীনং ৰসেন এৰংৰিমুত্তাতি এৰমেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো.
১৯৯. তস্মাতিহাতি যস্মা ত্ৰং ‘‘তথাগতা অচ্ছরিযা’’তি ৰদসি, তস্মা তং ভিয্যোসো মত্তায পটিভন্তু তথাগতস্স অচ্ছরিযা অব্ভুতধম্মাতি. সতো সম্পজানোতি এত্থ দ্ৰেসম্পজঞ্ঞানি মনুস্সলোকে দেৰলোকে চ. তত্থ ৰেস্সন্তরজাতকে ব্রাহ্মণস্স দ্ৰে পুত্তে দত্ৰা পুনদিৰসে সক্কস্স দেৰিং দত্ৰা সক্কেন পসীদিত্ৰা দিন্নে অট্ঠ ৰরে গণ্হন্তো –
‘‘ইতো ৰিমুচ্চমানাহং, সগ্গগামী ৰিসেসগূ;
অনিৰত্তী ততো অস্সং, অট্ঠমেতং ৰরং ৰরে’’তি. (জা. ২.২২.২৩০০) –
এৰং তুসিতভৰনে মে পটিসন্ধি হোতূতি ৰরং অগ্গহেসি, ততো পট্ঠায তুসিতভৰনে উপ্পজ্জিস্সামীতি জানাতি, ইদং মনুস্সলোকে সম্পজঞ্ঞং. ৰেস্সন্তরত্তভাৰতো পন চুতো পুন তুসিতভৰনে নিব্বত্তিত্ৰা নিব্বত্তোস্মীতি অঞ্ঞাসি, ইদং দেৰলোকে সম্পজঞ্ঞং.
কিং পন সেসদেৰতা ন জানন্তীতি? নো ন জানন্তি. তা পন উয্যানৰিমানকপ্পরুক্খে ওলোকেত্ৰা দেৰনাটকেহি তূরিযসদ্দেন পবোধিতা ‘‘মারিস অযং দেৰলোকো তুম্হে ইধ নিব্বত্তা’’তি সারিতা জানন্তি. বোধিসত্তো পঠমজৰনৰারে ন জানাতি, দুতিযজৰনতো পট্ঠায জানাতি. ইচ্চস্স অঞ্ঞেহি অসাধারণজাননং হোতি.
অট্ঠাসীতি এত্থ কিঞ্চাপি অঞ্ঞেপি দেৰা তত্থ ঠিতা ঠিতম্হাতি জানন্তি, তে পন ছসু দ্ৰারেসু বলৰতা ইট্ঠারম্মণেন অভিভুয্যমানা সতিং ৰিস্সজ্জেত্ৰা অত্তনো ভুত্তপীতভাৰম্পি অজানন্তা আহারূপচ্ছেদেন কালং করোন্তি. বোধিসত্তস্স কিং তথারূপং আরম্মণং নত্থীতি? নো নত্থি. সো হি সেসদেৰে দসহি ঠানেহি অধিগ্গণ্হাতি, আরম্মণেন পন অত্তানং মদ্দিতুং ন দেতি, তং আরম্মণং অভিভৰিত্ৰা তিট্ঠতি. তেন ৰুত্তং – ‘‘সতো সম্পজানো, আনন্দ, বোধিসত্তো তুসিতে কাযে অট্ঠাসী’’তি.
২০০. যাৰতাযুকন্তি সেসত্তভাৰেসু কিং যাৰতাযুকং ন তিট্ঠত্তীতি? আম ন তিট্ঠতি. অঞ্ঞদা হি দীঘাযুকদেৰলোকে নিব্বত্তো তত্থ পারমিযো ন সক্কা পূরেতুন্তি অক্খীনি নিমীলেত্ৰা অধিমুত্তিকালংকিরিযং নাম কত্ৰা মনুস্সলোকে নিব্বত্ততি. অযং কালঙ্কিরিযা অঞ্ঞেসং ন হোতি. তদা পন অদিন্নদানং নাম নত্থি, অরক্খিতসীলং নাম নত্থি, সব্বপারমীনং পূরিতত্তা যাৰতাযুকং অট্ঠাসি.
সতো সম্পজানো তুসিতা কাযা চৰিত্ৰা মাতুকুচ্ছিং ওক্কমতীতি এৰং তাৰ সব্বপারমিযো পূরেত্ৰা তদা বোধিসত্তো যাৰতাযুকং অট্ঠাসি. দেৰতানং পন – ‘‘মনুস্সগণনাৰসেন ইদানি সত্তহি দিৰসেহি চুতি ভৰিস্সতী’’তি পঞ্চ পুব্বনিমিত্তানি উপ্পজ্জন্তি – মালা মিলাযন্তি, ৰত্থানি কিলিস্সন্তি, কচ্ছেহি সেদা মুচ্চন্তি, কাযে দুব্বণ্ণিযং ওক্কমতি, দেৰো দেৰাসনে ন সণ্ঠাতি.
তত্থ মালাতি পটিসন্ধিগ্গহণদিৰসে পিল়ন্ধনমালা. তা কির সট্ঠিসতসহস্সাধিকা সত্তপণ্ণাস-ৰস্সকোটিযো অমিলাযিত্ৰা তদা মিলাযন্তি. ৰত্থেসুপি এসেৰ নযো. এত্তকং পন কালং দেৰানং নেৰ সীতং ন উণ্হং হোতি, তস্মিং কালে সরীরতো বিন্দুবিন্দুৰসেন সেদা মুচ্চন্তি. এত্তকঞ্চ কালং তেসং সরীরে খণ্ডিচ্চপালিচ্চাদিৰসেন ৰিৰণ্ণতা ন পঞ্ঞাযতি, দেৰধীতা সোল়সৰস্সুদ্দেসিকা ৰিয, দেৰপুত্তা ৰীসতিৰস্সুদ্দেসিকা ৰিয খাযন্তি. মরণকালে পন নেসং কিলন্তরূপো অত্তভাৰো হোতি. এত্তকঞ্চ নেসং কালং দেৰলোকে উক্কণ্ঠিতা নাম নত্থি, মরণকালে পন নিস্সসন্তি ৰিজম্ভন্তি, সকে আসনে নাভিরমন্তি.
ইমানি পন পুব্বনিমিত্তানি, যথা লোকে মহাপুঞ্ঞানং রাজরাজমহামত্তাদীনংযেৰ উক্কাপাতভূমিচালচন্দগ্গাহাদীনি নিমিত্তানি পঞ্ঞাযন্তি, ন সব্বেসং, এৰমেৰ মহেসক্খানং দেৰতানংযেৰ পঞ্ঞাযন্তি, ন সব্বেসং. যথা চ মনুস্সেসু পুব্বনিমিত্তানি নক্খত্তপাঠকাদযোৰ জানন্তি, ন সব্বে, এৰমেৰ তানিপি সব্বে দেৰা ন জানন্তি, পণ্ডিতা এৰ পন জানন্তি. তত্থ যে চ মন্দেন কুসলকম্মেন নিব্বত্তা দেৰপুত্তা, তে তেসু উপ্পন্নেসু – ‘‘ইদানি কো জানাতি, কুহিং নিব্বত্তিস্সামা’’তি ভাযন্তি. যে মহাপুঞ্ঞা, তে – ‘‘অম্হেহি দিন্নং দানং রক্খিতং সীলং ভাৰিতং ভাৰনং আগম্ম উপরিদেৰলোকেসু সম্পত্তিং অনুভৰিস্সামা’’তি ন ভাযন্তি. বোধিসত্তোপি তানি পুব্বনিমিত্তানি দিস্ৰা ‘‘ইদানি অনন্তরে অত্তভাৰে বুদ্ধো ভৰিস্সামী’’তি ন ভাযি. অথস্স তেসু নিমিত্তেসু পাতুভূতেসু দসসহস্সচক্কৰাল়দেৰতা সন্নিপতিত্ৰা – ‘‘মারিস তুম্হেহি দস পারমিযো পূরেন্তেহি ন সক্কসম্পত্তিং ন মারব্রহ্মচক্কৰত্তিসম্পত্তিং পত্থেন্তেহি পূরিতা, লোকনিত্থরণত্থায পন বুদ্ধত্তং পত্থযমানেহি পূরিতা. সো ৰো ইদানি কালো মারিস বুদ্ধত্তায, সমযো মারিস বুদ্ধত্তাযা’’তি যাচন্তি.
অথ মহাসত্তো দেৰতানং পটিঞ্ঞং অদত্ৰাৰ কালদীপদেসকুলজনেত্তিআযুপরিচ্ছেদৰসেন পঞ্চমহাৰিলোকনং নাম ৰিলোকেসি. তত্থ ‘‘কালো নু খো, ন কালো’’তি পঠমং কালং ৰিলোকেসি. তত্থ ৰস্সসতসহস্সতো উদ্ধং ৰড্ঢিতআযুকালো কালো নাম ন হোতি. কস্মা? তদা হি সত্তানং জাতিজরামরণানি ন পঞ্ঞাযন্তি, বুদ্ধানঞ্চ ধম্মদেসনা নাম তিলক্খণমুত্তা নত্থি, তেসং অনিচ্চং দুক্খং অনত্তাতি কথেন্তানং ‘‘কিং নামেতং কথেন্তী’’তি নেৰ সোতুং ন সদ্ধাতুং মঞ্ঞন্তি, ততো অভিসমযো ন হোতি, তস্মিং অসতি অনিয্যানিকং সাসনং হোতি. তস্মা সো অকালো. ৰস্সসততো ঊনআযুকালোপি কালো নাম ন হোতি. কস্মা? তদা হি সত্তা উস্সন্নকিলেসা হোন্তি, উস্সন্নকিলেসানঞ্চ দিন্নোৰাদো ওৰাদট্ঠানে ন তিট্ঠতি. উদকে দণ্ডরাজি ৰিয খিপ্পং ৰিগচ্ছতি. তস্মা সোপি অকালো. সতসহস্সতো পন পট্ঠায হেট্ঠা ৰস্সসততো পট্ঠায উদ্ধং আযুকালো কালো নাম. তদা চ ৰস্সসতকালো হোতি. অথ মহাসত্তো ‘‘নিব্বত্তিতব্বকালো’’তি কালং পস্সি.
ততো দীপং ৰিলোকেন্তো সপরিৰারে চত্তারো দীপে ওলোকেত্ৰা – ‘‘তীসু দীপেসু বুদ্ধা ন নিব্বত্তন্তি, জম্বুদীপেযেৰ নিব্বত্তন্তী’’তি দীপং পস্সি.
ততো – ‘‘জম্বুদীপো নাম মহা, দসযোজনসহস্সপরিমাণো, কতরস্মিং নু খো পদেসে বুদ্ধা নিব্বত্তন্তী’’তি দেসং ৰিলোকেন্তো মজ্ঝিমদেসং পস্সি. মজ্ঝিমদেসো নাম ‘‘পুরত্থিমায দিসায গজঙ্গলং নাম নিগমো’’তিআদিনা নযেন ৰিনযে (মহাৰ. ২৫৯) ৰুত্তোৰ. সো পন আযামতো তীণি যোজনসতানি. ৰিত্থারতো অড্ঢতিযানি, পরিক্খেপতো নৰযোজনসতানীতি. এতস্মিঞ্হি পদেসে চত্তারি অট্ঠ সোল়স ৰা অসঙ্খ্যেয্যানি, কপ্পসতসহস্সঞ্চ পারমিযো পূরেত্ৰা সম্মাসম্বুদ্ধা উপ্পজ্জন্তি. দ্ৰে অসঙ্খ্যেয্যানি, কপ্পসতসহস্সঞ্চ পারমিযো পূরেত্ৰা পচ্চেকবুদ্ধা উপ্পজ্জন্তি, একং অসঙ্খ্যেয্যং, কপ্পসতসহস্সঞ্চ পারমিযো পূরেত্ৰা সারিপুত্তমোগ্গল্লানাদযো মহাসাৰকা উপ্পজ্জন্তি, চতুন্নং মহাদীপানং দ্ৰিসহস্সানং পরিত্তদীপানঞ্চ ইস্সরিযাধিপচ্চকারকচক্কৰত্তিরাজানো উপ্পজ্জন্তি, অঞ্ঞে চ মহেসক্খা খত্তিযব্রাহ্মণগহপতিমহাসালা উপ্পজ্জন্তি. ইদঞ্চেত্থ কপিলৰত্থু নাম নগরং, তত্থ মযা নিব্বত্তিতব্বন্তি নিট্ঠমগমাসি.
ততো কুলং ৰিলোকেন্তো – ‘‘বুদ্ধা নাম লোকসম্মতে কুলে নিব্বত্তন্তি, ইদানি চ খত্তিযকুলং লোকসম্মতং, তত্থ নিব্বত্তিস্সামি, সুদ্ধোদনো নাম রাজা মে পিতা ভৰিস্সতী’’তি কুলং পস্সি.
ততো মাতরং ৰিলোকেন্তো – ‘‘বুদ্ধমাতা নাম লোলা সুরাধুত্তা ন হোতি, কপ্পসতসহস্সং পূরিতপারমী জাতিতো পট্ঠায অখণ্ডপঞ্চসীলা হোতি, অযঞ্চ মহামাযা নাম দেৰী এদিসা. অযং মে মাতা ভৰিস্সতি. কিত্তকং পনস্সা আযূ’’তি আৰজ্জন্তো – ‘‘দসন্নং মাসানং উপরি সত্ত দিৰসানী’’তি পস্সি.
ইতি ইমং পঞ্চমহাৰিলোকনং ৰিলোকেত্ৰা – ‘‘কালো মে মারিসা বুদ্ধভাৰাযা’’তি দেৰতানং সঙ্গহং করোন্তো পটিঞ্ঞং দত্ৰা ‘‘গচ্ছথ তুম্হে’’তি তা দেৰতা উয্যোজেত্ৰা তুসিতদেৰতাহি পরিৰুতো তুসিতপুরে নন্দনৰনং পাৰিসি. সব্বদেৰলোকেসু হি নন্দনৰনং অত্থিযেৰ. তত্থ নং দেৰতা – ‘‘ইতো চুতো সুগতিং গচ্ছ, ইতো চুতো সুগতিং গচ্ছা’’তি পুব্বেকতকুসলকম্মোকাসং সারযমানা ৰিচরন্তি. সো এৰং দেৰতাহি কুসলং সারযমানাহি পরিৰুতো তত্থ ৰিচরন্তোৰ চৰি.
এৰং চুতো চৰামীতি পজানাতি, চুতিচিত্তং ন জানাতি. পটিসন্ধিং গহেত্ৰাপি পটিসন্ধিচিত্তং ন জানাতি, ইমস্মিং মে ঠানে পটিসন্ধি গহিতাতি এৰং পন জানাতি. কেচি পন থেরা ‘‘আৰজ্জনপরিযাযো নাম লদ্ধুং ৰট্টতি, দুতিযততিযচিত্তৰারেযেৰ জানিস্সতী’’তি ৰদন্তি. তিপিটকমহাসীৰত্থেরো পনাহ – ‘‘মহাসত্তানং পটিসন্ধি ন অঞ্ঞেসং পটিসন্ধিসদিসা, কোটিপ্পত্তং তেসং সতিসম্পজঞ্ঞং. যস্মা পন তেনেৰ চিত্তেন তং চিত্তং ঞাতুং ন সক্কা, তস্মা চুতিচিত্তং ন জানাতি. চুতিক্খণেপি চৰামীতি পজানাতি, পটিসন্ধিং গহেত্ৰাপি পটিসন্ধিচিত্তং ন জানাতি, অসুকস্মিং ঠানে পটিসন্ধি গহিতাতি পজানাতি, তস্মিং কালে দসসহস্সী কম্পতী’’তি. এৰং সতো সম্পজানো মাতুকুচ্ছিং ওক্কমন্তো পন একূনৰীসতিযা পটিসন্ধিচিত্তেসু মেত্তাপুব্বভাগস্স সোমনস্স-সহগত-ঞাণসম্পযুত্ত-অসঙ্খারিক-কুসলচিত্তস্স সদিসমহাৰিপাকচিত্তেন পটিসন্ধিং গণ্হি. মহাসীৰত্থেরো পন ‘‘উপেক্খাসহগতেনা’’তি আহ.
পটিসন্ধিং গণ্হন্তো পন আসাল়্হীপুণ্ণমাযং উত্তরাসাল়্হনক্খত্তেন অগ্গহেসি. তদা কির মহামাযা পুরে পুণ্ণমায সত্তমদিৰসতো পট্ঠায ৰিগতসুরাপানং মালাগন্ধৰিভূসনসম্পন্নং নক্খত্তকীল়ং অনুভৰমানা সত্তমে দিৰসে পাতো ৰুট্ঠায গন্ধোদকেন ন্হাযিত্ৰা সব্বালঙ্কারৰিভূসিতা ৰরভোজনং ভুঞ্জিত্ৰা উপোসথঙ্গানি অধিট্ঠায সিরীগব্ভং পৰিসিত্ৰা সিরীসযনে নিপন্না নিদ্দং ওক্কমমানা ইদং সুপিনং অদ্দস – ‘‘চত্তারো কির নং মহারাজানো সযনেনেৰ সদ্ধিং উক্খিপিত্ৰা অনোতত্তদহং নেত্ৰা একমন্তং অট্ঠংসু. অথ নেসং দেৰিযো আগন্ত্ৰা মনুস্সমলহরণত্থং ন্হাপেত্ৰা দিব্বৰত্থং নিৰাসেত্ৰা গন্ধেহি ৰিলিম্পেত্ৰা দিব্বপুপ্ফানি পিল়ন্ধিত্ৰা ততো অৰিদূরে রজতপব্বতো, তস্স অন্তো কনকৰিমানং অত্থি, তস্মিং পাচীনতো সীসং কত্ৰা নিপজ্জাপেসুং. অথ বোধিসত্তো সেতৰরৰারণো হুত্ৰা ততো অৰিদূরে একো সুৰণ্ণপব্বতো, তত্থ চরিত্ৰা ততো ওরুয্হ রজতপব্বতং অভিরুহিত্ৰা উত্তরদিসতো আগম্ম কনকৰিমানং পৰিসিত্ৰা মাতরং পদক্খিণং কত্ৰা দক্খিণপস্সং ফালেত্ৰা কুচ্ছিং পৰিট্ঠসদিসো অহোসি.
অথ পবুদ্ধা দেৰী তং সুপিনং রঞ্ঞো আরোচেসি. রাজা পভাতায রত্তিযা চতুসট্ঠিমত্তে ব্রাহ্মণপামোক্খে পক্কোসাপেত্ৰা হরিতূপলিত্তায লাজাদীহি কতমঙ্গলসক্কারায ভূমিযা মহারহানি আসনানি পঞ্ঞাপেত্ৰা তত্থ নিসিন্নানং ব্রাহ্মণানং সপ্পিমধুসক্করাভিসঙ্খারস্স ৰরপাযাসস্স সুৰণ্ণরজতপাতিযো পূরেত্ৰা সুৰণ্ণরজতপাতীতিহেৰ পটিকুজ্জিত্ৰা অদাসি, অঞ্ঞেহি চ অহতৰত্থকপিলগাৰীদানাদীহি তে সন্তপ্পেসি. অথ নেসং সব্বকামসন্তপ্পিতানং সুপিনং আরোচাপেত্ৰা – ‘‘কিং ভৰিস্সতী’’তি পুচ্ছি. ব্রাহ্মণা আহংসু – ‘‘মা চিন্তযি মহারাজ, দেৰিযা তে কুচ্ছিম্হি গব্ভো পতিট্ঠিতো, সো চ খো পুরিসগব্ভো, ন ইত্থিগব্ভো, পুত্তো তে ভৰিস্সতি. সো সচে অগারং অজ্ঝাৰসিস্সতি, রাজা ভৰিস্সতি চক্কৰত্তী. সচে অগারা নিক্খম্ম পব্বজিস্সতি, বুদ্ধো ভৰিস্সতি লোকে ৰিৰট্টচ্ছদো’’তি. এৰং সতো সম্পজানো বোধিসত্তো তুসিতকাযা চৰিত্ৰা মাতুকুচ্ছিং ওক্কমতি.
তত্থ সতো সম্পজানোতি ইমিনা চতুত্থায গব্ভাৰক্কন্তিযা ওক্কমতীতি দস্সেতি. চতস্সো হি গব্ভাৰক্কন্তিযো.
‘‘চতস্সো ইমা, ভন্তে, গব্ভাৰক্কন্তিযো. ইধ, ভন্তে, একচ্চো অসম্পজানো মাতুকুচ্ছিং ওক্কমতি, অসম্পজানো মাতুকুচ্ছিস্মিং ঠাতি, অসম্পজানো মাতুকুচ্ছিম্হা নিক্খমতি, অযং পঠমা গব্ভাৰক্কন্তি.
পুন চপরং, ভন্তে, ইধেকচ্চো সম্পজানো মাতুকুচ্ছিং ওক্কমতি, অসম্পজানো মাতুকুচ্ছিস্মিং ঠাতি, অসম্পজানো মাতুকুচ্ছিম্হা নিক্খমতি, অযং দুতিযা গব্ভাৰক্কন্তি.
পুন চপরং, ভন্তে, ইধেকচ্চো সম্পজানো মাতুকুচ্ছিং ওক্কমতি, সম্পজানো মাতুকুচ্ছিস্মিং ঠাতি, অসম্পজানো মাতুকুচ্ছিম্হা নিক্খমতি, অযং ততিযা গব্ভাৰক্কন্তি.
পুন চপরং, ভন্তে, ইধেকচ্চো সম্পজানো মাতুকুচ্ছিং ওক্কমতি, সম্পজানো মাতুকুচ্ছিস্মিং ঠাতি, সম্পজানো মাতুকুচ্ছিম্হা নিক্খমতি, অযং চতুত্থা গব্ভাৰক্কন্তী’’তি (দী. নি. ৩.১৪৭).
এতাসু পঠমা লোকিযমনুস্সানং হোতি, দুতিযা অসীতিমহাসাৰকানং, ততিযা দ্ৰিন্নং অগ্গসাৰকানং পচ্চেকবোধিসত্তানঞ্চ. তে কির কম্মজৰাতেহি উদ্ধংপাদা অধোসিরা অনেকসতপোরিসে পপাতে ৰিয যোনিমুখে তাল়চ্ছিগ্গলেন হত্থী ৰিয অতিৰিয সম্বাধেন যোনিমুখেন নিক্খমমানা অনন্তং দুক্খং পাপুণন্তি. তেন নেসং ‘‘মযং নিক্খমামা’’তি সম্পজানতা ন হোতি. চতুত্থা সব্বঞ্ঞুবোধিসত্তানং. তে হি মাতুকুচ্ছিস্মিং পটিসন্ধিং গণ্হন্তাপি জানন্তি, তত্থ ৰসন্তাপি জানন্তি. নিক্খমনকালেপি নেসং কম্মজৰাতা উদ্ধংপাদে অধোসিরে কত্ৰা খিপিতুং ন সক্কোন্তি, দ্ৰে হত্থে পসারেত্ৰা অক্খীনি উম্মীলেত্ৰা ঠিতকাৰ নিক্খমন্তি.
২০১. মাতুকুচ্ছিং ওক্কমতীতি এত্থ মাতুকুচ্ছিং ওক্কন্তো হোতীতি অত্থো. ওক্কন্তে হি তস্মিং এৰং হোতি, ন ওক্কমমানে. অপ্পমাণোতি বুদ্ধপ্পমাণো, ৰিপুলোতি অত্থো. উল়ারোতি তস্সেৰ ৰেৰচনং. দেৰানুভাৰন্তি এত্থ দেৰানং অযমানুভাৰো – নিৰত্থৰত্থস্স পভা দ্ৰাদস যোজনানি ফরতি, তথা সরীরস্স, তথা অলঙ্কারস্স, তথা ৰিমানস্স, তং অতিক্কমিত্ৰাতি অত্থো.
লোকন্তরিকাতি তিণ্ণং তিণ্ণং চক্কৰাল়ানং অন্তরা একেকো লোকন্তরিকা হোতি, তিণ্ণং সকটচক্কানং পত্তানং ৰা অঞ্ঞমঞ্ঞং আহচ্চ ঠপিতানং মজ্ঝে ওকাসো ৰিয. সো পন লোকন্তরিকনিরযো পরিমাণতো অট্ঠযোজনসহস্সো হোতি. অঘাতি নিচ্চৰিৰটা. অসংৰুতাতি হেট্ঠাপি অপ্পতিট্ঠা. অন্ধকারাতি তমভূতা. অন্ধকারতিমিসাতি চক্খুৰিঞ্ঞাণুপ্পত্তিনিৰারণতো অন্ধভাৰকরণতিমিসেন সমন্নাগতা. তত্থ কির চক্খুৰিঞ্ঞাণং ন জাযতি. এৰংমহিদ্ধিকাতি চন্দিমসূরিযা কির একপ্পহারেনেৰ তীসু দীপেসু পঞ্ঞাযন্তি, এৰংমহিদ্ধিকা. একেকায দিসায নৰনৰযোজনসতসহস্সানি অন্ধকারং ৰিধমিত্ৰা আলোকং দস্সেন্তি, এৰং মহানুভাৰা. আভায নানুভোন্তীতি অত্তনো পভায নপ্পহোন্তি. তে কির চক্কৰাল়পব্বতস্স ৰেমজ্ঝেন চরন্তি, চক্কৰাল়পব্বতঞ্চ অতিক্কম্ম লোকন্তরিকনিরযো, তস্মা তে তত্থ আভায নপ্পহোন্তি.
যেপি তত্থ সত্তাতি যেপি তস্মিং লোকন্তরমহানিরযে সত্তা উপপন্না. কিং পন কম্মং কত্ৰা তে তত্থ উপ্পজ্জন্তীতি? ভারিযং দারুণং মাতাপিতূনং ধম্মিকসমণব্রাহ্মণানঞ্চ উপরি অপরাধং অঞ্ঞঞ্চ দিৰসে দিৰসে পাণৰধাদিসাহসিককম্মং কত্ৰা উপ্পজ্জন্তি তম্বপণ্ণিদীপে অভযচোরনাগচোরাদযো ৰিয. তেসং অত্তভাৰো তিগাৰুতিকো হোতি, ৰগ্গুলীনং ৰিয দীঘনখা হোন্তি. তে রুক্খে ৰগ্গুলিযো ৰিয নখেহি চক্কৰাল়পাদে লগ্গন্তি. যদা পন সংসপ্পন্তা অঞ্ঞমঞ্ঞস্স হত্থপাসং গতা হোন্তি, অথ ‘‘ভক্খো নো লদ্ধো’’তি মঞ্ঞমানা তত্থ ৰাৰটা ৰিপরিৰত্তিত্ৰা লোকসন্ধারকউদকে পতন্তি. ৰাতে পহরন্তে মধুকফলানি ৰিয ছিজ্জিত্ৰা উদকে পতন্তি. পতিতমত্তা চ অচ্চন্তখারে উদকে পিট্ঠপিণ্ডি ৰিয ৰিলীযন্তি.
অঞ্ঞেপি কির ভো সন্তি সত্তাতি – ‘‘যথা মযং মহাদুক্খং অনুভৰাম, এৰং অঞ্ঞেপি কির সত্তা ইদং দুক্খং অনুভৰন্তা ইধূপপন্না’’তি তং দিৰসং পস্সন্তি. অযং পন ওভাসো একযাগুপানমত্তম্পি ন তিট্ঠতি, যাৰতা নিদ্দাযিত্ৰা পবুদ্ধো আরম্মণং ৰিভাৰেতি, তত্তকং কালং হোতি. দীঘভাণকা পন ‘‘অচ্ছরাসঙ্ঘাটমত্তমেৰ ৰিজ্জুভাসো ৰিয নিচ্ছরিত্ৰা কিং ইদন্তি ভণন্তানংযেৰ অন্তরধাযতী’’তি ৰদন্তি. সঙ্কম্পতীতি সমন্ততো কম্পতি. ইতরদ্ৰযং পুরিমপস্সেৰ ৰেৰচনং. পুন অপ্পমাণো চাতিআদি নিগমনত্থং ৰুত্তং.
২০২. চত্তারো দেৰপুত্তা চতুদ্দিসং আরক্খায উপগচ্ছন্তীতি এত্থ চত্তারোতি চতুন্নং মহারাজূনং ৰসেন ৰুত্তং, দসসহস্সচক্কৰাল়ে পন চত্তারো চত্তারো কত্ৰা চত্তালীসদসসহস্সা হোন্তি. তত্থ ইমস্মিং চক্কৰাল়ে মহারাজানো খগ্গহত্থা আগন্ত্ৰা বোধিসত্তস্স আরক্খণত্থায উপগন্ত্ৰা সিরীগব্ভং পৰিট্ঠা, ইতরে গব্ভদ্ৰারতো পট্ঠায অৰরুদ্ধপংসুপিসাচকাদিযক্খগণে পটিক্কমাপেত্ৰা যাৰ চক্কৰাল়া আরক্খং গণ্হিংসু.
কিমত্থং পনাযং রক্খা আগতা? ননু পটিসন্ধিক্খণে কললকালতো পট্ঠায সচেপি কোটিসতসহস্সা মারা কোটিসতসহস্সং সিনেরুং উক্খিপিত্ৰা বোধিসত্তস্স ৰা বোধিসত্তমাতুযা ৰা অন্তরাযকরণত্থং আগচ্ছেয্যুং, সব্বে অন্তরাৰ অন্তরধাযেয্যুং. ৰুত্তম্পি চেতং ভগৰতা রুহিরুপ্পাদৰত্থুস্মিং – ‘‘অট্ঠানমেতং, ভিক্খৰে, অনৰকাসো, যং পরূপক্কমেন তথাগতং জীৰিতা ৰোরোপেয্য. অনুপক্কমেন, ভিক্খৰে, তথাগতা পরিনিব্বাযন্তি. গচ্ছথ তুম্হে, ভিক্খৰে, যথাৰিহারং, অরক্খিযা, ভিক্খৰে, তথাগতা’’তি (চূল়ৰ. ৩৪১). এৰমেতং, ন পরূপক্কমেন তেসং জীৰিতন্তরাযো অত্থি. সন্তি খো পন অমনুস্সা ৰিরূপা দুদ্দসিকা, ভেরৰরুপা পক্খিনো, যেসং রূপং দিস্ৰা সদ্দং ৰা সুত্ৰা বোধিসত্তমাতু ভযং ৰা সন্তাসো ৰা উপ্পজ্জেয্য, তেসং নিৰারণত্থায রক্খং অগ্গহেসুং. অপিচ খো বোধিসত্তস্স পুঞ্ঞতেজেন সঞ্জাতগারৰা অত্তনো গারৰচোদিতাপি তে এৰমকংসু.
কিং পন তে অন্তোগব্ভং পৰিসিত্ৰা ঠিতা চত্তারো মহারাজানো বোধিসত্তমাতুযা অত্তানং দস্সেন্তি ন দস্সেন্তীতি? নহানমণ্ডনভোজনাদিসরীরকিচ্চকালে ন দস্সেন্তি, সিরীগব্ভং পৰিসিত্ৰা ৰরসযনে নিপন্নকালে পন দস্সেন্তি. তত্থ কিঞ্চাপি অমনুস্সদস্সনং নাম মনুস্সানং সপ্পটিভযং হোতি, বোধিসত্তমাতা পন অত্তনো চেৰ পুত্তস্স চ পুঞ্ঞানুভাৰেন তে দিস্ৰা ন ভাযতি, পকতিঅন্তেপুরপালকেসু ৰিয অস্সা তেসু চিত্তং উপ্পজ্জতি.
২০৩. পকতিযা সীলৰতীতি সভাৰেনেৰ সীলসম্পন্না. অনুপ্পন্নে কির বুদ্ধে মনুস্সা তাপসপরিব্বাজকানং সন্তিকে ৰন্দিত্ৰা উক্কুটিকং নিসীদিত্ৰা সীলং গণ্হন্তি, বোধিসত্তমাতাপি কালদেৰিলস্স ইসিনো সন্তিকে গণ্হাতি. বোধিসত্তে পন কুচ্ছিগতে অঞ্ঞস্স পাদমূলে নিসীদিতুং নাম ন সক্কা, সমাসনে নিসীদিত্ৰা গহিতসীলম্পি অৰঞ্ঞা কারণমত্তং হোতি. তস্মা সযমেৰ সীলং অগ্গহেসীতি ৰুত্তং হোতি.
পুরিসেসূতি বোধিসত্তস্স পিতরং আদিং কত্ৰা কেসুচি মনুস্সেসু পুরিসাধিপ্পাযচিত্তং নুপ্পজ্জতি. তঞ্চ খো বোধিসত্তে গারৰেন, ন পহীনকিলেসতায. বোধিসত্তমাতু রূপং পন সুকুসলাপি সিপ্পিকা পোত্থকম্মাদীসুপি কাতুং ন সক্কোন্তি, তং দিস্ৰা পুরিসস্স রাগো নুপ্পজ্জতীতি ন সক্কা ৰত্তুং. সচে পন তং রত্তচিত্তো উপসঙ্কমিতুকামো হোতি, পাদা ন ৰহন্তি, দিব্বসঙ্খলিকা ৰিয বজ্ঝন্তি. তস্মা ‘‘অনতিক্কমনীযা’’তিআদি ৰুত্তং.
পঞ্চন্নং কামগুণানন্তি পুব্বে ‘‘কামগুণূপসংহিত’’ন্তি পুরিসাধিপ্পাযৰসেন ৰত্থুপটিক্খেপো কথিতো, ইধ আরম্মণপ্পটিলাভো দস্সিতো. তদা কির ‘‘দেৰিযা এৰরূপো পুত্তো কুচ্ছিস্মিং উপ্পন্নো’’তি, সুত্ৰা সমন্ততো রাজানো মহগ্ঘআভরণতূরিযাদিৰসেন পঞ্চদ্ৰারারম্মণৰত্থুভূতং পণ্ণাকারং পেসেন্তি, বোধিসত্তস্স চ বোধিসত্তমাতুযা চ কতকম্মস্স উস্সন্নত্তা লাভসক্কারস্স পমাণপরিচ্ছেদো নাম নত্থি.
২০৪. অকিলন্তকাযাতি যথা অঞ্ঞা ইত্থিযো গব্ভভারেন কিলমন্তি, হত্থপাদা উদ্ধুমাতকাদীনি পাপুণন্তি, ন এৰং তস্সা কোচি কিলমথো অহোসি. তিরোকুচ্ছিগতন্তি অন্তোকুচ্ছিগতং. কললাদিকালং অতিক্কমিত্ৰা সঞ্জাতঅঙ্গপচ্চঙ্গং অহীনিন্দ্রিযভাৰং উপগতংযেৰ পস্সতি. কিমত্থং পস্সতি? সুখৰাসত্থং. যথেৰ হি মাতা পুত্তেন সদ্ধিং নিসিন্না ৰা নিপন্না ৰা ‘‘হত্থং ৰা পাদং ৰা ওলম্বন্তং উক্খিপিত্ৰা সণ্ঠপেস্সামী’’তি সুখৰাসত্থং পুত্তং ওলোকেতি, এৰং বোধিসত্তমাতাপি যং তং মাতু উট্ঠানগমনপরিৰত্তননিসজ্জাদীসু উণ্হসীতলোণিকতিত্তককটুকাহারঅজ্ঝোহরণকালেসু চ গব্ভস্স দুক্খং উপ্পজ্জতি, অত্থি নু খো মে তং পুত্তস্সাতি সুখৰাসত্থং বোধিসত্তং ওলোকযমানা পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা নিসিন্নং বোধিসত্তং পস্সতি. যথা হি অঞ্ঞে অন্তোকুচ্ছিগতা পক্কাসযং অজ্ঝোত্থরিত্ৰা আমাসযং উক্খিপিত্ৰা উদরপটলং পিট্ঠিতো কত্ৰা পিট্ঠিকণ্টকং নিস্সায উক্কুটিকা দ্ৰীসু মুট্ঠীসু হনুকং ঠপেত্ৰা দেৰে ৰস্সন্তে রুক্খসুসিরে মক্কটা ৰিয নিসীদন্তি, ন এৰং বোধিসত্তো. বোধিসত্তো পন পিট্ঠিকণ্টকং পিট্ঠিতো কত্ৰা ধম্মাসনে ধম্মকথিকো ৰিয পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা পুরত্থাভিমুখো নিসীদতি. পুব্বে কতকম্মং পনস্সা ৰত্থুং সোধেতি, সুদ্ধে ৰত্থুম্হি সুখুমচ্ছৰিলক্খণং নিব্বত্ততি. অথ নং কুচ্ছিগতং তচো পটিচ্ছাদেতুং ন সক্কোতি, ওলোকেন্তিযা বহি ঠিতো ৰিয পঞ্ঞাযতি. তমত্থং উপমায ৰিভাৰেন্তো সেয্যথাপীতিআদিমাহ. বোধিসত্তো পন অন্তোকুচ্ছিগতো মাতরং ন পস্সতি. ন হি অন্তোকুচ্ছিযং চক্খুৰিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি.
২০৫. কালং করোতীতি ন ৰিজাতভাৰপচ্চযা, আযুপরিক্খযেনেৰ. বোধিসত্তেন ৰসিতট্ঠানঞ্হি চেতিযকুটিসদিসং হোতি অঞ্ঞেসং অপরিভোগং, ন চ সক্কা বোধিসত্তমাতরং অপনেত্ৰা অঞ্ঞং অগ্গমহেসিট্ঠানে ঠপেতুন্তি তত্তকংযেৰ বোধিসত্তমাতু আযুপ্পমাণং হোতি, তস্মা তদা কালং করোতি. কতরস্মিং পন ৰযে কালং করোতীতি? মজ্ঝিমৰযে. পঠমৰযস্মিঞ্হি সত্তানং অত্তভাৰে ছন্দরাগো বলৰা হোতি, তেন তদা সঞ্জাতগব্ভা ইত্থী তং গব্ভং অনুরক্খিতুং ন সক্কোন্তি, গব্ভো বহ্ৰাবাধো হোতি. মজ্ঝিমৰযস্স পন দ্ৰে কোট্ঠাসে অতিক্কম্ম ততিযকোট্ঠাসে ৰত্থুং ৰিসদং হোতি, ৰিসদে ৰত্থুম্হি নিব্বত্তা দারকা অরোগা হোন্তি. তস্মা বোধিসত্তমাতাপি পঠমৰযে সম্পত্তিং অনুভৰিত্ৰা মজ্ঝিমৰযস্স ততিযকোট্ঠাসে ৰিজাযিত্ৰা কালং করোতি.
নৰ ৰা দস ৰাতি এত্থ ৰা-সদ্দেন ৰিকপ্পনৰসেন সত্ত ৰা অট্ঠ ৰা একাদস ৰা দ্ৰাদস ৰাতি এৰমাদীনম্পি সঙ্গহো ৰেদিতব্বো. তত্থ সত্তমাসজাতো জীৰতি, সীতুণ্হক্খমো পন ন হোতি. অট্ঠমাসজাতো ন জীৰতি, সেসা জীৰন্তি.
ঠিতাৰাতি ঠিতাৰ হুত্ৰা. মহামাযাপি দেৰী উপৰিজঞ্ঞা ঞাতিকুলঘরং গমিস্সামীতি রঞ্ঞো আরোচেসি. রাজা কপিলৰত্থুতো দেৰদহনগরগামিমগ্গং অলঙ্কারাপেত্ৰা দেৰিং সুৰণ্ণসিৰিকায নিসীদাপেসি. সকলনগরৰাসিনো সক্যা পরিৰারেত্ৰা গন্ধমালাদীহি পূজযমানা দেৰিং গহেত্ৰা পাযিংসু. সা দেৰদহনগরস্স অৰিদূরে লুম্বিনিসালৰনুয্যানং দিস্ৰা উয্যানৰিচরণত্থায চিত্তং উপ্পাদেত্ৰা রঞ্ঞো সঞ্ঞং অদাসি. রাজা উয্যানং পটিজগ্গাপেত্ৰা আরক্খং সংৰিদহাপেসি. দেৰিযা উয্যানং পৰিট্ঠমত্তায কাযদুব্বল্যং অহোসি, অথস্সা মঙ্গলসালমূলে সিরীসযনং পঞ্ঞাপেত্ৰা সাণিযা পরিক্খিপিংসু. সা অন্তোসাণিং পৰিসিত্ৰা সালসাখং হত্থেন গহেত্ৰা অট্ঠাসি. অথস্সা তাৰদেৰ গব্ভৰুট্ঠানং অহোসি.
দেৰা নং পঠমং পটিগ্গণ্হন্তীতি খীণাসৰা সুদ্ধাৰাসব্রহ্মানো পটিগ্গণ্হন্তি. কথং? সূতিৰেসং গণ্হিত্ৰাতি একে. তং পন পটিক্খিপিত্ৰা ইদং ৰুত্তং – তদা বোধিসত্তমাতা সুৰণ্ণখচিতং ৰত্থং নিৰাসেত্ৰা মচ্ছক্খিসদিসং দুকূলপটং যাৰ পাদন্তাৰ পারুপিত্ৰা অট্ঠাসি. অথস্সা সল্লহুকং গব্ভৰুট্ঠানং অহোসি ধম্মকরণতো উদকনিক্খমনসদিসং. অথ তে পকতিব্রহ্মৰেসেনেৰ উপসঙ্কমিত্ৰা পঠমং সুৰণ্ণজালেন পটিগ্গহেসুং. তেসং হত্থতো মনুস্সা দুকূলচুম্বটকেন পটিগ্গহেসুং. তেন ৰুত্তং – ‘‘দেৰা নং পঠমং পটিগ্গণ্হন্তি পচ্ছা মনুস্সা’’তি.
২০৬. চত্তারো নং দেৰপুত্তাতি চত্তারো মহারাজানো. পটিগ্গহেত্ৰাতি অজিনপ্পৰেণিযা পটিগ্গহেত্ৰা. মহেসক্খোতি মহাতেজো মহাযসো লক্খণসম্পন্নোতি অত্থো.
ৰিসদোৰ নিক্খমতীতি যথা অঞ্ঞে সত্তা যোনিমগ্গে লগ্গন্তা ভগ্গৰিভগ্গা নিক্খমন্তি, ন এৰং নিক্খমতি, অলগ্গো হুত্ৰা নিক্খমতীতি অত্থো. উদেনাতি উদকেন. কেনচি অসুচিনাতি যথা অঞ্ঞে সত্তা কম্মজৰাতেহি উদ্ধংপাদা অধোসিরা যোনিমগ্গে পক্খিত্তা সতপোরিসনরকপপাতং পতন্তা ৰিয তাল়চ্ছিদ্দেন নিক্কড্ঢিযমানা হত্থী ৰিয মহাদুক্খং অনুভৰন্তা নানাঅসুচিমক্খিতাৰ নিক্খমন্তি, ন এৰং বোধিসত্তো. বোধিসত্তঞ্হি কম্মজৰাতা উদ্ধংপাদং অধোসিরং কাতুং ন সক্কোন্তি. সো ধম্মাসনতো ওতরন্তো ধম্মকথিকো ৰিয নিস্সেণিতো ওতরন্তো পুরিসো ৰিয চ দ্ৰে হত্থে চ পাদে চ পসারেত্ৰা ঠিতকোৰ মাতুকুচ্ছিসম্ভৰেন কেনচি অসুচিনা অমক্খিতোৰ নিক্খমতি.
উদকস্স ধারাতি উদকৰট্টিযো. তাসু সীতা সুৰণ্ণকটাহে পততি, উণ্হা রজতকটাহে. ইদঞ্চ পথৰীতলে কেনচি অসুচিনা অসম্মিস্সং তেসং পানীযপরিভোজনীযউদকঞ্চেৰ অঞ্ঞেহি অসাধারণং কীল়নউদকঞ্চ দস্সেতুং ৰুত্তং. অঞ্ঞস্স পন সুৰণ্ণরজতঘটেহি আহরিযমানউদকস্স চেৰ হংসৰট্টকাদিপোক্খরণিগতস্স চ উদকস্স পরিচ্ছেদো নত্থি.
২০৭. সম্পতিজাতোতি মুহুত্তজাতো. পাল়িযং পন মাতুকুচ্ছিতো নিক্খন্তমত্তো ৰিয দস্সিতো, ন পন এৰং দট্ঠব্বং. নিক্খন্তমত্তঞ্হি তং পঠমং ব্রহ্মানো সুৰণ্ণজালেন পটিগ্গণ্হিংসু, তেসং হত্থতো চত্তারো মহারাজানো মঙ্গলসম্মতায সুখসম্ফস্সায অজিনপ্পৰেণিযা, তেসং হত্থতো মনুস্সা দুকূলচুম্বটকেন, মনুস্সানং হত্থতো মুচ্চিত্ৰা পথৰিযং পতিট্ঠিতো.
সেতম্হি ছত্তে অনুধারিযমানেতি দিব্বসেতচ্ছত্তে অনুধারিযমানে. এত্থ চ ছত্তস্স পরিৰারানি খগ্গাদীনি পঞ্চ রাজককুধভণ্ডানিপি আগতানেৰ. পাল়িযং পন রাজগমনে রাজা ৰিয ছত্তমেৰ ৰুত্তং. তেসু ছত্তমেৰ পঞ্ঞাযতি, ন ছত্তগ্গাহকা. তথা খগ্গ-তালৰণ্ট-মোরহত্থক-ৰাল়বীজনি-উণ্হীসমত্তাযেৰ পঞ্ঞাযন্তি, ন তেসং গাহকা. সব্বানি কির তানি অদিস্সমানরূপা দেৰতা গণ্হিংসু. ৰুত্তম্পি চেতং –
‘‘অনেকসাখঞ্চ সহস্সমণ্ডলং,
ছত্তং মরূ ধারযুমন্তলিক্খে;
সুৰণ্ণদণ্ডা ৰিপতন্তি চামরা,
ন দিস্সরে চামরছত্তগাহকা’’তি. (সু. নি. ৬৯৩);
সব্বা চ দিসাতি ইদং সত্তপদৰীতিহারূপরি ঠিতস্স ৰিয সব্বদিসানুৰিলোকনং ৰুত্তং, ন খো পনেৰং দট্ঠব্বং. মহাসত্তো হি মনুস্সানং হত্থতো মুচ্চিত্ৰা পুরত্থিমদিসং ওলোকেসি, অনেকচক্কৰাল়সহস্সানি একঙ্গণানি অহেসুং. তত্থ দেৰমনুস্সা গন্ধমালাদীহি পূজযমানা – ‘‘মহাপুরিস ইধ তুম্হেহি সদিসোপি নত্থি, কুতো উত্তরিতরো’’তি আহংসু. এৰং চতস্সো দিসা, চতস্সো অনুদিসা, হেট্ঠা, উপরীতি দসপি দিসা অনুৰিলোকেত্ৰা অত্তনা সদিসং অদিস্ৰা অযং উত্তরা দিসাতি সত্তপদৰীতিহারেন অগমাসীতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. আসভিন্তি উত্তমং. অগ্গোতি গুণেহি সব্বপঠমো. ইতরানি দ্ৰে পদানি এতস্সেৰ ৰেৰচনানি. অযমন্তিমা জাতি, নত্থি দানি পুনব্ভৰোতি পদদ্ৰযেন ইমস্মিং অত্তভাৰে পত্তব্বং অরহত্তং ব্যাকাসি.
এত্থ চ সমেহি পাদেহি পথৰিযং পতিট্ঠানং চতুইদ্ধিপাদপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং, উত্তরাভিমুখভাৰো মহাজনং অজ্ঝোত্থরিত্ৰা অভিভৰিত্ৰা গমনস্স পুব্বনিমিত্তং, সত্তপদগমনং সত্তবোজ্ঝঙ্গরতনপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং, দিব্বসেতচ্ছত্তধারণং ৰিমুত্তিচ্ছত্তপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং, পঞ্চরাজককুধভণ্ডানি পঞ্চহি ৰিমুত্তীহি ৰিমুচ্চনস্স পুব্বনিমিত্তং, দিসানুৰিলোকনং অনাৰরণঞাণপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং, আসভীৰাচাভাসনং অপ্পটিৰত্তিযধম্মচক্কপ্পৰত্তনস্স পুব্বনিমিত্তং. ‘‘অযমন্তিমা জাতী’’তি সীহনাদো অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বানস্স পুব্বনিমিত্তন্তি ৰেদিতব্বং. ইমে ৰারা পাল়িযং আগতা, সম্বহুলৰারো পন আগতো, আহরিত্ৰা দীপেতব্বো.
মহাপুরিসস্স হি জাতদিৰসে দসসহস্সিলোকধাতু কম্পি. দসসহস্সিলোকধাতুম্হি দেৰতা একচক্কৰাল়ে সন্নিপতিংসু. পঠমং দেৰা পটিগ্গহিংসু, পচ্ছা মনুস্সা. তন্তিবদ্ধা ৰীণা চম্মবদ্ধা ভেরিযো চ কেনচি অৰাদিতা সযমেৰ ৰজ্জিংসু, মনুস্সানং অন্দুবন্ধনাদীনি খণ্ডাখণ্ডং ভিজ্জিংসু. সব্বরোগা অম্বিলেন ধোততম্বমলং ৰিয ৰিগচ্ছিংসু, জচ্চন্ধা রূপানি পস্সিংসু. জচ্চবধিরা সদ্দং সুণিংসু, পীঠসপ্পী জৰনসম্পন্না অহেসুং, জাতিজল়ানম্পি এল়মূগানং সতি পতিট্ঠাসি, ৰিদেসে পক্খন্দনাৰা সুপট্টনং পাপুণিংসু, আকাসট্ঠকভূমট্ঠকরতনানি সকতেজোভাসিতানি অহেসুং, ৰেরিনো মেত্তচিত্তং পটিলভিংসু, অৰীচিম্হি অগ্গি নিব্বাযি. লোকন্তরে আলোকো উদপাদি, নদীসু জলং ন পৰত্তি, মহাসমুদ্দেসু মধুরসদিসং উদকং অহোসি, ৰাতো ন ৰাযি, আকাসপব্বতরুক্খগতা সকুণা ভস্সিত্ৰা পথৰীগতা অহেসুং, চন্দো অতিরোচি, সূরিযো ন উণ্হো ন সীতলো নিম্মলো উতুসম্পন্নো অহোসি, দেৰতা অত্তনো অত্তনো ৰিমানদ্ৰারে ঠত্ৰা অপ্ফোটনসেল়নচেলুক্খেপাদীহি মহাকীল়ং কীল়িংসু, চাতুদ্দীপিকমহামেঘো ৰস্সি, মহাজনং নেৰ খুদা ন পিপাসা পীল়েসি, দ্ৰারকৰাটানি সযমেৰ ৰিৰরিংসু, পুপ্ফূপগফলূপগা রুক্খা পুপ্ফফলানি গণ্হিংসু, দসসহস্সিলোকধাতু একদ্ধজমালা অহোসীতি.
তত্রাপিস্স দসসহস্সিলোকধাতুকম্পো সব্বঞ্ঞুতঞাণপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং, দেৰতানং একচক্কৰাল়ে সন্নিপাতো ধম্মচক্কপ্পৰত্তনকালে একপ্পহারেন সন্নিপতিত্ৰা ধম্মপটিগ্গণ্হনস্স পুব্বনিমিত্তং, পঠমং দেৰতানং পটিগ্গহণং চতুন্নং রূপাৰচরজ্ঝানানং পটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং. পচ্ছা মনুস্সানং পটিগ্গহণং চতুন্নং অরূপজ্ঝানানং পটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং, তন্তিবদ্ধৰীণানং সযং ৰজ্জনং অনুপুব্বৰিহারপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং, চম্মবদ্ধভেরীনং ৰজ্জনং মহতিযা ধম্মভেরিযা অনুস্সাৰনস্স পুব্বনিমিত্তং, অন্দুবন্ধনাদীনং ছেদো অস্মিমানসমুচ্ছেদস্স পুব্বনিমিত্তং, সব্বরোগৰিগমো সব্বকিলেসৰিগমস্স পুব্বনিমিত্তং, জচ্চন্ধানং রূপদস্সনং দিব্বচক্খুপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং, জচ্চবধিরানং সদ্দস্সৰনং দিব্বসোতধাতুপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং, পীঠসপ্পীনং জৰনসম্পদা চতুইদ্ধিপাদাধিগমস্স পুব্বনিমিত্তং, জল়ানং সতিপতিট্ঠানং চতুসতিপট্ঠানপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং, ৰিদেসপক্খন্দনাৰানং সুপট্টনসম্পাপুণনং চতুপটিসম্ভিদাধিগমস্স পুব্বনিমিত্তং, রতনানং সকতেজোভাসিতত্তং যং লোকস্স ধম্মোভাসং দস্সেস্সতি তস্স পুব্বনিমিত্তং.
ৰেরীনং মেত্তচিত্তপটিলাভো চতুব্রহ্মৰিহারপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং, অৰীচিম্হি অগ্গিনিব্বানং একাদসঅগ্গিনিব্বানস্স পুব্বনিমিত্তং, লোকন্তরালোকো অৰিজ্জন্ধকারং ৰিধমিত্ৰা ঞাণালোকদস্সনস্স পুব্বনিমিত্তং, মহাসমুদ্দস্স মধুরতা নিব্বানরসেন একরসভাৰস্স পুব্বনিমিত্তং, ৰাতস্স অৰাযনং দ্ৰাসট্ঠিদিট্ঠিগতভিন্দনস্স পুব্বনিমিত্তং, সকুণানং পথৰীগমনং মহাজনস্স ওৰাদং সুত্ৰা পাণেহি সরণগমনস্স পুব্বনিমিত্তং, চন্দস্স অতিৰিরোচনং বহুজনকন্ততায পুব্বনিমিত্তং, সূরিযস্স উণ্হসীতৰিৰজ্জনউতুসুখতা কাযিকচেতসিকসুখুপ্পত্তিযা পুব্বনিমিত্তং, দেৰতানং ৰিমানদ্ৰারেসু অপ্ফোটনাদীহি কীল়নং বুদ্ধভাৰং পত্ৰা উদানং উদানস্স পুব্বনিমিত্তং, চাতুদ্দীপিকমহামেঘৰস্সনং মহতো ধম্মমেঘৰস্সনস্স পুব্বনিমিত্তং, খুদাপীল়নস্স অভাৰো কাযগতাসতিঅমতপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং, পিপাসাপীল়নস্স অভাৰো ৰিমুত্তিসুখেন সুখিতভাৰস্স পুব্বনিমিত্তং, দ্ৰারকৰাটানং সযমেৰ ৰিৰরণং অট্ঠঙ্গিকমগ্গদ্ৰারৰিৰরণস্স পুব্বনিমিত্তং, রুক্খানং পুপ্ফফলগহণং ৰিমুত্তিপুপ্ফেহি পুপ্ফিতস্স চ সামঞ্ঞফলভারভরিতভাৰস্স চ পুব্বনিমিত্তং, দসসহস্সিলোকধাতুযা একদ্ধজমালতা অরিযদ্ধজমালামালিতায পুব্বনিমিত্তন্তি ৰেদিতব্বং. অযং সম্বহুলৰারো নাম.
এত্থ পঞ্হে পুচ্ছন্তি – ‘‘যদা মহাপুরিসো পথৰিযং পতিট্ঠহিত্ৰা উত্তরাভিমুখো গন্ত্ৰা আসভিং ৰাচং ভাসতি, তদা কিং পথৰিযা গতো, উদাহু আকাসেন? দিস্সমানো গতো, উদাহু অদিস্সমানো? অচেলকো গতো, উদাহু অলঙ্কতপ্পটিযত্তো? দহরো হুত্ৰা গতো, উদাহু মহল্লকো? পচ্ছাপি কিং তাদিসোৰ অহোসি, উদাহু পুন বালদারকো’’তি? অযং পন পঞ্হো হেট্ঠা লোহপাসাদে সঙ্ঘসন্নিপাতে তিপিটকচূল়াভযত্থেরেন ৰিস্সজ্জিতোৰ. থেরো কিরেত্থ নিযতি পুব্বেকতকম্ম-ইস্সরনিম্মানৰাদৰসেন তং তং বহুং ৰত্ৰা অৰসানে এৰং ব্যাকাসি – ‘‘মহাপুরিসো পথৰিযং গতো, মহাজনস্স পন আকাসে গচ্ছন্তো ৰিয অহোসি. দিস্সমানো গতো, মহাজনস্স পন অদিস্সমানো ৰিয অহোসি. অচেলকো গতো, মহাজনস্স পন অলঙ্কতপ্পটিযত্তোৰ উপট্ঠাসি. দহরোৰ গতো, মহাজনস্স পন সোল়সৰস্সুদ্দেসিকো ৰিয অহোসি. পচ্ছা পন বালদারকোৰ অহোসি, ন তাদিসো’’তি. এৰং ৰুত্তে পরিসা চস্স ‘‘বুদ্ধেন ৰিয হুত্ৰা ভো থেরেন পঞ্হো কথিতো’’তি অত্তমনা অহোসি. লোকন্তরিকৰারো ৰুত্তনযো এৰ.
ৰিদিতাতি পাকটা হুত্ৰা. যথা হি সাৰকা নহানমুখধোৰনখাদনপিৰনাদিকালে অনোকাসগতে অতীতসঙ্খারে নিপ্পদেসে সম্মসিতুং ন সক্কোন্তি, ওকাসপত্তযেৰ সম্মসন্তি, ন এৰং বুদ্ধা. বুদ্ধা হি সত্তদিৰসব্ভন্তরে ৰৰত্থিতসঙ্খারে আদিতো পট্ঠায সম্মসিত্ৰা তিলক্খণং আরোপেত্ৰাৰ ৰিস্সজ্জেন্তি, তেসং অৰিপস্সিতধম্মো নাম নত্থি, তস্মা ‘‘ৰিদিতা’’তি আহ. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৰাতি.
পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায
অচ্ছরিযঅব্ভুতসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. বাকুলসুত্তৰণ্ণনা
২০৯. এৰং মে সুতন্তি বাকুলসুত্তং. তত্থ বাকুলোতি যথা দ্ৰাৰীসতি দ্ৰত্তিংসাতিআদিম্হি ৰত্তব্বে বাৰীসতি বাত্তিংসাতিআদীনি ৰুচ্চন্তি, এৰমেৰ দ্ৰিকুলোতি ৰত্তব্বে বাকুলোতি ৰুত্তং. তস্স হি থেরস্স দ্ৰে কুলানি অহেসুং. সো কির দেৰলোকো চৰিত্ৰা কোসম্বিনগরে নাম মহাসেট্ঠিকুলে নিব্বত্তো, তমেনং পঞ্চমে দিৰসে সীসং ন্হাপেত্ৰা গঙ্গাকীল়ং অকংসু. ধাতিযা দারকং উদকে নিমুজ্জনুম্মুজ্জনৰসেন কীল়াপেন্তিযা একো মচ্ছো দারকং দিস্ৰা ‘‘ভক্খো মে অয’’ন্তি মঞ্ঞমানো মুখং ৰিৰরিত্ৰা উপগতো. ধাতী দারকং ছড্ডেত্ৰা পলাতা. মচ্ছো তং গিলি. পুঞ্ঞৰা সত্তো দুক্খং ন পাপুণি, সযনগব্ভং পৰিসিত্ৰা নিপন্নো ৰিয অহোসি. মচ্ছো দারকস্স তেজেন তত্তকপল্লং গিলিত্ৰা দয্হমানো ৰিয ৰেগেন তিংসযোজনমগ্গং গন্ত্ৰা বারাণসিনগরৰাসিনো মচ্ছবন্ধস্স জালং পাৰিসি, মহামচ্ছা নাম জালবদ্ধা পহরিযমানা মরন্তি. অযং পন দারকস্স তেজেন জালতো নীহটমত্তোৰ মতো. মচ্ছবন্ধা চ মহন্তং মচ্ছং লভিত্ৰা ফালেত্ৰা ৰিক্কিণন্তি. তং পন দারকস্স আনুভাৰেন অফালেত্ৰা সকলমেৰ কাজেন হরিত্ৰা সহস্সেন দেমাতি ৰদন্তা নগরে ৰিচরিংসু. কোচি ন গণ্হাতি.
তস্মিং পন নগরে অপুত্তকং অসীতিকোটিৰিভৰং সেট্ঠিকুলং অত্থি, তস্স দ্ৰারমূলং পত্ৰা ‘‘কিং গহেত্ৰা দেথা’’তি ৰুত্তা কহাপণন্তি আহংসু. তেহি কহাপণং দত্ৰা গহিতো. সেট্ঠিভরিযাপি অঞ্ঞেসু দিৰসেসু মচ্ছে ন কেলাযতি, তং দিৰসং পন মচ্ছং ফলকে ঠপেত্ৰা সযমেৰ ফালেসি. মচ্ছঞ্চ নাম কুচ্ছিতো ফালেন্তি, সা পন পিট্ঠিতো ফালেন্তী মচ্ছকুচ্ছিযং সুৰণ্ণৰণ্ণং দারকং দিস্ৰা – ‘‘মচ্ছকুচ্ছিযং মে পুত্তো লদ্ধো’’তি নাদং নদিত্ৰা দারকং আদায সামিকস্স সন্তিকং অগমাসি. সেট্ঠি তাৰদেৰ ভেরিং চরাপেত্ৰা দারকং আদায রঞ্ঞো সন্তিকং গন্ত্ৰা – ‘‘মচ্ছকুচ্ছিযং মে দেৰ দারকো লদ্ধো, কিং করোমী’’তি আহ. পুঞ্ঞৰা এস, যো মচ্ছকুচ্ছিযং অরোগো ৰসি, পোসেহি নন্তি.
অস্সোসি খো ইতরং কুলং – ‘‘বারাণসিযং কির একং সেট্ঠিকুলং মচ্ছকুচ্ছিযং দারকং লভতী’’তি, তে তত্থ অগমংসু. অথস্স মাতা দারকং অলঙ্করিত্ৰা কীল়াপিযমানং দিস্ৰাৰ ‘‘মনাপো ৰতাযং দারকো’’তি গন্ত্ৰা পৰতিং আচিক্খি. ইতরা ময্হং পুত্তোতিআদিমাহ. কহং তে লদ্ধোতি? মচ্ছকুচ্ছিযন্তি. নো তুয্হং পুত্তো, ময্হং পুত্তোতি. কহং তে লদ্ধোতি? মযা দসমাসে কুচ্ছিযা ধারিতো, অথ নং নদিযা কীল়াপিযমানং মচ্ছো গিলীতি. তুয্হং পুত্তো অঞ্ঞেন মচ্ছেন গিলিতো ভৰিস্সতি, অযং পন মযা মচ্ছকুচ্ছিযং লদ্ধোতি, উভোপি রাজকুলং অগমংসু. রাজা আহ – ‘‘অযং দস মাসে কুচ্ছিযা ধারিতত্তা অমাতা কাতুং ন সক্কা, মচ্ছং গণ্হন্তাপি ৰক্কযকনাদীনি বহি কত্ৰা গণ্হন্তা নাম নত্থীতি মচ্ছকুচ্ছিযং লদ্ধত্তা অযম্পি অমাতা কাতুং ন সক্কা, দারকো উভিন্নম্পি কুলানং দাযাদো হোতু, উভোপি নং জগ্গথা’’তি উভোপি জগ্গিংসু.
ৰিঞ্ঞুতং পত্তস্স দ্ৰীসুপি নগরেসু পাসাদং কারেত্ৰা নাটকানি পচ্চুপট্ঠাপেসুং. একেকস্মিং নগরে চত্তারো চত্তারো মাসে ৰসতি, একস্মিং নগরে চত্তারো মাসে ৰুট্ঠস্স সঙ্ঘাটনাৰায মণ্ডপং কারেত্ৰা তত্থ নং সদ্ধিং নাটকাহি আরোপেন্তি. সো সম্পত্তিং অনুভৰমানো ইতরং নগরং গচ্ছতি. তংনগরৰাসিনো নাটকানি উপড্ঢমগ্গং অগমংসু. তে পচ্চুগ্গন্ত্ৰা তং পরিৰারেত্ৰা অত্তনো পাসাদং নযন্তি. ইতরানি নাটকানি নিৰত্তিত্ৰা অত্তনো নগরমেৰ গচ্ছন্তি. তত্থ চত্তারো মাসে ৰসিত্ৰা তেনেৰ নিযামেন পুন ইতরং নগরং গচ্ছতি. এৰমস্স সম্পত্তিং অনুভৰন্তস্স অসীতি ৰস্সানি পরিপুণ্ণানি.
অথ ভগৰা চারিকং চরমানো বারাণসিং পত্তো. সো ভগৰতো সন্তিকে ধম্মং সুত্ৰা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিতো. পব্বজিত্ৰা সত্তাহমেৰ পুথুজ্জনো অহোসি, অট্ঠমে পন সো সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পাপুণীতি এৰমস্স দ্ৰে কুলানি অহেসুং. তস্মা বাকুলোতি সঙ্খং অগমাসীতি.
পুরাণগিহিসহাযোতি পুব্বে গিহিকালে সহাযো. অযম্পি দীঘাযুকোৰ থেরং পব্বজিতং পস্সিতুং গচ্ছন্তো অসীতিমে ৰস্সে গতো. মেথুনো ধম্মোতি বালো নগ্গসমণকো বালপুচ্ছং পুচ্ছতি, ন সাসনৰচনং, ইদানি থেরেন দিন্ননযে ঠিতো ইমেহি পন তেতি পুচ্ছি.
২১০. যংপাযস্মাতিআদীনি পদানি সব্বৰারেসু ধম্মসঙ্গাহকত্থেরেহি নিযমেত্ৰা ঠপিতানি. তত্থ সঞ্ঞা উপ্পন্নমত্তাৰ, ৰিতক্কো কম্মপথভেদকোতি. থেরো পনাহ – ‘‘কস্মা ৰিসুং করোথ, উভযম্পেতং কম্মপথভেদকমেৰা’’তি.
২১১. গহপতিচীৰরন্তি ৰস্সাৰাসিকং চীৰরং. সত্থেনাতি পিপ্ফলকেন. সূচিযাতি সূচিং গহেত্ৰা সিব্বিতভাৰং ন সরামীতি অত্থো. কথিনে চীৰরন্তি কথিনচীৰরং, কথিনচীৰরম্পি হি ৰস্সাৰাসিকগতিকমেৰ. তস্মা তত্থ ‘‘সিব্বিতা নাভিজানামী’’তি আহ.
এত্তকং পনস্স কালং গহপতিচীৰরং অসাদিযন্তস্স ছিন্দনসিব্বনাদীনি অকরোন্তস্স কুতো চীৰরং উপ্পজ্জতীতি. দ্ৰীহি নগরেহি. থেরো হি মহাযসস্সী, তস্স পুত্তধীতরো নত্তপনত্তকা সুখুমসাটকেহি চীৰরানি কারেত্ৰা রজাপেত্ৰা সমুগ্গে পক্খিপিত্ৰা পহিণন্তি. থেরস্স ন্হানকালে ন্হানকোট্ঠকে ঠপেন্তি. থেরো তানি নিৰাসেতি চেৰ পারুপতি চ, পুরাণচীৰরানি সম্পত্তপব্বজিতানং দেতি. থেরো তানি নিৰাসেত্ৰা চ পারুপিত্ৰা চ নৰকম্মং ন করোতি, কিঞ্চি আযূহনকম্মং নত্থি. ফলসমাপত্তিং অপ্পেত্ৰা অপ্পেত্ৰা নিসীদতি. চতূসু মাসেসু পত্তেসু লোমকিলিট্ঠানি হোন্তি, অথস্স পুন তেনেৰ নিযামেন পহিণিত্ৰা দেন্তি. অড্ঢমাসে অড্ঢমাসে পরিৰত্ততীতিপি ৰদন্তিযেৰ.
অনচ্ছরিযঞ্চেতং থেরস্স মহাপুঞ্ঞস্স মহাভিঞ্ঞস্স সতসহস্সকপ্পে পূরিতপারমিস্স, অসোকধম্মরঞ্ঞো কুলূপকো নিগ্রোধত্থেরো দিৰসস্স নিক্খত্তুং চীৰরং পরিৰত্তেসি. তস্স হি তিচীৰরং হত্থিক্খন্ধে ঠপেত্ৰা পঞ্চহি চ গন্ধসমুগ্গসতেহি পঞ্চহি চ মালাসমুগ্গসতেহি সদ্ধিং পাতোৰ আহরিযিত্থ, তথা দিৰা চেৰ সাযঞ্চ. রাজা কির দিৰসস্স নিক্খত্তুং সাটকে পরিৰত্তেন্তো ‘‘থেরস্স চীৰরং নীত’’ন্তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘আম নীত’’ন্তি সুত্ৰাৰ পরিৰত্তেসি. থেরোপি ন ভণ্ডিকং বন্ধিত্ৰা ঠপেসি, সম্পত্তসব্রহ্মচারীনং অদাসি. তদা কির জম্বুদীপে ভিক্খুসঙ্ঘস্স যেভুয্যেন নিগ্রোধস্সেৰ সন্তকং চীৰরং অহোসি.
অহো ৰত মং কোচি নিমন্তেয্যাতি কিং পন চিত্তস্স অনুপ্পাদনং ভারিযং, উপ্পন্নস্স পহানন্তি. চিত্তং নাম লহুকপরিৰত্তং, তস্মা অনুপ্পাদনং ভারিযং, উপ্পন্নস্স পহানম্পি ভারিযমেৰ. অন্তরঘরেতি মহাসকুলুদাযিসুত্তে (ম. নি. ২.২৩৭) ইন্দখীলতো পট্ঠায অন্তরঘরং নাম ইধ নিম্বোদকপতনট্ঠানং অধিপ্পেতং. কুতো পনস্স ভিক্খা উপ্পজ্জিত্থাতি. থেরো দ্ৰীসু নগরেসু অভিঞ্ঞাতো, গেহদ্ৰারং আগতস্সেৰস্স পত্তং গহেত্ৰা নানারসভোজনস্স পূরেত্ৰা দেন্তি. সো লদ্ধট্ঠানতো নিৰত্ততি, ভত্তকিচ্চকরণট্ঠানং পনস্স নিবদ্ধমেৰ অহোসি. অনুব্যঞ্জনসোতি থেরেন কির রূপে নিমিত্তং গহেত্ৰা মাতুগামো ন ওলোকিতপুব্বো. মাতুগামস্স ধম্মন্তি মাতুগামস্স ছপ্পঞ্চৰাচাহি ধম্মং দেসেতুং ৰট্টতি, পঞ্হং পুট্ঠেন গাথাসহস্সম্পি ৰত্তুং ৰট্টতিযেৰ. থেরো পন কপ্পিযমেৰ ন অকাসি. যেভুয্যেন হি কুলূপকথেরানমেতং কম্মং হোতি. ভিক্খুনুপস্সযন্তি ভিক্খুনিউপস্সযং. তং পন গিলানপুচ্ছকেন গন্তুং ৰট্টতি, থেরো পন কপ্পিযমেৰ ন অকাসি. এস নযো সব্বত্থ. চুণ্ণেনাতি কোসম্বচুণ্ণাদিনা. গত্তপরিকম্মেতি সরীরসম্বাহনকম্মে. ৰিচারিতাতি পযোজযিতা. গদ্দূহনমত্তন্তি গাৰিং থনে গহেত্ৰা একং খীরবিন্দুং দূহনকালমত্তম্পি.
কেন পন কারণেন থেরো নিরাবাধো অহোসি. পদুমুত্তরে কির ভগৰতি সতসহস্সভিক্খুপরিৰারে চারিকং চরমানে হিমৰতি ৰিসরুক্খা পুপ্ফিংসু. ভিক্খুসতসহস্সানম্পি তিণপুপ্ফকরোগো উপ্পজ্জতি. থেরো তস্মিং সমযে ইদ্ধিমা তাপসো হোতি, সো আকাসেন গচ্ছন্তো ভিক্খুসঙ্ঘং দিস্ৰা ওতরিত্ৰা রোগং পুচ্ছিত্ৰা হিমৰন্ততো ওসধং আহরিত্ৰা অদাসি. উপসিঙ্ঘনমত্তেনেৰ রোগো ৰূপসমি. কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধকালেপি পঠমৰপ্পদিৰসে ৰপ্পং ঠপেত্ৰা ভিক্খুসঙ্ঘস্স পরিভোগং অগ্গিসালঞ্চেৰ ৰচ্চকুটিঞ্চ কারেত্ৰা ভিক্খুসঙ্ঘস্স ভেসজ্জৰত্তং নিবন্ধি, ইমিনা কম্মেন নিরাবাধো অহোসি. উক্কট্ঠনেসজ্জিকো পনেস উক্কট্ঠারঞ্ঞকো চ তস্মা ‘‘নাভিজানামি অপস্সেনকং অপস্সযিতা’’তিআদিমাহ.
সরণোতি সকিলেসো. অঞ্ঞা উদপাদীতি অনুপসম্পন্নস্স অঞ্ঞং ব্যাকাতুং ন ৰট্টতি. থেরো কস্মা ব্যাকাসি? ন থেরো অহং অরহাতি আহ, অঞ্ঞা উদপাদীতি পনাহ. অপিচ থেরো অরহাতি পাকটো, তস্মা এৰমাহ.
২১২. পব্বজ্জন্তি থেরো সযং নেৰ পব্বাজেসি, ন উপসম্পাদেসি অঞ্ঞেহি পন ভিক্খূহি এৰং কারাপেসি. অৰাপুরণং আদাযাতি কুঞ্চিকং গহেত্ৰা.
নিসিন্নকোৰ পরিনিব্বাযীতি অহং ধরমানোপি ন অঞ্ঞস্স ভিক্খুস্স ভারো অহোসিং, পরিনিব্বুতস্সাপি মে সরীরং ভিক্খুসঙ্ঘস্স পলিবোধো মা অহোসীতি তেজোধাতুং সমাপজ্জিত্ৰা পরিনিব্বাযি. সরীরতো জালা উট্ঠহি, ছৰিমংসলোহিতং সপ্পি ৰিয ঝাযমানং পরিক্খযং গতং, সুমনমকুলসদিসা ধাতুযোৰ অৰসেসিংসু. সেসং সব্বত্থ পাকটমেৰ. ইদং পন সুত্তং দুতিযসঙ্গহে সঙ্গীতন্তি.
পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায
বাকুলসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. দন্তভূমিসুত্তৰণ্ণনা
২১৩. এৰং মে সুতন্তি দন্তভূমিসুত্তং. তত্থ অরঞ্ঞকুটিকাযন্তি তস্সেৰ ৰেল়ুৰনস্স একস্মিং ৰিৰিত্তট্ঠানে পধানকম্মিকানং ভিক্খূনং অত্থায কতসেনাসনে. রাজকুমারোতি বিম্বিসারস্স পুত্তো ওরসকো.
ফুসেয্যাতি লভেয্য. একগ্গতন্তি এৰং পটিপন্নো সমাপত্তিং নাম লভতি, ঝানং নাম লভতীতি ইদং মযা সুতন্তি ৰদতি. কিলমথোতি কাযকিলমথো. ৰিহেসাতি স্ৰেৰ কিলমথো ৰুত্তো. যথাসকে তিট্ঠেয্যাসীতি অত্তনো অজাননকোট্ঠাসেযেৰ তিট্ঠেয্যাসীতি.
২১৪. দেসেসীতি চিত্তেকগ্গতং নাম এৰং লভতি, সমাপত্তিং এৰং নিব্বত্তেতীতি অপ্পনাউপচারং পাপেত্ৰা এককসিণপরিকম্মং কথেসি. পৰেদেত্ৰাতি পকাসেত্ৰা.
নেক্খম্মেন ঞাতব্বন্তি কামতো নিস্সটগুণেন ঞাতব্বং. কামতো নিস্সটগুণে ঠিতেন পুগ্গলেন একগ্গং নাম জানিতব্বন্তি অধিপ্পাযেনেতং ৰুত্তং. সেসানি তস্সেৰ ৰেৰচনানি. কামে পরিভুঞ্জন্তোতি দুৰিধেপি কামে ভুঞ্জমানো.
২১৫. হত্থিদম্মা ৰা অস্সদম্মা ৰা গোদম্মা ৰাতি এত্থ অদন্তহত্থিদম্মাদযো ৰিয চিত্তেকগ্গরহিতা পুগ্গলা দট্ঠব্বা. দন্তহত্থিআদযো ৰিয চিত্তেকগ্গসম্পন্না. যথা অদন্তহত্থিদম্মাদযো কূটাকারং অকত্ৰা ধুরং অছড্ডেত্ৰা দন্তগমনং ৰা গন্তুং, দন্তেহি ৰা পত্তব্বং ভূমিং পাপুণিতুং ন সক্কোন্তি, এৰমেৰ চিত্তেকগ্গরহিতা সম্পন্নচিত্তেকগ্গেহি নিব্বত্তিতগুণং ৰা নিব্বত্তেতুং পত্তভূমিং ৰা পাপুণিতুং ন সক্কোন্তি.
২১৬. হত্থৰিলঙ্ঘকেনাতি হত্থেন হত্থং গহেত্ৰা.
দট্ঠেয্যন্তি পস্সিতব্বযুত্তকং. আৰুতোতি আৰরিতো. নিৰুতোতি নিৰারিতো. ওফুটোতি ওনদ্ধো.
২১৭. নাগৰনিকন্তি হত্থিপদোপমে (ম. নি. ১.২৮৮ আদযো) নাগৰনচরকো পুরিসো ‘‘নাগৰনিকো’’তি ৰুত্তো, ইধ হত্থিসিক্খায কুসলো হত্থিং গহেতুং সমত্থো. অতিপস্সিত্ৰাতি দিস্ৰা. এত্থগেধাতি এতস্মিং পৰত্তগেধা. সরসঙ্কপ্পানন্তি ধাৰনসঙ্কপ্পানং. মনুস্সকন্তেসু সীলেসু সমাদপনাযাতি এত্থ যদা নাগো ইত্থিপুরিসেহি কুমারকুমারিকাহি সোণ্ডাদীসু গহেত্ৰা উপকেল়যমানো ৰিকারং ন করোতি সুখাযতি, তদানেন মনুস্সকন্তানি সীলানি সমাদিন্নানি নাম হোন্তি.
পেমনীযাতি তাত রাজা তে পসন্নো মঙ্গলহত্থিট্ঠানেৰ ঠপেস্সতি, রাজারহানি ভোজনাদীনি লভিস্সসীতি এৰরূপী নাগেহি পিযাপিতব্বা কথা. সুস্সূসতীতি তং পেমনীযকথং সোতুকামো হোতি. তিণঘাসোদকন্তি তিণঘাসঞ্চেৰ উদকঞ্চ, তিণঘাসন্তি ঘাসিতব্বং তিণং, খাদিতব্বন্তি অত্থো.
পণৰোতি ডিণ্ডিমো. সব্বৰঙ্কদোসনিহিতনিন্নীতকসাৰোতি নিহিতসব্বৰঙ্কদোসো চেৰ অপনীতকসাৰো চ. অঙ্গন্তেৰ সঙ্খং গচ্ছতীতি অঙ্গসমো হোতি.
২১৯. গেহসিতসীলানন্তি পঞ্চকামগুণনিস্সিতসীলানং. ঞাযস্সাতি অট্ঠঙ্গিকমগ্গস্স.
২২২. অদন্তমরণং মহল্লকো রঞ্ঞো নাগো কালঙ্কতোতি রঞ্ঞো মহল্লকো নাগো অদন্তমরণং মতো কালং কতো হোতি, অদন্তমরণং কালংকিরিযং নাম করিযতীতি অযমেত্থ অত্থো. এস নযো সব্বত্থ. সেসং উত্তানমেৰাতি.
পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায
দন্তভূমিসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. ভূমিজসুত্তৰণ্ণনা
২২৩. এৰং মে সুতন্তি ভূমিজসুত্তং. তত্থ ভূমিজোতি অযং থেরো জযসেনরাজকুমারস্স মাতুলো. আসঞ্চ অনাসঞ্চাতি কালেন আসং কালেন অনাসং. সকেন থালিপাকেনাতি পকতিপৰত্তায ভিক্খায অত্তনো নিট্ঠিতভত্ততোপি ভত্তেন পরিৰিসি. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৰাতি.
পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায
ভূমিজসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. অনুরুদ্ধসুত্তৰণ্ণনা
২৩০. এৰং মে সুতন্তি অনুরুদ্ধসুত্তং. তত্থ এৰমাহংসূতি তস্স উপাসকস্স অফাসুককালো অহোসি, তদা উপসঙ্কমিত্ৰা এৰমাহংসু. অপণ্ণকন্তি অৰিরাধিতং. একত্থাতি অপ্পমাণাতি ৰা মহগ্গতাতি ৰা ঝানমেৰ চিত্তেকগ্গতাযেৰ এৰং ৰুচ্চতীতি ইমং সন্ধায এৰমাহ.
২৩১. যাৰতা একং রুক্খমূলং মহগ্গতন্তি ফরিত্ৰা অধিমুচ্চিত্ৰা ৰিহরতীতি একরুক্খমূলপমাণট্ঠানং কসিণনিমিত্তেন ওত্থরিত্ৰা তস্মিং কসিণনিমিত্তে মহগ্গতজ্ঝানং ফরিত্ৰা অধিমুচ্চিত্ৰা ৰিহরতি. মহগ্গতন্তি পনস্স আভোগো নত্থি, কেৰলং মহগ্গতজ্ঝানপৰত্তিৰসেন পনেতং ৰুত্তং. এস নযো সব্বত্থ. ইমিনা খো এতং গহপতি পরিযাযেনাতি ইমিনা কারণেন. এত্থ হি অপ্পমাণাতি ৰুত্তানং ব্রহ্মৰিহারানং নিমিত্তং ন ৰড্ঢতি, উগ্ঘাটনং ন জাযতি, তানি ঝানানি অভিঞ্ঞানং ৰা নিরোধস্স ৰা পাদকানি ন হোন্তি, ৰিপস্সনাপাদকানি পন ৰট্টপাদকানি ভৰোক্কমনানি চ হোন্তি. ‘‘মহগ্গতা’’তি ৰুত্তানং পন কসিণজ্ঝানানং নিমিত্তং ৰড্ঢতি, উগ্ঘাটনং জাযতি, সমতিক্কমা হোন্তি, অভিঞ্ঞাপাদকানি নিরোধপাদকানি ৰট্টপাদকানি ভৰোক্কমনানি চ হোন্তি. এৰমিমে ধম্মা নানত্থা, অপ্পমাণা মহগ্গতাতি এৰং নানাব্যঞ্জনা চ.
২৩২. ইদানি মহগ্গতসমাপত্তিতো নীহরিত্ৰা ভৰূপপত্তিকারণং দস্সেন্তো চতস্সো খো ইমাতিআদিমাহ. পরিত্তাভাতি ফরিত্ৰা জানন্তস্স অযমাভোগো অত্থি, পরিত্তাভেসু পন দেৰেসু নিব্বত্তিকারণং ঝানং ভাৰেন্তো এৰং ৰুত্তো. এস নযো সব্বত্থ. পরিত্তাভা সিযা সংকিলিট্ঠাভা হোন্তি সিযা পরিসুদ্ধাভা, অপ্পমাণাভা সিযা সংকিলিট্ঠাভা হোন্তি সিযা পরিসুদ্ধাভা. কথং? সুপ্পমত্তে ৰা সরাৰমত্তে ৰা কসিণপরিকম্মং কত্ৰা সমাপত্তিং নিব্বত্তেত্ৰা পঞ্চহাকারেহি আচিণ্ণৰসিভাৰো পচ্চনীকধম্মানং সুট্ঠু অপরিসোধিতত্তা দুব্বলমেৰ সমাপত্তিং ৰল়ঞ্জিত্ৰা অপ্পগুণজ্ঝানে ঠিতো কালং কত্ৰা পরিত্তাভেসু নিব্বত্ততি, ৰণ্ণো পনস্স পরিত্তো চেৰ হোতি সংকিলিট্ঠো চ. পঞ্চহি পনাকারেহি আচিণ্ণৰসিভাৰো পচ্চনীকধম্মানং সুট্ঠু পরিসোধিতত্তা সুৰিসুদ্ধং সমাপত্তিং ৰল়ঞ্জিত্ৰা পগুণজ্ঝানে ঠিতো কালং কত্ৰা পরিত্তাভেসু নিব্বত্ততি, ৰণ্ণো পনস্স পরিত্তো চেৰ হোতি পরিসুদ্ধো চ. এৰং পরিত্তাভা সিযা সংকিলিট্ঠাভা হোন্তি সিযা পরিসুদ্ধাভা. কসিণে পন ৰিপুলপরিকম্মং কত্ৰা সমাপত্তিং নিব্বত্তেত্ৰা পঞ্চহাকারেহি আচিণ্ণৰসিভাৰোতি সব্বং পুরিমসদিসমেৰ ৰেদিতব্বং. এৰং অপ্পমাণাভা সিযা সংকিলিট্ঠাভা হোন্তি সিযা পরিসুদ্ধাভাতি.