৫. বহুধাতুকসুত্তৰণ্ণনা
১২৪. এৰং মে সুতন্তি বহুধাতুকসুত্তং. তত্থ ভযানীতিআদীসু ভযন্তি চিত্তুত্রাসো. উপদ্দৰোতি অনেকগ্গতাকারো. উপসগ্গোতি উপসট্ঠাকারো তত্থ তত্থ লগ্গনাকারো. তেসং এৰং নানত্তং ৰেদিতব্বং – পব্বতাদিৰিসমনিস্সিতা চোরা জনপদৰাসীনং পেসেন্তি ‘‘মযং অসুকদিৰসে নাম তুম্হাকং গামং পহরিস্সামা’’তি. তং পৰত্তিং সুতকালতো পট্ঠায ভযং সন্তাসং আপজ্জন্তি. অযং চিত্তুত্রাসো নাম. ‘‘ইধ নো চোরা কুপিতা অনত্থম্পি আৰহেয্যু’’ন্তি হত্থসারং গহেত্ৰা দ্ৰিপদচতুপ্পদেহি সদ্ধিং অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰা তত্থ তত্থ ভূমিযং নিপজ্জন্তি, ডংসমকসাদীহি খজ্জমানা গুম্বন্তরানি পৰিসন্তি, খাণুকণ্টকে মদ্দন্তি. তেসং এৰং ৰিচরন্তানং ৰিক্খিত্তভাৰো অনেকগ্গতাকারো নাম. ততো চোরেসু যথাৰুত্তে দিৰসে অনাগচ্ছন্তেসু ‘‘তুচ্ছকসাসনং তং ভৰিস্সতি, গামং পৰিসিস্সামা’’তি সপরিক্খারা গামং পৰিসন্তি, অথ তেসং পৰিট্ঠভাৰং ঞত্ৰা গামং পরিৰারেত্ৰা দ্ৰারে অগ্গিং দত্ৰা মনুস্সে ঘাতেত্ৰা চোরা সব্বং ৰিভৰং ৰিলুম্পেত্ৰা গচ্ছন্তি. তেসু ঘাতিতাৰসেসা অগ্গিং নিব্বাপেত্ৰা কোট্ঠচ্ছাযভিত্তিচ্ছাযাদীসু তত্থ তত্থ লগ্গিত্ৰা নিসীদন্তি নট্ঠং অনুসোচমানা. অযং উপসট্ঠাকারো লগ্গনাকারো নাম.
নল়াগারাতি নল়েহি পরিচ্ছন্না অগারা, সেসসম্ভারা পনেত্থ রুক্খমযা হোন্তি. তিণাগারেপি এসেৰ নযো. বালতো উপ্পজ্জন্তীতি বালমেৰ নিস্সায উপ্পজ্জন্তি. বালো হি অপণ্ডিতপুরিসো রজ্জং ৰা উপরজ্জং ৰা অঞ্ঞং ৰা পন মহন্তং ঠানং পত্থেন্তো কতিপযে অত্তনা সদিসে ৰিধৰাপুত্তে মহাধুত্তে গহেত্ৰা ‘‘এথ অহং তুম্হে ইস্সরে করিস্সামী’’তি পব্বতগহনাদীনি নিস্সায অন্তন্তে গামে পহরন্তো দামরিকভাৰং জানাপেত্ৰা অনুপুব্বেন নিগমেপি জনপদেপি পহরতি, মনুস্সা গেহানি ছড্ডেত্ৰা খেমন্তট্ঠানং পত্থযমানা পক্কমন্তি, তে নিস্সায ৰসন্তা ভিক্খূপি ভিক্খুনিযোপি অত্তনো অত্তনো ৰসনট্ঠানানি পহায পক্কমন্তি. গতগতট্ঠানে ভিক্খাপি সেনাসনম্পি দুল্লভং হোতি. এৰং চতুন্নং পরিসানং ভযং আগতমেৰ হোতি. পব্বজিতেসুপি দ্ৰে বালা ভিক্খূ অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিৰাদং পট্ঠপেত্ৰা চোদনং আরভন্তি. ইতি কোসম্বিৰাসিকানং ৰিয মহাকলহো উপ্পজ্জতি, চতুন্নং পরিসানং ভযং আগতমেৰ হোতীতি এৰং যানি কানিচি ভযানি উপ্পজ্জন্তি, সব্বানি তানি বালতো উপ্পজ্জন্তীতি ৰেদিতব্বানি.
এতদৰোচাতি ভগৰতা ধম্মদেসনা মত্থকং অপাপেত্ৰাৰ নিট্ঠাপিতা. যংনূনাহং দসবলং পুচ্ছিত্ৰা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেনেৰস্স দেসনায পারিপূরিং করেয্যন্তি চিন্তেত্ৰা এতং ‘‘কিত্তাৰতা নু খো, ভন্তে’’তিআদিৰচনং অৰোচ.
১২৫. অট্ঠারসসু ধাতূসু অড্ঢেকাদসধাতুযো রূপপরিগ্গহো, অড্ঢট্ঠমকধাতুযো অরূপপরিগ্গহোতি রূপারূপপরিগ্গহোৰ কথিতো. সব্বাপি খন্ধৰসেন পঞ্চক্খন্ধা হোন্তি. পঞ্চপি খন্ধা দুক্খসচ্চং, তেসং সমুট্ঠাপিকা তণ্হা সমুদযসচ্চং, উভিন্নং অপ্পৰত্তি নিরোধসচ্চং, নিরোধপজাননা পটিপদা মগ্গসচ্চং. ইতি চতুসচ্চকম্মট্ঠানং একস্স ভিক্খুনো নিগ্গমনং মত্থকং পাপেত্ৰা কথিতং হোতি. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারতো পনেতা ধাতুযো ৰিসুদ্ধিমগ্গে কথিতাৰ. জানাতি পস্সতীতি সহ ৰিপস্সনায মগ্গো ৰুত্তো.
পথৰীধাতুআদযো সৰিঞ্ঞাণককাযং সুঞ্ঞতো নিস্সত্ততো দস্সেতুং ৰুত্তা. তাপি পুরিমাহি অট্ঠারসহি ধাতূহি পূরেতব্বা. পূরেন্তেন ৰিঞ্ঞাণধাতুতো নীহরিত্ৰা পূরেতব্বা. ৰিঞ্ঞাণধাতু হেসা চক্খুৰিঞ্ঞাণাদিৰসেন ছব্বিধা হোতি. তত্থ চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতুযা পরিগ্গহিতায তস্সা ৰত্থু চক্খুধাতু, আরম্মণং রূপধাতূতি দ্ৰে ধাতুযো পরিগ্গহিতাৰ হোন্তি. এস নযো সব্বত্থ. মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযা পন পরিগ্গহিতায তস্সা পুরিমপচ্ছিমৰসেন মনোধাতু, আরম্মণৰসেন ধম্মধাতূতি দ্ৰে ধাতুযো পরিগ্গহিতাৰ হোন্তি. ইতি ইমাসু অট্ঠারসসু ধাতূসু অড্ঢেকাদসধাতুযো রূপপরিগ্গহোতি পুরিমনযেনেৰ ইদম্পি একস্স ভিক্খুনো নিগ্গমনং মত্থকং পাপেত্ৰা কথিতং হোতি.
সুখধাতূতিআদীসু সুখঞ্চ তং নিস্সত্তসুঞ্ঞতট্ঠেন ধাতু চাতি সুখধাতু. এস নযো সব্বত্থ. এত্থ চ পুরিমা চতস্সো ধাতুযো সপ্পটিপক্খৰসেন গহিতা, পচ্ছিমা দ্ৰে সরিক্খকৰসেন. অৰিভূতভাৰেন হি উপেক্খাধাতু অৰিজ্জাধাতুযা সরিক্খা. এত্থ চ সুখদুক্খধাতূসু পরিগ্গহিতাসু কাযৰিঞ্ঞাণধাতু পরিগ্গহিতাৰ হোতি, সেসাসু পরিগ্গহিতাসু মনোৰিঞ্ঞাণধাতু পরিগ্গহিতাৰ হোতি. ইমাপি ছ ধাতুযো হেট্ঠা অট্ঠারসহিযেৰ পূরেতব্বা. পূরেন্তেন উপেক্খাধাতুতো নীহরিত্ৰা পূরেতব্বা. ইতি ইমাসু অট্ঠারসসু ধাতূসু অড্ঢেকাদসধাতুযো রূপপরিগ্গহোতি পুরিমনযেনেৰ ইদম্পি একস্স ভিক্খুনো নিগ্গমনং মত্থকং পাপেত্ৰা কথিতং হোতি.
কামধাতুআদীনং দ্ৰেধাৰিতক্কে (ম. নি. ১.২০৬) কামৰিতক্কাদীসু ৰুত্তনযেনেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো. অভিধম্মেপি ‘‘তত্থ কতমা কামধাতু, কামপটিসংযুত্তো তক্কো ৰিতক্কো’’তিআদিনা (ৰিভ. ১৮২) নযেনেৰ এতাসং ৰিত্থারো আগতোযেৰ. ইমাপি ছ ধাতুযো হেট্ঠা অট্ঠারসহিযেৰ পূরেতব্বা. পূরেন্তেন কামধাতুতো নীহরিত্ৰা পূরেতব্বা. ইতি ইমাসু অট্ঠারসসু ধাতূসু অড্ঢেকাদসধাতুযো রূপপরিগ্গহোতি পুরিমনযেনেৰ ইদম্পি একস্স ভিক্খুনো নিগ্গমনং মত্থকং পাপেত্ৰা কথিতং হোতি.
কামধাতুআদীসু পঞ্চ কামাৰচরক্খন্ধা কামধাতু নাম, পঞ্চ রূপাৰচরক্খন্ধা রূপধাতু নাম, চত্তারো অরূপাৰচরক্খন্ধা অরূপধাতু নাম. অভিধম্মে পন ‘‘তত্থ কতমা কামধাতু, হেট্ঠতো অৰীচিনিরযং পরিযন্তং করিত্ৰা’’তিআদিনা (ৰিভ. ১৮২) নযেন এতাসং ৰিত্থারো আগতোযেৰ. ইমাপি তিস্সো ধাতুযো হেট্ঠা অট্ঠারসহিযেৰ পূরেতব্বা. পূরেন্তেন কামধাতুতো নীহরিত্ৰা পূরেতব্বা. ইতি ইমাসু অট্ঠারসসু ধাতূসু অড্ঢেকাদসধাতুযো রূপপরিগ্গহোতি পুরিমনযেনেৰ ইদম্পি একস্স ভিক্খুনো নিগ্গমনং মত্থকং পাপেত্ৰা কথিতং হোতি.
সঙ্খতাতি পচ্চযেহি সমাগন্ত্ৰা কতা, পঞ্চন্নং খন্ধানমেতং অধিৰচনং. ন সঙ্খতা অসঙ্খতা. নিব্বানস্সেতং অধিৰচনং. ইমাপি দ্ৰে ধাতুযো হেট্ঠা অট্ঠারসহিযেৰ পূরেতব্বা. পূরেন্তেন সঙ্খতধাতুতো নীহরিত্ৰা পূরেতব্বা. ইতি ইমাসু অট্ঠারসসু ধাতূসু অড্ঢেকাদসধাতুযো রূপপরিগ্গহোতি পুরিমনযেনেৰ ইদম্পি একস্স ভিক্খুনো নিগ্গমনং মত্থকং পাপেত্ৰা কথিতং হোতি.
১২৬. অজ্ঝত্তিকবাহিরানীতি অজ্ঝত্তিকানি চ বাহিরানি চ. এত্থ হি চক্খুআদীনি অজ্ঝত্তিকানি ছ, রূপাদীনি বাহিরানি ছ. ইধাপি জানাতি পস্সতীতি সহ ৰিপস্সনায মগ্গো কথিতো.
ইমস্মিং সতি ইদন্তিআদি মহাতণ্হাসঙ্খযে ৰিত্থারিতমেৰ.
১২৭. অট্ঠানন্তি হেতুপটিক্খেপো. অনৰকাসোতি পচ্চযপটিক্খেপো. উভযেনাপি কারণমেৰ পটিক্খিপতি. কারণঞ্হি তদাযত্তৰুত্তিতায অত্তনো ফলস্স ঠানন্তি চ অৰকাসোতি চ ৰুচ্চতি. যন্তি যেন কারণেন. দিট্ঠিসম্পন্নোতি মগ্গদিট্ঠিযা সম্পন্নো সোতাপন্নো অরিযসাৰকো. কঞ্চি সঙ্খারন্তি চতুভূমকেসু সঙ্খতসঙ্খারেসু কঞ্চি একসঙ্খারম্পি. নিচ্চতো উপগচ্ছেয্যাতি নিচ্চোতি গণ্হেয্য. নেতং ঠানং ৰিজ্জতীতি এতং কারণং নত্থি ন উপলব্ভতি. যং পুথুজ্জনোতি যেন কারণেন পুথুজ্জনো. ঠানমেতং ৰিজ্জতীতি এতং কারণং অত্থি. সস্সতদিট্ঠিযা হি সো তেভূমকেসু সঙ্খতসঙ্খারেসু কঞ্চি সঙ্খারং নিচ্চতো গণ্হেয্যাতি অত্থো. চতুত্থভূমকসঙ্খারা পন তেজুস্সদত্তা দিৰসং সন্তত্তো অযোগুল়ো ৰিয মক্খিকানং দিট্ঠিযা ৰা অঞ্ঞেসং ৰা অকুসলানং আরম্মণং ন হোন্তি. ইমিনা নযেন কঞ্চি সঙ্খারং সুখতোতিআদীসুপি অত্থো ৰেদিতব্বো.
সুখতো উপগচ্ছেয্যাতি ‘‘একন্তসুখী অত্তা হোতি অরোগো পরং মরণা’’তি (ম. নি. ৩.২১, ২২) এৰং অত্তদিট্ঠিৰসেন সুখতো গাহং সন্ধাযেতং ৰুত্তং. দিট্ঠিৰিপ্পযুত্তচিত্তেন পন অরিযসাৰকো পরিল়াহাভিভূতো পরিল়াহৰূপসমত্থং মত্তহত্থিং পরিত্তাসিতো ৰিয, চোক্খব্রাহ্মণো ৰিয চ গূথং কঞ্চি সঙ্খারং সুখতো উপগচ্ছতি. অত্তৰারে কসিণাদিপণ্ণত্তিসঙ্গহত্থং সঙ্খারন্তি অৰত্ৰা কঞ্চি ধম্মন্তি ৰুত্তং. ইধাপি অরিযসাৰকস্স চতুভূমকৰসেন ৰেদিতব্বো, পুথুজ্জনস্স তেভূমকৰসেন. সব্বৰারেসু অরিযসাৰকস্সাপি তেভূমকৰসেনেৰ পরিচ্ছেদো ৰট্টতি. যং যঞ্হি পুথুজ্জনো গণ্হাতি, ততো ততো অরিযসাৰকো গাহং ৰিনিৰেঠেতি. পুথুজ্জনো হি যং যং নিচ্চং সুখং অত্তাতি গণ্হাতি, তং তং অরিযসাৰকো অনিচ্চং দুক্খং অনত্তাতি গণ্হন্তো তং গাহং ৰিনিৰেঠেতি.
১২৮. মাতরন্তিআদীসু জনিকাৰ মাতা, জনকো পিতা, মনুস্সভূতোৰ খীণাসৰো অরহাতি অধিপ্পেতো. কিং পন অরিযসাৰকো অঞ্ঞং জীৰিতা ৰোরোপেয্যাতি? এতম্পি অট্ঠানং. সচেপি হি ভৰন্তরগতং অরিযসাৰকং অত্তনো অরিযভাৰং অজানন্তম্পি কোচি এৰং ৰদেয্য ‘‘ইমং কুন্থকিপিল্লিকং জীৰিতা ৰোরোপেত্ৰা সকলচক্কৰাল়গব্ভে চক্কৰত্তিরজ্জং পটিপজ্জাহী’’তি, নেৰ সো তং জীৰিতা ৰোরোপেয্য. অথাপি নং এৰং ৰদেয্য ‘‘সচে ইমং ন ঘাতেস্সসি, সীসং তে ছিন্দিস্সামা’’তি. সীসমেৰস্স ছিন্দেয্য, ন চ সো তং ঘাতেয্য. পুথুজ্জনভাৰস্স পন মহাসাৰজ্জভাৰদস্সনত্থং অরিযসাৰকস্স চ বলদীপনত্থমেতং ৰুত্তং. অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো – সাৰজ্জো পুথুজ্জনভাৰো, যত্র হি নাম পুথুজ্জনো মাতুঘাতাদীনিপি আনন্তরিযানি করিস্সতি. মহাবলো চ অরিযসাৰকো, যো এতানি কম্মানি ন করোতীতি.
দুট্ঠচিত্তোতি ৰধকচিত্তেন পদুট্ঠচিত্তো. লোহিতং উপ্পাদেয্যাতি জীৰমানকসরীরে খুদ্দকমক্খিকায পিৰনমত্তম্পি লোহিতং উপ্পাদেয্য. সঙ্ঘং ভিন্দেয্যাতি সমানসংৰাসকং সমানসীমায ঠিতং পঞ্চহি কারণেহি সঙ্ঘং ভিন্দেয্য. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘পঞ্চহুপালি আকারেহি সঙ্ঘো ভিজ্জতি. কম্মেন উদ্দেসেন ৰোহরন্তো অনুস্সাৰনেন সলাকগ্গাহেনা’’তি (পরি. ৪৫৮).
তত্থ কম্মেনাতি অপলোকনাদীসু চতূসু কম্মেসু অঞ্ঞতরেন কম্মেন. উদ্দেসেনাতি পঞ্চসু পাতিমোক্খুদ্দেসেসু অঞ্ঞতরেন উদ্দেসেন. ৰোহরন্তোতি কথযন্তো, তাহি তাহি উপ্পত্তীহি অধম্মং ধম্মোতিআদীনি অট্ঠারস ভেদকরৰত্থূনি দীপেন্তো. অনুস্সাৰনেনাতি ননু তুম্হে জানাথ ময্হং উচ্চাকুলা পব্বজিতভাৰং বহুস্সুতভাৰঞ্চ, মাদিসো নাম উদ্ধম্মং উব্বিনযং সত্থুসাসনং গাহেয্যাতি চিত্তম্পি উপ্পাদেতুং তুম্হাকং যুত্তং, কিং ময্হং অৰীচি নীলুপ্পলৰনং ৰিয সীতলো, কিং অহং অপাযতো ন ভাযামীতিআদিনা নযেন কণ্ণমূলে ৰচীভেদং কত্ৰা অনুস্সাৰনেন. সলাকগ্গাহেনাতি এৰং অনুস্সাৰেত্ৰা তেসং চিত্তং উপত্থম্ভেত্ৰা অনিৰত্তিধম্মে কত্ৰা ‘‘গণ্হথ ইমং সলাক’’ন্তি সলাকগ্গাহেন.
এত্থ চ কম্মমেৰ উদ্দেসো ৰা পমাণং, ৰোহারানুস্সাৰনসলাকগ্গাহা পন পুব্বভাগা. অট্ঠারসৰত্থুদীপনৰসেন হি ৰোহরন্তেন তত্থ রুচিজননত্থং অনুস্সাৰেত্ৰা সলাকায গাহিতাযপি অভিন্নোৰ হোতি সঙ্ঘো. যদা পন এৰং চত্তারো ৰা অতিরেকা ৰা সলাকং গাহেত্ৰা আৰেণিকং কম্মং ৰা উদ্দেসং ৰা করোন্তি, তদা সঙ্ঘো ভিন্নো নাম হোতি. এৰং দিট্ঠিসম্পন্নো পুগ্গলো সঙ্ঘং ভিন্দেয্যাতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতি. এত্তাৰতা মাতুঘাতাদীনি পঞ্চ আনন্তরিযকম্মানি দস্সিতানি হোন্তি, যানি পুথুজ্জনো করোতি, ন অরিযসাৰকো, তেসং আৰিভাৰত্থং –
কম্মতো দ্ৰারতো চেৰ, কপ্পট্ঠিতিযতো তথা;
পাকসাধারণাদীহি, ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
তত্থ কম্মতো তাৰ – এত্থ হি মনুস্সভূতস্সেৰ মনুস্সভূতং মাতরং ৰা পিতরং ৰা অপি পরিৰত্তলিঙ্গং জীৰিতা ৰোরোপেন্তস্স কম্মং আনন্তরিযং হোতি, তস্স ৰিপাকং পটিবাহিস্সামীতি সকলচক্কৰাল়ং মহাচেতিযপ্পমাণেহি কঞ্চনথূপেহি পূরেত্ৰাপি সকলচক্কৰাল়ং পূরেত্ৰা নিসিন্নভিক্খুসঙ্ঘস্স মহাদানং দত্ৰাপি বুদ্ধস্স ভগৰতো সঙ্ঘাটিকণ্ণং অমুঞ্চন্তো ৰিচরিত্ৰাপি কাযস্স ভেদা নিরযমেৰ উপপজ্জতি. যো পন সযং মনুস্সভূতো তিরচ্ছানভূতং মাতরং ৰা পিতরং ৰা, সযং ৰা তিরচ্ছানভূতো মনুস্সভূতং, তিরচ্ছানোযেৰ ৰা তিরচ্ছানভূতং জীৰিতা ৰোরোপেতি, তস্স কম্মং আনন্তরিযং ন হোতি, ভারিযং পন হোতি, আনন্তরিযং আহচ্চেৰ তিট্ঠতি. মনুস্সজাতিকানং পন ৰসেন অযং পঞ্হো কথিতো.
তত্থ এল়কচতুক্কং সঙ্গামচতুক্কং চোরচতুক্কঞ্চ কথেতব্বং. এল়কং মারেমীতি অভিসন্ধিনাপি হি এল়কট্ঠানে ঠিতং মনুস্সো মনুস্সভূতং মাতরং ৰা পিতরং ৰা মারেন্তো আনন্তরিযং ফুসতি. এল়কাভিসন্ধিনা পন মাতাপিতাঅভিসন্ধিনা ৰা এল়কং মারেন্তো আনন্তরিযং ন ফুসতি. মাতাপিতাঅভিসন্ধিনা মাতাপিতরো মারেন্তো ফুসতেৰ. এসেৰ নযো ইতরস্মিম্পি চতুক্কদ্ৰযে. যথা চ মাতাপিতূসু, এৰং অরহন্তেপি এতানি চতুক্কানি ৰেদিতব্বানি.
মনুস্সঅরহন্তমেৰ মারেত্ৰা আনন্তরিযং ফুসতি, ন যক্খভূতং. কম্মং পন ভারিযং, আনন্তরিযসদিসমেৰ. মনুস্সঅরহন্তস্স চ পুথুজ্জনকালেযেৰ সত্থপ্পহারে ৰা ৰিসে ৰা দিন্নেপি যদি সো অরহত্তং পত্ৰা তেনেৰ মরতি, অরহন্তঘাতো হোতিযেৰ. যং পন পুথুজ্জনকালে দিন্নং দানং অরহত্তং পত্ৰা পরিভুঞ্জতি, পুথুজ্জনস্সেৰ দিন্নং হোতি. সেসঅরিযপুগ্গলে মারেন্তস্স আনন্তরিযং নত্থি. কম্মং পন ভারিযং, আনন্তরিযসদিসমেৰ.
লোহিতুপ্পাদে তথাগতস্স অভেজ্জকাযতায পরূপক্কমেন চম্মচ্ছেদং কত্ৰা লোহিতপগ্ঘরণং নাম নত্থি. সরীরস্স পন অন্তোযেৰ একস্মিংযেৰ ঠানে লোহিতং সমোসরতি. দেৰদত্তেন পৰিদ্ধসিলতো ভিজ্জিত্ৰা গতা সকলিকাপি তথাগতস্স পাদন্তং পহরি, ফরসুনা পহটো ৰিয পাদো অন্তোলোহিতোযেৰ অহোসি. তথা করোন্তস্স আনন্তরিযং হোতি. জীৰকো পন তথাগতস্স রুচিযা সত্থকেন চম্মং ছিন্দিত্ৰা তম্হা ঠানা দুট্ঠলোহিতং নীহরিত্ৰা ফাসুমকাসি, তথা করোন্তস্স পুঞ্ঞকম্মমেৰ হোতি.
অথ যে চ পরিনিব্বুতে তথাগতে চেতিযং ভিন্দন্তি, বোধিং ছিন্দন্তি ধাতুম্হি উপক্কমন্তি, তেসং কিং হোতীতি? ভারিযং কম্মং হোতি আনন্তরিযসদিসং. সধাতুকং পন থূপং ৰা পটিমং ৰা বাধমানং বোধিসাখং ছিন্দিতুং ৰট্টতি. সচেপি তত্থ নিলীনা সকুণা চেতিযে ৰচ্চং পাতেন্তি, ছিন্দিতুং ৰট্টতিযেৰ. পরিভোগচেতিযতো হি সরীরচেতিযং মহন্ততরং. চেতিযৰত্থুং ভিন্দিত্ৰা গচ্ছন্তং বোধিমূলম্পি ছিন্দিত্ৰা হরিতুং ৰট্টতি. যা পন বোধিসাখা বোধিঘরং বাধতি, তং গেহরক্খণত্থং ছিন্দিতুং ন লভতি, বোধিঅত্থঞ্হি গেহং, ন গেহত্থায বোধি. আসনঘরেপি এসেৰ নযো. যস্মিং পন আসনঘরে ধাতু নিহিতা হোতি, তস্স রক্খণত্থায বোধিসাখং ছিন্দিতুং ৰট্টতি. বোধিজগ্গনত্থং ওজোহরণসাখং ৰা পূতিট্ঠানং ৰা ছিন্দিতুং ৰট্টতিযেৰ, ভগৰতো সরীরপটিজগ্গনে ৰিয পুঞ্ঞম্পি হোতি.
সঙ্ঘভেদে সীমট্ঠকসঙ্ঘে অসন্নিপতিতে ৰিসুং পরিসং গহেত্ৰা কতৰোহারানুস্সাৰন-সলাকগ্গাহস্স কম্মং ৰা করোন্তস্স, উদ্দেসং ৰা উদ্দিসন্তস্স ভেদো চ হোতি আনন্তরিযকম্মঞ্চ. সমগ্গসঞ্ঞায পন ৰট্টতীতি কম্মং করোন্তস্স ভেদোৰ হোতি, ন আনন্তরিযকম্মং, তথা নৰতো ঊনপরিসাযং. সব্বন্তিমেন পরিচ্ছেদেন নৰন্নং জনানং যো সঙ্ঘং ভিন্দতি, তস্স আনন্তরিযকম্মং হোতি. অনুৰত্তকানং অধম্মৰাদীনং মহাসাৰজ্জকম্মং. ধম্মৰাদিনো পন অনৰজ্জা.
তত্থ নৰন্নমেৰ সঙ্ঘভেদে ইদং সুত্তং – ‘‘একতো উপালি চত্তারো হোন্তি, একতো চত্তারো, নৰমো অনুস্সাৰেতি, সলাকং গাহেতি ‘অযং ধম্মো অযং ৰিনযো ইদং সত্থুসাসনং, ইদং গণ্হথ, ইমং রোচেথা’তি, এৰং খো, উপালি, সঙ্ঘরাজি চেৰ হোতি সঙ্ঘভেদো চ. নৰন্নং ৰা, উপালি, অতিরেকনৰন্নং ৰা সঙ্ঘরাজি চেৰ হোতি সঙ্ঘভেদো চা’’তি (চূল়ৰ. ৩৫১). এতেসু পন পঞ্চসু সঙ্ঘভেদো ৰচীকম্মং, সেসানি কাযকম্মানীতি. এৰং কম্মতো ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
দ্ৰারতোতি সব্বানেৰ চেতানি কাযদ্ৰারতোপি ৰচীদ্ৰারতোপি সমুট্ঠহন্তি. পুরিমানি পনেত্থ চত্তারি আণত্তিকৰিজ্জামযপযোগৰসেন ৰচীদ্ৰারতো সমুট্ঠহিত্ৰাপি কাযদ্ৰারমেৰ পূরেন্তি, সঙ্ঘভেদো হত্থমুদ্দায ভেদং করোন্তস্স কাযদ্ৰারতো সমুট্ঠহিত্ৰাপি ৰচীদ্ৰারমেৰ পূরেতীতি. এৰমেত্থ দ্ৰারতোপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
কপ্পট্ঠিতিযতোতি সঙ্ঘভেদোযেৰ চেত্থ কপ্পট্ঠিতিযো. সণ্ঠহন্তে হি কপ্পে কপ্পৰেমজ্ঝে ৰা সঙ্ঘভেদং কত্ৰা কপ্পৰিনাসেযেৰ মুচ্চতি. সচেপি হি স্ৰেৰ কপ্পো ৰিনস্সিস্সতীতি অজ্জ সঙ্ঘভেদং করোতি, স্ৰেৰ মুচ্চতি, একদিৰসমেৰ নিরযে পচ্চতি. এৰং করণং পন নত্থি. সেসানি চত্তারি কম্মানি আনন্তরিযানেৰ হোন্তি, ন কপ্পট্ঠিতিযানীতি এৰমেত্থ কপ্পট্ঠিতিযতোপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
পাকতোতি যেন চ পঞ্চপে’তানি কম্মানি কতানি হোন্তি, তস্স সঙ্ঘভেদোযেৰ পটিসন্ধিৰসেন ৰিপচ্চতি, সেসানি ‘‘অহোসিকম্মং, নাহোসি কম্মৰিপাকো’’তি এৰমাদীসু সঙ্খ্যং গচ্ছন্তি. সঙ্ঘস্স ভেদাভাৰে লোহিতুপ্পাদো, তদভাৰে অরহন্তঘাতো, তদভাৰে চ সচে পিতা সীলৰা হোতি, মাতা দুস্সীলা, নো ৰা তথা সীলৰতী, পিতুঘাতো পটিসন্ধিৰসেন ৰিপচ্চতি. সচে মাতাপিতুঘাতো, দ্ৰীসুপি সীলেন ৰা দুস্সীলেন ৰা সমানেসু মাতুঘাতোৰ পটিসন্ধিৰসেন ৰিপচ্চতি. মাতা হি দুক্করকারিনী বহূপকারা চ পুত্তানন্তি এৰমেত্থ পাকতোপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
সাধারণাদীহীতি পুরিমানি চত্তারি সব্বেসম্পি গহট্ঠপব্বজিতানং সাধারণানি. সঙ্ঘভেদো পন ‘‘ন খো, উপালি ভিক্খুনী, সঙ্ঘং ভিন্দতি, ন সিক্খমানা, ন সামণেরো, ন সামণেরী, ন উপাসকো, ন উপাসিকা সঙ্ঘং ভিন্দতি, ভিক্খু খো, উপালি, পকতত্তো সমানসংৰাসকো সমানসীমাযং ঠিতো সঙ্ঘং ভিন্দতী’’তি (চূল়ৰ. ৩৫১) ৰচনতো ৰুত্তপ্পকারস্স ভিক্খুনোৰ হোতি, ন অঞ্ঞস্স, তস্মা অসাধারণো. আদিসদ্দেন সব্বেপি তে দুক্খৰেদনাসহগতা দোসমোহসম্পযুত্তা চাতি এৰমেত্থ সাধারণাদীহিপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
অঞ্ঞং সত্থারন্তি ‘‘অযং মে সত্থা সত্থুকিচ্চং কাতুং অসমত্থো’’তি ভৰন্তরেপি অঞ্ঞং তিত্থকরং ‘‘অযং মে সত্থা’’তি এৰং গণ্হেয্য, নেতং ঠানং ৰিজ্জতীতি অত্থো.
১২৯. একিস্সা লোকধাতুযাতি দসসহস্সিলোকধাতুযা. তীণি হি খেত্তানি জাতিখেত্তং আণাখেত্তং ৰিসযখেত্তং. তত্থ জাতিখেত্তং নাম দসসহস্সী লোকধাতু. সা হি তথাগতস্স মাতুকুচ্ছিওক্কমনকালে নিক্খমনকালে সম্বোধিকালে ধম্মচক্কপ্পৰত্তনে আযুসঙ্খারোস্সজ্জনে পরিনিব্বানে চ কম্পতি. কোটিসতসহস্সচক্কৰাল়ং পন আণাখেত্তং নাম. আটানাটিযমোরপরিত্তধজগ্গপরিত্তরতনপরিত্তাদীনঞ্হি এত্থ আণা ৰত্ততি. ৰিসযখেত্তস্স পন পরিমাণং নত্থি. বুদ্ধানঞ্হি ‘‘যাৰতকং ঞাণং তাৰতকং নেয্যং, যাৰতকং নেয্যং তাৰতকং ঞাণং, ঞাণপরিযন্তিকং নেয্যং নেয্যপরিযন্তিকং ঞাণ’’ন্তি (পটি. ম. ৩.৫) ৰচনতো অৰিসযো নাম নত্থি.
ইমেসু পন তীসু খেত্তেসু ঠপেত্ৰা ইমং চক্কৰাল়ং অঞ্ঞস্মিং চক্কৰাল়ে বুদ্ধা উপ্পজ্জন্তীতি সুত্তং নত্থি, ন উপ্পজ্জন্তীতি পন অত্থি. তীণি পিটকানি ৰিনযপিটকং সুত্তন্তপিটকং অভিধম্মপিটকং, তিস্সো সঙ্গীতিযো মহাকস্সপত্থেরস্স সঙ্গীতি, যসত্থেরস্স সঙ্গীতি, মোগ্গলিপুত্ততিস্সত্থেরস্স সঙ্গীতীতি. ইমা তিস্সো সঙ্গীতিযো আরুল়্হে তেপিটকে বুদ্ধৰচনে ইমং চক্কৰাল়ং মুঞ্চিত্ৰা অঞ্ঞত্থ বুদ্ধা উপ্পজ্জন্তীতি সুত্তং নত্থি, ন উপ্পজ্জন্তীতি পন অত্থি.
অপুব্বং অচরিমন্তি অপুরে অপচ্ছা. একতো ন উপ্পজ্জন্তি, পুরে ৰা পচ্ছা ৰা উপ্পজ্জন্তীতি ৰুত্তং হোতি. তত্থ হি বোধিপল্লঙ্কে বোধিং অপ্পত্ৰা ন উট্ঠহিস্সামীতি নিসিন্নকালতো পট্ঠায যাৰ মাতুকুচ্ছিস্মিং পটিসন্ধিগ্গহণং, তাৰ পুব্বেতি ন ৰেদিতব্বং. বোধিসত্তস্স হি পটিসন্ধিগ্গহণেন দসসহস্সচক্কৰাল়কম্পনেনেৰ খেত্তপরিগ্গহো কতো, অঞ্ঞস্স বুদ্ধস্স উপ্পত্তি নিৰারিতাৰ হোতি. পরিনিব্বানকালতো পট্ঠায যাৰ সাসপমত্তা ধাতু তিট্ঠতি, তাৰ পচ্ছাতি ন ৰেদিতব্বং. ধাতূসু হি ঠিতাসু বুদ্ধা ঠিতাৰ হোন্তি. তস্মা এত্থন্তরে অঞ্ঞস্স বুদ্ধস্স উপ্পত্তি নিৰারিতাৰ হোতি. ধাতুপরিনিব্বানে পন জাতে অঞ্ঞস্স বুদ্ধস্স উপ্পত্তি ন নিৰারিতা.
তীণি হি অন্তরধানানি নাম পরিযত্তিঅন্তরধানং, পটিৰেধঅন্তরধানং, পটিপত্তিঅন্তরধানন্তি. তত্থ পরিযত্তীতি তীণি পিটকানি. পটিৰেধোতি সচ্চপটিৰেধো. পটিপত্তীতি পটিপদা. তত্থ পটিৰেধো চ পটিপত্তি চ হোতিপি ন হোতিপি. একস্মিঞ্হি কালে পটিৰেধধরা ভিক্খূ বহূ হোন্তি, এসো ভিক্খু পুথুজ্জনোতি অঙ্গুলিং পসারেত্ৰা দস্সেতব্বো হোতি. ইমস্মিংযেৰ দীপে একৰারে পুথুজ্জনভিক্খু নাম নাহোসি. পটিপত্তিপূরিকাপি কদাচি বহূ হোন্তি কদাচি অপ্পা. ইতি পটিৰেধো চ পটিপত্তি চ হোতিপি ন হোতিপি, সাসনট্ঠিতিযা পন পরিযত্তি পমাণং.
পণ্ডিতো হি তেপিটকং সুত্ৰা দ্ৰেপি পূরেতি. যথা অম্হাকং বোধিসত্তো আল়ারস্স সন্তিকে পঞ্চাভিঞ্ঞা সত্ত চ সমাপত্তিযো নিব্বত্তেত্ৰা নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিযা পরিকম্মং পুচ্ছি, সো ন জানামীতি আহ. ততো উদকস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা অধিগতং ৰিসেসং সংসন্দেত্ৰা নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনস্স পরিকম্মং পুচ্ছি, সো আচিক্খি, তস্স ৰচনসমনন্তরমেৰ মহাসত্তো তং সম্পাদেসি, এৰমেৰ পঞ্ঞৰা ভিক্খু পরিযত্তিং সুত্ৰা দ্ৰেপি পূরেতি. তস্মা পরিযত্তিযা ঠিতায সাসনং ঠিতং হোতি.
যদা পন সা অন্তরধাযতি, তদা পঠমং অভিধম্মপিটকং নস্সতি. তত্থ পট্ঠানং সব্বপঠমং অন্তরধাযতি, অনুক্কমেন পচ্ছা ধম্মসঙ্গহো, তস্মিং অন্তরহিতে ইতরেসু দ্ৰীসু পিটকেসু ঠিতেসু সাসনং ঠিতমেৰ হোতি. তত্থ সুত্তন্তপিটকে অন্তরধাযমানে পঠমং অঙ্গুত্তরনিকাযো একাদসকতো পট্ঠায যাৰ এককা অন্তরধাযতি, তদনন্তরং সংযুত্তনিকাযো চক্কপেয্যালতো পট্ঠায যাৰ ওঘতরণা অন্তরধাযতি, তদনন্তরং মজ্ঝিমনিকাযো ইন্দ্রিযভাৰনতো পট্ঠায যাৰ মূলপরিযাযা অন্তরধাযতি, তদনন্তরং দীঘনিকাযো দসুত্তরতো পট্ঠায যাৰ ব্রহ্মজালা অন্তরধাযতি. একিস্সাপি দ্ৰিন্নম্পি গাথানং পুচ্ছা অদ্ধানং গচ্ছতি, সাসনং ধারেতুং ন সক্কোতি সভিযপুচ্ছা (সু. নি. সভিযসুত্তং) ৰিয আল়ৰকপুচ্ছা (সু. নি. আল়ৰকসুত্তং; সং. নি. ১.২৪৬) ৰিয চ. এতা কির কস্সপবুদ্ধকালিকা অন্তরা সাসনং ধারেতুং নাসক্খিংসু.
দ্ৰীসু পন পিটকেসু অন্তরহিতেসুপি ৰিনযপিটকে ঠিতে সাসনং তিট্ঠতি, পরিৰারখন্ধকেসু অন্তরহিতেসু উভতোৰিভঙ্গে ঠিতে ঠিতমেৰ হোতি. উভতোৰিভঙ্গে অন্তরহিতে মাতিকায ঠিতাযপি ঠিতমেৰ হোতি. মাতিকায অন্তরহিতায পাতিমোক্খপব্বজ্জউপসম্পদাসু ঠিতাসু সাসনং তিট্ঠতি. লিঙ্গমদ্ধানং গচ্ছতি, সেতৰত্থসমণৰংসো পন কস্সপবুদ্ধকালতো পট্ঠায সাসনং ধারেতুং নাসক্খি. পচ্ছিমকস্স পন সচ্চপটিৰেধতো পচ্ছিমকস্স সীলভেদতো চ পট্ঠায সাসনং ওসক্কিতং নাম হোতি. ততো পট্ঠায অঞ্ঞস্স বুদ্ধস্স উপ্পত্তি ন ৰারিতাতি.
তীণি পরিনিব্বানানি নাম কিলেসপরিনিব্বানং খন্ধপরিনিব্বানং ধাতুপরিনিব্বানন্তি. তত্থ কিলেসপরিনিব্বানং বোধিপল্লঙ্কে অহোসি, খন্ধপরিনিব্বানং কুসিনারাযং, ধাতুপরিনিব্বানং অনাগতে ভৰিস্সতি. সাসনস্স কির ওসক্কনকালে ইমস্মিং তম্বপণ্ণিদীপে ধাতুযো সন্নিপতিত্ৰা মহাচেতিযং গমিস্সন্তি, মহাচেতিযতো নাগদীপে রাজাযতনচেতিযং, ততো মহাবোধিপল্লঙ্কং গমিস্সন্তি, নাগভৰনতোপি দেৰলোকতোপি ব্রহ্মলোকতোপি ধাতুযো মহাবোধিপল্লঙ্কমেৰ গমিস্সন্তি. সাসপমত্তাপি ধাতু অন্তরা ন নস্সিস্সতি. সব্বা ধাতুযো মহাবোধিপল্লঙ্কে রাসিভূতা সুৰণ্ণক্খন্ধো ৰিয একগ্ঘনা হুত্ৰা ছব্বণ্ণরস্মিযো ৰিস্সজ্জেস্সন্তি, তা দসসহস্সিলোকধাতুং ফরিস্সন্তি.
ততো দসসহস্সচক্কৰাল়ে দেৰতা যো সন্নিপতিত্ৰা ‘‘অজ্জ সত্থা পরিনিব্বাযতি, অজ্জ সাসনং ওসক্কতি, পচ্ছিমদস্সনং দানি ইদং অম্হাক’’ন্তি দসবলস্স পরিনিব্বুতদিৰসতো মহন্ততরং কারুঞ্ঞং করিস্সন্তি. ঠপেত্ৰা অনাগামিখীণাসৰে অৰসেসা সকভাৰেন সণ্ঠাতুং ন সক্খিস্সন্তি. ধাতূসু তেজোধাতু উট্ঠহিত্ৰা যাৰ ব্রহ্মলোকা উগ্গচ্ছিস্সতি, সাসপমত্তাযপি ধাতুযা সতি একজালাৰ ভৰিস্সতি, ধাতূসু পরিযাদানং গতাসু পচ্ছিজ্জিস্সতি. এৰং মহন্তং আনুভাৰং দস্সেত্ৰা ধাতূসু অন্তরহিতাসু সাসনং অন্তরহিতং নাম হোতি. যাৰ এৰং ন অনন্তরধাযতি, তাৰ অচরিমং নাম হোতি. এৰং অপুব্বং অচরিমং উপ্পজ্জেয্যুন্তি নেতং ঠানং ৰিজ্জতি.
কস্মা পন অপুব্বং অচরিমং ন উপ্পজ্জন্তীতি. অনচ্ছরিযত্তা. বুদ্ধা হি অচ্ছরিযমনুস্সা. যথাহ – ‘‘একপুগ্গলো, ভিক্খৰে, লোকে উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতি অচ্ছরিযমনুস্সো, কতমো একপুগ্গলো, তথাগতো অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি (অ. নি. ১.১৭১-১৭৪).
যদি চ দ্ৰে ৰা চত্তারো ৰা অট্ঠ ৰা সোল়স ৰা একতো উপ্পজ্জেয্যুং, ন অচ্ছরিযা ভৰেয্যুং. একস্মিঞ্হি ৰিহারে দ্ৰিন্নং চেতিযানম্পি লাভসক্কারো উল়ারো ন হোতি ভিক্খূপি বহুতায ন অচ্ছরিযা জাতা, এৰং বুদ্ধাপি ভৰেয্যুং. তস্মা ন উপ্পজ্জন্তি.
দেসনায চ ৰিসেসাভাৰতো. যঞ্হি সতিপট্ঠানাদিভেদং ধম্মং একো দেসেতি, অঞ্ঞেন উপ্পজ্জিত্ৰাপি সোৰ দেসেতব্বো সিযা. ততো ন অচ্ছরিযো সিযা, একস্মিং পন ধম্মং দেসেন্তে দেসনাপি অচ্ছরিযা হোতি.
ৰিৰাদাভাৰতো চ. বহূসু চ বুদ্ধেসু উপ্পজ্জন্তেসু বহূনং আচরিযানং অন্তেৰাসিকা ৰিয ‘‘অম্হাকং বুদ্ধো পাসাদিকো, অম্হাকং বুদ্ধো মধুরস্সরো লাভী পুঞ্ঞৰা’’তি ৰিৰদেয্যুং, তস্মাপি এৰং ন উপ্পজ্জন্তি. অপিচেতং কারণং মিলিন্দরঞ্ঞা পুট্ঠেন নাগসেনত্থেরেন ৰিত্থারিতমেৰ. ৰুত্তঞ্হি (মি. প. ৫.১.১) –
‘‘তত্থ, ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং ভগৰতা ‘অট্ঠানমেতং, ভিক্খৰে, অনৰকাসো, যং একিস্সা লোকধাতুযা দ্ৰে অরহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা অপুব্বং অচরিমং উপ্পজ্জেয্যুং, নেতং ঠানং ৰিজ্জতী’তি. দেসেন্তা চ, ভন্তে নাগসেন, সব্বেপি তথাগতা সত্ততিংস বোধিপক্খিযধম্মে দেসেন্তি, কথযমানা চ চত্তারি অরিযসচ্চানি কথেন্তি, সিক্খাপেন্তা চ তীসু সিক্খাসু সিক্খাপেন্তি, অনুসাসমানা চ অপ্পমাদপটিপত্তিযং অনুসাসন্তি. যদি, ভন্তে নাগসেন, সব্বেসম্পি তথাগতানং একা দেসনা একা কথা একা সিক্খা একা অনুসিট্ঠি, কেন কারণেন দ্ৰে তথাগতা একক্খণে নুপ্পজ্জন্তি? একেনপি তাৰ বুদ্ধুপ্পাদেন অযং লোকো ওভাসজাতো. যদি দুতিযো বুদ্ধো ভৰেয্য, দ্ৰিন্নং পভায অযং লোকো ভিয্যোসোমত্তায ওভাসজাতো ভৰেয্য. ওৰদমানা চ দ্ৰে তথাগতা সুখং ওৰদেয্যুং, অনুসাসমানা চ সুখং অনুসাসেয্যুং, তত্থ মে কারণং ব্রূহি, যথাহং নিস্সংসযো ভৰেয্যন্তি.
অযং মহারাজ দসসহস্সী লোকধাতু একবুদ্ধধারণী, একস্সেৰ তথাগতস্স গুণং ধারেতি, যদি দুতিযো বুদ্ধো উপ্পজ্জেয্য, নাযং দসসহস্সী লোকধাতু ধারেয্য, চলেয্য কম্পেয্য নমেয্য ওনমেয্য ৰিনমেয্য ৰিকিরেয্য ৰিধমেয্য ৰিদ্ধংসেয্য, ন ঠানমুপগচ্ছেয্য.
যথা, মহারাজ, নাৰা একপুরিসসন্ধারণী ভৰেয্য. একস্মিং পুরিসে অভিরূল়্হে সা নাৰা সমুপাদিকা ভৰেয্য. অথ দুতিযো পুরিসো আগচ্ছেয্য তাদিসো আযুনা ৰণ্ণেন ৰযেন পমাণেন কিসথূলেন সব্বঙ্গপচ্চঙ্গেন, সো তং নাৰং অভিরূহেয্য. অপিনু সা মহারাজ, নাৰা দ্ৰিন্নম্পি ধারেয্যাতি? ন হি, ভন্তে, চলেয্য কম্পেয্য নমেয্য ওনমেয্য ৰিনমেয্য ৰিকিরেয্য ৰিধমেয্য ৰিদ্ধংসেয্য, ন ঠানমুপগচ্ছেয্য, ওসীদেয্য উদকেতি. এৰমেৰ খো, মহারাজ, অযং দসসহস্সী লোকধাতু একবুদ্ধধারণী, একস্সেৰ তথাগতস্স গুণং ধারেতি, যদি দুতিযো বুদ্ধো উপ্পজ্জেয্য, নাযং দসসহস্সী লোকধাতু ধারেয্য, চলেয্য…পে… ন ঠানমুপগচ্ছেয্য.
যথা ৰা পন মহারাজ পুরিসো যাৰদত্থং ভোজনং ভুঞ্জেয্য ছাদেন্তং যাৰকণ্ঠমভিপূরযিত্ৰা, সো ধাতো পীণিতো পরিপুণ্ণো নিরন্তরো তন্দিকতো অনোনমিতদণ্ডজাতো পুনদেৰ তত্তকং ভোজনং ভুঞ্জেয্য, অপিনু খো, মহারাজ, পুরিসো সুখিতো ভৰেয্যাতি? ন হি, ভন্তে, সকিং ভুত্তোৰ মরেয্যাতি. এৰমেৰ খো, মহারাজ, অযং দসসহস্সী লোকধাতু একবুদ্ধধারণী …পে… ন ঠানমুপগচ্ছেয্যাতি.
কিং নু খো, ভন্তে নাগসেন, অতিধম্মভারেন পথৰী চলতীতি? ইধ, মহারাজ, দ্ৰে সকটা রতনপরিপূরিতা ভৰেয্যুং যাৰ মুখসমা. একস্মা সকটতো রতনং গহেত্ৰা একস্মিং সকটে আকিরেয্যুং, অপিনু খো তং, মহারাজ, সকটং দ্ৰিন্নম্পি সকটানং রতনং ধারেয্যাতি? ন হি, ভন্তে, নাভিপি তস্স ফলেয্য, অরাপি তস্স ভিজ্জেয্যুং, নেমিপি তস্স ওপতেয্য, অক্খোপি তস্স ভিজ্জেয্যাতি. কিং নু খো, মহারাজ, অতিরতনভারেন সকটং ভিজ্জতীতি? আম, ভন্তেতি. এৰমেৰ খো, মহারাজ, অতিধম্মভারেন পথৰী চলতীতি.
অপিচ মহারাজ ইমং কারণং বুদ্ধবলপরিদীপনায ওসারিতং, অঞ্ঞম্পি তত্থ অভিরূপং কারণং সুণোহি, যেন কারণেন দ্ৰে সম্মাসম্বুদ্ধা একক্খণে নুপ্পজ্জন্তি. যদি, মহারাজ, দ্ৰে সম্মাসম্বুদ্ধা একক্খণে উপ্পজ্জেয্যুং, তেসং পরিসায ৰিৰাদো উপ্পজ্জেয্য – ‘‘তুম্হাকং বুদ্ধো অম্হাকং বুদ্ধো’’তি উভতোপক্খজাতা ভৰেয্যুং. যথা, মহারাজ, দ্ৰিন্নং বলৰামচ্চানং পরিসায ৰিৰাদো উপ্পজ্জেয্য ‘তুম্হাকং অমচ্চো অম্হাকং অমচ্চো’তি উভতোপক্খজাতা হোন্তি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, যদি, দ্ৰে সম্মাসম্বুদ্ধা একক্খণে উপ্পজ্জেয্যুং, তেসং পরিসায ৰিৰাদো উপ্পজ্জেয্য ‘তুম্হাকং বুদ্ধো অম্হাকং বুদ্ধো’তি উভতোপক্খজাতা ভৰেয্যুং. ইদং তাৰ, মহারাজ, একং কারণং, যেন কারণেন দ্ৰে সম্মাসম্বুদ্ধা একক্খণে নুপ্পজ্জন্তি.
অপরম্পি, মহারাজ, উত্তরিং কারণং সুণোহি, যেন কারণেন দ্ৰে সম্মাসম্বুদ্ধা একক্খণে নুপ্পজ্জন্তি. যদি, মহারাজ, দ্ৰে সম্মাসম্বুদ্ধা একক্খণে উপ্পজ্জেয্যুং, অগ্গো বুদ্ধোতি যং ৰচনং, তং মিচ্ছা ভৰেয্য. জেট্ঠো বুদ্ধোতি যং ৰচনং, তং মিচ্ছা ভৰেয্য. সেট্ঠো বুদ্ধোতি, ৰিসিট্ঠো বুদ্ধোতি, উত্তমো বুদ্ধোতি, পৰরো বুদ্ধোতি, অসমো বুদ্ধোতি, অসমসমো বুদ্ধোতি, অপ্পটিসমো বুদ্ধোতি, অপ্পটিভাগো বুদ্ধোতি, অপ্পটিপুগ্গলো বুদ্ধোতি যং ৰচনং, তং মিচ্ছা ভৰেয্য. ইদম্পি খো ত্ৰং, মহারাজ, কারণং অত্থতো সম্পটিচ্ছ, যেন কারণেন দ্ৰে সম্মাসম্বুদ্ধা একক্খণে নুপ্পজ্জন্তি.
অপিচ খো মহারাজ বুদ্ধানং ভগৰন্তানং সভাৰপকতি এসা, যং একোযেৰ বুদ্ধো লোকে উপ্পজ্জতি. কস্মা কারণা? মহন্ততায সব্বঞ্ঞুবুদ্ধগুণানং. অঞ্ঞম্পি মহারাজ যং লোকে মহন্তং, তং একংযেৰ হোতি. পথৰী, মহারাজ, মহন্তী, সা একাযেৰ. সাগরো মহন্তো, সো একোযেৰ. সিনেরু গিরিরাজা মহন্তো, সো একোযেৰ. আকাসো মহন্তো, সো একোযেৰ. সক্কো মহন্তো, সো একোযেৰ. মারো মহন্তো, সো একোযেৰ. ব্রহ্মা মহন্তো, সো একোযেৰ. তথাগতো অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো মহন্তো, সো একোযেৰ লোকস্মিং. যত্থ তে উপ্পজ্জন্তি, তত্থ অঞ্ঞস্স ওকাসো ন হোতি. তস্মা, মহারাজ, তথাগতো অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো একোযেৰ লোকস্মিং উপ্পজ্জতীতি. সুকথিতো, ভন্তে নাগসেন, পঞ্হো ওপম্মেহি কারণেহী’’তি.
একিস্সা লোকধাতুযাতি একস্মিং চক্কৰাল়ে. হেট্ঠা ইমিনাৰ পদেন দসচক্কৰাল়সহস্সানি গহিতানি তানিপি, একচক্কৰাল়েনেৰ পরিচ্ছিন্দিতুং ৰট্টন্তি. বুদ্ধা হি উপ্পজ্জমানা ইমস্মিংযেৰ চক্কৰাল়ে উপ্পজ্জন্তি, উপ্পজ্জনট্ঠানে পন ৰারিতে ইতো অঞ্ঞেসু চক্কৰাল়েসু নুপ্পজ্জন্তীতি ৰারিতমেৰ হোতি.
অপুব্বং অচরিমন্তি এত্থ চক্করতনপাতুভাৰতো পুব্বে পুব্বং, তস্সেৰ অন্তরধানতো পচ্ছা চরিমং. তত্থ দ্ৰিধা চক্করতনস্স অন্তরধানং হোতি, চক্কৰত্তিনো কালংকিরিযতো ৰা পব্বজ্জায ৰা. অন্তরধাযমানঞ্চ পন তং কালংকিরিযতো ৰা পব্বজ্জতো ৰা সত্তমে দিৰসে অন্তরধাযতি, ততো পরং চক্কৰত্তিনো পাতুভাৰো অৰারিতো.
কস্মা পন একচক্কৰাল়ে দ্ৰে চক্কৰত্তিনো নুপ্পজ্জন্তীতি. ৰিৰাদুপচ্ছেদতো অচ্ছরিযভাৰতো চক্করতনস্স মহানুভাৰতো চ. দ্ৰীসু হি উপ্পজ্জন্তেসু ‘‘অম্হাকং রাজা মহন্তো অম্হাকং রাজা মহন্তো’’তি ৰিৰাদো উপ্পজ্জেয্য. একস্মিং দীপে চক্কৰত্তীতি চ একস্মিং দীপে চক্কৰত্তীতি চ অনচ্ছরিযা ভৰেয্যুং. যো চাযং চক্করতনস্স দ্ৰিসহস্সদীপপরিৰারেসু চতূসু মহাদীপেসু ইস্সরিযানুপ্পদানসমত্থো মহানুভাৰো, সো পরিহাযেথ. ইতি ৰিৰাদুপচ্ছেদতো অচ্ছরিযভাৰতো চক্করতনস্স মহানুভাৰতো চ ন একচক্কৰাল়ে দ্ৰে উপ্পজ্জন্তি.
১৩০. যং ইত্থী অস্স অরহং সম্মাসম্বুদ্ধোতি এত্থ তিট্ঠতু তাৰ সব্বঞ্ঞুগুণে নিব্বত্তেত্ৰা লোকুত্তারণসমত্থো বুদ্ধভাৰো, পণিধানমত্তম্পি ইত্থিযা ন সম্পজ্জতি.
মনুস্সত্তং লিঙ্গসম্পত্তি, হেতু সত্থারদস্সনং;
পব্বজ্জা গুণসম্পত্তি, অধিকারো চ ছন্দতা;
অট্ঠধম্মসমোধানা, অভিনীহারো সমিজ্ঝতীতি. (বু. ৰং. ২.৫৯) –
ইমানি হি পণিধানসম্পত্তিকারণানি. ইতি পণিধানম্পি সম্পাদেতুং অসমত্থায ইত্থিযা কুতো বুদ্ধভাৰোতি ‘‘অট্ঠানমেতং অনৰকাসো যং ইত্থী অস্স অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি ৰুত্তং. সব্বাকারপরিপূরো চ পুঞ্ঞুস্সযো সব্বাকারপরিপূরমেৰ অত্তভাৰং নিব্বত্তেতীতি পুরিসোৰ অরহং হোতি সম্মাসম্বুদ্ধো.
যং ইত্থী রাজা অস্স চক্কৰত্তীতিআদীসুপি যস্মা ইত্থিযা কোসোহিতৰত্থগুয্হতাদীনং অভাৰেন লক্খণানি ন পরিপূরেন্তি, ইত্থিরতনাভাৰেন সত্তরতনসমঙ্গিতা ন সম্পজ্জতি, সব্বমনুস্সেহি চ অধিকো অত্তভাৰো ন হোতি, তস্মা ‘‘অট্ঠানমেতং অনৰকাসো যং ইত্থী রাজা অস্স চক্কৰত্তী’’তি ৰুত্তং. যস্মা চ সক্কত্তাদীনি তীণি ঠানানি উত্তমানি, ইত্থিলিঙ্গঞ্চ হীনং, তস্মা তস্সা সক্কত্তাদীনিপি পটিসিদ্ধানি.
ননু চ যথা ইত্থিলিঙ্গং, এৰং পুরিসলিঙ্গম্পি ব্রহ্মলোকে নত্থি? তস্মা ‘‘যং পুরিসো ব্রহ্মত্তং করেয্য, ঠানমেতং ৰিজ্জতী’’তিপি ন ৰত্তব্বং সিযাতি. নো ন ৰত্তব্বং. কস্মা? ইধ পুরিসস্স তত্থ নিব্বত্তনতো. ব্রহ্মত্তন্তি হি মহাব্রহ্মত্তং অধিপ্পেতং. ইত্থী চ ইধ ঝানং ভাৰেত্ৰা কালং কত্ৰা ব্রহ্মপারিসজ্জানং সহব্যতং উপপজ্জতি, ন মহাব্রহ্মানং, পুরিসো পন তত্থ ন উপ্পজ্জতীতি ন ৰত্তব্বো. সমানেপি চেত্থ উভযলিঙ্গাভাৰে পুরিসসণ্ঠানাৰ ব্রহ্মানো, ন ইত্থিসণ্ঠানা, তস্মা সুৰুত্তমেৰেতং.
১৩১. কাযদুচ্চরিতস্সাতিআদীসু যথা নিম্ববীজকোসাতকীবীজাদীনি মধুরফলং ন নিব্বত্তেন্তি, অসাতং অমধুরমেৰ নিব্বত্তেন্তি, এৰং কাযদুচ্চরিতাদীনি মধুরৰিপাকং ন নিব্বত্তেন্তি, অমধুরমেৰ ৰিপাকং নিব্বত্তেন্তি. যথা চ উচ্ছুবীজসালিবীজাদীনি মধুরং সাদুরসমেৰ ফলং নিব্বত্তেন্তি, ন অসাতং কটুকং, এৰং কাযসুচরিতাদীনি মধুরমেৰ ৰিপাকং নিব্বত্তেন্তি, ন অমধুরং. ৰুত্তম্পি চেতং –
‘‘যাদিসং ৰপতে বীজং, তাদিসং হরতে ফলং;
কল্যাণকারী কল্যাণং, পাপকারী চ পাপক’’ন্তি. (সং. নি. ১.২৫৬);
তস্মা ‘‘অট্ঠানমেতং অনৰকাসো যং কাযদুচ্চরিতস্সা’’তিআদি ৰুত্তং.
কাযদুচ্চরিতসমঙ্গীতিআদীসু সমঙ্গীতি পঞ্চৰিধা সমঙ্গিতা আযূহনসমঙ্গিতা চেতনাসমঙ্গিতা কম্মসমঙ্গিতা ৰিপাকসমঙ্গিতা, উপট্ঠানসমঙ্গিতাতি. তত্থ কুসলাকুসলকম্মাযূহনক্খণে আযূহনসমঙ্গিতাতি ৰুচ্চতি. তথা চেতনাসমঙ্গিতা. যাৰ পন অরহত্তং ন পাপুণন্তি, তাৰ সব্বেপি সত্তা পুব্বে উপচিতং ৰিপাকারহং কম্মং সন্ধায ‘‘কম্মসমঙ্গিনো’’তি ৰুচ্চন্তি, এসা কম্মসমঙ্গিতা. ৰিপাকসমঙ্গিতা ৰিপাকক্খণেযেৰ ৰেদিতব্বা. যাৰ পন সত্তা অরহত্তং ন পাপুণন্তি, তাৰ নেসং ততো ততো চৰিত্ৰা নিরযে তাৰ উপ্পজ্জমানানং অগ্গিজাললোহকুম্ভিআদীহি উপট্ঠানাকারেহি নিরযো, গব্ভসেয্যকত্তং আপজ্জমানানং মাতুকুচ্ছি, দেৰেসু উপ্পজ্জমানানং কপ্পরুক্খৰিমানাদীহি উপট্ঠানাকারেহি দেৰলোকোতি এৰং উপ্পত্তিনিমিত্তং উপট্ঠাতি, ইতি নেসং ইমিনা উপ্পত্তিনিমিত্তউপট্ঠানেন অপরিমুত্ততা উপট্ঠানসমঙ্গিতা নাম. সা চলতি সেসা নিচ্চলা. নিরযে হি উপট্ঠিতেপি দেৰলোকো উপট্ঠাতি, দেৰলোকে উপট্ঠিতেপি নিরযো উপট্ঠাতি, মনুস্সলোকে উপট্ঠিতেপি তিরচ্ছানযোনি উপট্ঠাতি, তিরচ্ছানযোনিযা চ উপট্ঠিতাযপি মনুস্সলোকো উপট্ঠাতিযেৰ.
তত্রিদং ৰত্থু – সোণগিরিপাদে কির অচেলৰিহারে সোণত্থেরো নাম একো ধম্মকথিকো, তস্স পিতা সুনখজীৰিকো অহোসি. থেরো তং পটিবাহন্তোপি সংৰরে ঠপেতুং অসক্কোন্তো ‘‘মা নস্সি জরকো’’তি মহল্লককালে অকামকং পব্বাজেসি. তস্স গিলানসেয্যায নিপন্নস্স নিরযো উপট্ঠাতি, সোণগিরিপাদতো মহন্তা মহন্তা সুনখা আগন্ত্ৰা খাদিতুকামা ৰিয সম্পরিৰারেসুং. সো মহাভযভীতো – ‘‘ৰারেহি, তাত সোণ, ৰারেহি, তাত সোণা’’তি আহ. কিং মহাথেরাতি. ন পস্সসি তাতাতি তং পৰত্তিং আচিক্খি. সোণত্থেরো – ‘‘কথঞ্হি নাম মাদিসস্স পিতা নিরযে নিব্বত্তিস্সতি, পতিট্ঠা’স্স ভৰিস্সামী’’তি সামণেরেহি নানাপুপ্ফানি আহরাপেত্ৰা চেতিযঙ্গণবোধিযঙ্গণেসু তলসন্থরণপূজং আসনপূজঞ্চ কারেত্ৰা পিতরং মঞ্চেন চেতিযঙ্গণং আহরিত্ৰা মঞ্চে নিসীদাপেত্ৰা – ‘‘অযং মহাথের-পূজা তুম্হাকং অত্থায কতা ‘অযং মে ভগৰা দুগ্গতপণ্ণাকারো’তি ৰত্ৰা ভগৰন্তং ৰন্দিত্ৰা চিত্তং পসাদেহী’’তি আহ. সো মহাথেরো পূজং দিস্ৰা তথা করোন্তো চিত্তং পসাদেসি, তাৰদেৰস্স দেৰলোকো উপট্ঠাসি, নন্দনৰন-চিত্তলতাৰন-মিস্সকৰন-ফারুসকৰনৰিমানানি চেৰ নাটকানি চ পরিৰারেত্ৰা ঠিতানি ৰিয অহেসুং. সো ‘‘অপেথ অপেথ সোণা’’তি আহ. কিমিদং থেরাতি? এতা তে, তাত, মাতরো আগচ্ছন্তীতি. থেরো ‘‘সগ্গো উপট্ঠিতো মহাথেরস্সা’’তি চিন্তেসি. এৰং উপট্ঠানসমঙ্গিতা চলতীতি ৰেদিতব্বা. এতাসু সমঙ্গিতাসু ইধ আযূহনচেতনাকম্মসমঙ্গিতাৰসেন কাযদুচ্চরিতসমঙ্গীতিআদি ৰুত্তং.
১৩২. এৰং ৰুত্তে আযস্মা আনন্দোতি ‘‘এৰং ভগৰতা ইমস্মিং সুত্তে ৰুত্তে থেরো আদিতো পট্ঠায সব্বসুত্তং সমন্নাহরিত্ৰা এৰং সস্সিরিকং কত্ৰা দেসিতসুত্তস্স নাম ভগৰতা নামং ন গহিতং. হন্দস্স নামং গণ্হাপেস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা ভগৰন্তং এতদৰোচ.
তস্মা তিহ ত্ৰন্তিআদীসু অযং অত্থযোজনা –
আনন্দ, যস্মা ইমস্মিং ধম্মপরিযাযে ‘‘অট্ঠারস খো ইমা, আনন্দ, ধাতুযো, ছ ইমা, আনন্দ, ধাতুযো’’তি এৰং বহুধাতুযো ৰিভত্তা, তস্মা তিহ ত্ৰং ইমং ধম্মপরিযাযং বহুধাতুকোতিপি নং ধারেহি. যস্মা পনেত্থ ধাতুআযতনপটিচ্চসমুপ্পাদট্ঠানাট্ঠানৰসেন চত্তারো পরিৰট্টা কথিতা, তস্মা চতুপরিৰট্টোতিপি নং ধারেহি. যস্মা চ আদাসং ওলোকেন্তস্স মুখনিমিত্তং ৰিয ইমং ধম্মপরিযাযং ওলোকেন্তস্স এতে ধাতুআদযো অত্থা পাকটা হোন্তি, তস্মা ধম্মাদাসোতিপি নং ধারেহি. যস্মা চ যথা নাম পরসেনমদ্দনা যোধা সঙ্গামতূরিযং পগ্গহেত্ৰা পরসেনং পৰিসিত্ৰা সপত্তে মদ্দিত্ৰা অত্তনো জযং গণ্হন্তি, এৰমেৰ কিলেসসেনমদ্দনা যোগিনো ইধ ৰুত্তৰসেন ৰিপস্সনং পগ্গহেত্ৰা কিলেসে মদ্দিত্ৰা অত্তনো অরহত্তজযং গণ্হন্তি, তস্মা অমতদুন্দুভীতিপি নং ধারেহি. যস্মা চ যথা সঙ্গামযোধা পঞ্চাৰুধং গহেত্ৰা পরসেনং ৰিদ্ধংসেত্ৰা জযং গণ্হন্তি, এৰং যোগিনোপি ইধ ৰুত্তং ৰিপস্সনাৰুধং গহেত্ৰা কিলেসসেনং ৰিদ্ধংসেত্ৰা অরহত্তজযং গণ্হন্তি. তস্মা অনুত্তরো সঙ্গামৰিজযোতিপি নং ধারেহীতি.
পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায
বহুধাতুকসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.