২. অনুপদৰগ্গো
১. অনুপদসুত্তৰণ্ণনা
৯৩. এৰং মে সুতন্তি অনুপদসুত্তং. তত্থ এতদৰোচাতি এতং (পটি. ম. ৩.৪) ‘‘পণ্ডিতো’’তিআদিনা নযেন ধম্মসেনাপতিসারিপুত্তত্থেরস্স গুণকথং অৰোচ. কস্মা? অৰসেসত্থেরেসু হি মহামোগ্গল্লানত্থেরস্স ইদ্ধিমাতি গুণো পাকটো, মহাকস্সপস্স ধুতৰাদোতি, অনুরুদ্ধত্থেরস্স দিব্বচক্খুকোতি, উপালিত্থেরস্স ৰিনযধরোতি, রেৰতত্থেরস্স ঝাযী ঝানাভিরতোতি, আনন্দত্থেরস্স বহুস্সুতোতি. এৰং তেসং তেসং থেরানং তে তে গুণা পাকটা, সারিপুত্তত্থেরস্স পন অপাকটা. কস্মা? পঞ্ঞৰতো হি গুণা ন সক্কা অকথিতা জানিতুং. ইতি ভগৰা ‘‘সারিপুত্তস্স গুণে কথেস্সামী’’তি সভাগপরিসায সন্নিপাতং আগমেসি. ৰিসভাগপুগ্গলানঞ্হি সন্তিকে ৰণ্ণং কথেতুং ন ৰট্টতি, তে ৰণ্ণে কথিযমানে অৰণ্ণমেৰ কথেন্তি. ইমস্মিং পন দিৰসে থেরস্স সভাগপরিসা সন্নিপতি, তস্সা সন্নিপতিতভাৰং দিস্ৰা সত্থা ৰণ্ণং কথেন্তো ইমং দেসনং আরভি.
তত্থ পণ্ডিতোতি ধাতুকুসলতা আযতনকুসলতা পটিচ্চসমুপ্পাদকুসলতা ঠানাট্ঠানকুসলতাতি ইমেহি চতূহি কারণেহি পণ্ডিতো. মহাপঞ্ঞোতিআদীসু মহাপঞ্ঞাদীহি সমন্নাগতোতি অত্থো.
তত্রিদং মহাপঞ্ঞাদীনং নানত্তং – তত্থ কতমা মহাপঞ্ঞা? মহন্তে সীলক্খন্ধে পরিগ্গণ্হাতীতি মহাপঞ্ঞা, মহন্তে সমাধিক্খন্ধে, পঞ্ঞাক্খন্ধে, ৰিমুত্তিক্খন্ধে, ৰিমুত্তিঞাণদস্সনক্খন্ধে পরিগ্গণ্হাতীতি মহাপঞ্ঞা, মহন্তানি ঠানাট্ঠানানি, মহন্তা ৰিহারসমাপত্তিযো, মহন্তানি অরিযসচ্চানি, মহন্তে সতিপট্ঠানে, সম্মপ্পধানে, ইদ্ধিপাদে, মহন্তানি ইন্দ্রিযানি, বলানি, বোজ্ঝঙ্গানি, মহন্তে অরিযমগ্গে, মহন্তানি সামঞ্ঞফলানি, মহন্তা অভিঞ্ঞাযো, মহন্তং পরমত্থং নিব্বানং পরিগ্গণ্হাতীতি মহাপঞ্ঞা.
কতমা পুথুপঞ্ঞা, পুথু নানাখন্ধেসু ঞাণং পৰত্ততীতি পুথুপঞ্ঞা. পুথু নানাধাতূসু, পুথু নানাআযতনেসু, পুথু নানাঅত্থেসু, পুথু নানাপটিচ্চসমুপ্পাদেসু, পুথু নানাসুঞ্ঞতমনুপলব্ভেসু, পুথু নানাঅত্থেসু, ধম্মেসু, নিরুত্তীসু, পটিভানেসু, পুথু নানাসীলক্খন্ধেসু, পুথু নানাসমাধি-পঞ্ঞা-ৰিমুত্তি-ৰিমুত্তিঞাণদস্সনক্খন্ধেসু, পুথু নানাঠানাট্ঠানেসু, পুথু নানাৰিহারসমাপত্তীসু, পুথু নানাঅরিযসচ্চেসু, পুথু নানাসতিপট্ঠানেসু, সম্মপ্পধানেসু, ইদ্ধিপাদেসু, ইন্দ্রিযেসু, বলেসু, বোজ্ঝঙ্গেসু, পুথু নানাঅরিযমগ্গেসু, সামঞ্ঞফলেসু, অভিঞ্ঞাসু, পুথু নানাজনসাধারণে ধম্মে সমতিক্কম্ম পরমত্থে নিব্বানে ঞাণং পৰত্ততীতি পুথুপঞ্ঞা.
কতমা হাসপঞ্ঞা, ইধেকচ্চো হাসবহুলো ৰেদবহুলো তুট্ঠিবহুলো পামোজ্জবহুলো সীলং পরিপূরেতি, ইন্দ্রিযসংৰরং পরিপূরেতি, ভোজনে মত্তঞ্ঞুতং, জাগরিযানুযোগং, সীলক্খন্ধং, সমাধিক্খন্ধং, পঞ্ঞাক্খন্ধং, ৰিমুত্তিক্খন্ধং, ৰিমুত্তিঞাণদস্সনক্খন্ধং পরিপূরেতীতি হাসপঞ্ঞা. হাসবহুলো পামোজ্জবহুলো ঠানাট্ঠানং পটিৰিজ্ঝতি, হাসবহুলো ৰিহারসমাপত্তিযো পরিপূরেতীতি হাসপঞ্ঞা, হাসবহুলো অরিযসচ্চানি পটিৰিজ্ঝতি. সতিপট্ঠানে, সম্মপ্পধানে, ইদ্ধিপাদে, ইন্দ্রিযানি, বলানি, বোজ্ঝঙ্গানি, অরিযমগ্গং ভাৰেতীতি হাসপঞ্ঞা, হাসবহুলো সামঞ্ঞফলানি সচ্ছিকরোতি, অভিঞ্ঞাযো পটিৰিজ্ঝতীতি হাসপঞ্ঞা, হাসবহুলো ৰেদতুট্ঠিপামোজ্জবহুলো পরমত্থং নিব্বানং সচ্ছিকরোতীতি হাসপঞ্ঞা.
কতমা জৰনপঞ্ঞা, যংকিঞ্চি রূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং…পে… যং দূরে সন্তিকে ৰা, সব্বং রূপং অনিচ্চতো খিপ্পং জৰতীতি জৰনপঞ্ঞা. দুক্খতো খিপ্পং… অনত্ততো খিপ্পং জৰতীতি জৰনপঞ্ঞা. যা কাচি ৰেদনা…পে… যংকিঞ্চি ৰিঞ্ঞাণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং…পে… সব্বং ৰিঞ্ঞাণং অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো খিপ্পং জৰতীতি জৰনপঞ্ঞা. চক্খু…পে… জরামরণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো খিপ্পং জৰতীতি জৰনপঞ্ঞা. রূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অনিচ্চং খযট্ঠেন, দুক্খং ভযট্ঠেন, অনত্তা অসারকট্ঠেনাতি তুলযিত্ৰা তীরযিত্ৰা ৰিভাৰযিত্ৰা ৰিভূতং কত্ৰা রূপনিরোধে নিব্বানে খিপ্পং জৰতীতি জৰনপঞ্ঞা. ৰেদনা, সঞ্ঞা, সঙ্খারা, ৰিঞ্ঞাণং, চক্খু…পে… জরামরণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অনিচ্চং খযট্ঠেন…পে… ৰিভূতং কত্ৰা জরামরণনিরোধে নিব্বানে খিপ্পং জৰতীতি জৰনপঞ্ঞা. রূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং…পে… ৰিঞ্ঞাণং. চক্খু…পে… জরামরণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অনিচ্চং সঙ্খতং পটিচ্চসমুপ্পন্নং খযধম্মং ৰযধম্মং ৰিরাগধম্মং নিরোধধম্মন্তি তুলযিত্ৰা তীরযিত্ৰা ৰিভাৰযিত্ৰা ৰিভূতং কত্ৰা জরামরণনিরোধে নিব্বানে খিপ্পং জৰতীতি জৰনপঞ্ঞা.
কতমা তিক্খপঞ্ঞা, খিপ্পং কিলেসে ছিন্দতীতি তিক্খপঞ্ঞা. উপ্পন্নং কামৰিতক্কং নাধিৰাসেতি, উপ্পন্নং ব্যাপাদৰিতক্কং, উপ্পন্নং ৰিহিংসাৰিতক্কং, উপ্পন্নুপ্পন্নে পাপকে অকুসলে ধম্মে, উপ্পন্নং রাগং, দোসং, মোহং, কোধং, উপনাহং, মক্খং, পল়াসং, ইস্সং, মচ্ছরিযং, মাযং, সাঠেয্যং, থম্ভং, সারম্ভং, মানং, অতিমানং, মদং, পমাদং, সব্বে কিলেসে, সব্বে দুচ্চরিতে, সব্বে অভিসঙ্খারে, সব্বে ভৰগামিকম্মে নাধিৰাসেতি পজহতি ৰিনোদেতি ব্যন্তীকরোতি অনভাৰং গমেতীতি তিক্খপঞ্ঞা. একস্মিং আসনে চত্তারো অরিযমগ্গা, চত্তারি সামঞ্ঞফলানি, চতস্সো পটিসম্ভিদাযো, ছ চ অভিঞ্ঞাযো অধিগতা হোন্তি সচ্ছিকতা পস্সিতা পঞ্ঞাযাতি তিক্খপঞ্ঞা.
কতমা নিব্বেধিকপঞ্ঞা, ইধেকচ্চো সব্বসঙ্খারেসু উব্বেগবহুলো হোতি উত্তাসবহুলো উক্কণ্ঠনবহুলো অরতিবহুলো অনভিরতিবহুলো বহিমুখো ন রমতি সব্বসঙ্খারেসু, অনিব্বিদ্ধপুব্বং অপ্পদালিতপুব্বং লোভক্খন্ধং নিব্বিজ্ঝতি পদালেতীতি নিব্বেধিকপঞ্ঞা. অনিব্বিদ্ধপুব্বং অপ্পদালিতপুব্বং দোসক্খন্ধং, মোহক্খন্ধং, কোধং, উপনাহং…পে… সব্বে ভৰগামিকম্মে নিব্বিজ্ঝতি পদালেতীতি নিব্বেধিকপঞ্ঞা.
অনুপদধম্মৰিপস্সনন্তি সমাপত্তিৰসেন ৰা ঝানঙ্গৰসেন ৰা অনুপটিপাটিযা ধম্মৰিপস্সনং ৰিপস্সতি, এৰং ৰিপস্সন্তো অদ্ধমাসেন অরহত্তং পত্তো. মহামোগ্গল্লানত্থেরো পন সত্তহি দিৰসেহি. এৰং সন্তেপি সারিপুত্তত্থেরো মহাপঞ্ঞৰন্ততরো. মহামোগ্গল্লানত্থেরো হি সাৰকানং সম্মসনচারং যট্ঠিকোটিযা উপ্পীল়েন্তো ৰিয একদেসমেৰ সম্মসন্তো সত্ত দিৰসে ৰাযমিত্ৰা অরহত্তং পত্তো. সারিপুত্তত্থেরো ঠপেত্ৰা বুদ্ধানং পচ্চেকবুদ্ধানঞ্চ সম্মসনচারং সাৰকানং সম্মসনচারং নিপ্পদেসং সম্মসি. এৰং সম্মসন্তো অদ্ধমাসং ৰাযমি. অরহত্তঞ্চ কির পত্ৰা অঞ্ঞাসি – ‘‘ঠপেত্ৰা বুদ্ধে চ পচ্চেকবুদ্ধে চ অঞ্ঞো সাৰকো নাম পঞ্ঞায মযা পত্তব্বং পত্তুং সমত্থো নাম ন ভৰিস্সতী’’তি. যথা হি পুরিসো ৰেল়ুযট্ঠিং গণ্হিস্সামীতি মহাজটং ৰেল়ুং দিস্ৰা জটং ছিন্দন্তস্স পপঞ্চো ভৰিস্সতীতি অন্তরেন হত্থং পৰেসেত্ৰা সম্পত্তমেৰ যট্ঠিং মূলে চ অগ্গে চ ছিন্দিত্ৰা আদায পক্কমেয্য, সো কিঞ্চাপি পঠমতরং গচ্ছতি, যট্ঠিং পন সারং ৰা উজুং ৰা ন লভতি. অপরো চ তথারূপমেৰ ৰেণুং দিস্ৰা ‘‘সচে সম্পত্তং যট্ঠিং গণ্হিস্সামি, সারং ৰা উজুং ৰা ন লভিস্সামী’’তি কচ্ছং বন্ধিত্ৰা মহন্তেন সত্থেন ৰেণুজটং ছিন্দিত্ৰা সারা চেৰ উজূ চ যট্ঠিযো উচ্চিনিত্ৰা আদায পক্কমেয্য. অযং কিঞ্চাপি পচ্ছা গচ্ছতি, যট্ঠিযো পন সারা চেৰ উজূ চ লভতি. এৰংসম্পদমিদং ৰেদিতব্বং ইমেসং দ্ৰিন্নং থেরানং পধানং.
এৰং পন অদ্ধমাসং ৰাযমিত্ৰা ধম্মসেনাপতি সারিপুত্তত্থেরো সূকরখতলেণদ্ৰারে ভাগিনেয্যস্স দীঘনখপরিব্বাজকস্স ৰেদনাপরিগ্গহসুত্তন্তে দেসিযমানে দসবলং বীজযমানো ঠিতো দেসনানুসারেন ঞাণং পেসেত্ৰা পব্বজিতদিৰসতো পন্নরসমে দিৰসে সাৰকপারমিঞাণস্স মত্থকং পত্ৰা সত্তসট্ঠি ঞাণানি পটিৰিজ্ঝিত্ৰা সোল়সৰিধং পঞ্ঞং অনুপ্পত্তো.
তত্রিদং, ভিক্খৰে, সারিপুত্তস্স অনুপদধম্মৰিপস্সনাযাতি যা অনুপদধম্মৰিপস্সনং ৰিপস্সতীতি অনুপদধম্মৰিপস্সনা ৰুত্তা, তত্র অনুপদধম্মৰিপস্সনায সারিপুত্তস্স ইদং হোতি. ইদানি ৰত্তব্বং তং তং ৰিপস্সনাকোট্ঠাসং সন্ধাযেতং ৰুত্তং.
৯৪. পঠমে ঝানেতি যে পঠমে ঝানে অন্তোসমাপত্তিযং ধম্মা. ত্যাস্সাতি তে অস্স. অনুপদৰৰত্থিতা হোন্তীতি অনুপটিপাটিযা ৰৰত্থিতা পরিচ্ছিন্না ঞাতা ৰিদিতা হোন্তি. কথং? থেরো হি তে ধম্মে ওলোকেন্তো অভিনিরোপনলক্খণো ৰিতক্কো ৰত্ততীতি জানাতি. তথা অনুমজ্জনলক্খণো ৰিচারো, ফরণলক্খণা পীতি, সাতলক্খণং সুখং, অৰিক্খেপলক্খণা চিত্তেকগ্গতা, ফুসনলক্খণো ফস্সো ৰেদযিতলক্খণা ৰেদনা, সঞ্জাননলক্খণা সঞ্ঞা, চেতযিতলক্খণা চেতনা, ৰিজাননলক্খণং ৰিঞ্ঞাণং, কত্তুকম্যতালক্খণো ছন্দো, অধিমোক্খলক্খণো অধিমোক্খো, পগ্গাহলক্খণং ৰীরিযং উপট্ঠানলক্খণা সতি, মজ্ঝত্তলক্খণা উপেক্খা, অনুনযমনসিকারলক্খণো মনসিকারো ৰত্ততীতি জানাতি. এৰং জানং অভিনিরোপনট্ঠেন ৰিতক্কং সভাৰতো ৰৰত্থপেতি…পে… অনুনযমনসিকারণট্ঠেন মনসিকারং সভাৰভাৰতো ৰৰত্থপেতি. তেন ৰুত্তং ‘‘ত্যাস্স ধম্মা অনুপদৰৰত্থিতা হোন্তী’’তি.
ৰিদিতা উপ্পজ্জন্তীতি উপ্পজ্জমানা ৰিদিতা পাকটাৰ হুত্ৰা উপ্পজ্জন্তি. ৰিদিতা উপট্ঠহন্তীতি তিট্ঠমানাপি ৰিদিতা পাকটাৰ হুত্ৰা তিট্ঠন্তি. ৰিদিতা অব্ভত্থং গচ্ছন্তীতি নিরুজ্ঝমানাপি ৰিদিতা পাকটাৰ হুত্ৰা নিরুজ্ঝন্তি. এত্থ পন তংঞাণতা চেৰ ঞাণবহুতা চ মোচেতব্বা. যথা হি তেনেৰ অঙ্গুলগ্গেন তং অঙ্গুলগ্গং ন সক্কা ফুসিতুং, এৰমেৰ তেনেৰ চিত্তেন তস্স চিত্তস্স উপ্পাদো ৰা ঠিতি ৰা ভঙ্গো ৰা ন সক্কা জানিতুন্তি. এৰং তাৰ তংঞাণতা মোচেতব্বা. যদি পন দ্ৰে চিত্তানি একতো উপ্পজ্জেয্যুং, একেন চিত্তেন একস্স উপ্পাদো ৰা ঠিতি ৰা ভঙ্গো ৰা সক্কা ভৰেয্য জানিতুং. দ্ৰে পন ফস্সা ৰা ৰেদনা ৰা সঞ্ঞা ৰা চেতনা ৰা চিত্তানি ৰা একতো উপ্পজ্জনকানি নাম নত্থি, একেকমেৰ উপ্পজ্জতি. এৰং ঞাণবহুতা মোচেতব্বা. এৰং সন্তে কথং? মহাথেরস্স অন্তোসমাপত্তিযং সোল়স ধম্মা ৰিদিতা পাকটা হোন্তীতি. ৰত্থারম্মণানং পরিগ্গহিততায. থেরেন হি ৰত্থু চেৰ আরম্মণঞ্চ পরিগ্গহিতং, তেনস্স তেসং ধম্মানং উপ্পাদং আৰজ্জন্তস্স উপ্পাদো পাকটো হোতি, ঠানং আৰজ্জন্তস্স ঠানং পাকটং হোতি, ভেদং আৰজ্জন্তস্স ভেদো পাকটো হোতি. তেন ৰুত্তং ‘‘ৰিদিতা উপ্পজ্জন্তি ৰিদিতা উপট্ঠহন্তি ৰিদিতা অব্ভত্থং গচ্ছন্তী’’তি. অহুত্ৰা সম্ভোন্তীতি ইমিনা উদযং পস্সতি. হুত্ৰা পটিৰেন্তীতি ইমিনা ৰযং পস্সতি.
অনুপাযোতি রাগৰসেন অনুপগমনো হুত্ৰা. অনপাযোতি পটিঘৰসেন অনপগতো. অনিস্সিতোতি তণ্হাদিট্ঠিনিস্সযেহি অনিস্সিতো. অপ্পটিবদ্ধোতি ছন্দরাগেন অবদ্ধো. ৰিপ্পমুত্তোতি কামরাগতো ৰিপ্পমুত্তো. ৰিসংযুত্তোতি চতূহি যোগেহি সব্বকিলেসেহি ৰা ৰিসংযুত্তো. ৰিমরিযাদীকতেনাতি নিম্মরিযাদীকতেন. চেতসাতি এৰংৰিধেন চিত্তেন ৰিহরতি.
তত্থ দ্ৰে মরিযাদা কিলেসমরিযাদা চ আরম্মণমরিযাদা চ. সচে হিস্স অন্তোসমাপত্তিযং পৰত্তে সোল়স ধম্মে আরব্ভ রাগাদযো উপ্পজ্জেয্যুং, কিলেসমরিযাদা তেন কতা ভৰেয্য, তেসু পনস্স একোপি ন উপ্পন্নোতি কিলেসমরিযাদা নত্থি. সচে পনস্স অন্তোসমাপত্তিযং পৰত্তে সোল়স ধম্মে আৰজ্জন্তস্স একচ্চে আপাথং নাগচ্ছেয্যুং. এৰমস্স আরম্মণমরিযাদা ভৰেয্যুং. তে পনস্স সোল়স ধম্মে আৰজ্জন্তস্স আপাথং অনাগতধম্মো নাম নত্থীতি আরম্মণমরিযাদাপি নত্থি.
অপরাপি দ্ৰে মরিযাদা ৰিক্খম্ভনমরিযাদা চ সমুচ্ছেদমরিযাদা চ. তাসু সমুচ্ছেদমরিযাদা উপরি আগমিস্সতি, ইমস্মিং পন ঠানে ৰিক্খম্ভনমরিযাদা অধিপ্পেতা. তস্স ৰিক্খম্ভিতপচ্চনীকত্তা নত্থীতি ৰিমরিযাদিকতেন চেতসা ৰিহরতি.
উত্তরি নিস্সরণন্তি ইতো উত্তরি নিস্সরণং. অঞ্ঞেসু চ সুত্তেসু ‘‘উত্তরি নিস্সরণ’’ন্তি নিব্বানং ৰুত্তং, ইধ পন অনন্তরো ৰিসেসো অধিপ্পেতোতি ৰেদিতব্বো. তব্বহুলীকারাতি তস্স পজাননস্স বহুলীকরণেন. অত্থিত্ৰেৰস্স হোতীতি তস্স থেরস্স অত্থীতিযেৰ দল়্হতরং হোতি. ইমিনা নযেন সেসৰারেসুপি অত্থো ৰেদিতব্বো.
দুতিযৰারে পন সম্পসাদনট্ঠেন সম্পসাদো. সভাৰতো ৰৰত্থপেতি.
চতুত্থৰারে উপেক্খাতি সুখট্ঠানে ৰেদনুপেক্খাৰ. পস্সদ্ধত্তা চেতসো অনাভোগোতি যো সো ‘‘যদেৰ তত্থ সুখ’’ন্তি চেতসো আভোগো, এতেনেতং ওল়ারিকমক্খাযতীতি এৰং পস্সদ্ধত্তা চেতসো অনাভোগো ৰুত্তো, তস্স অভাৰাতি অত্থো. সতিপারিসুদ্ধীতি পরিসুদ্ধাসতিযেৰ. উপেক্খাপি পারিসুদ্ধিউপেক্খা.
৯৫. সতো ৰুট্ঠহতীতি সতিযা সমন্নাগতো ঞাণেন সম্পজানো হুত্ৰা ৰুট্ঠাতি. তে ধম্মে সমনুপস্সতীতি যস্মা নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনে বুদ্ধানংযেৰ অনুপদধম্মৰিপস্সনা হোতি, ন সাৰকানং, তস্মা এত্থ কলাপৰিপস্সনং দস্সেন্তো এৰমাহ.
পঞ্ঞায চস্স দিস্ৰা আসৰা পরিক্খীণা হোন্তীতি মগ্গপঞ্ঞায চত্তারি সচ্চানি দিস্ৰা চত্তারো আসৰা খীণা হোন্তি. সারিপুত্তত্থেরস্স সমথৰিপস্সনং যুগনদ্ধং আহরিত্ৰা অরহত্তং পত্তৰারোপি অত্থি, নিরোধসমাপত্তিসমাপন্নৰারোপি. অরহত্তং পত্তৰারো ইধ গহিতো, নিরোধং পন চিণ্ণৰসিতায অপরাপরং সমাপজ্জিস্সতীতি ৰদন্তি.
তত্থস্স যস্মিং কালে নিরোধসমাপত্তি সীসং হোতি, নিরোধস্স ৰারো আগচ্ছতি, ফলসমাপত্তি গূল়্হা হোতি. যস্মিং কালে ফলসমাপত্তি সীসং হোতি, ফলসমাপত্তিযা ৰারো আগচ্ছতি, নিরোধসমাপত্তি গূল়্হা হোতি. জম্বুদীপৰাসিনো থেরা পন ৰদন্তি ‘‘সারিপুত্তত্থেরো সমথৰিপস্সনং যুগনদ্ধং আহরিত্ৰা অনাগামিফলং সচ্ছিকত্ৰা নিরোধং সমাপজ্জি, নিরোধা ৰুট্ঠায অরহত্তং পত্তো’’তি. তে ধম্মেতি অন্তোসমাপত্তিযং পৰত্তে তিসমুট্ঠানিকরূপধম্মে, হেট্ঠা নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিযং পৰত্তধম্মে ৰা. তেপি হি ইমস্মিং ৰারে ৰিপস্সিতব্বধম্মাৰ, তস্মা তে ৰা ৰিপস্সতীতি দস্সেতুং ইদং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.
৯৭. ৰসিপ্পতোতি চিণ্ণৰসিতং পত্তো. পারমিপ্পত্তোতি নিপ্ফত্তিং পত্তো. ওরসোতিআদীসু থেরো ভগৰতো উরে নিব্বত্তসদ্দং সুত্ৰা জাতোতি ওরসো, মুখেন পভাৰিতং সদ্দং সুত্ৰা জাতোতি মুখতো জাতো, ধম্মেন পন জাতত্তা নিম্মিতত্তা ধম্মজো ধম্মনিম্মিতো, ধম্মদাযস্স আদিযনতো ধম্মদাযাদো, আমিসদাযস্স অনাদিযনতো নো আমিসদাযাদোতি ৰেদিতব্বো. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৰাতি.
পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায
অনুপদসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. ছব্বিসোধনসুত্তৰণ্ণনা
৯৮. এৰং মে সুতন্তি ছব্বিসোধনসুত্তং. তত্থ খীণা জাতীতিআদীসু একেনাপি পদেন অঞ্ঞা ব্যাকতাৰ হোতি, দ্ৰীহিপি. ইধ পন চতূহি পদেহি অঞ্ঞব্যাকরণং আগতং. দিট্ঠে দিট্ঠৰাদিতাতিআদীসু যায চেতনায দিট্ঠে দিট্ঠং মেতি ৰদতি, সা দিট্ঠে দিট্ঠৰাদিতা নাম. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো. অযমনুধম্মোতি অযং সভাৰো. অভিনন্দিতব্বন্তি ন কেৰলং অভিনন্দিতব্বং, পরিনিব্বুতস্স পনস্স সব্বোপি খীণাসৰস্স সক্কারো কাতব্বো. উত্তরিং পঞ্হোতি সচে পনস্স ৰেয্যাকরণেন অসন্তুট্ঠা হোথ, উত্তরিম্পি অযং পঞ্হো পুচ্ছিতব্বোতি দস্সেতি. ইতো পরেসুপি তীসু ৰারেসু অযমেৰ নযো.
৯৯. অবলন্তি দুব্বলং. ৰিরাগুনন্তি ৰিগচ্ছনসভাৰং. অনস্সাসিকন্তি অস্সাসৰিরহিতং. উপাযূপাদানাতি তণ্হাদিট্ঠীনমেতং অধিৰচনং. তণ্হাদিট্ঠিযো হি তেভূমকধম্মে উপেন্তীতি উপাযা, উপাদিযন্তীতি উপাদানা. চেতসো অদিট্ঠানাভিনিৰেসানুসযাতিপি তাসংযেৰ নামং. চিত্তঞ্হি তণ্হাদিট্ঠীহি সক্কাযধম্মেসু তিট্ঠতি অধিতিট্ঠতীতি তণ্হাদিট্ঠিযো চেতসো অধিট্ঠানা, তাহি তং অভিনিৰিসতীতি অভিনিৰেসা, তাহিযেৰ তং অনুসেতীতি অনুসযাতি ৰুচ্চন্তি. খযা ৰিরাগাতিআদীসু খযেন ৰিরাগেনাতি অত্থো. সব্বানি চেতানি অঞ্ঞমঞ্ঞৰেৰচনানেৰ.
১০০. পথৰীধাতূতি পতিট্ঠানধাতু. আপোধাতূতি আবন্ধনধাতু. তেজোধাতূতি পরিপাচনধাতু. ৰাযোধাতূতি ৰিত্থম্ভনধাতু. আকাসধাতূতি অসম্ফুট্ঠধাতু. ৰিঞ্ঞাণধাতূতি ৰিজাননধাতু. ন অনত্ততো উপগচ্ছিন্তি অহং অত্তাতি অত্তকোট্ঠাসেন ন উপগমিং. ন চ পথৰীধাতুনিস্সিতন্তি পথৰীধাতুনিস্সিতা সেসধাতুযো চ উপাদারূপঞ্চ অরূপক্খন্ধা চ. তেপি হি নিস্সিতৰত্থুরূপানং পথৰীধাতুনিস্সিতত্তা একেন পরিযাযেন পথৰীধাতুনিস্সিতাৰ. তস্মা ‘‘ন চ পথৰীধাতুনিস্সিত’’ন্তি ৰদন্তো সেসরূপারূপধম্মেপি অত্ততো ন উপগচ্ছিন্তি ৰদতি. আকাসধাতুনিস্সিতপদে পন অৰিনিব্ভোগৰসেন সব্বম্পি ভূতুপাদারূপং আকাসধাতুনিস্সিতং নাম, তথা তংনিস্সিতরূপৰত্থুকা অরূপক্খন্ধা. এৰং ইধাপি রূপারূপং গহিতমেৰ হোতি. ৰিঞ্ঞাণধাতুনিস্সিতপদে পন সহজাতা তযো খন্ধা চিত্তসমুট্ঠানরূপঞ্চ ৰিঞ্ঞাণধাতুনিস্সিতন্তি রূপারূপং গহিতমেৰ হোতি.
১০১. রূপে চক্খুৰিঞ্ঞাণে চক্খুৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতব্বেসু ধম্মেসূতি এত্থ যং অতীতে চক্খুদ্ৰারস্স আপাথং আগন্ত্ৰা নিরুদ্ধং, যঞ্চ অনাগতে আপাথং আগন্ত্ৰা নিরুজ্ঝিস্সতি, যম্পি এতরহি আগন্ত্ৰা নিরুদ্ধং, তং সব্বং রূপং নাম. যং পন অতীতেপি আপাথং অনাগন্ত্ৰা নিরুদ্ধং, অনাগতেপি অনাগন্ত্ৰা নিরুজ্ঝিস্সতি, এতরহিপি অনাগন্ত্ৰা নিরুদ্ধং, তং চক্খুৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতব্বধম্মেসু সঙ্গহিতন্তি ৰুত্তে তিপিটকচূল়াভযত্থেরো আহ – ‘‘ইমস্মিং ঠানে দ্ৰিধা করোথ, উপরি ছন্দোৰারে কিন্তি করিস্সথ, নযিদং লব্ভতী’’তি. তস্মা তীসু কালেসু আপাথং আগতং ৰা অনাগতং ৰা সব্বম্পি তং রূপমেৰ, চক্খুৰিঞ্ঞাণসম্পযুত্তা পন তযো খন্ধা চক্খুৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতব্বধম্মাতি ৰেদিতব্বা. অযঞ্হেত্থ অত্থো ‘‘চক্খুৰিঞ্ঞাণেন সদ্ধিং ৰিঞ্ঞাতব্বেসু ধম্মেসূ’’তি. ছন্দোতি তণ্হাছন্দো. রাগোতি স্ৰেৰ রজ্জনৰসেন রাগো. নন্দীতি স্ৰেৰ অভিনন্দনৰসেন নন্দী. তণ্হাতি স্ৰেৰ তণ্হাযনৰসেন তণ্হা. সেসদ্ৰারেসুপি এসেৰ নযো.
১০২. অহঙ্কারমমঙ্কারমানানুসযাতি এত্থ অহঙ্কারো মানো, মমঙ্কারো তণ্হা, স্ৰেৰ মানানুসযো. আসৰানং খযঞাণাযাতি ইদং পুব্বেনিৰাসং দিব্বচক্খুঞ্চ অৰত্ৰা কস্মা ৰুত্তং? ভিক্খূ লোকিযধম্মং ন পুচ্ছন্তি, লোকুত্তরমেৰ পুচ্ছন্তি, তস্মা পুচ্ছিতপঞ্হংযেৰ কথেন্তো এৰমাহ. একৰিস্সজ্জিতসুত্তং নামেতং, ছব্বিসোধনন্তিপিস্স নামং. এত্থ হি চত্তারো ৰোহারা পঞ্চ খন্ধা ছ ধাতুযো ছ অজ্ঝত্তিকবাহিরানি আযতনানি অত্তনো সৰিঞ্ঞাণককাযো পরেসং সৰিঞ্ঞাণককাযোতি ইমে ছ কোট্ঠাসা ৰিসুদ্ধা, তস্মা ‘‘ছব্বিসোধনিয’’ন্তি ৰুত্তং. পরসমুদ্দৰাসিত্থেরা পন অত্তনো চ পরস্স চ ৰিঞ্ঞাণককাযং একমেৰ কত্ৰা চতূহি আহারেহি সদ্ধিন্তি ছ কোট্ঠাসে ৰদন্তি.
ইমে পন ছ কোট্ঠাসা ‘‘কিং তে অধিগতং, কিন্তি তে অধিগতং, কদা তে অধিগতং, কত্থ তে অধিগতং, কতমে তে কিলেসা পহীনা, কতমেসং ত্ৰং ধম্মানং লাভী’’তি (পারা. ১৯৮) এৰং ৰিনযনিদ্দেসপরিযাযেন সোধেতব্বা.
এত্থ হি কিং তে অধিগতন্তি অধিগমপুচ্ছা, ঝানৰিমোক্খাদীসু সোতাপত্তিমগ্গাদীসু ৰা কিং তযা অধিগতং. কিন্তি তে অধিগতন্তি উপাযপুচ্ছা. অযঞ্হি এত্থাধিপ্পাযো – কিং তযা অনিচ্চলক্খণং ধুরং কত্ৰা অধিগতং, দুক্খানত্তলক্খণেসু অঞ্ঞতরং ৰা, কিং ৰা সমাধিৰসেন অভিনিৰিসিত্ৰা, উদাহু ৰিপস্সনাৰসেন, তথা কিং রূপে অভিনিৰিসিত্ৰা, উদাহু অরূপে, কিং ৰা অজ্ঝত্তং অভিনিৰিসিত্ৰা, উদাহু বহিদ্ধাতি. কদা তে অধিগতন্তি কালপুচ্ছা, পুব্বণ্হমজ্ঝন্হিকাদীসু কতরস্মিং কালেতি ৰুত্তং হোতি.
কত্থ তে অধিগতন্তি ওকাসপুচ্ছা, কিস্মিং ওকাসে, কিং রত্তিট্ঠানে দিৰাট্ঠানে রুক্খমূলে মণ্ডপে কতরস্মিং ৰা ৰিহারেতি ৰুত্তং হোতি. কতমে তে কিলেসা পহীনাতি পহীনকিলেসে পুচ্ছতি, কতরমগ্গৰজ্ঝা তৰ কিলেসা পহীনাতি ৰুত্তং হোতি.
কতমেসং ত্ৰং ধম্মানং লাভীতি পটিলদ্ধধম্মপুচ্ছা, পঠমমগ্গাদীসু কতমেসং ত্ৰং ধম্মানং লাভীতি ৰুত্তং হোতি.
তস্মা ইদানি চেপি কোচি ভিক্খু উত্তরিমনুস্সধম্মাধিগমং ব্যাকরেয্য, ন সো এত্তাৰতাৰ সক্কাতব্বো. ইমেসু পন ছসু ঠানেসু সোধনত্থং ৰত্তব্বো ‘‘কিং তে অধিগতং, কিং ঝানং উদাহু ৰিমোক্খাদীসু অঞ্ঞতর’’ন্তি? যো হি যেন অধিগতো ধম্মো, সো তস্স পাকটো হোতি. সচে ‘‘ইদং নাম মে অধিগত’’ন্তি ৰদতি, ততো ‘‘কিন্তি তে অধিগত’’ন্তি পুচ্ছিতব্বো. অনিচ্চলক্খণাদীসু কিং ধুরং কত্ৰা, অট্ঠতিংসায ৰা আরম্মণেসু রূপারূপঅজ্ঝত্তবহিদ্ধাদিভেদেসু ৰা ধম্মেসু কেন মুখেন অভিনিৰিসিত্ৰাতি? যো হি যস্সাভিনিৰেসো, সো তস্স পাকটো হোতি.
সচে পন ‘‘অযং নাম মে অভিনিৰেসো, এৰং মযা অধিগত’’ন্তি ৰদতি, ততো ‘‘কদা তে অধিগত’’ন্তি পুচ্ছিতব্বো, ‘‘কিং পুব্বণ্হে, উদাহু মজ্ঝন্হিকাদীসু অঞ্ঞতরস্মিং কালে’’তি? সব্বেসঞ্হি অত্তনা অধিগতকালো পাকটো হোতি. সচে ‘‘অমুকস্মিং নাম মে কালে অধিগত’’ন্তি ৰদতি, ততো ‘‘কত্থ তে অধিগত’’ন্তি পুচ্ছিতব্বো, ‘‘কিং দিৰাট্ঠানে, উদাহু রত্তিট্ঠানাদীসু অঞ্ঞতরস্মিং ওকাসে’’তি? সব্বেসঞ্হি অত্তনা অধিগতোকাসো পাকটো হোতি. সচে ‘‘অমুকস্মিং নাম মে ওকাসে অধিগত’’ন্তি ৰদতি, ততো ‘‘কতমে তে কিলেসা পহীনা’’তি পুচ্ছিতব্বো, ‘‘কিং পঠমমগ্গৰজ্ঝা, উদাহু দুতিযাদিমগ্গৰজ্ঝা’’তি? সব্বেসঞ্হি অত্তনা অধিগতমগ্গেন পহীনকিলেসা পাকটা হোন্তি.
সচে ‘‘ইমে নাম মে কিলেসা পহীনা’’তি ৰদতি, ততো ‘‘কতমেসং ত্ৰং ধম্মানং লাভী’’তি পুচ্ছিতব্বো, ‘‘কিং সোতাপত্তিমগ্গস্স, উদাহু সকদাগামিমগ্গাদীসু অঞ্ঞতরস্সা’’তি? সব্বেসঞ্হি অত্তনা অধিগতধম্মো পাকটো হোতি. সচে ‘‘ইমেসং নামাহং ধম্মানং লাভী’’তি ৰদতি, এত্তাৰতাপিস্স ৰচনং ন সদ্ধাতব্বং. বহুস্সুতা হি উগ্গহপরিপুচ্ছাকুসলা ভিক্খূ ইমানি ছ ঠানানি সোধেতুং সক্কোন্তি. ইমস্স ভিক্খুনো আগমনপটিপদা সোধেতব্বা, যদি আগমনপটিপদা ন সুজ্ঝতি, ‘‘ইমায পটিপদায লোকুত্তরধম্মা নাম ন লব্ভন্তী’’তি অপনেতব্বো.
যদি পনস্স আগমনপটিপদা সুজ্ঝতি, ‘‘দীঘরত্তং তীসু সিক্খাসু অপ্পমত্তো জাগরিযমনুযুত্তো চতূসু পচ্চযেসু অলগ্গো আকাসে পাণিসমেন চেতসা ৰিহরতী’’তি পঞ্ঞাযতি, তস্স ভিক্খুনো ব্যাকরণং পটিপদায সদ্ধিং সংসন্দতি সমেতি. ‘‘সেয্যথাপি নাম গঙ্গোদকং যমুনোদকেন সদ্ধিং সংসন্দতি সমেতি, এৰমেৰ সুপঞ্ঞত্তা তেন ভগৰতা সাৰকানং নিব্বানগামিনী পটিপদা সংসন্দতি সমেতি নিব্বানঞ্চ পটিপদা চা’’তি (দী. নি. ২.২৯৬) ৰুত্তসদিসং হোতি.
অপিচ খো এত্তকেনাপি সক্কারো ন কাতব্বো. কস্মা? একচ্চস্স হি পুথুজ্জনস্সাপি সতো খীণাসৰপটিপত্তিসদিসা পটিপদা হোতি. তস্মা সো ভিক্খু তেহি তেহি উপাযেহি উত্তাসেতব্বো. খীণাসৰস্স নাম অসনিযাপি মত্থকে পতমানায ভযং ৰা ছম্ভিতত্তং ৰা লোমহংসো ৰা ন হোতি, পুথুজ্জনস্স অপ্পমত্তকেনাপি হোতি.
তত্রিমানি ৰত্থূনি – দীঘভাণকঅভযত্থেরো কির একং পিণ্ডপাতিকং পরিগ্গহেতুং অসক্কোন্তো দহরস্স সঞ্ঞং অদাসি. সো তং ন্হাযমানং কল্যাণীনদীমুখদ্ৰারে নিমুজ্জিত্ৰা পাদে অগ্গহেসি. পিণ্ডপাতিকো কুম্ভীলোতি সঞ্ঞায মহাসদ্দমকাসি, তদা নং পুথুজ্জনোতি সঞ্জানিংসু. চন্দমুখতিস্সরাজকালে পন মহাৰিহারে সঙ্ঘত্থেরো খীণাসৰো দুব্বলচক্খুকো ৰিহারেযেৰ অচ্ছি. রাজা থেরং পরিগ্গণ্হিস্সামীতি ভিক্খূসু ভিক্খাচারং গতেসু অপ্পসদ্দো উপসঙ্কমিত্ৰা সপ্পো ৰিয পাদে অগ্গহেসি. থেরো সিলাথম্ভো ৰিয নিচ্চলো হুত্ৰা কো এত্থাতি আহ? অহং, ভন্তে, তিস্সোতি. সুগন্ধং ৰাযসি নো তিস্সাতি? এৰং খীণাসৰস্স ভযং নাম নত্থীতি.
একচ্চো পন পুথুজ্জনোপি অতিসূরো হোতি নিব্ভযো. সো রঞ্জনীযেন আরম্মণেন পরিগ্গণ্হিতব্বো. ৰসভরাজাপি হি একং থেরং পরিগ্গণ্হমানো ঘরে নিসীদাপেত্ৰা তস্স সন্তিকে বদরসাল়ৰং মদ্দমানো নিসীদি. মহাথেরস্স খেল়ো চলি, ততো থেরস্স পুথুজ্জনভাৰো আৰিভূতো. খীণাসৰস্স হি রসতণ্হা নাম সুপ্পহীনা, দিব্বেসুপি রসেসু নিকন্তি নাম ন হোতি. তস্মা ইমেহি উপাযেহি পরিগ্গহেত্ৰা সচস্স ভযং ৰা ছম্ভিতত্তং ৰা লোমহংসো ৰা রসতণ্হা ৰা উপ্পজ্জতি, ন ত্ৰং অরহাতি অপনেতব্বো. সচে পন অভীরূ অচ্ছম্ভী অনুত্রাসী হুত্ৰা সীহো ৰিয নিসীদতি, দিব্বারম্মণেপি নিকন্তিং ন জনেতি. অযং ভিক্খু সম্পন্নৰেয্যাকরণো সমন্তা রাজরাজমহামত্তাদীহি পেসিতং সক্কারং অরহতীতি.
পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায
ছব্বিসোধনসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. সপ্পুরিসধম্মসুত্তৰণ্ণনা
১০৫. এৰং মে সুতন্তি সপ্পুরিসধম্মসুত্তং. তত্থ সপ্পুরিসধম্মন্তি সপ্পুরিসানং ধম্মং. অসপ্পুরিসধম্মন্তি পাপপুরিসানং ধম্মং. এৰং মাতিকং ঠপেত্ৰাপি পুন যথা নাম মগ্গকুসলো পুরিসো ৰামং মুঞ্চিত্ৰা দক্খিণং গণ্হাতি. পঠমং মুঞ্চিতব্বং কথেতি, এৰং পহাতব্বং ধম্মং পঠমং দেসেন্তো কতমো চ, ভিক্খৰে, অসপ্পুরিসধম্মোতিআদিমাহ. তত্থ উচ্চাকুলাতি খত্তিযকুলা ৰা ব্রাহ্মণকুলা ৰা. এতদেৰ হি কুলদ্ৰযং ‘‘উচ্চাকুল’’ন্তি ৰুচ্চতি. সো তত্থ পুজ্জোতি সো ভিক্খু তেসু ভিক্খূসু পূজারহো. অন্তরং করিত্ৰাতি অব্ভন্তরং কত্ৰা.
মহাকুলাতি খত্তিযকুলা ৰা ব্রাহ্মণকুলা ৰা ৰেস্সকুলা ৰা. ইদমেৰ হি কুলত্তযং ‘‘মহাকুল’’ন্তি ৰুচ্চতি. মহাভোগকুলাতি মহন্তেহি ভোগেহি সমন্নাগতা কুলা. উল়ারভোগকুলাতি উল়ারেহি পণীতেহি ভোগেহি সম্পন্নকুলা. ইমস্মিং পদদ্ৰযে চত্তারিপি কুলানি লব্ভন্তি. যত্থ কত্থচি কুলে জাতো হি পুঞ্ঞবলেহি মহাভোগোপি উল়ারভোগোপি হোতিযেৰ.
১০৬. যসস্সীতি পরিৰারসম্পন্নো. অপ্পঞ্ঞাতাতি রত্তিং খিত্তসরা ৰিয সঙ্ঘমজ্ঝাদীসু ন পঞ্ঞাযন্তি. অপ্পেসক্খাতি অপ্পপরিৰারা.
১০৭. আরঞ্ঞিকোতি সমাদিন্নআরঞ্ঞিকধুতঙ্গো. সেসধুতঙ্গেসুপি এসেৰ নযো. ইমস্মিঞ্চ সুত্তে পাল়িযং নৰেৰ ধুতঙ্গানি আগতানি, ৰিত্থারেন পনেতানি তেরস হোন্তি. তেসু যং ৰত্তব্বং, তং সব্বং সব্বাকারেন ৰিসুদ্ধিমগ্গে ধুতঙ্গনিদ্দেসে ৰুত্তমেৰ.
১০৮. অতম্মযতাতি তম্মযতা ৰুচ্চতি তণ্হা, নিত্তণ্হাতি অত্থো. অতম্মযতঞ্ঞেৰ অন্তরং করিত্ৰাতি নিত্তণ্হতংযেৰ কারণং কত্ৰা অব্ভন্তরং ৰা কত্ৰা, চিত্তে উপ্পাদেত্ৰাতি অত্থো.
নিরোধৰারে যস্মা অনাগামিখীণাসৰাৰ তং সমাপত্তিং সমাপজ্জন্তি, পুথুজ্জনস্স সা নত্থি, তস্মা অসপ্পুরিসৰারো পরিহীনো. ন কঞ্চি মঞ্ঞতীতি কঞ্চি পুগ্গলং তীহি মঞ্ঞনাহি ন মঞ্ঞতি. ন কুহিঞ্চি মঞ্ঞতীতি কিস্মিঞ্চি ওকাসে ন মঞ্ঞতি. ন কেনচি মঞ্ঞতীতি কেনচি ৰত্থুনাপি তং পুগ্গলং ন মঞ্ঞতি. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৰাতি.
পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায
সপ্পুরিসধম্মসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. সেৰিতব্বাসেৰিতব্বসুত্তৰণ্ণনা
১০৯. এৰং মে সুতন্তি সেৰিতব্বাসেৰিতব্বসুত্তং. তত্থ তঞ্চ অঞ্ঞমঞ্ঞং কাযসমাচারন্তি অঞ্ঞং সেৰিতব্বং কাযসমাচারং, অঞ্ঞং অসেৰিতব্বং ৰদামি, সেৰিতব্বমেৰ কেনচি পরিযাযেন অসেৰিতব্বন্তি, অসেৰিতব্বং ৰা সেৰিতব্বন্তি চ ন ৰদামীতি অত্থো. ৰচীসমাচারাদীসু এসেৰ নযো. ইতি ভগৰা সত্তহি পদেহি মাতিকং ঠপেত্ৰা ৰিত্থারতো অৰিভজিত্ৰাৰ দেসনং নিট্ঠাপেসি. কস্মা? সারিপুত্তত্থেরস্স ওকাসকরণত্থং.
১১৩. মনোসমাচারে মিচ্ছাদিট্ঠিসম্মাদিট্ঠিযো দিট্ঠিপটিলাভৰসেন ৰিসুং অঙ্গং হুত্ৰা ঠিতাতি ন গহিতা.
১১৪. চিত্তুপ্পাদে অকম্মপথপ্পত্তা অভিজ্ঝাদযো ৰেদিতব্বা.
১১৫. সঞ্ঞাপটিলাভৰারে অভিজ্ঝাসহগতায সঞ্ঞাযাতিআদীনি কামসঞ্ঞাদীনং দস্সনত্থং ৰুত্তানি.
১১৭. সব্যাবজ্ঝন্তি সদুক্খং. অপরিনিট্ঠিতভাৰাযাতি ভৰানং অপরিনিট্ঠিতভাৰায. এত্থ চ সব্যাবজ্ঝত্তভাৰা নাম চত্তারো হোন্তি. পুথুজ্জনোপি হি যো তেনত্তভাৰেন ভৰং পরিনিট্ঠাপেতুং ন সক্কোতি, তস্স পটিসন্ধিতো পট্ঠায অকুসলা ধম্মা ৰড্ঢন্তি, কুসলা ধম্মা চ পরিহাযন্তি, সদুক্খমেৰ অত্তভাৰং অভিনিব্বত্তেতি নাম. তথা সোতাপন্নসকদাগামিঅনাগামিনো. পুথুজ্জনাদযো তাৰ হোন্তু, অনাগামী কথং সব্যাবজ্ঝং অত্তভাৰং অভিনিব্বত্তেতি, কথঞ্চস্স অকুসলা ধম্মা অভিৰড্ঢন্তি, কুসলা ধম্মা পরিহাযন্তীতি. অনাগামীপি হি সুদ্ধাৰাসে নিব্বত্তো উয্যানৰিমানকপ্পরুক্খে ওলোকেত্ৰা ‘‘অহো সুখং অহো সুখ’’ন্তি উদানং উদানেতি, অনাগামিনো ভৰলোভো ভৰতণ্হা অপ্পহীনাৰ হোন্তি, তস্স অপ্পহীনতণ্হতায অকুসলা ৰড্ঢন্তি নাম, কুসলা পরিহাযন্তি নাম, সদুক্খমেৰ অত্তভাৰং অভিনিব্বত্তেতি, অপরিনিট্ঠিতভৰোযেৰ হোতীতি ৰেদিতব্বো.
অব্যাবজ্ঝন্তি অদুক্খং. অযম্পি চতুন্নং জনানং ৰসেন ৰেদিতব্বো. যো হি পুথুজ্জনোপি তেনত্তভাৰেন ভৰং পরিনিট্ঠাপেতুং সক্কোতি, পুন পটিসন্ধিং ন গণ্হাতি, তস্স পটিসন্ধিগ্গহণতো পট্ঠায অকুসলা পরিহাযন্তি, কুসলাযেৰ ৰড্ঢন্তি, অদুক্খমেৰ অত্তভাৰং নিব্বত্তেতি, পরিনিট্ঠিতভৰোযেৰ নাম হোতি. তথা সোতাপন্নসকদাগামিঅনাগামিনো. সোতাপন্নাদযো তাৰ হোন্তু, পুথুজ্জনো কথং অব্যাবজ্ঝঅত্তভাৰং নিব্বত্তেতি, কথঞ্চস্স অকুসলপরিহানিআদীনি হোন্তীতি. পুথুজ্জনোপি পচ্ছিমভৰিকো তেনত্তভাৰেন ভৰং পরিনিট্ঠাপেতুং সমত্থো হোতি. তস্স অঙ্গুলিমালস্স ৰিয একেনূনপাণসহস্সং ঘাতেন্তস্সাপি অত্তভাৰো অব্যাবজ্ঝোযেৰ নাম, ভৰং পরিনিট্ঠাপেতিযেৰ নাম. অকুসলমেৰ হাযতি, ৰিপস্সনমেৰ গব্ভং গণ্হাপেতি নাম.
১১৯. চক্খুৰিঞ্ঞেয্যন্তিআদীসু যস্মা একচ্চস্স তস্মিংযেৰ রূপে রাগাদযো উপ্পজ্জন্তি, অভিনন্দতি অস্সাদেতি, অভিনন্দন্তো অস্সাদেন্তো অনযব্যসনং পাপুণাতি, একচ্চস্স নুপ্পজ্জন্তি, নিব্বিন্দতি ৰিরজ্জতি, নিব্বিন্দন্তো ৰিরজ্জন্তো নিব্বুতিং পাপুণাতি, তস্মা ‘‘তঞ্চ অঞ্ঞমঞ্ঞ’’ন্তি ন ৰুত্তং. এস নযো সব্বত্থ.
এৰং ৰিত্থারেন অত্থং আজানেয্যুন্তি এত্থ কে ভগৰতো ইমস্স ভাসিতস্স অত্থং আজানন্তি, কে ন আজানন্তীতি? যে তাৰ ইমস্স সুত্তস্স পাল়িঞ্চ অট্ঠকথঞ্চ উগ্গণ্হিত্ৰা তক্করা ন হোন্তি, যথাৰুত্তং অনুলোমপটিপদং ন পটিপজ্জন্তি, তে ন আজানন্তি নাম. যে পন তক্করা হোন্তি, যথাৰুত্তং অনুলোমপটিপদং পটিপজ্জন্তি, তে আজানন্তি নাম. এৰং সন্তেপি সপটিসন্ধিকানং তাৰ দীঘরত্তং হিতায সুখায হোতু, অপ্পটিসন্ধিকানং কথং হোতীতি. অপ্পটিসন্ধিকা অনুপাদানা ৰিয জাতৰেদা পরিনিব্বাযন্তি, কপ্পসতসহস্সানম্পি অচ্চযেন তেসং পুন দুক্খং নাম নত্থি. ইতি একংসেন তেসংযেৰ দীঘরত্তং হিতায সুখায হোতি. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৰাতি.
পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায
সেৰিতব্বাসেৰিতব্বসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. বহুধাতুকসুত্তৰণ্ণনা
১২৪. এৰং মে সুতন্তি বহুধাতুকসুত্তং. তত্থ ভযানীতিআদীসু ভযন্তি চিত্তুত্রাসো. উপদ্দৰোতি অনেকগ্গতাকারো. উপসগ্গোতি উপসট্ঠাকারো তত্থ তত্থ লগ্গনাকারো. তেসং এৰং নানত্তং ৰেদিতব্বং – পব্বতাদিৰিসমনিস্সিতা চোরা জনপদৰাসীনং পেসেন্তি ‘‘মযং অসুকদিৰসে নাম তুম্হাকং গামং পহরিস্সামা’’তি. তং পৰত্তিং সুতকালতো পট্ঠায ভযং সন্তাসং আপজ্জন্তি. অযং চিত্তুত্রাসো নাম. ‘‘ইধ নো চোরা কুপিতা অনত্থম্পি আৰহেয্যু’’ন্তি হত্থসারং গহেত্ৰা দ্ৰিপদচতুপ্পদেহি সদ্ধিং অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰা তত্থ তত্থ ভূমিযং নিপজ্জন্তি, ডংসমকসাদীহি খজ্জমানা গুম্বন্তরানি পৰিসন্তি, খাণুকণ্টকে মদ্দন্তি. তেসং এৰং ৰিচরন্তানং ৰিক্খিত্তভাৰো অনেকগ্গতাকারো নাম. ততো চোরেসু যথাৰুত্তে দিৰসে অনাগচ্ছন্তেসু ‘‘তুচ্ছকসাসনং তং ভৰিস্সতি, গামং পৰিসিস্সামা’’তি সপরিক্খারা গামং পৰিসন্তি, অথ তেসং পৰিট্ঠভাৰং ঞত্ৰা গামং পরিৰারেত্ৰা দ্ৰারে অগ্গিং দত্ৰা মনুস্সে ঘাতেত্ৰা চোরা সব্বং ৰিভৰং ৰিলুম্পেত্ৰা গচ্ছন্তি. তেসু ঘাতিতাৰসেসা অগ্গিং নিব্বাপেত্ৰা কোট্ঠচ্ছাযভিত্তিচ্ছাযাদীসু তত্থ তত্থ লগ্গিত্ৰা নিসীদন্তি নট্ঠং অনুসোচমানা. অযং উপসট্ঠাকারো লগ্গনাকারো নাম.
নল়াগারাতি নল়েহি পরিচ্ছন্না অগারা, সেসসম্ভারা পনেত্থ রুক্খমযা হোন্তি. তিণাগারেপি এসেৰ নযো. বালতো উপ্পজ্জন্তীতি বালমেৰ নিস্সায উপ্পজ্জন্তি. বালো হি অপণ্ডিতপুরিসো রজ্জং ৰা উপরজ্জং ৰা অঞ্ঞং ৰা পন মহন্তং ঠানং পত্থেন্তো কতিপযে অত্তনা সদিসে ৰিধৰাপুত্তে মহাধুত্তে গহেত্ৰা ‘‘এথ অহং তুম্হে ইস্সরে করিস্সামী’’তি পব্বতগহনাদীনি নিস্সায অন্তন্তে গামে পহরন্তো দামরিকভাৰং জানাপেত্ৰা অনুপুব্বেন নিগমেপি জনপদেপি পহরতি, মনুস্সা গেহানি ছড্ডেত্ৰা খেমন্তট্ঠানং পত্থযমানা পক্কমন্তি, তে নিস্সায ৰসন্তা ভিক্খূপি ভিক্খুনিযোপি অত্তনো অত্তনো ৰসনট্ঠানানি পহায পক্কমন্তি. গতগতট্ঠানে ভিক্খাপি সেনাসনম্পি দুল্লভং হোতি. এৰং চতুন্নং পরিসানং ভযং আগতমেৰ হোতি. পব্বজিতেসুপি দ্ৰে বালা ভিক্খূ অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিৰাদং পট্ঠপেত্ৰা চোদনং আরভন্তি. ইতি কোসম্বিৰাসিকানং ৰিয মহাকলহো উপ্পজ্জতি, চতুন্নং পরিসানং ভযং আগতমেৰ হোতীতি এৰং যানি কানিচি ভযানি উপ্পজ্জন্তি, সব্বানি তানি বালতো উপ্পজ্জন্তীতি ৰেদিতব্বানি.
এতদৰোচাতি ভগৰতা ধম্মদেসনা মত্থকং অপাপেত্ৰাৰ নিট্ঠাপিতা. যংনূনাহং দসবলং পুচ্ছিত্ৰা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেনেৰস্স দেসনায পারিপূরিং করেয্যন্তি চিন্তেত্ৰা এতং ‘‘কিত্তাৰতা নু খো, ভন্তে’’তিআদিৰচনং অৰোচ.
১২৫. অট্ঠারসসু ধাতূসু অড্ঢেকাদসধাতুযো রূপপরিগ্গহো, অড্ঢট্ঠমকধাতুযো অরূপপরিগ্গহোতি রূপারূপপরিগ্গহোৰ কথিতো. সব্বাপি খন্ধৰসেন পঞ্চক্খন্ধা হোন্তি. পঞ্চপি খন্ধা দুক্খসচ্চং, তেসং সমুট্ঠাপিকা তণ্হা সমুদযসচ্চং, উভিন্নং অপ্পৰত্তি নিরোধসচ্চং, নিরোধপজাননা পটিপদা মগ্গসচ্চং. ইতি চতুসচ্চকম্মট্ঠানং একস্স ভিক্খুনো নিগ্গমনং মত্থকং পাপেত্ৰা কথিতং হোতি. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারতো পনেতা ধাতুযো ৰিসুদ্ধিমগ্গে কথিতাৰ. জানাতি পস্সতীতি সহ ৰিপস্সনায মগ্গো ৰুত্তো.
পথৰীধাতুআদযো সৰিঞ্ঞাণককাযং সুঞ্ঞতো নিস্সত্ততো দস্সেতুং ৰুত্তা. তাপি পুরিমাহি অট্ঠারসহি ধাতূহি পূরেতব্বা. পূরেন্তেন ৰিঞ্ঞাণধাতুতো নীহরিত্ৰা পূরেতব্বা. ৰিঞ্ঞাণধাতু হেসা চক্খুৰিঞ্ঞাণাদিৰসেন ছব্বিধা হোতি. তত্থ চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতুযা পরিগ্গহিতায তস্সা ৰত্থু চক্খুধাতু, আরম্মণং রূপধাতূতি দ্ৰে ধাতুযো পরিগ্গহিতাৰ হোন্তি. এস নযো সব্বত্থ. মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযা পন পরিগ্গহিতায তস্সা পুরিমপচ্ছিমৰসেন মনোধাতু, আরম্মণৰসেন ধম্মধাতূতি দ্ৰে ধাতুযো পরিগ্গহিতাৰ হোন্তি. ইতি ইমাসু অট্ঠারসসু ধাতূসু অড্ঢেকাদসধাতুযো রূপপরিগ্গহোতি পুরিমনযেনেৰ ইদম্পি একস্স ভিক্খুনো নিগ্গমনং মত্থকং পাপেত্ৰা কথিতং হোতি.
সুখধাতূতিআদীসু সুখঞ্চ তং নিস্সত্তসুঞ্ঞতট্ঠেন ধাতু চাতি সুখধাতু. এস নযো সব্বত্থ. এত্থ চ পুরিমা চতস্সো ধাতুযো সপ্পটিপক্খৰসেন গহিতা, পচ্ছিমা দ্ৰে সরিক্খকৰসেন. অৰিভূতভাৰেন হি উপেক্খাধাতু অৰিজ্জাধাতুযা সরিক্খা. এত্থ চ সুখদুক্খধাতূসু পরিগ্গহিতাসু কাযৰিঞ্ঞাণধাতু পরিগ্গহিতাৰ হোতি, সেসাসু পরিগ্গহিতাসু মনোৰিঞ্ঞাণধাতু পরিগ্গহিতাৰ হোতি. ইমাপি ছ ধাতুযো হেট্ঠা অট্ঠারসহিযেৰ পূরেতব্বা. পূরেন্তেন উপেক্খাধাতুতো নীহরিত্ৰা পূরেতব্বা. ইতি ইমাসু অট্ঠারসসু ধাতূসু অড্ঢেকাদসধাতুযো রূপপরিগ্গহোতি পুরিমনযেনেৰ ইদম্পি একস্স ভিক্খুনো নিগ্গমনং মত্থকং পাপেত্ৰা কথিতং হোতি.
কামধাতুআদীনং দ্ৰেধাৰিতক্কে (ম. নি. ১.২০৬) কামৰিতক্কাদীসু ৰুত্তনযেনেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো. অভিধম্মেপি ‘‘তত্থ কতমা কামধাতু, কামপটিসংযুত্তো তক্কো ৰিতক্কো’’তিআদিনা (ৰিভ. ১৮২) নযেনেৰ এতাসং ৰিত্থারো আগতোযেৰ. ইমাপি ছ ধাতুযো হেট্ঠা অট্ঠারসহিযেৰ পূরেতব্বা. পূরেন্তেন কামধাতুতো নীহরিত্ৰা পূরেতব্বা. ইতি ইমাসু অট্ঠারসসু ধাতূসু অড্ঢেকাদসধাতুযো রূপপরিগ্গহোতি পুরিমনযেনেৰ ইদম্পি একস্স ভিক্খুনো নিগ্গমনং মত্থকং পাপেত্ৰা কথিতং হোতি.
কামধাতুআদীসু পঞ্চ কামাৰচরক্খন্ধা কামধাতু নাম, পঞ্চ রূপাৰচরক্খন্ধা রূপধাতু নাম, চত্তারো অরূপাৰচরক্খন্ধা অরূপধাতু নাম. অভিধম্মে পন ‘‘তত্থ কতমা কামধাতু, হেট্ঠতো অৰীচিনিরযং পরিযন্তং করিত্ৰা’’তিআদিনা (ৰিভ. ১৮২) নযেন এতাসং ৰিত্থারো আগতোযেৰ. ইমাপি তিস্সো ধাতুযো হেট্ঠা অট্ঠারসহিযেৰ পূরেতব্বা. পূরেন্তেন কামধাতুতো নীহরিত্ৰা পূরেতব্বা. ইতি ইমাসু অট্ঠারসসু ধাতূসু অড্ঢেকাদসধাতুযো রূপপরিগ্গহোতি পুরিমনযেনেৰ ইদম্পি একস্স ভিক্খুনো নিগ্গমনং মত্থকং পাপেত্ৰা কথিতং হোতি.
সঙ্খতাতি পচ্চযেহি সমাগন্ত্ৰা কতা, পঞ্চন্নং খন্ধানমেতং অধিৰচনং. ন সঙ্খতা অসঙ্খতা. নিব্বানস্সেতং অধিৰচনং. ইমাপি দ্ৰে ধাতুযো হেট্ঠা অট্ঠারসহিযেৰ পূরেতব্বা. পূরেন্তেন সঙ্খতধাতুতো নীহরিত্ৰা পূরেতব্বা. ইতি ইমাসু অট্ঠারসসু ধাতূসু অড্ঢেকাদসধাতুযো রূপপরিগ্গহোতি পুরিমনযেনেৰ ইদম্পি একস্স ভিক্খুনো নিগ্গমনং মত্থকং পাপেত্ৰা কথিতং হোতি.
১২৬. অজ্ঝত্তিকবাহিরানীতি অজ্ঝত্তিকানি চ বাহিরানি চ. এত্থ হি চক্খুআদীনি অজ্ঝত্তিকানি ছ, রূপাদীনি বাহিরানি ছ. ইধাপি জানাতি পস্সতীতি সহ ৰিপস্সনায মগ্গো কথিতো.
ইমস্মিং সতি ইদন্তিআদি মহাতণ্হাসঙ্খযে ৰিত্থারিতমেৰ.
১২৭. অট্ঠানন্তি হেতুপটিক্খেপো. অনৰকাসোতি পচ্চযপটিক্খেপো. উভযেনাপি কারণমেৰ পটিক্খিপতি. কারণঞ্হি তদাযত্তৰুত্তিতায অত্তনো ফলস্স ঠানন্তি চ অৰকাসোতি চ ৰুচ্চতি. যন্তি যেন কারণেন. দিট্ঠিসম্পন্নোতি মগ্গদিট্ঠিযা সম্পন্নো সোতাপন্নো অরিযসাৰকো. কঞ্চি সঙ্খারন্তি চতুভূমকেসু সঙ্খতসঙ্খারেসু কঞ্চি একসঙ্খারম্পি. নিচ্চতো উপগচ্ছেয্যাতি নিচ্চোতি গণ্হেয্য. নেতং ঠানং ৰিজ্জতীতি এতং কারণং নত্থি ন উপলব্ভতি. যং পুথুজ্জনোতি যেন কারণেন পুথুজ্জনো. ঠানমেতং ৰিজ্জতীতি এতং কারণং অত্থি. সস্সতদিট্ঠিযা হি সো তেভূমকেসু সঙ্খতসঙ্খারেসু কঞ্চি সঙ্খারং নিচ্চতো গণ্হেয্যাতি অত্থো. চতুত্থভূমকসঙ্খারা পন তেজুস্সদত্তা দিৰসং সন্তত্তো অযোগুল়ো ৰিয মক্খিকানং দিট্ঠিযা ৰা অঞ্ঞেসং ৰা অকুসলানং আরম্মণং ন হোন্তি. ইমিনা নযেন কঞ্চি সঙ্খারং সুখতোতিআদীসুপি অত্থো ৰেদিতব্বো.
সুখতো উপগচ্ছেয্যাতি ‘‘একন্তসুখী অত্তা হোতি অরোগো পরং মরণা’’তি (ম. নি. ৩.২১, ২২) এৰং অত্তদিট্ঠিৰসেন সুখতো গাহং সন্ধাযেতং ৰুত্তং. দিট্ঠিৰিপ্পযুত্তচিত্তেন পন অরিযসাৰকো পরিল়াহাভিভূতো পরিল়াহৰূপসমত্থং মত্তহত্থিং পরিত্তাসিতো ৰিয, চোক্খব্রাহ্মণো ৰিয চ গূথং কঞ্চি সঙ্খারং সুখতো উপগচ্ছতি. অত্তৰারে কসিণাদিপণ্ণত্তিসঙ্গহত্থং সঙ্খারন্তি অৰত্ৰা কঞ্চি ধম্মন্তি ৰুত্তং. ইধাপি অরিযসাৰকস্স চতুভূমকৰসেন ৰেদিতব্বো, পুথুজ্জনস্স তেভূমকৰসেন. সব্বৰারেসু অরিযসাৰকস্সাপি তেভূমকৰসেনেৰ পরিচ্ছেদো ৰট্টতি. যং যঞ্হি পুথুজ্জনো গণ্হাতি, ততো ততো অরিযসাৰকো গাহং ৰিনিৰেঠেতি. পুথুজ্জনো হি যং যং নিচ্চং সুখং অত্তাতি গণ্হাতি, তং তং অরিযসাৰকো অনিচ্চং দুক্খং অনত্তাতি গণ্হন্তো তং গাহং ৰিনিৰেঠেতি.
১২৮. মাতরন্তিআদীসু জনিকাৰ মাতা, জনকো পিতা, মনুস্সভূতোৰ খীণাসৰো অরহাতি অধিপ্পেতো. কিং পন অরিযসাৰকো অঞ্ঞং জীৰিতা ৰোরোপেয্যাতি? এতম্পি অট্ঠানং. সচেপি হি ভৰন্তরগতং অরিযসাৰকং অত্তনো অরিযভাৰং অজানন্তম্পি কোচি এৰং ৰদেয্য ‘‘ইমং কুন্থকিপিল্লিকং জীৰিতা ৰোরোপেত্ৰা সকলচক্কৰাল়গব্ভে চক্কৰত্তিরজ্জং পটিপজ্জাহী’’তি, নেৰ সো তং জীৰিতা ৰোরোপেয্য. অথাপি নং এৰং ৰদেয্য ‘‘সচে ইমং ন ঘাতেস্সসি, সীসং তে ছিন্দিস্সামা’’তি. সীসমেৰস্স ছিন্দেয্য, ন চ সো তং ঘাতেয্য. পুথুজ্জনভাৰস্স পন মহাসাৰজ্জভাৰদস্সনত্থং অরিযসাৰকস্স চ বলদীপনত্থমেতং ৰুত্তং. অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো – সাৰজ্জো পুথুজ্জনভাৰো, যত্র হি নাম পুথুজ্জনো মাতুঘাতাদীনিপি আনন্তরিযানি করিস্সতি. মহাবলো চ অরিযসাৰকো, যো এতানি কম্মানি ন করোতীতি.
দুট্ঠচিত্তোতি ৰধকচিত্তেন পদুট্ঠচিত্তো. লোহিতং উপ্পাদেয্যাতি জীৰমানকসরীরে খুদ্দকমক্খিকায পিৰনমত্তম্পি লোহিতং উপ্পাদেয্য. সঙ্ঘং ভিন্দেয্যাতি সমানসংৰাসকং সমানসীমায ঠিতং পঞ্চহি কারণেহি সঙ্ঘং ভিন্দেয্য. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘পঞ্চহুপালি আকারেহি সঙ্ঘো ভিজ্জতি. কম্মেন উদ্দেসেন ৰোহরন্তো অনুস্সাৰনেন সলাকগ্গাহেনা’’তি (পরি. ৪৫৮).
তত্থ কম্মেনাতি অপলোকনাদীসু চতূসু কম্মেসু অঞ্ঞতরেন কম্মেন. উদ্দেসেনাতি পঞ্চসু পাতিমোক্খুদ্দেসেসু অঞ্ঞতরেন উদ্দেসেন. ৰোহরন্তোতি কথযন্তো, তাহি তাহি উপ্পত্তীহি অধম্মং ধম্মোতিআদীনি অট্ঠারস ভেদকরৰত্থূনি দীপেন্তো. অনুস্সাৰনেনাতি ননু তুম্হে জানাথ ময্হং উচ্চাকুলা পব্বজিতভাৰং বহুস্সুতভাৰঞ্চ, মাদিসো নাম উদ্ধম্মং উব্বিনযং সত্থুসাসনং গাহেয্যাতি চিত্তম্পি উপ্পাদেতুং তুম্হাকং যুত্তং, কিং ময্হং অৰীচি নীলুপ্পলৰনং ৰিয সীতলো, কিং অহং অপাযতো ন ভাযামীতিআদিনা নযেন কণ্ণমূলে ৰচীভেদং কত্ৰা অনুস্সাৰনেন. সলাকগ্গাহেনাতি এৰং অনুস্সাৰেত্ৰা তেসং চিত্তং উপত্থম্ভেত্ৰা অনিৰত্তিধম্মে কত্ৰা ‘‘গণ্হথ ইমং সলাক’’ন্তি সলাকগ্গাহেন.
এত্থ চ কম্মমেৰ উদ্দেসো ৰা পমাণং, ৰোহারানুস্সাৰনসলাকগ্গাহা পন পুব্বভাগা. অট্ঠারসৰত্থুদীপনৰসেন হি ৰোহরন্তেন তত্থ রুচিজননত্থং অনুস্সাৰেত্ৰা সলাকায গাহিতাযপি অভিন্নোৰ হোতি সঙ্ঘো. যদা পন এৰং চত্তারো ৰা অতিরেকা ৰা সলাকং গাহেত্ৰা আৰেণিকং কম্মং ৰা উদ্দেসং ৰা করোন্তি, তদা সঙ্ঘো ভিন্নো নাম হোতি. এৰং দিট্ঠিসম্পন্নো পুগ্গলো সঙ্ঘং ভিন্দেয্যাতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতি. এত্তাৰতা মাতুঘাতাদীনি পঞ্চ আনন্তরিযকম্মানি দস্সিতানি হোন্তি, যানি পুথুজ্জনো করোতি, ন অরিযসাৰকো, তেসং আৰিভাৰত্থং –
কম্মতো দ্ৰারতো চেৰ, কপ্পট্ঠিতিযতো তথা;
পাকসাধারণাদীহি, ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
তত্থ কম্মতো তাৰ – এত্থ হি মনুস্সভূতস্সেৰ মনুস্সভূতং মাতরং ৰা পিতরং ৰা অপি পরিৰত্তলিঙ্গং জীৰিতা ৰোরোপেন্তস্স কম্মং আনন্তরিযং হোতি, তস্স ৰিপাকং পটিবাহিস্সামীতি সকলচক্কৰাল়ং মহাচেতিযপ্পমাণেহি কঞ্চনথূপেহি পূরেত্ৰাপি সকলচক্কৰাল়ং পূরেত্ৰা নিসিন্নভিক্খুসঙ্ঘস্স মহাদানং দত্ৰাপি বুদ্ধস্স ভগৰতো সঙ্ঘাটিকণ্ণং অমুঞ্চন্তো ৰিচরিত্ৰাপি কাযস্স ভেদা নিরযমেৰ উপপজ্জতি. যো পন সযং মনুস্সভূতো তিরচ্ছানভূতং মাতরং ৰা পিতরং ৰা, সযং ৰা তিরচ্ছানভূতো মনুস্সভূতং, তিরচ্ছানোযেৰ ৰা তিরচ্ছানভূতং জীৰিতা ৰোরোপেতি, তস্স কম্মং আনন্তরিযং ন হোতি, ভারিযং পন হোতি, আনন্তরিযং আহচ্চেৰ তিট্ঠতি. মনুস্সজাতিকানং পন ৰসেন অযং পঞ্হো কথিতো.
তত্থ এল়কচতুক্কং সঙ্গামচতুক্কং চোরচতুক্কঞ্চ কথেতব্বং. এল়কং মারেমীতি অভিসন্ধিনাপি হি এল়কট্ঠানে ঠিতং মনুস্সো মনুস্সভূতং মাতরং ৰা পিতরং ৰা মারেন্তো আনন্তরিযং ফুসতি. এল়কাভিসন্ধিনা পন মাতাপিতাঅভিসন্ধিনা ৰা এল়কং মারেন্তো আনন্তরিযং ন ফুসতি. মাতাপিতাঅভিসন্ধিনা মাতাপিতরো মারেন্তো ফুসতেৰ. এসেৰ নযো ইতরস্মিম্পি চতুক্কদ্ৰযে. যথা চ মাতাপিতূসু, এৰং অরহন্তেপি এতানি চতুক্কানি ৰেদিতব্বানি.
মনুস্সঅরহন্তমেৰ মারেত্ৰা আনন্তরিযং ফুসতি, ন যক্খভূতং. কম্মং পন ভারিযং, আনন্তরিযসদিসমেৰ. মনুস্সঅরহন্তস্স চ পুথুজ্জনকালেযেৰ সত্থপ্পহারে ৰা ৰিসে ৰা দিন্নেপি যদি সো অরহত্তং পত্ৰা তেনেৰ মরতি, অরহন্তঘাতো হোতিযেৰ. যং পন পুথুজ্জনকালে দিন্নং দানং অরহত্তং পত্ৰা পরিভুঞ্জতি, পুথুজ্জনস্সেৰ দিন্নং হোতি. সেসঅরিযপুগ্গলে মারেন্তস্স আনন্তরিযং নত্থি. কম্মং পন ভারিযং, আনন্তরিযসদিসমেৰ.
লোহিতুপ্পাদে তথাগতস্স অভেজ্জকাযতায পরূপক্কমেন চম্মচ্ছেদং কত্ৰা লোহিতপগ্ঘরণং নাম নত্থি. সরীরস্স পন অন্তোযেৰ একস্মিংযেৰ ঠানে লোহিতং সমোসরতি. দেৰদত্তেন পৰিদ্ধসিলতো ভিজ্জিত্ৰা গতা সকলিকাপি তথাগতস্স পাদন্তং পহরি, ফরসুনা পহটো ৰিয পাদো অন্তোলোহিতোযেৰ অহোসি. তথা করোন্তস্স আনন্তরিযং হোতি. জীৰকো পন তথাগতস্স রুচিযা সত্থকেন চম্মং ছিন্দিত্ৰা তম্হা ঠানা দুট্ঠলোহিতং নীহরিত্ৰা ফাসুমকাসি, তথা করোন্তস্স পুঞ্ঞকম্মমেৰ হোতি.
অথ যে চ পরিনিব্বুতে তথাগতে চেতিযং ভিন্দন্তি, বোধিং ছিন্দন্তি ধাতুম্হি উপক্কমন্তি, তেসং কিং হোতীতি? ভারিযং কম্মং হোতি আনন্তরিযসদিসং. সধাতুকং পন থূপং ৰা পটিমং ৰা বাধমানং বোধিসাখং ছিন্দিতুং ৰট্টতি. সচেপি তত্থ নিলীনা সকুণা চেতিযে ৰচ্চং পাতেন্তি, ছিন্দিতুং ৰট্টতিযেৰ. পরিভোগচেতিযতো হি সরীরচেতিযং মহন্ততরং. চেতিযৰত্থুং ভিন্দিত্ৰা গচ্ছন্তং বোধিমূলম্পি ছিন্দিত্ৰা হরিতুং ৰট্টতি. যা পন বোধিসাখা বোধিঘরং বাধতি, তং গেহরক্খণত্থং ছিন্দিতুং ন লভতি, বোধিঅত্থঞ্হি গেহং, ন গেহত্থায বোধি. আসনঘরেপি এসেৰ নযো. যস্মিং পন আসনঘরে ধাতু নিহিতা হোতি, তস্স রক্খণত্থায বোধিসাখং ছিন্দিতুং ৰট্টতি. বোধিজগ্গনত্থং ওজোহরণসাখং ৰা পূতিট্ঠানং ৰা ছিন্দিতুং ৰট্টতিযেৰ, ভগৰতো সরীরপটিজগ্গনে ৰিয পুঞ্ঞম্পি হোতি.
সঙ্ঘভেদে সীমট্ঠকসঙ্ঘে অসন্নিপতিতে ৰিসুং পরিসং গহেত্ৰা কতৰোহারানুস্সাৰন-সলাকগ্গাহস্স কম্মং ৰা করোন্তস্স, উদ্দেসং ৰা উদ্দিসন্তস্স ভেদো চ হোতি আনন্তরিযকম্মঞ্চ. সমগ্গসঞ্ঞায পন ৰট্টতীতি কম্মং করোন্তস্স ভেদোৰ হোতি, ন আনন্তরিযকম্মং, তথা নৰতো ঊনপরিসাযং. সব্বন্তিমেন পরিচ্ছেদেন নৰন্নং জনানং যো সঙ্ঘং ভিন্দতি, তস্স আনন্তরিযকম্মং হোতি. অনুৰত্তকানং অধম্মৰাদীনং মহাসাৰজ্জকম্মং. ধম্মৰাদিনো পন অনৰজ্জা.
তত্থ নৰন্নমেৰ সঙ্ঘভেদে ইদং সুত্তং – ‘‘একতো উপালি চত্তারো হোন্তি, একতো চত্তারো, নৰমো অনুস্সাৰেতি, সলাকং গাহেতি ‘অযং ধম্মো অযং ৰিনযো ইদং সত্থুসাসনং, ইদং গণ্হথ, ইমং রোচেথা’তি, এৰং খো, উপালি, সঙ্ঘরাজি চেৰ হোতি সঙ্ঘভেদো চ. নৰন্নং ৰা, উপালি, অতিরেকনৰন্নং ৰা সঙ্ঘরাজি চেৰ হোতি সঙ্ঘভেদো চা’’তি (চূল়ৰ. ৩৫১). এতেসু পন পঞ্চসু সঙ্ঘভেদো ৰচীকম্মং, সেসানি কাযকম্মানীতি. এৰং কম্মতো ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
দ্ৰারতোতি সব্বানেৰ চেতানি কাযদ্ৰারতোপি ৰচীদ্ৰারতোপি সমুট্ঠহন্তি. পুরিমানি পনেত্থ চত্তারি আণত্তিকৰিজ্জামযপযোগৰসেন ৰচীদ্ৰারতো সমুট্ঠহিত্ৰাপি কাযদ্ৰারমেৰ পূরেন্তি, সঙ্ঘভেদো হত্থমুদ্দায ভেদং করোন্তস্স কাযদ্ৰারতো সমুট্ঠহিত্ৰাপি ৰচীদ্ৰারমেৰ পূরেতীতি. এৰমেত্থ দ্ৰারতোপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
কপ্পট্ঠিতিযতোতি সঙ্ঘভেদোযেৰ চেত্থ কপ্পট্ঠিতিযো. সণ্ঠহন্তে হি কপ্পে কপ্পৰেমজ্ঝে ৰা সঙ্ঘভেদং কত্ৰা কপ্পৰিনাসেযেৰ মুচ্চতি. সচেপি হি স্ৰেৰ কপ্পো ৰিনস্সিস্সতীতি অজ্জ সঙ্ঘভেদং করোতি, স্ৰেৰ মুচ্চতি, একদিৰসমেৰ নিরযে পচ্চতি. এৰং করণং পন নত্থি. সেসানি চত্তারি কম্মানি আনন্তরিযানেৰ হোন্তি, ন কপ্পট্ঠিতিযানীতি এৰমেত্থ কপ্পট্ঠিতিযতোপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
পাকতোতি যেন চ পঞ্চপে’তানি কম্মানি কতানি হোন্তি, তস্স সঙ্ঘভেদোযেৰ পটিসন্ধিৰসেন ৰিপচ্চতি, সেসানি ‘‘অহোসিকম্মং, নাহোসি কম্মৰিপাকো’’তি এৰমাদীসু সঙ্খ্যং গচ্ছন্তি. সঙ্ঘস্স ভেদাভাৰে লোহিতুপ্পাদো, তদভাৰে অরহন্তঘাতো, তদভাৰে চ সচে পিতা সীলৰা হোতি, মাতা দুস্সীলা, নো ৰা তথা সীলৰতী, পিতুঘাতো পটিসন্ধিৰসেন ৰিপচ্চতি. সচে মাতাপিতুঘাতো, দ্ৰীসুপি সীলেন ৰা দুস্সীলেন ৰা সমানেসু মাতুঘাতোৰ পটিসন্ধিৰসেন ৰিপচ্চতি. মাতা হি দুক্করকারিনী বহূপকারা চ পুত্তানন্তি এৰমেত্থ পাকতোপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
সাধারণাদীহীতি পুরিমানি চত্তারি সব্বেসম্পি গহট্ঠপব্বজিতানং সাধারণানি. সঙ্ঘভেদো পন ‘‘ন খো, উপালি ভিক্খুনী, সঙ্ঘং ভিন্দতি, ন সিক্খমানা, ন সামণেরো, ন সামণেরী, ন উপাসকো, ন উপাসিকা সঙ্ঘং ভিন্দতি, ভিক্খু খো, উপালি, পকতত্তো সমানসংৰাসকো সমানসীমাযং ঠিতো সঙ্ঘং ভিন্দতী’’তি (চূল়ৰ. ৩৫১) ৰচনতো ৰুত্তপ্পকারস্স ভিক্খুনোৰ হোতি, ন অঞ্ঞস্স, তস্মা অসাধারণো. আদিসদ্দেন সব্বেপি তে দুক্খৰেদনাসহগতা দোসমোহসম্পযুত্তা চাতি এৰমেত্থ সাধারণাদীহিপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
অঞ্ঞং সত্থারন্তি ‘‘অযং মে সত্থা সত্থুকিচ্চং কাতুং অসমত্থো’’তি ভৰন্তরেপি অঞ্ঞং তিত্থকরং ‘‘অযং মে সত্থা’’তি এৰং গণ্হেয্য, নেতং ঠানং ৰিজ্জতীতি অত্থো.
১২৯. একিস্সা লোকধাতুযাতি দসসহস্সিলোকধাতুযা. তীণি হি খেত্তানি জাতিখেত্তং আণাখেত্তং ৰিসযখেত্তং. তত্থ জাতিখেত্তং নাম দসসহস্সী লোকধাতু. সা হি তথাগতস্স মাতুকুচ্ছিওক্কমনকালে নিক্খমনকালে সম্বোধিকালে ধম্মচক্কপ্পৰত্তনে আযুসঙ্খারোস্সজ্জনে পরিনিব্বানে চ কম্পতি. কোটিসতসহস্সচক্কৰাল়ং পন আণাখেত্তং নাম. আটানাটিযমোরপরিত্তধজগ্গপরিত্তরতনপরিত্তাদীনঞ্হি এত্থ আণা ৰত্ততি. ৰিসযখেত্তস্স পন পরিমাণং নত্থি. বুদ্ধানঞ্হি ‘‘যাৰতকং ঞাণং তাৰতকং নেয্যং, যাৰতকং নেয্যং তাৰতকং ঞাণং, ঞাণপরিযন্তিকং নেয্যং নেয্যপরিযন্তিকং ঞাণ’’ন্তি (পটি. ম. ৩.৫) ৰচনতো অৰিসযো নাম নত্থি.
ইমেসু পন তীসু খেত্তেসু ঠপেত্ৰা ইমং চক্কৰাল়ং অঞ্ঞস্মিং চক্কৰাল়ে বুদ্ধা উপ্পজ্জন্তীতি সুত্তং নত্থি, ন উপ্পজ্জন্তীতি পন অত্থি. তীণি পিটকানি ৰিনযপিটকং সুত্তন্তপিটকং অভিধম্মপিটকং, তিস্সো সঙ্গীতিযো মহাকস্সপত্থেরস্স সঙ্গীতি, যসত্থেরস্স সঙ্গীতি, মোগ্গলিপুত্ততিস্সত্থেরস্স সঙ্গীতীতি. ইমা তিস্সো সঙ্গীতিযো আরুল়্হে তেপিটকে বুদ্ধৰচনে ইমং চক্কৰাল়ং মুঞ্চিত্ৰা অঞ্ঞত্থ বুদ্ধা উপ্পজ্জন্তীতি সুত্তং নত্থি, ন উপ্পজ্জন্তীতি পন অত্থি.
অপুব্বং অচরিমন্তি অপুরে অপচ্ছা. একতো ন উপ্পজ্জন্তি, পুরে ৰা পচ্ছা ৰা উপ্পজ্জন্তীতি ৰুত্তং হোতি. তত্থ হি বোধিপল্লঙ্কে বোধিং অপ্পত্ৰা ন উট্ঠহিস্সামীতি নিসিন্নকালতো পট্ঠায যাৰ মাতুকুচ্ছিস্মিং পটিসন্ধিগ্গহণং, তাৰ পুব্বেতি ন ৰেদিতব্বং. বোধিসত্তস্স হি পটিসন্ধিগ্গহণেন দসসহস্সচক্কৰাল়কম্পনেনেৰ খেত্তপরিগ্গহো কতো, অঞ্ঞস্স বুদ্ধস্স উপ্পত্তি নিৰারিতাৰ হোতি. পরিনিব্বানকালতো পট্ঠায যাৰ সাসপমত্তা ধাতু তিট্ঠতি, তাৰ পচ্ছাতি ন ৰেদিতব্বং. ধাতূসু হি ঠিতাসু বুদ্ধা ঠিতাৰ হোন্তি. তস্মা এত্থন্তরে অঞ্ঞস্স বুদ্ধস্স উপ্পত্তি নিৰারিতাৰ হোতি. ধাতুপরিনিব্বানে পন জাতে অঞ্ঞস্স বুদ্ধস্স উপ্পত্তি ন নিৰারিতা.
তীণি হি অন্তরধানানি নাম পরিযত্তিঅন্তরধানং, পটিৰেধঅন্তরধানং, পটিপত্তিঅন্তরধানন্তি. তত্থ পরিযত্তীতি তীণি পিটকানি. পটিৰেধোতি সচ্চপটিৰেধো. পটিপত্তীতি পটিপদা. তত্থ পটিৰেধো চ পটিপত্তি চ হোতিপি ন হোতিপি. একস্মিঞ্হি কালে পটিৰেধধরা ভিক্খূ বহূ হোন্তি, এসো ভিক্খু পুথুজ্জনোতি অঙ্গুলিং পসারেত্ৰা দস্সেতব্বো হোতি. ইমস্মিংযেৰ দীপে একৰারে পুথুজ্জনভিক্খু নাম নাহোসি. পটিপত্তিপূরিকাপি কদাচি বহূ হোন্তি কদাচি অপ্পা. ইতি পটিৰেধো চ পটিপত্তি চ হোতিপি ন হোতিপি, সাসনট্ঠিতিযা পন পরিযত্তি পমাণং.
পণ্ডিতো হি তেপিটকং সুত্ৰা দ্ৰেপি পূরেতি. যথা অম্হাকং বোধিসত্তো আল়ারস্স সন্তিকে পঞ্চাভিঞ্ঞা সত্ত চ সমাপত্তিযো নিব্বত্তেত্ৰা নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিযা পরিকম্মং পুচ্ছি, সো ন জানামীতি আহ. ততো উদকস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা অধিগতং ৰিসেসং সংসন্দেত্ৰা নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনস্স পরিকম্মং পুচ্ছি, সো আচিক্খি, তস্স ৰচনসমনন্তরমেৰ মহাসত্তো তং সম্পাদেসি, এৰমেৰ পঞ্ঞৰা ভিক্খু পরিযত্তিং সুত্ৰা দ্ৰেপি পূরেতি. তস্মা পরিযত্তিযা ঠিতায সাসনং ঠিতং হোতি.
যদা পন সা অন্তরধাযতি, তদা পঠমং অভিধম্মপিটকং নস্সতি. তত্থ পট্ঠানং সব্বপঠমং অন্তরধাযতি, অনুক্কমেন পচ্ছা ধম্মসঙ্গহো, তস্মিং অন্তরহিতে ইতরেসু দ্ৰীসু পিটকেসু ঠিতেসু সাসনং ঠিতমেৰ হোতি. তত্থ সুত্তন্তপিটকে অন্তরধাযমানে পঠমং অঙ্গুত্তরনিকাযো একাদসকতো পট্ঠায যাৰ এককা অন্তরধাযতি, তদনন্তরং সংযুত্তনিকাযো চক্কপেয্যালতো পট্ঠায যাৰ ওঘতরণা অন্তরধাযতি, তদনন্তরং মজ্ঝিমনিকাযো ইন্দ্রিযভাৰনতো পট্ঠায যাৰ মূলপরিযাযা অন্তরধাযতি, তদনন্তরং দীঘনিকাযো দসুত্তরতো পট্ঠায যাৰ ব্রহ্মজালা অন্তরধাযতি. একিস্সাপি দ্ৰিন্নম্পি গাথানং পুচ্ছা অদ্ধানং গচ্ছতি, সাসনং ধারেতুং ন সক্কোতি সভিযপুচ্ছা (সু. নি. সভিযসুত্তং) ৰিয আল়ৰকপুচ্ছা (সু. নি. আল়ৰকসুত্তং; সং. নি. ১.২৪৬) ৰিয চ. এতা কির কস্সপবুদ্ধকালিকা অন্তরা সাসনং ধারেতুং নাসক্খিংসু.
দ্ৰীসু পন পিটকেসু অন্তরহিতেসুপি ৰিনযপিটকে ঠিতে সাসনং তিট্ঠতি, পরিৰারখন্ধকেসু অন্তরহিতেসু উভতোৰিভঙ্গে ঠিতে ঠিতমেৰ হোতি. উভতোৰিভঙ্গে অন্তরহিতে মাতিকায ঠিতাযপি ঠিতমেৰ হোতি. মাতিকায অন্তরহিতায পাতিমোক্খপব্বজ্জউপসম্পদাসু ঠিতাসু সাসনং তিট্ঠতি. লিঙ্গমদ্ধানং গচ্ছতি, সেতৰত্থসমণৰংসো পন কস্সপবুদ্ধকালতো পট্ঠায সাসনং ধারেতুং নাসক্খি. পচ্ছিমকস্স পন সচ্চপটিৰেধতো পচ্ছিমকস্স সীলভেদতো চ পট্ঠায সাসনং ওসক্কিতং নাম হোতি. ততো পট্ঠায অঞ্ঞস্স বুদ্ধস্স উপ্পত্তি ন ৰারিতাতি.
তীণি পরিনিব্বানানি নাম কিলেসপরিনিব্বানং খন্ধপরিনিব্বানং ধাতুপরিনিব্বানন্তি. তত্থ কিলেসপরিনিব্বানং বোধিপল্লঙ্কে অহোসি, খন্ধপরিনিব্বানং কুসিনারাযং, ধাতুপরিনিব্বানং অনাগতে ভৰিস্সতি. সাসনস্স কির ওসক্কনকালে ইমস্মিং তম্বপণ্ণিদীপে ধাতুযো সন্নিপতিত্ৰা মহাচেতিযং গমিস্সন্তি, মহাচেতিযতো নাগদীপে রাজাযতনচেতিযং, ততো মহাবোধিপল্লঙ্কং গমিস্সন্তি, নাগভৰনতোপি দেৰলোকতোপি ব্রহ্মলোকতোপি ধাতুযো মহাবোধিপল্লঙ্কমেৰ গমিস্সন্তি. সাসপমত্তাপি ধাতু অন্তরা ন নস্সিস্সতি. সব্বা ধাতুযো মহাবোধিপল্লঙ্কে রাসিভূতা সুৰণ্ণক্খন্ধো ৰিয একগ্ঘনা হুত্ৰা ছব্বণ্ণরস্মিযো ৰিস্সজ্জেস্সন্তি, তা দসসহস্সিলোকধাতুং ফরিস্সন্তি.
ততো দসসহস্সচক্কৰাল়ে দেৰতা যো সন্নিপতিত্ৰা ‘‘অজ্জ সত্থা পরিনিব্বাযতি, অজ্জ সাসনং ওসক্কতি, পচ্ছিমদস্সনং দানি ইদং অম্হাক’’ন্তি দসবলস্স পরিনিব্বুতদিৰসতো মহন্ততরং কারুঞ্ঞং করিস্সন্তি. ঠপেত্ৰা অনাগামিখীণাসৰে অৰসেসা সকভাৰেন সণ্ঠাতুং ন সক্খিস্সন্তি. ধাতূসু তেজোধাতু উট্ঠহিত্ৰা যাৰ ব্রহ্মলোকা উগ্গচ্ছিস্সতি, সাসপমত্তাযপি ধাতুযা সতি একজালাৰ ভৰিস্সতি, ধাতূসু পরিযাদানং গতাসু পচ্ছিজ্জিস্সতি. এৰং মহন্তং আনুভাৰং দস্সেত্ৰা ধাতূসু অন্তরহিতাসু সাসনং অন্তরহিতং নাম হোতি. যাৰ এৰং ন অনন্তরধাযতি, তাৰ অচরিমং নাম হোতি. এৰং অপুব্বং অচরিমং উপ্পজ্জেয্যুন্তি নেতং ঠানং ৰিজ্জতি.
কস্মা পন অপুব্বং অচরিমং ন উপ্পজ্জন্তীতি. অনচ্ছরিযত্তা. বুদ্ধা হি অচ্ছরিযমনুস্সা. যথাহ – ‘‘একপুগ্গলো, ভিক্খৰে, লোকে উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতি অচ্ছরিযমনুস্সো, কতমো একপুগ্গলো, তথাগতো অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি (অ. নি. ১.১৭১-১৭৪).
যদি চ দ্ৰে ৰা চত্তারো ৰা অট্ঠ ৰা সোল়স ৰা একতো উপ্পজ্জেয্যুং, ন অচ্ছরিযা ভৰেয্যুং. একস্মিঞ্হি ৰিহারে দ্ৰিন্নং চেতিযানম্পি লাভসক্কারো উল়ারো ন হোতি ভিক্খূপি বহুতায ন অচ্ছরিযা জাতা, এৰং বুদ্ধাপি ভৰেয্যুং. তস্মা ন উপ্পজ্জন্তি.
দেসনায চ ৰিসেসাভাৰতো. যঞ্হি সতিপট্ঠানাদিভেদং ধম্মং একো দেসেতি, অঞ্ঞেন উপ্পজ্জিত্ৰাপি সোৰ দেসেতব্বো সিযা. ততো ন অচ্ছরিযো সিযা, একস্মিং পন ধম্মং দেসেন্তে দেসনাপি অচ্ছরিযা হোতি.
ৰিৰাদাভাৰতো চ. বহূসু চ বুদ্ধেসু উপ্পজ্জন্তেসু বহূনং আচরিযানং অন্তেৰাসিকা ৰিয ‘‘অম্হাকং বুদ্ধো পাসাদিকো, অম্হাকং বুদ্ধো মধুরস্সরো লাভী পুঞ্ঞৰা’’তি ৰিৰদেয্যুং, তস্মাপি এৰং ন উপ্পজ্জন্তি. অপিচেতং কারণং মিলিন্দরঞ্ঞা পুট্ঠেন নাগসেনত্থেরেন ৰিত্থারিতমেৰ. ৰুত্তঞ্হি (মি. প. ৫.১.১) –
‘‘তত্থ, ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং ভগৰতা ‘অট্ঠানমেতং, ভিক্খৰে, অনৰকাসো, যং একিস্সা লোকধাতুযা দ্ৰে অরহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা অপুব্বং অচরিমং উপ্পজ্জেয্যুং, নেতং ঠানং ৰিজ্জতী’তি. দেসেন্তা চ, ভন্তে নাগসেন, সব্বেপি তথাগতা সত্ততিংস বোধিপক্খিযধম্মে দেসেন্তি, কথযমানা চ চত্তারি অরিযসচ্চানি কথেন্তি, সিক্খাপেন্তা চ তীসু সিক্খাসু সিক্খাপেন্তি, অনুসাসমানা চ অপ্পমাদপটিপত্তিযং অনুসাসন্তি. যদি, ভন্তে নাগসেন, সব্বেসম্পি তথাগতানং একা দেসনা একা কথা একা সিক্খা একা অনুসিট্ঠি, কেন কারণেন দ্ৰে তথাগতা একক্খণে নুপ্পজ্জন্তি? একেনপি তাৰ বুদ্ধুপ্পাদেন অযং লোকো ওভাসজাতো. যদি দুতিযো বুদ্ধো ভৰেয্য, দ্ৰিন্নং পভায অযং লোকো ভিয্যোসোমত্তায ওভাসজাতো ভৰেয্য. ওৰদমানা চ দ্ৰে তথাগতা সুখং ওৰদেয্যুং, অনুসাসমানা চ সুখং অনুসাসেয্যুং, তত্থ মে কারণং ব্রূহি, যথাহং নিস্সংসযো ভৰেয্যন্তি.
অযং মহারাজ দসসহস্সী লোকধাতু একবুদ্ধধারণী, একস্সেৰ তথাগতস্স গুণং ধারেতি, যদি দুতিযো বুদ্ধো উপ্পজ্জেয্য, নাযং দসসহস্সী লোকধাতু ধারেয্য, চলেয্য কম্পেয্য নমেয্য ওনমেয্য ৰিনমেয্য ৰিকিরেয্য ৰিধমেয্য ৰিদ্ধংসেয্য, ন ঠানমুপগচ্ছেয্য.
যথা, মহারাজ, নাৰা একপুরিসসন্ধারণী ভৰেয্য. একস্মিং পুরিসে অভিরূল়্হে সা নাৰা সমুপাদিকা ভৰেয্য. অথ দুতিযো পুরিসো আগচ্ছেয্য তাদিসো আযুনা ৰণ্ণেন ৰযেন পমাণেন কিসথূলেন সব্বঙ্গপচ্চঙ্গেন, সো তং নাৰং অভিরূহেয্য. অপিনু সা মহারাজ, নাৰা দ্ৰিন্নম্পি ধারেয্যাতি? ন হি, ভন্তে, চলেয্য কম্পেয্য নমেয্য ওনমেয্য ৰিনমেয্য ৰিকিরেয্য ৰিধমেয্য ৰিদ্ধংসেয্য, ন ঠানমুপগচ্ছেয্য, ওসীদেয্য উদকেতি. এৰমেৰ খো, মহারাজ, অযং দসসহস্সী লোকধাতু একবুদ্ধধারণী, একস্সেৰ তথাগতস্স গুণং ধারেতি, যদি দুতিযো বুদ্ধো উপ্পজ্জেয্য, নাযং দসসহস্সী লোকধাতু ধারেয্য, চলেয্য…পে… ন ঠানমুপগচ্ছেয্য.
যথা ৰা পন মহারাজ পুরিসো যাৰদত্থং ভোজনং ভুঞ্জেয্য ছাদেন্তং যাৰকণ্ঠমভিপূরযিত্ৰা, সো ধাতো পীণিতো পরিপুণ্ণো নিরন্তরো তন্দিকতো অনোনমিতদণ্ডজাতো পুনদেৰ তত্তকং ভোজনং ভুঞ্জেয্য, অপিনু খো, মহারাজ, পুরিসো সুখিতো ভৰেয্যাতি? ন হি, ভন্তে, সকিং ভুত্তোৰ মরেয্যাতি. এৰমেৰ খো, মহারাজ, অযং দসসহস্সী লোকধাতু একবুদ্ধধারণী …পে… ন ঠানমুপগচ্ছেয্যাতি.
কিং নু খো, ভন্তে নাগসেন, অতিধম্মভারেন পথৰী চলতীতি? ইধ, মহারাজ, দ্ৰে সকটা রতনপরিপূরিতা ভৰেয্যুং যাৰ মুখসমা. একস্মা সকটতো রতনং গহেত্ৰা একস্মিং সকটে আকিরেয্যুং, অপিনু খো তং, মহারাজ, সকটং দ্ৰিন্নম্পি সকটানং রতনং ধারেয্যাতি? ন হি, ভন্তে, নাভিপি তস্স ফলেয্য, অরাপি তস্স ভিজ্জেয্যুং, নেমিপি তস্স ওপতেয্য, অক্খোপি তস্স ভিজ্জেয্যাতি. কিং নু খো, মহারাজ, অতিরতনভারেন সকটং ভিজ্জতীতি? আম, ভন্তেতি. এৰমেৰ খো, মহারাজ, অতিধম্মভারেন পথৰী চলতীতি.
অপিচ মহারাজ ইমং কারণং বুদ্ধবলপরিদীপনায ওসারিতং, অঞ্ঞম্পি তত্থ অভিরূপং কারণং সুণোহি, যেন কারণেন দ্ৰে সম্মাসম্বুদ্ধা একক্খণে নুপ্পজ্জন্তি. যদি, মহারাজ, দ্ৰে সম্মাসম্বুদ্ধা একক্খণে উপ্পজ্জেয্যুং, তেসং পরিসায ৰিৰাদো উপ্পজ্জেয্য – ‘‘তুম্হাকং বুদ্ধো অম্হাকং বুদ্ধো’’তি উভতোপক্খজাতা ভৰেয্যুং. যথা, মহারাজ, দ্ৰিন্নং বলৰামচ্চানং পরিসায ৰিৰাদো উপ্পজ্জেয্য ‘তুম্হাকং অমচ্চো অম্হাকং অমচ্চো’তি উভতোপক্খজাতা হোন্তি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, যদি, দ্ৰে সম্মাসম্বুদ্ধা একক্খণে উপ্পজ্জেয্যুং, তেসং পরিসায ৰিৰাদো উপ্পজ্জেয্য ‘তুম্হাকং বুদ্ধো অম্হাকং বুদ্ধো’তি উভতোপক্খজাতা ভৰেয্যুং. ইদং তাৰ, মহারাজ, একং কারণং, যেন কারণেন দ্ৰে সম্মাসম্বুদ্ধা একক্খণে নুপ্পজ্জন্তি.
অপরম্পি, মহারাজ, উত্তরিং কারণং সুণোহি, যেন কারণেন দ্ৰে সম্মাসম্বুদ্ধা একক্খণে নুপ্পজ্জন্তি. যদি, মহারাজ, দ্ৰে সম্মাসম্বুদ্ধা একক্খণে উপ্পজ্জেয্যুং, অগ্গো বুদ্ধোতি যং ৰচনং, তং মিচ্ছা ভৰেয্য. জেট্ঠো বুদ্ধোতি যং ৰচনং, তং মিচ্ছা ভৰেয্য. সেট্ঠো বুদ্ধোতি, ৰিসিট্ঠো বুদ্ধোতি, উত্তমো বুদ্ধোতি, পৰরো বুদ্ধোতি, অসমো বুদ্ধোতি, অসমসমো বুদ্ধোতি, অপ্পটিসমো বুদ্ধোতি, অপ্পটিভাগো বুদ্ধোতি, অপ্পটিপুগ্গলো বুদ্ধোতি যং ৰচনং, তং মিচ্ছা ভৰেয্য. ইদম্পি খো ত্ৰং, মহারাজ, কারণং অত্থতো সম্পটিচ্ছ, যেন কারণেন দ্ৰে সম্মাসম্বুদ্ধা একক্খণে নুপ্পজ্জন্তি.
অপিচ খো মহারাজ বুদ্ধানং ভগৰন্তানং সভাৰপকতি এসা, যং একোযেৰ বুদ্ধো লোকে উপ্পজ্জতি. কস্মা কারণা? মহন্ততায সব্বঞ্ঞুবুদ্ধগুণানং. অঞ্ঞম্পি মহারাজ যং লোকে মহন্তং, তং একংযেৰ হোতি. পথৰী, মহারাজ, মহন্তী, সা একাযেৰ. সাগরো মহন্তো, সো একোযেৰ. সিনেরু গিরিরাজা মহন্তো, সো একোযেৰ. আকাসো মহন্তো, সো একোযেৰ. সক্কো মহন্তো, সো একোযেৰ. মারো মহন্তো, সো একোযেৰ. ব্রহ্মা মহন্তো, সো একোযেৰ. তথাগতো অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো মহন্তো, সো একোযেৰ লোকস্মিং. যত্থ তে উপ্পজ্জন্তি, তত্থ অঞ্ঞস্স ওকাসো ন হোতি. তস্মা, মহারাজ, তথাগতো অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো একোযেৰ লোকস্মিং উপ্পজ্জতীতি. সুকথিতো, ভন্তে নাগসেন, পঞ্হো ওপম্মেহি কারণেহী’’তি.
একিস্সা লোকধাতুযাতি একস্মিং চক্কৰাল়ে. হেট্ঠা ইমিনাৰ পদেন দসচক্কৰাল়সহস্সানি গহিতানি তানিপি, একচক্কৰাল়েনেৰ পরিচ্ছিন্দিতুং ৰট্টন্তি. বুদ্ধা হি উপ্পজ্জমানা ইমস্মিংযেৰ চক্কৰাল়ে উপ্পজ্জন্তি, উপ্পজ্জনট্ঠানে পন ৰারিতে ইতো অঞ্ঞেসু চক্কৰাল়েসু নুপ্পজ্জন্তীতি ৰারিতমেৰ হোতি.
অপুব্বং অচরিমন্তি এত্থ চক্করতনপাতুভাৰতো পুব্বে পুব্বং, তস্সেৰ অন্তরধানতো পচ্ছা চরিমং. তত্থ দ্ৰিধা চক্করতনস্স অন্তরধানং হোতি, চক্কৰত্তিনো কালংকিরিযতো ৰা পব্বজ্জায ৰা. অন্তরধাযমানঞ্চ পন তং কালংকিরিযতো ৰা পব্বজ্জতো ৰা সত্তমে দিৰসে অন্তরধাযতি, ততো পরং চক্কৰত্তিনো পাতুভাৰো অৰারিতো.
কস্মা পন একচক্কৰাল়ে দ্ৰে চক্কৰত্তিনো নুপ্পজ্জন্তীতি. ৰিৰাদুপচ্ছেদতো অচ্ছরিযভাৰতো চক্করতনস্স মহানুভাৰতো চ. দ্ৰীসু হি উপ্পজ্জন্তেসু ‘‘অম্হাকং রাজা মহন্তো অম্হাকং রাজা মহন্তো’’তি ৰিৰাদো উপ্পজ্জেয্য. একস্মিং দীপে চক্কৰত্তীতি চ একস্মিং দীপে চক্কৰত্তীতি চ অনচ্ছরিযা ভৰেয্যুং. যো চাযং চক্করতনস্স দ্ৰিসহস্সদীপপরিৰারেসু চতূসু মহাদীপেসু ইস্সরিযানুপ্পদানসমত্থো মহানুভাৰো, সো পরিহাযেথ. ইতি ৰিৰাদুপচ্ছেদতো অচ্ছরিযভাৰতো চক্করতনস্স মহানুভাৰতো চ ন একচক্কৰাল়ে দ্ৰে উপ্পজ্জন্তি.
১৩০. যং ইত্থী অস্স অরহং সম্মাসম্বুদ্ধোতি এত্থ তিট্ঠতু তাৰ সব্বঞ্ঞুগুণে নিব্বত্তেত্ৰা লোকুত্তারণসমত্থো বুদ্ধভাৰো, পণিধানমত্তম্পি ইত্থিযা ন সম্পজ্জতি.
মনুস্সত্তং লিঙ্গসম্পত্তি, হেতু সত্থারদস্সনং;
পব্বজ্জা গুণসম্পত্তি, অধিকারো চ ছন্দতা;
অট্ঠধম্মসমোধানা, অভিনীহারো সমিজ্ঝতীতি. (বু. ৰং. ২.৫৯) –
ইমানি হি পণিধানসম্পত্তিকারণানি. ইতি পণিধানম্পি সম্পাদেতুং অসমত্থায ইত্থিযা কুতো বুদ্ধভাৰোতি ‘‘অট্ঠানমেতং অনৰকাসো যং ইত্থী অস্স অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি ৰুত্তং. সব্বাকারপরিপূরো চ পুঞ্ঞুস্সযো সব্বাকারপরিপূরমেৰ অত্তভাৰং নিব্বত্তেতীতি পুরিসোৰ অরহং হোতি সম্মাসম্বুদ্ধো.
যং ইত্থী রাজা অস্স চক্কৰত্তীতিআদীসুপি যস্মা ইত্থিযা কোসোহিতৰত্থগুয্হতাদীনং অভাৰেন লক্খণানি ন পরিপূরেন্তি, ইত্থিরতনাভাৰেন সত্তরতনসমঙ্গিতা ন সম্পজ্জতি, সব্বমনুস্সেহি চ অধিকো অত্তভাৰো ন হোতি, তস্মা ‘‘অট্ঠানমেতং অনৰকাসো যং ইত্থী রাজা অস্স চক্কৰত্তী’’তি ৰুত্তং. যস্মা চ সক্কত্তাদীনি তীণি ঠানানি উত্তমানি, ইত্থিলিঙ্গঞ্চ হীনং, তস্মা তস্সা সক্কত্তাদীনিপি পটিসিদ্ধানি.
ননু চ যথা ইত্থিলিঙ্গং, এৰং পুরিসলিঙ্গম্পি ব্রহ্মলোকে নত্থি? তস্মা ‘‘যং পুরিসো ব্রহ্মত্তং করেয্য, ঠানমেতং ৰিজ্জতী’’তিপি ন ৰত্তব্বং সিযাতি. নো ন ৰত্তব্বং. কস্মা? ইধ পুরিসস্স তত্থ নিব্বত্তনতো. ব্রহ্মত্তন্তি হি মহাব্রহ্মত্তং অধিপ্পেতং. ইত্থী চ ইধ ঝানং ভাৰেত্ৰা কালং কত্ৰা ব্রহ্মপারিসজ্জানং সহব্যতং উপপজ্জতি, ন মহাব্রহ্মানং, পুরিসো পন তত্থ ন উপ্পজ্জতীতি ন ৰত্তব্বো. সমানেপি চেত্থ উভযলিঙ্গাভাৰে পুরিসসণ্ঠানাৰ ব্রহ্মানো, ন ইত্থিসণ্ঠানা, তস্মা সুৰুত্তমেৰেতং.
১৩১. কাযদুচ্চরিতস্সাতিআদীসু যথা নিম্ববীজকোসাতকীবীজাদীনি মধুরফলং ন নিব্বত্তেন্তি, অসাতং অমধুরমেৰ নিব্বত্তেন্তি, এৰং কাযদুচ্চরিতাদীনি মধুরৰিপাকং ন নিব্বত্তেন্তি, অমধুরমেৰ ৰিপাকং নিব্বত্তেন্তি. যথা চ উচ্ছুবীজসালিবীজাদীনি মধুরং সাদুরসমেৰ ফলং নিব্বত্তেন্তি, ন অসাতং কটুকং, এৰং কাযসুচরিতাদীনি মধুরমেৰ ৰিপাকং নিব্বত্তেন্তি, ন অমধুরং. ৰুত্তম্পি চেতং –
‘‘যাদিসং ৰপতে বীজং, তাদিসং হরতে ফলং;
কল্যাণকারী কল্যাণং, পাপকারী চ পাপক’’ন্তি. (সং. নি. ১.২৫৬);
তস্মা ‘‘অট্ঠানমেতং অনৰকাসো যং কাযদুচ্চরিতস্সা’’তিআদি ৰুত্তং.
কাযদুচ্চরিতসমঙ্গীতিআদীসু সমঙ্গীতি পঞ্চৰিধা সমঙ্গিতা আযূহনসমঙ্গিতা চেতনাসমঙ্গিতা কম্মসমঙ্গিতা ৰিপাকসমঙ্গিতা, উপট্ঠানসমঙ্গিতাতি. তত্থ কুসলাকুসলকম্মাযূহনক্খণে আযূহনসমঙ্গিতাতি ৰুচ্চতি. তথা চেতনাসমঙ্গিতা. যাৰ পন অরহত্তং ন পাপুণন্তি, তাৰ সব্বেপি সত্তা পুব্বে উপচিতং ৰিপাকারহং কম্মং সন্ধায ‘‘কম্মসমঙ্গিনো’’তি ৰুচ্চন্তি, এসা কম্মসমঙ্গিতা. ৰিপাকসমঙ্গিতা ৰিপাকক্খণেযেৰ ৰেদিতব্বা. যাৰ পন সত্তা অরহত্তং ন পাপুণন্তি, তাৰ নেসং ততো ততো চৰিত্ৰা নিরযে তাৰ উপ্পজ্জমানানং অগ্গিজাললোহকুম্ভিআদীহি উপট্ঠানাকারেহি নিরযো, গব্ভসেয্যকত্তং আপজ্জমানানং মাতুকুচ্ছি, দেৰেসু উপ্পজ্জমানানং কপ্পরুক্খৰিমানাদীহি উপট্ঠানাকারেহি দেৰলোকোতি এৰং উপ্পত্তিনিমিত্তং উপট্ঠাতি, ইতি নেসং ইমিনা উপ্পত্তিনিমিত্তউপট্ঠানেন অপরিমুত্ততা উপট্ঠানসমঙ্গিতা নাম. সা চলতি সেসা নিচ্চলা. নিরযে হি উপট্ঠিতেপি দেৰলোকো উপট্ঠাতি, দেৰলোকে উপট্ঠিতেপি নিরযো উপট্ঠাতি, মনুস্সলোকে উপট্ঠিতেপি তিরচ্ছানযোনি উপট্ঠাতি, তিরচ্ছানযোনিযা চ উপট্ঠিতাযপি মনুস্সলোকো উপট্ঠাতিযেৰ.
তত্রিদং ৰত্থু – সোণগিরিপাদে কির অচেলৰিহারে সোণত্থেরো নাম একো ধম্মকথিকো, তস্স পিতা সুনখজীৰিকো অহোসি. থেরো তং পটিবাহন্তোপি সংৰরে ঠপেতুং অসক্কোন্তো ‘‘মা নস্সি জরকো’’তি মহল্লককালে অকামকং পব্বাজেসি. তস্স গিলানসেয্যায নিপন্নস্স নিরযো উপট্ঠাতি, সোণগিরিপাদতো মহন্তা মহন্তা সুনখা আগন্ত্ৰা খাদিতুকামা ৰিয সম্পরিৰারেসুং. সো মহাভযভীতো – ‘‘ৰারেহি, তাত সোণ, ৰারেহি, তাত সোণা’’তি আহ. কিং মহাথেরাতি. ন পস্সসি তাতাতি তং পৰত্তিং আচিক্খি. সোণত্থেরো – ‘‘কথঞ্হি নাম মাদিসস্স পিতা নিরযে নিব্বত্তিস্সতি, পতিট্ঠা’স্স ভৰিস্সামী’’তি সামণেরেহি নানাপুপ্ফানি আহরাপেত্ৰা চেতিযঙ্গণবোধিযঙ্গণেসু তলসন্থরণপূজং আসনপূজঞ্চ কারেত্ৰা পিতরং মঞ্চেন চেতিযঙ্গণং আহরিত্ৰা মঞ্চে নিসীদাপেত্ৰা – ‘‘অযং মহাথের-পূজা তুম্হাকং অত্থায কতা ‘অযং মে ভগৰা দুগ্গতপণ্ণাকারো’তি ৰত্ৰা ভগৰন্তং ৰন্দিত্ৰা চিত্তং পসাদেহী’’তি আহ. সো মহাথেরো পূজং দিস্ৰা তথা করোন্তো চিত্তং পসাদেসি, তাৰদেৰস্স দেৰলোকো উপট্ঠাসি, নন্দনৰন-চিত্তলতাৰন-মিস্সকৰন-ফারুসকৰনৰিমানানি চেৰ নাটকানি চ পরিৰারেত্ৰা ঠিতানি ৰিয অহেসুং. সো ‘‘অপেথ অপেথ সোণা’’তি আহ. কিমিদং থেরাতি? এতা তে, তাত, মাতরো আগচ্ছন্তীতি. থেরো ‘‘সগ্গো উপট্ঠিতো মহাথেরস্সা’’তি চিন্তেসি. এৰং উপট্ঠানসমঙ্গিতা চলতীতি ৰেদিতব্বা. এতাসু সমঙ্গিতাসু ইধ আযূহনচেতনাকম্মসমঙ্গিতাৰসেন কাযদুচ্চরিতসমঙ্গীতিআদি ৰুত্তং.
১৩২. এৰং ৰুত্তে আযস্মা আনন্দোতি ‘‘এৰং ভগৰতা ইমস্মিং সুত্তে ৰুত্তে থেরো আদিতো পট্ঠায সব্বসুত্তং সমন্নাহরিত্ৰা এৰং সস্সিরিকং কত্ৰা দেসিতসুত্তস্স নাম ভগৰতা নামং ন গহিতং. হন্দস্স নামং গণ্হাপেস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা ভগৰন্তং এতদৰোচ.
তস্মা তিহ ত্ৰন্তিআদীসু অযং অত্থযোজনা –
আনন্দ, যস্মা ইমস্মিং ধম্মপরিযাযে ‘‘অট্ঠারস খো ইমা, আনন্দ, ধাতুযো, ছ ইমা, আনন্দ, ধাতুযো’’তি এৰং বহুধাতুযো ৰিভত্তা, তস্মা তিহ ত্ৰং ইমং ধম্মপরিযাযং বহুধাতুকোতিপি নং ধারেহি. যস্মা পনেত্থ ধাতুআযতনপটিচ্চসমুপ্পাদট্ঠানাট্ঠানৰসেন চত্তারো পরিৰট্টা কথিতা, তস্মা চতুপরিৰট্টোতিপি নং ধারেহি. যস্মা চ আদাসং ওলোকেন্তস্স মুখনিমিত্তং ৰিয ইমং ধম্মপরিযাযং ওলোকেন্তস্স এতে ধাতুআদযো অত্থা পাকটা হোন্তি, তস্মা ধম্মাদাসোতিপি নং ধারেহি. যস্মা চ যথা নাম পরসেনমদ্দনা যোধা সঙ্গামতূরিযং পগ্গহেত্ৰা পরসেনং পৰিসিত্ৰা সপত্তে মদ্দিত্ৰা অত্তনো জযং গণ্হন্তি, এৰমেৰ কিলেসসেনমদ্দনা যোগিনো ইধ ৰুত্তৰসেন ৰিপস্সনং পগ্গহেত্ৰা কিলেসে মদ্দিত্ৰা অত্তনো অরহত্তজযং গণ্হন্তি, তস্মা অমতদুন্দুভীতিপি নং ধারেহি. যস্মা চ যথা সঙ্গামযোধা পঞ্চাৰুধং গহেত্ৰা পরসেনং ৰিদ্ধংসেত্ৰা জযং গণ্হন্তি, এৰং যোগিনোপি ইধ ৰুত্তং ৰিপস্সনাৰুধং গহেত্ৰা কিলেসসেনং ৰিদ্ধংসেত্ৰা অরহত্তজযং গণ্হন্তি. তস্মা অনুত্তরো সঙ্গামৰিজযোতিপি নং ধারেহীতি.
পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায
বহুধাতুকসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. ইসিগিলিসুত্তৰণ্ণনা
১৩৩. এৰং মে সুতন্তি ইসিগিলিসুত্তং. তত্থ অঞ্ঞাৰ সমঞ্ঞা অহোসীতি ইসিগিলিস্স ইসিগিলীতি সমঞ্ঞায উপ্পন্নকালে ৰেভারো ন ৰেভারোতি পঞ্ঞাযিত্থ, অঞ্ঞাযেৰস্স সমঞ্ঞা অহোসি. অঞ্ঞা পঞ্ঞত্তীতি ইদং পুরিমপদস্সেৰ ৰেৰচনং. সেসেসুপি এসেৰ নযো.
তদা কির ভগৰা সাযন্হসমযে সমাপত্তিতো ৰুট্ঠায গন্ধকুটিতো নিক্খমিত্ৰা যস্মিং ঠানে নিসিন্নানং পঞ্চ পব্বতা পঞ্ঞাযন্তি, তত্থ ভিক্খুসঙ্ঘপরিৰুতো নিসীদিত্ৰা ইমে পঞ্চ পব্বতে পটিপাটিযা আচিক্খি. তত্থ ন ভগৰতো পব্বতেহি অত্থো অত্থি, ইতি ইমেসু পন পব্বতেসু পটিপাটিযা কথিযমানেসু ইসিগিলিস্স ইসিগিলিভাৰো কথেতব্বো হোতি. তস্মিং কথিযমানে পদুমৰতিযা পুত্তানং পঞ্চসতানং পচ্চেকবুদ্ধানং নামানি চেৰ পদুমৰতিযা চ পত্থনা কথেতব্বা ভৰিস্সতীতি ভগৰা ইমং পঞ্চ পব্বতপটিপাটিং আচিক্খি.
পৰিসন্তা দিস্সন্তি পৰিট্ঠা ন দিস্সন্তীতি যথাফাসুকট্ঠানে পিণ্ডায চরিত্ৰা কতভত্তকিচ্চা আগন্ত্ৰা চেতিযগব্ভে যমকমহাদ্ৰারং ৰিৰরন্তা ৰিয তং পব্বতং দ্ৰেধা কত্ৰা অন্তো পৰিসিত্ৰা রত্তিট্ঠানদিৰাট্ঠানানি মাপেত্ৰা তত্থ ৰসিংসু, তস্মা এৰমাহ. ইমে ইসীতি ইমে পচ্চেকবুদ্ধইসী.
কদা পন তে তত্থ ৰসিংসু? অতীতে কির অনুপ্পন্নে তথাগতে বারাণসিং উপনিস্সায একস্মিং গামকে একা কুলধীতা খেত্তং রক্খমানা একস্স পচ্চেকবুদ্ধস্স পঞ্চহি লাজাসতেহি সদ্ধিং একং পদুমপুপ্ফং দত্ৰা পঞ্চ পুত্তসতানি পত্থেসি. তস্মিংযেৰ চ খণে পঞ্চসতা মিগলুদ্দকা মধুরমংসং দত্ৰা ‘‘এতিস্সা পুত্তা ভৰেয্যামা’’তি পত্থযিংসু. সা যাৰতাযুকং ঠত্ৰা দেৰলোকে নিব্বত্তা, ততো চুতা জাতস্সরে পদুমগব্ভে নিব্বত্তি. তমেকো তাপসো দিস্ৰা পটিজগ্গি, তস্সা ৰিচরন্তিযাৰ পাদুদ্ধারে পাদুদ্ধারে ভূমিতো পদুমানি উট্ঠহন্তি. একো ৰনচরকো দিস্ৰা বারাণসিরঞ্ঞো আরোচেসি. রাজা নং আহরাপেত্ৰা অগ্গমহেসিং অকাসি, তস্সা গব্ভো সণ্ঠাসি. মহাপদুমকুমারো মাতুকুচ্ছিযং ৰসি, সেসা গব্ভমলং নিস্সা নিব্বত্তা. ৰযপ্পত্তা উয্যানে পদুমস্সরে কীল়ন্তা একেকস্মিং পদুমে নিসীদিত্ৰা খযৰযং পট্ঠপেত্ৰা পচ্চেকবোধিঞাণং নিব্বত্তযিংসু. অযং তেসং ব্যাকরণগাথা অহোসি –
‘‘সরোরুহং পদুমপলাসপত্তজং, সুপুপ্ফিতং ভমরগণানুচিণ্ণং;
অনিচ্চতাযুপগতং ৰিদিত্ৰা, একো চরে খগ্গৰিসাণকপ্পো’’তি.
তস্মিং কালে তে তত্থ ৰসিংসু, তদা চস্স পব্বতস্স ইসিগিলীতি সমঞ্ঞা উদপাদি.
১৩৫. যে সত্তসারাতি অরিট্ঠো উপরিট্ঠো তগরসিখী যসস্সী সুদস্সনো পিযদস্সী গন্ধারো পিণ্ডোলো উপাসভো নীতো তথো সুতৰা ভাৰিতত্তোতি তেরসন্নং পচ্চেকবুদ্ধানং নামানি ৰত্ৰা ইদানি তেসঞ্চ অঞ্ঞেসঞ্চ গাথাবন্ধেন নামানি আচিক্খন্তো যে সত্তসারাতিআদিমাহ. তত্থ সত্তসারাতি সত্তানং সারভূতা. অনীঘাতি নিদ্দুক্খা. নিরাসাতি নিত্তণ্হা.
দ্ৰে জালিনোতি চূল়জালি মহাজালীতি দ্ৰে জালিনামকা. সন্তচিত্তোতি ইদম্পি একস্স নামমেৰ. পস্সি জহি উপধিদুক্খমূলন্তি এত্থ পস্সি নাম সো পচ্চেকবুদ্ধো, দুক্খস্স পন মূলং উপধিং জহীতি অযমস্স থুতি. অপরাজিতোতিপি একস্স নামমেৰ.