২. লকুণ্ডকভদ্দিযত্থেরগাথাৰণ্ণনা
পরে অম্বাটকারামেতিআদিকা আযস্মতো লকুণ্ডকভদ্দিযত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযং কির পদুমুত্তরস্স ভগৰতো কালে হংসৰতীনগরে মহাভোগে কুলে নিব্বত্তিত্ৰা, ৰযপ্পত্তো সত্থু সন্তিকে ধম্মং সুণন্তো নিসিন্নো তস্মিং খণে সত্থারং একং ভিক্খুং মঞ্জুস্সরানং অগ্গট্ঠানে ঠপেন্তং দিস্ৰা, সযম্পি তং ঠানং পত্থেন্তো বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স মহাদানং দত্ৰা, ‘‘অহো ৰতাহম্পি অনাগতে অযং ভিক্খু ৰিয একস্স বুদ্ধস্স সাসনে মঞ্জুস্সরানং অগ্গো ভৰেয্য’’ন্তি পণিধানং অকাসি. ভগৰা চ তস্স অনন্তরাযতং দিস্ৰা ব্যাকরিত্ৰা পক্কামি.
সো তত্থ যাৰজীৰং পুঞ্ঞানি কত্ৰা দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ফুস্সস্স ভগৰতো কালে চিত্তপত্তকোকিলো হুত্ৰা রাজুয্যানতো মধুরং অম্বফলং তুণ্ডেনাদায গচ্ছন্তো সত্থারং দিস্ৰা পসন্নমানসো ‘‘দস্সামী’’তি চিত্তং উপ্পাদেসি. সত্থা তস্স চিত্তং ঞত্ৰা পত্তং গহেত্ৰা নিসীদি. কোকিলো দসবলস্স পত্তে অম্বপক্কং পতিট্ঠাপেসি. সত্থা তং পরিভুঞ্জি. সো কোকিলো পসন্নমানসো তেনেৰ পীতিসুখেন সত্তাহং ৰীতিনামেসি. তেন চ পুঞ্ঞকম্মেন মঞ্জুস্সরো অহোসি. কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধকালে পন চেতিযে আরদ্ধে কিং পমাণং করোম? সত্তযোজনপ্পমাণং. অতিমহন্তমেতং. ছযোজনপ্পমাণং. এতম্পি অতিমহন্তং. পঞ্চযোজনং, চতুযোজনং, তিযোজনং, দ্ৰিযোজনন্তি ৰুত্তে অযং তদা জেট্ঠৰড্ঢকী হুত্ৰা ‘‘এথ, ভো, অনাগতে সুখপটিজগ্গিযং কাতুং ৰট্টতী’’তি ৰত্ৰা রজ্জুযা পরিক্খিপন্তো গাৰুতমত্তকে ঠত্ৰা ‘‘একেকং মুখং গাৰুতং গাৰুতং হোতু, চেতিযং একযোজনাৰট্টং যোজনুব্বেধং ভৰিস্সতী’’তি আহ. তে তস্স ৰচনে অট্ঠংসু. ইতি অপ্পমাণস্স বুদ্ধস্স পমাণং অকাসীতি. তেন পন কম্মেন নিব্বত্তনিব্বত্তট্ঠানে অঞ্ঞেহি নীচতরপ্পমাণো হোতি.
সো অম্হাকং সত্থু কালে সাৰত্থিযং মহাভোগকুলে নিব্বত্তি, ভদ্দিযোতিস্স নামং অহোসি. অতিরস্সতায পন লকুণ্ডকভদ্দিযোতি পঞ্ঞাযিত্থ. সো সত্থু সন্তিকে ধম্মং সুত্ৰা, পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৰা, বহুস্সুতো ধম্মকথিকো হুত্ৰা মধুরেন সরেন পরেসং ধম্মং কথেসি. অথেকস্মিং উস্সৰদিৰসে একেন ব্রাহ্মণেন সদ্ধিং রথেন গচ্ছন্তী অঞ্ঞতরা গণিকা থেরং দিস্ৰা দন্তৰিদংসকং হসি. থেরো তস্সা দন্তট্ঠিকে নিমিত্তং গহেত্ৰা ঝানং উপ্পাদেত্ৰা, তং পাদকং কত্ৰা, ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা, অনাগামী অহোসি. সো অভিণ্হং কাযগতায সতিযা ৰিহরন্তো একদিৰসং আযস্মতা ধম্মসেনাপতিনা ওৰদিযমানো অরহত্তে পতিট্ঠহি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ২.৫৫.১-৩৩) –
‘‘পদুমুত্তরো নাম জিনো, সব্বধম্মেসু চক্খুমা;
ইতো সতসহস্সম্হি, কপ্পে উপ্পজ্জি নাযকো.
‘‘তদাহং হংসৰতিযং সেট্ঠিপুত্তো মহদ্ধনো;
জঙ্ঘাৰিহারং ৰিচরং, সঙ্ঘারামং অগচ্ছহং.
‘‘তদা সো লোকপজ্জোতো, ধম্মং দেসেসি নাযকো;
মঞ্জুস্সরানং পৰরং, সাৰকং অভিকিত্তযি.
‘‘তং সুত্ৰা মুদিতো হুত্ৰা, কারং কত্ৰা মহেসিনো;
ৰন্দিত্ৰা সত্থুনো পাদে, তং ঠানমভিপত্থযিং.
‘‘তদা বুদ্ধো ৰিযাকাসি, সঙ্ঘমজ্ঝে ৰিনাযকো;
অনাগতম্হি অদ্ধানে, লচ্ছসে তং মনোরথং.
‘‘সতসহস্সিতো কপ্পে, ওক্কাককুলসম্ভৰো;
গোতমো নাম গোত্তেন, সত্থা লোকে ভৰিস্সতি.
‘‘তস্স ধম্মেসু দাযাদো, ওরসো ধম্মনিম্মিতো;
ভদ্দিযো নাম নামেন, হেস্সতি সত্থু সাৰকো.
‘‘তেন কম্মেন সুকতেন, চেতনাপণিধীহি চ;
জহিত্ৰা মানুসং দেহং, তাৰতিংসমগচ্ছহং.
‘‘দ্ৰেনৰুতে ইতো কপ্পে, ফুস্সো উপ্পজ্জি নাযকো;
দুরাসদো দুপ্পসহো, সব্বলোকুত্তমো জিনো.
‘‘চরণেন চ সম্পন্নো, ব্রহা উজু পতাপৰা;
হিতেসী সব্বসত্তানং, বহুং মোচেসি বন্ধনা.
‘‘নন্দারামৰনে তস্স, অহোসিং ফুস্সকোকিলো;
গন্ধকুটিসমাসন্নে, অম্বরুক্খে ৰসামহং.
‘‘তদা পিণ্ডায গচ্ছন্তং, দক্খিণেয্যং জিনুত্তমং;
দিস্ৰা চিত্তং পসাদেত্ৰা, মঞ্জুনাভিনিকূজহং.
‘‘রাজুয্যানং তদা গন্ত্ৰা, সুপক্কং কনকত্তচং;
অম্বপিণ্ডং গহেত্ৰান, সম্বুদ্ধস্সোপনামযিং.
‘‘তদা মে চিত্তমঞ্ঞায, মহাকারুণিকো জিনো;
উপট্ঠাকস্স হত্থতো, পত্তং পগ্গণ্হি নাযকো.
‘‘অদাসিং হট্ঠচিত্তোহং, অম্বপিণ্ডং মহামুনে;
পত্তে পক্খিপ্প পক্খেহি, পঞ্জলিং কত্ৰান মঞ্জুনা.
‘‘সরেন রজনীযেন, সৰনীযেন ৰগ্গুনা;
ৰস্সন্তো বুদ্ধপূজত্থং, নীল়ং গন্ত্ৰা নিপজ্জহং.
‘‘তদা মুদিতচিত্তং মং, বুদ্ধপেমগতাসযং;
সকুণগ্ঘি উপাগন্ত্ৰা, ঘাতযী দুট্ঠমানসো.
‘‘ততো চুতোহং তুসিতে, অনুভোত্ৰা মহাসুখং;
মনুস্সযোনিমাগচ্ছিং, তস্স কম্মস্স ৰাহসা.
‘‘ইমম্হি ভদ্দকে কপ্পে, ব্রহ্মবন্ধু মহাযসো;
কস্সপো নাম গোত্তেন, উপ্পজ্জি ৰদতং ৰরো.
‘‘সাসনং জোতযিত্ৰা সো, অভিভুয্য কুতিত্থিযে;
ৰিনযিত্ৰান ৰেনেয্যে, নিব্বুতো সো সসাৰকো.
‘‘নিব্বুতে তম্হি লোকগ্গে, পসন্না জনতা বহূ;
পূজনত্থায বুদ্ধস্স, থূপং কুব্বন্তি সত্থুনো.
‘‘সত্তযোজনিকং থূপং, সত্তরতনভূসিতং;
করিস্সাম মহেসিস্স, ইচ্চেৰং মন্তযন্তি তে.
‘‘কিকিনো কাসিরাজস্স, তদা সেনায নাযকো;
হুত্ৰাহং অপ্পমাণস্স, পমাণং চেতিযে ৰদিং.
‘‘তদা তে মম ৰাক্যেন, চেতিযং যোজনুগ্গতং;
অকংসু নরৰীরস্স, নানারতনভূসিতং.
‘‘তেন কম্মেন সুকতেন, চেতনাপণিধীহি চ;
জহিত্ৰা মানুসং দেহং, তাৰতিংসমগচ্ছহং.
‘‘পচ্ছিমে চ ভৰে দানি, জাতো সেট্ঠিকুলে অহং;
সাৰত্থিযং পুরৰরে, ইদ্ধে ফীতে মহদ্ধনে.
‘‘পুরপ্পৰেসে সুগতং, দিস্ৰা ৰিম্হিতমানসো;
পব্বজিত্ৰান ন চিরং, অরহত্তমপাপুণিং.
‘‘চেতিযস্স পমাণং যং, অকরিং তেন কম্মুনা;
লকুণ্ডকসরীরোহং, জাতো পরিভৰারহো.
‘‘সরেন মধুরেনাহং, পূজিত্ৰা ইসিসত্তমং;
মঞ্জুস্সরানং ভিক্খূনং, অগ্গত্তমনুপাপুণিং.
‘‘ফলদানেন বুদ্ধস্স, গুণানুস্সরণেন চ;
সামঞ্ঞফলসম্পন্নো, ৰিহরামি অনাসৰো.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
অপরভাগে অঞ্ঞং ব্যাকরোন্তো –
৪৬৬. ‘‘পরে অম্বাটকারামে, ৰনসণ্ডম্হি ভদ্দিযো;
সমূলং তণ্হমব্বুয্হ, তত্থ ভদ্দোৰ ঝাযতি.
৪৬৭. ‘‘রমন্তেকে মুদিঙ্গেহি, ৰীণাহি পণৰেহি চ;
অহঞ্চ রুক্খমূলস্মিং, রতো বুদ্ধস্স সাসনে.
৪৬৮. ‘‘বুদ্ধো চে মে ৰরং দজ্জা, সো চ লব্ভেথ মে ৰরো;
গণ্হেহং সব্বলোকস্স, নিচ্চং কাযগতং সতি’’ন্তি. –
ইমা তিস্সো গাথা অভাসি.
তত্থ পরেতি সেট্ঠে অধিকে, ৰিসিট্ঠেতি অত্থো. অধিকৰাচী হি অযং পরসদ্দো ‘‘পরং ৰিয মত্তাযা’’তিআদীসু ৰিয. অম্বাটকারামেতি এৰংনামকে আরামে. সো কির ছাযূদকসম্পন্নো ৰনসণ্ডমণ্ডিতো রমণীযো হোতি তেন ‘‘পরে’’তি ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তো. ‘‘অম্বাটকৰনে অম্বাটকেহি অভিলক্খিতৰনে’’তি চ ৰদন্তি. ৰনসণ্ডম্হীতি ৰনগহনে, ঘননিচিতরুক্খগচ্ছলতাসমূহে ৰনেতি অত্থো. ভদ্দিযোতি এৰংনামকো, অত্তানমেৰ থেরো অঞ্ঞং ৰিয ৰদতি. সমূলং তণ্হমব্বুয্হাতি তণ্হায মূলং নাম অৰিজ্জা. তস্মা সাৰিজ্জং তণ্হং অগ্গমগ্গেন সমুগ্ঘাটেত্ৰাতি অত্থো. তত্থ ভদ্দোৰ ঝাযতীতি লোকুত্তরেহি সীলাদীহি ভদ্দো সুন্দরো তস্মিংযেৰ ৰনসণ্ডে কতকিচ্চতায দিট্ঠধম্মসুখৰিহারৰসেন অগ্গফলঝানেন ঝাযতি.
ফলসুখেন চ ঝানসমাপত্তীহি চ ৰীতিনামেতীতি অত্তনো ৰিৰেকরতিং দস্সেত্ৰা ‘‘রমন্তেকে’’তি গাথাযপি ব্যতিরেকমুখেন তমেৰত্থং দস্সেতি. তত্থ মুদিঙ্গেহীতি অঙ্গিকাদীহি মুরজেহি. ৰীণাহীতি নন্দিনীআদীহি ৰীণাহি. পণৰেহীতি তুরিযেহি রমন্তি একে কামভোগিনো, সা পন তেসং রতি অনরিযা অনত্থসংহিতা. অহঞ্চা তি অহং পন, এককো বুদ্ধস্স ভগৰতো সাসনে রতো, ততো এৰ রুক্খমূলস্মিং রতো অভিরতো ৰিহরামীতি অত্থো.
এৰং অত্তনো ৰিৰেকাভিরতিং কিত্তেত্ৰা ইদানি যং কাযগতাসতিকম্মট্ঠানং ভাৰেত্ৰা অরহত্তং পত্তো, তস্স পসংসনত্থং ‘‘বুদ্ধো চে মে’’তি গাথমাহ. তস্সত্থো – সচে বুদ্ধো ভগৰা ‘‘একাহং, ভন্তে, ভগৰন্তং ৰরং যাচামী’’তি মযা যাচিতো ‘‘অতিক্কন্তৰরা খো, ভিক্খু, তথাগতা’’তি অপটিক্খিপিত্ৰা ময্হং যথাযাচিতং ৰরং দদেয্য, সো চ ৰরো মমাধিপ্পাযপূরকো লব্ভেথ ময্হং মনোরথং মত্থকং পাপেয্যাতি থেরো পরিকপ্পৰসেন ৰদতি. ‘‘ভন্তে, সব্বো লোকো সব্বকালং কাযগতাসতিকম্মট্ঠানং ভাৰেতূ’’তি ‘‘সব্বলোকস্স নিচ্চং কাযগতাসতি ভাৰেতব্বা’’তি কত্ৰা ৰরং গণ্হে অহন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘গণ্হেহং সব্বলোকস্স, নিচ্চং কাযগতং সতি’’ন্তি. ইদানি অপরিক্খণগরহামুখেন পরিক্খণং পসংসন্তো –
৪৬৯. ‘‘যে মং রূপেন পামিংসু, যে চ ঘোসেন অন্ৰগূ;
ছন্দরাগৰসূপেতা, ন মং জানন্তি তে জনা.
৪৭০. ‘‘অজ্ঝত্তঞ্চ ন জানাতি, বহিদ্ধা চ ন পস্সতি;
সমন্তাৰরণো বালো, স ৰে ঘোসেন ৰুয্হতি.
৪৭১. ‘‘অজ্ঝত্তঞ্চ ন জানাতি, বহিদ্ধা চ ৰিপস্সতি;
বহিদ্ধা ফলদস্সাৰী, সোপি ঘোসেন ৰুয্হতি.
৪৭২. ‘‘অজ্ঝত্তঞ্চ পজানাতি, বহিদ্ধা চ ৰিপস্সতি;
অনাৰরণদস্সাৰী, ন সো ঘোসেন ৰুয্হতী’’তি. –
ইমা চতস্সো গাথা অভাসি.
তত্থ যে মং রূপেন পামিংসূতি যে জনা অৰিদ্দসূ মম রূপেন অপসাদিকেন নিহীনেন ‘‘আকারসদিসী পঞ্ঞা’’তি, ধম্মসরীরেন চ মং নিহীনং পামিংসু, ‘‘ওরকো অয’’ন্তি হীল়েন্তা পরিচ্ছিন্দনৰসেন মঞ্ঞিংসূতি অত্থো. যে চ ঘোসেন অন্ৰগূতি যে চ সত্তা ঘোসেন মঞ্জুনা মং সম্ভাৰনাৰসেন অনুগতা বহু মঞ্ঞিংসু, তং তেসং মিচ্ছা, ন হি অহং রূপমত্তেন অৰমন্তব্বো, ঘোসমত্তেন ৰা ন বহুং মন্তব্বো, তস্মা ছন্দরাগৰসূপেতা, ন মং জানন্তি তে জনাতি তে দুৰিধাপি জনা ছন্দরাগস্স ৰসং উপেতা অপ্পহীনছন্দরাগা সব্বসো পহীনছন্দরাগং মং ন জানন্তি.
অৰিসযো তেসং মাদিসো অজ্ঝত্তং বহিদ্ধা চ অপরিঞ্ঞাতৰত্থুতাযাতি দস্সেতুং ‘‘অজ্ঝত্ত’’ন্তিআদি ৰুত্তং. অজ্ঝত্তন্তি অত্তনো সন্তানে খন্ধাযতনাদিধম্মং. বহিদ্ধাতি পরসন্তানে. অথ ৰা অজ্ঝত্তন্তি, মম অব্ভন্তরে অসেক্খসীলক্খন্ধাদিং. বহিদ্ধাতি, মমেৰ আকপ্পসম্পত্তিযাদিযুত্তং বহিদ্ধা রূপধম্মপ্পৰত্তিং চক্খুৰিঞ্ঞাণাদিপ্পৰত্তিঞ্চ. সমন্তাৰরণোতি এৰং অজ্ঝত্তঞ্চ বহিদ্ধা চ অজাননেন সমন্ততো আৰরণযুত্তো আৰটঞাণগতিকো. স ৰে ঘোসেন ৰুয্হতীতি সো পরনেয্যবুদ্ধিকো বালো ঘোসেন পরেসং ৰচনেন ৰুয্হতি নিয্যতি আকড্ঢীযতি.
বহিদ্ধা চ ৰিপস্সতীতি যো চ ৰুত্তনযেন অজ্ঝত্তং ন জানাতি, বহিদ্ধা পন সুতানুসারেন আকপ্পসম্পত্তিআদিউপধারণেন ৰা ৰিসেসতো পস্সতি. ‘‘গুণৰিসেসযুত্তো সিযা’’তি মঞ্ঞতি, সোপি বহিদ্ধা ফলদস্সাৰী নযগ্গাহেন ফলমত্তং গণ্হন্তো ৰুত্তনযেন ঘোসেন ৰুয্হতি, সোপি মাদিসে ন জানাতীতি অত্থো.
যো পন অজ্ঝত্তঞ্চ খীণাসৰস্স অব্ভন্তরে অসেক্খসীলক্খন্ধাদিগুণং জানাতি, বহিদ্ধা চস্স পটিপত্তিসল্লক্খণেন ৰিসেসতো গুণৰিসেসযোগং পস্সতি. অনাৰরণদস্সাৰী কেনচি অনাৰটো হুত্ৰা অরিযানং গুণে দট্ঠুং ঞাতুং সমত্থো, ন সো ঘোসমত্তেন ৰুয্হতি যাথাৰতো দস্সনতোতি.
লকুণ্ডকভদ্দিযত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.