নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স
খুদ্দকনিকাযে
থেরগাথা-অট্ঠকথা
(পঠমো ভাগো)
গন্থারম্ভকথা
মহাকারুণিকং নাথং, ঞেয্যসাগরপারগুং;
ৰন্দে নিপুণগম্ভীর-ৰিচিত্রনযদেসনং.
ৰিজ্জাচরণসম্পন্না, যেন নিয্যন্তি লোকতো;
ৰন্দে তমুত্তমং ধম্মং, সম্মাসম্বুদ্ধপূজিতং.
সীলাদিগুণসম্পন্নো, ঠিতো মগ্গফলেসু যো;
ৰন্দে অরিযসঙ্ঘং তং, পুঞ্ঞক্খেত্তং অনুত্তরং.
ৰন্দনাজনিতং পুঞ্ঞং, ইতি যং রতনত্তযে;
হতন্তরাযো সব্বত্থ, হুত্ৰাহং তস্স তেজসা.
যা তা সুভূতিআদীহি, কতকিচ্চেহি তাদিহি;
থেরেহি ভাসিতা গাথা, থেরীহি চ নিরামিসা.
উদাননাদৰিধিনা, গম্ভীরা নিপুণা সুভা;
সুঞ্ঞতাপটিসংযুত্তা, অরিযধম্মপ্পকাসিকা.
থেরগাথাতি নামেন, থেরীগাথাতি তাদিনো;
যা খুদ্দকনিকাযম্হি, সঙ্গাযিংসু মহেসযো.
তাসং গম্ভীরঞাণেহি, ওগাহেতব্বভাৰতো;
কিঞ্চাপি দুক্করা কাতুং, অত্থসংৰণ্ণনা মযা.
সহসংৰণ্ণনং যস্মা, ধরতে সত্থু সাসনং;
পুব্বাচরিযসীহানং, তিট্ঠতেৰ ৰিনিচ্ছযো.
তস্মা তং অৰলম্বিত্ৰা, ওগাহেত্ৰান পঞ্চপি;
নিকাযে উপনিস্সায, পোরাণট্ঠকথানযং.
সুৰিসুদ্ধং অসংকিণ্ণং, নিপুণত্থৰিনিচ্ছযং;
মহাৰিহারৰাসীনং, সমযং অৰিলোমযং.
যাসং অত্থো দুৰিঞ্ঞেয্যো, অনুপুব্বিকথং ৰিনা;
তাসং তঞ্চ ৰিভাৰেন্তো, দীপযন্তো ৰিনিচ্ছযং.
যথাবলং করিস্সামি, অত্থসংৰণ্ণনং সুভং;
সক্কচ্চং থেরগাথানং, থেরীগাথানমেৰ চ.
ইতি আকঙ্খমানস্স, সদ্ধম্মস্স চিরট্ঠিতিং;
তদত্থং ৰিভজন্তস্স, নিসামযথ সাধৰোতি.
কা পনেতা থেরগাথা থেরীগাথা চ, কথঞ্চ পৰত্তাতি, কামঞ্চাযমত্থো গাথাসু ৰুত্তোযেৰ পাকটকরণত্থং পন পুনপি ৰুচ্চতে – তত্থ থেরগাথা তাৰ সুভূতিত্থেরাদীহি ভাসিতা. যা হি তে অত্তনা যথাধিগতং মগ্গফলসুখং পচ্চৰেক্খিত্ৰা কাচি উদানৰসেন, কাচি অত্তনো সমাপত্তিৰিহারপচ্চৰেক্খণৰসেন, কাচি পুচ্ছাৰসেন, কাচি পরিনিব্বানসমযে সাসনস্স নিয্যানিকভাৰৰিভাৰনৰসেন অভাসিংসু, তা সব্বা সঙ্গীতিকালে একজ্ঝং কত্ৰা ‘‘থেরগাথা’’ইচ্চেৰ ধম্মসঙ্গাহকেহি সঙ্গীতা. থেরীগাথা পন থেরিযো উদ্দিস্স দেসিতা.
তা পন ৰিনযপিটকং, সুত্তন্তপিটকং অভিধম্মপিটকন্তি তীসু পিটকেসু সুত্তন্তপিটকপরিযাপন্না. দীঘনিকাযো, মজ্ঝিমনিকাযো, সংযুত্তনিকাযো, অঙ্গুত্তরনিকাযো, খুদ্দকনিকাযোতি পঞ্চসু নিকাযেসু খুদ্দকনিকাযপরিযাপন্না, সুত্তং, গেয্যং, ৰেয্যাকরণং, গাথা, উদানং, ইতিৰুত্তকং, জাতকং, অব্ভুতধম্মং, ৰেদল্লন্তি নৰসু সাসনঙ্গেসু গাথঙ্গসঙ্গহং গতা.
‘‘দ্ৰাসীতি বুদ্ধতো গণ্হিং, দ্ৰেসহস্সানি ভিক্খুতো;
চতুরাসীতিসহস্সানি, যে মে ধম্মা পৰত্তিনো’’তি.
এৰং ধম্মভণ্ডাগারিকেন পটিঞ্ঞাতেসু চতুরাসীতিযা ধম্মক্খন্ধসহস্সেসু কতিপযধম্মক্খন্ধসঙ্গহং গতা.
তত্থ থেরগাথা তাৰ নিপাততো একনিপাতো একুত্তরৰসেন যাৰ চুদ্দসনিপাতাতি চুদ্দসনিপাতো সোল়সনিপাতো ৰীসতিনিপাতো তিংসনিপাতো চত্তালীসনিপাতো পঞ্ঞাসনিপাতো সট্ঠিনিপাতো সত্ততিনিপাতোতি একৰীসতিনিপাতসঙ্গহা. নিপাতনং নিক্খিপনন্তি নিপাতো. একো একেকো গাথানং নিপাতো নিক্খেপো এত্থাতি একনিপাতো. ইমিনা নযেন সেসেসুপি অত্থো ৰেদিতব্বো.
তত্থ একনিপাতে দ্ৰাদস ৰগ্গা. একেকস্মিং ৰগ্গে দস দস কত্ৰা ৰীসুত্তরসতং থেরা, তত্তিকা এৰ গাথা. ৰুত্তঞ্হি –
‘‘ৰীসুত্তরসতং থেরা, কতকিচ্চা অনাসৰা;
এককম্হি নিপাতম্হি, সুসঙ্গীতা মহেসিভী’’তি.
দুকনিপাতে একূনপঞ্ঞাস থেরা, অট্ঠনৰুতি গাথা; তিকনিপাতে সোল়স থেরা, অট্ঠচত্তালীস গাথা; চতুক্কনিপাতে তেরস থেরা, দ্ৰেপঞ্ঞাস গাথা; পঞ্চকনিপাতে দ্ৰাদস থেরা, সট্ঠি গাথা; ছক্কনিপাতে চুদ্দস থেরা, চতুরাসীতি গাথা; সত্তকনিপাতে পঞ্চ থেরা, পঞ্চতিংস গাথা; অট্ঠকনিপাতে তযো থেরা, চতুৰীসতি গাথা; নৰকনিপাতে একো থেরো, নৰ গাথা; দসনিপাতে সত্ত থেরা, সত্ততি গাথা; একাদসনিপাতে একো থেরো, একাদস গাথা; দ্ৰাদসনিপাতে দ্ৰে থেরা, চতুৰীসতি গাথা; তেরসনিপাতে একো থেরো, তেরস গাথা; চুদ্দসনিপাতে দ্ৰে থেরা, অট্ঠৰীসতি গাথা; পন্নরসনিপাতো নত্থি, সোল়সনিপাতে দ্ৰে থেরা, দ্ৰত্তিংস গাথা; ৰীসতিনিপাতে দস থেরা, পঞ্চচত্তালীসাধিকানি দ্ৰে গাথাসতানি; তিংসনিপাতে তযো থেরা, সতং পঞ্চ চ গাথা; চত্তালীসনিপাতে একো থেরো, দ্ৰেচত্তালীস গাথা; পঞ্ঞাসনিপাতে একো থেরো, পঞ্চপঞ্ঞাস গাথা; সট্ঠিনিপাতে একো থেরো, অট্ঠসট্ঠি গাথা; সত্ততিনিপাতে একো থেরো, একসত্ততি গাথা. সম্পিণ্ডেত্ৰা পন দ্ৰেসতানি চতুসট্ঠি চ থেরা, সহস্সং তীণি সতানি সট্ঠি চ গাথাতি. ৰুত্তম্পি চেতং –
‘‘সহস্সং হোন্তি তা গাথা, তীণি সট্ঠি সতানি চ;
থেরা চ দ্ৰে সতা সট্ঠি, চত্তারো চ পকাসিতা’’তি.
থেরীগাথা পন একনিপাতো একুত্তরৰসেন যাৰ নৰনিপাতাতি নৰনিপাতো একাদসনিপাতো, দ্ৰাদসনিপাতো, সোল়সনিপাতো, ৰীসতিনিপাতো, তিংসনিপাতো, চত্তালীসনিপাতো, মহানিপাতোতি সোল়সনিপাতসঙ্গহা. তত্থ একনিপাতে অট্ঠারস থেরিযো, অট্ঠারসেৰ গাথা; দুকনিপাতে দস থেরিযো, ৰীসতি গাথা; তিকনিপাতে অট্ঠ থেরিযো, চতুৰীসতি গাথা; চতুক্কনিপাতে একা থেরী, চতস্সো গাথা; পঞ্চকনিপাতে দ্ৰাদস থেরিযো সট্ঠি গাথা; ছক্কনিপাতে অট্ঠ থেরিযো অট্ঠচত্তালীস গাথা; সত্তনিপাতে তিস্সো থেরিযো, একৰীসতি গাথা; অট্ঠ নিপাততো পট্ঠায যাৰ সোল়সনিপাতা একেকা থেরিযো তংতংনিপাতপরিমাণা গাথা; ৰীসতিনিপাতে পঞ্চ থেরিযো, অট্ঠারসসতগাথা; তিংসনিপাতে একা থেরী, চতুত্তিংস গাথা; চত্তালীসনিপাতে একা থেরী, অট্ঠচত্তালীস গাথা; মহানিপাতেপি একা থেরী, পঞ্চসত্ততি গাথা. এৰমেত্থ নিপাতানং গাথাৰগ্গানং গাথানঞ্চ পরিমাণং ৰেদিতব্বং.
নিদানগাথাৰণ্ণনা
এৰং পরিচ্ছিন্নপরিমাণাসু পনেতাসু থেরগাথা আদি. তত্থাপি –
‘‘সীহানংৰ নদন্তানং, দাঠীনং গিরিগব্ভরে;
সুণাথ ভাৰিতত্তানং, গাথা অত্থূপনাযিকা’’তি.
অযং পঠমমহাসঙ্গীতিকালে আযস্মতা আনন্দেন তেসং থেরানং থোমনত্থং ভাসিতা গাথা আদি. তত্থ সীহানন্তি সীহসদ্দো ‘‘সীহো, ভিক্খৰে, মিগরাজা’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.৩৩) মিগরাজে আগতো. ‘‘অথ খো সীহো সেনাপতি যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমী’’তিআদীসু (অ. নি. ৫.৩৪) পঞ্ঞত্তিযং. ‘‘সীহোতি খো, ভিক্খৰে, তথাগতস্সেতং অধিৰচনং অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্সা’’তিআদীসু (অ. নি. ৫.৯৯; ১০.২১) তথাগতে. তত্থ যথা তথাগতে সদিসকপ্পনায আগতো, এৰং ইধাপি সদিসকপ্পনাৰসেনেৰ ৰেদিতব্বো, তস্মা সীহানংৰাতি সীহানং ইৰ. সন্ধিৰসেন সরলোপো ‘‘এৰংস তে’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২২) ৰিয. তত্থ ইৰাতি নিপাতপদং. সুণাথাতি আখ্যাতপদং. ইতরানি নামপদানি. সীহানংৰাতি চ সম্বন্ধে সামিৰচনং. কামঞ্চেত্থ সম্বন্ধী সরূপতো ন ৰুত্তো, অত্থতো পন ৰুত্তোৰ হোতি. যথা হি ‘‘ওট্ঠস্সেৰ মুখং এতস্সা’’তি ৰুত্তে ওট্ঠস্স মুখং ৰিয মুখং এতস্সাতি অযমত্থো ৰুত্তো এৰ হোতি, এৰমিধাপি ‘‘সীহানংৰা’’তি ৰুত্তে সীহানং নাদো ৰিযাতি অযমত্থো ৰুত্তো এৰ হোতি. তত্থ মুখসদ্দসন্নিধানং হোতীতি চে, ইধাপি ‘‘নদন্তান’’ন্তি পদসন্নিধানতো, তস্মা সীহানংৰাতি নিদস্সনৰচনং. নদন্তানন্তি তস্স নিদস্সিতব্বেন সম্বন্ধদস্সনং. দাঠীনন্তি তব্বিসেসনং. গিরিগব্ভরেতি তস্স পৰত্তিট্ঠানদস্সনং. সুণাথাতি সৰনে নিযোজনং. ভাৰিতত্তানন্তি সোতব্বস্স পভৰদস্সনং. গাথাতি সোতব্বৰত্থুদস্সনং. অত্থুপনাযিকাতি তব্বিসেসনং. কামঞ্চেত্থ ‘‘সীহানং নদন্তানং দাঠীন’’ন্তি পুল্লিঙ্গৰসেন আগতং, লিঙ্গং পন পরিৰত্তেত্ৰা ‘‘সীহীন’’ন্তিআদিনা ইত্থিলিঙ্গৰসেনাপি অত্থো ৰেদিতব্বো. একসেসৰসেন ৰা সীহা চ সীহিযো চ সীহা, তেসং সীহানন্তিআদিনা সাধারণা হেতা তিস্সো নিদানগাথা থেরগাথানং থেরীগাথানঞ্চাতি.
তত্থ সহনতো হননতো চ সীহো. যথা হি সীহস্স মিগরঞ্ঞো বলৰিসেসযোগতো সরভমিগমত্তৰরৰারণাদিতোপি পরিস্সযো নাম নত্থি, ৰাতাতপাদিপরিস্সযম্পি সো সহতিযেৰ, গোচরায পক্কমন্তোপি তেজুস্সদতায মত্তগন্ধহত্থিৰনমহিংসাদিকে সমাগন্ত্ৰা অভীরূ অছম্ভী অভিভৰতি, অভিভৰন্তো চ তে অঞ্ঞদত্থু হন্ত্ৰা তত্থ মুদুমংসানি ভক্খযিত্ৰা সুখেনেৰ ৰিহরতি, এৰমেতেপি মহাথেরা অরিযবলৰিসেসযোগেন সব্বেসম্পি পরিস্সযানং সহনতো, রাগাদিসংকিলেসবলস্স অভিভৰিত্ৰা হননতো পজহনতো তেজুস্সদভাৰেন কুতোচিপি অভীরূ অছম্ভী ঝানাদিসুখেন ৰিহরন্তীতি সহনতো হননতো চ সীহা ৰিযাতি সীহা. সদ্দত্থতো পন যথা কন্তনত্থেন আদিঅন্তৰিপল্লাসতো তক্কং ৰুচ্চতি, এৰং হিংসনট্ঠেন সীহো ৰেদিতব্বো. তথা সহনট্ঠেন. পিসোদরাদিপক্খেপেন নিরুত্তিনযেন পন ৰুচ্চমানে ৰত্তব্বমেৰ নত্থি.
অথ ৰা যথা মিগরাজা কেসরসীহো অত্তনো তেজুস্সদতায একচারী ৰিহরতি, ন কঞ্চি সহাযং পচ্চাসীসতি, এৰমেতেপি তেজুস্সদতায ৰিৰেকাভিরতিযা চ একচারিনোতি একচরিযট্ঠেনপি সীহা ৰিযাতি সীহা, তেনাহ – ভগৰা ‘‘সীহংৰেকচরং নাগ’’ন্তি (সং. নি. ১.৩০; সু. নি. ১৬৮).
অথ ৰা অসন্তাসনজৰপরক্কমাদিৰিসেসযোগতো সীহা ৰিযাতি সীহা, এতে মহাথেরা. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা –
‘‘দ্ৰেমে, ভিক্খৰে, অসনিযা ফলন্তিযা ন সন্তসন্তি, কতমেৰ দ্ৰে? ভিক্খু চ খীণাসৰো সীহো চ মিগরাজা’’তি (অ. নি. ২.৬০).
জৰোপি সীহস্স অঞ্ঞেহি অসাধারণো, তথা পরক্কমো. তথা হি সো উসভসতম্পি লঙ্ঘিত্ৰা ৰনমহিংসাদীসু নিপততি, পোতকোপি সমানো পভিন্নমদানম্পি মত্তৰরৰারণানং পটিমানং ভিন্দিত্ৰা দন্তকল়ীরংৰ খাদতি. এতেসং পন অরিযমগ্গজৰো ইদ্ধিজৰো চ অঞ্ঞেহি অসাধারণো, সম্মপ্পধানপরক্কমো চ নিরতিসযো. তস্মা সীহানংৰাতি সীহসদিসানং ৰিয. সীহস্স চেত্থ হীনূপমতা দট্ঠব্বা, অচ্চন্তৰিসিট্ঠস্স সহনাদিঅত্থস্স থেরেস্ৰেৰ লব্ভনতো.
নদন্তানন্তি গজ্জন্তানং. গোচরপরক্কমতুট্ঠিৰেলাদীসু হি যথা সীহা অত্তনো আসযতো নিক্খমিত্ৰা ৰিজম্ভিত্ৰা সীহনাদং অভীতনাদং নদন্তি, এৰং এতেপি ৰিসযজ্ঝত্তপচ্চৰেক্খণউদানাদিকালেসু ইমং অভীতনাদং নদিংসু. তেন ৰুত্তং – ‘‘সীহানংৰ নদন্তান’’ন্তি. দাঠীনন্তি দাঠাৰন্তানং. পসট্ঠদাঠীনং, অতিসযদাঠানন্তি ৰা অত্থো. যথা হি সীহা অতিৰিয দল়্হানং তিক্খানঞ্চ চতুন্নং দাঠানং বলেন পটিপক্খং অভিভৰিত্ৰা অত্তনো মনোরথং মত্থকং পূরেন্তি, এৰমেতেপি চতুন্নং অরিযমগ্গদাঠানং বলেন অনাদিমতি সংসারে অনভিভূতপুব্বপটিপক্খং অভিভৰিত্ৰা অত্তনো মনোরথং মত্থকং পাপেসুং. ইধাপি দাঠা ৰিযাতি দাঠাতি সদিসকপ্পনাৰসেনেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো.
গিরিগব্ভরেতি পব্বতগুহাযং, সমীপত্থে ভুম্মৰচনং. ‘‘গিরিগৰ্হরে’’তি কেচি পঠন্তি. পব্বতেসু ৰনগহনে ৰনসণ্ডেতি অত্থো. ইদং পন নেসং ৰিরোচনট্ঠানদস্সনঞ্চেৰ সীহনাদস্স যোগ্যভূমিদস্সনঞ্চ. নদন্তানং গিরিগব্ভরেতি যোজনা. যথা হি সীহা যেভুয্যেন গিরিগব্ভরে অঞ্ঞেহি দুরাসদতায জনৰিৰিত্তে ৰসন্তা অত্তনো দস্সনেন উপ্পজ্জনকস্স খুদ্দকমিগসন্তাসস্স পরিহরণত্থং গোচরগমনে সীহনাদং নদন্তি, এৰমেতেপি অঞ্ঞেহি দুরাসদগিরিগব্ভরসদিসেৰ সুঞ্ঞাগারেৰসন্তা গুণেহি খুদ্দকানং পুথুজ্জনানং তণ্হাদিট্ঠিপরিত্তাসপরিৰজ্জনত্থং ৰক্খমানগাথাসঙ্খাতং অভীতনাদং নদিংসু. তেন ৰুত্তং ‘‘সীহানংৰ নদন্তানং, দাঠীনং গিরিগব্ভরে’’তি.
সুণাথাতি সৰনাণত্তিকৰচনং, তেন ৰক্খমানানং গাথানং সন্নিপতিতায পরিসায সোতুকামতং উপ্পাদেন্তো সৰনে আদরং জনেতি, উস্সাহং সমুট্ঠাপেন্তো গারৰং বহুমানঞ্চ উপট্ঠপেতি. অথ ৰা ‘‘সীহান’’ন্তিআদীনং পদানং সদিসকপ্পনায ৰিনা মুখ্যৰসেনেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো. তস্মা দল়্হতিক্খভাৰেন পসট্ঠাতিসযদাঠতায দাঠীনং গিরিগব্ভরে নদন্তানং সীহগজ্জিতং গজ্জন্তানং সীহানং মিগরাজূনং ৰিয তেসং অভীতনাদসদিসা গাথা সুণাথাতি অত্থো. ইদং ৰুত্তং হোতি – ‘‘যথা সীহনাদং নদন্তানং সীহানং মিগরাজূনং কুতোচিপি ভযাভাৰতো সো অভীতনাদো তদঞ্ঞমিগসন্তাসকরো, এৰং ভাৰিতত্তানং অপ্পমত্তানং থেরানং সীহনাদসদিসিযো সব্বসো ভযহেতূনং সুপ্পহীনত্তা অভীতনাদভূতা, পমত্তজনসন্তাসকরা গাথা সুণাথা’’তি.
ভাৰিতত্তানন্তি ভাৰিতচিত্তানং. চিত্তঞ্হি ‘‘অত্তা হি কির দুদ্দমো (ধ. প. ১৫৯) যো ৰে ঠিতত্তো তসরংৰ উজ্জূ’’তি (সু. নি. ২১৭) চ ‘‘অত্তসম্মাপণিধী’’তি (খু. পা. ৫.৪; সু. নি. ২৬৩) চ এৰমাদীসু অত্তাতি ৰুচ্চতি, তস্মা অধিচিত্তানুযোগেন সমথৰিপস্সনাভিৰড্ঢিতচিত্তানং সমথৰিপস্সনাভাৰনামত্থকং পাপেত্ৰা ঠিতানন্তি অত্থো. অথ ৰা ভাৰিতত্তানন্তি ভাৰিতসভাৰানং, সভাৰভূতসীলাদিভাৰিতানন্তি অত্থো. গীযতীতি গাথা, অনুট্ঠুভাদিৰসেন ইসীহি পৰত্তিতং চতুপ্পদং ছপ্পদং ৰা ৰচনং. অঞ্ঞেসম্পি তংসদিসতায তথা ৰুচ্চন্তি. অত্তত্থাদিভেদে অত্থে উপনেন্তি তেসু ৰা উপনিয্যন্তীতি অত্থূপনাযিকা.
অথ ৰা ভাৰিতত্তানন্তি ভাৰিতত্তাভাৰানং, অত্তভাৰো হি আহিতো অহং মানো এত্থাতি ‘‘অত্তা’’তি ৰুচ্চতি, সো চ তেহি অপ্পমাদভাৰনায অনৰজ্জভাৰনায ভাৰিতো সম্মদেৰ গুণগন্ধং গাহাপিতো. তেন তেসং কাযভাৰনা সীলভাৰনা চিত্তভাৰনা পঞ্ঞাভাৰনাতি চতুন্নম্পি ভাৰনানং পরিপুণ্ণভাৰং দস্সেতি. ‘‘ভাৰনা’’তি চ সম্বোধিপটিপদা ইধাধিপ্পেতা. যাযং সচ্চসম্বোধি অত্থি, সা দুৰিধা অভিসমযতো তদত্থতো চ. সম্বোধি পন তিৰিধা সম্মাসম্বোধি পচ্চেকসম্বোধি সাৰকসম্বোধীতি. তত্থ সম্মা সামং সব্বধম্মানং বুজ্ঝনতো বোধনতো চ সম্মাসম্বোধি. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপদট্ঠানং মগ্গঞাণং মগ্গঞাণপদট্ঠানঞ্চ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং ‘‘সম্মাসম্বোধী’’তি ৰুচ্চতি. তেনাহ –
‘‘বুদ্ধোতি যো সো ভগৰা সযম্ভূ অনাচরিযকো পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু সামং সচ্চানি অভিসম্বুজ্ঝি, তত্থ চ সব্বঞ্ঞুতং পত্তো বলেসু চ ৰসীভাৰ’’ন্তি (মহানি. ১৯২; চূল়নি. পারাযনত্থুতিগাথানিদ্দেস ৯৭; পটি. ম. ১.১৬১).
বোধনেয্যবোধনত্থো হি বলেসু ৰসীভাৰো. পচ্চেকং সযমেৰ বোধীতি পচ্চেকসম্বোধি, অননুবুদ্ধো সযম্ভূঞাণেন সচ্চাভিসমযোতি অত্থো. সম্মাসম্বুদ্ধানঞ্হি সযম্ভূঞাণতায সযমেৰ পৰত্তমানোপি সচ্চাভিসমযো সানুবুদ্ধো অপরিমাণানং সত্তানং সচ্চাভিসমযস্স হেতুভাৰতো. ইমেসং পন সো একস্সাপি সত্তস্স সচ্চাভিসমযহেতু ন হোতি. সত্থু ধম্মদেসনায সৰনন্তে জাতাতি সাৰকা. সাৰকানং সচ্চাভিসমযো সাৰকসম্বোধি. তিৰিধাপেসা তিণ্ণং বোধিসত্তানং যথাসকং আগমনীযপটিপদায মত্থকপ্পত্তিযা সতিপট্ঠানাদীনং সত্ততিংসায বোধিপক্খিযধম্মানং ভাৰনাপারিপূরীতি ৰেদিতব্বা ইতরাভিসমযানং তদৰিনাভাৰতো. ন হি সচ্ছিকিরিযাভিসমযেন ৰিনা ভাৰনাভিসমযো সম্ভৰতি, সতি চ ভাৰনাভিসমযে পহানাভিসমযো পরিঞ্ঞাভিসমযো চ সিদ্ধোযেৰ হোতীতি.
যদা হি মহাবোধিসত্তো পরিপূরিতবোধিসম্ভারো চরিমভৰে কতপুব্বকিচ্চো বোধিমণ্ডং আরুয্হ – ‘‘ন তাৰিমং পল্লঙ্কং ভিন্দিস্সামি, যাৰ ন মে অনুপাদায আসৰেহি চিত্তং ৰিমুচ্চিস্সতী’’তি পটিঞ্ঞং কত্ৰা অপরাজিতপল্লঙ্কে নিসিন্নো অসম্পত্তায এৰ সঞ্ঝাৰেলায মারবলং ৰিধমিত্ৰা পুরিমযামে পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণেন অনেকাকারৰোকারে পুব্বে নিৰুত্থক্খন্ধে অনুস্সরিত্ৰা মজ্ঝিমযামে দিব্বচক্খুৰিসোধনেন চুতূপপাতঞাণঅনাগতংসঞাণানি অধিগন্ত্ৰা পচ্ছিমযামে ‘‘কিচ্ছং ৰতাযং লোকো আপন্নো জাযতি চ জীযতি চ মীযতি চ চৰতি চ উপপজ্জতি চ, অথ চ পনিমস্স দুক্খস্স নিস্সরণং নপ্পজানাতি জরামরণস্সা’’তিআদিনা (দী. নি. ২.৫৭) জরামরণতো পট্ঠায পটিচ্চসমুপ্পাদমুখেন ৰিপস্সনং অভিনিৰিসিত্ৰা মহাগহনং ছিন্দিতুং নিসদসিলাযং ফরসুং নিসেন্তো ৰিয কিলেসগহনং ছিন্দিতুং লোকনাথো ঞাণফরসুং তেজেন্তো বুদ্ধভাৰায হেতুসম্পত্তিযা পরিপাকং গতত্তা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাধিগমায ৰিপস্সনং গব্ভং গণ্হাপেন্তো অন্তরন্তরা নানাসমাপত্তিযো সমাপজ্জিত্ৰা যথাৰৰত্থাপিতে নামরূপে তিলক্খণং আরোপেত্ৰা অনুপদধম্মৰিপস্সনাৰসেন অনেকাকারৰোকারসঙ্খারে সম্মসন্তো ছত্তিংসকোটিসতসহস্সমুখেন সম্মসনৰারং ৰিত্থারেত্ৰা তত্থ মহাৰজিরঞাণসঙ্খাতে ৰিপস্সনাঞাণে তিক্খে সূরে পসন্নে ৰুট্ঠানগামিনিভাৰেন পৰত্তমানে যদা তং মগ্গেন ঘটেতি, তদা মগ্গপটিপাটিযা দিযড্ঢকিলেসসহস্সং খেপেন্তো অগ্গমগ্গক্খণে সম্মাসম্বোধিং অধিগচ্ছতি নাম, অগ্গফলক্খণতো পট্ঠায অধিগতো নাম. সম্মাসম্বুদ্ধভাৰতো দসবলচতুৰেসারজ্জাদযোপি তস্স তদা হত্থগতাযেৰ হোন্তীতি অযং তাৰ অভিসমযতো সম্মাসম্বোধিপটিপদা. তদত্থতো পন মহাভিনীহারতো পট্ঠায যাৰ তুসিতভৰনে নিব্বত্তি, এত্থন্তরে পৰত্তং বোধিসম্ভারসম্ভরণং. তত্থ যং ৰত্তব্বং, তং সব্বাকারসম্পন্নং চরিযাপিটকৰণ্ণনাযং ৰিত্থারতো ৰুত্তমেৰাতি তত্থ ৰুত্তনযেনেৰ গহেতব্বং.
পচ্চেকবোধিসত্তাপি পচ্চেকবোধিযা কতাভিনীহারা অনুপুব্বেন সম্ভতপচ্চেকসম্বোধিসম্ভারা তাদিসে কালে চরিমত্তভাৰে ঠিতা ঞাণস্স পরিপাকগতভাৰেন উপট্ঠিতং সংৰেগনিমিত্তং গহেত্ৰা সৰিসেসং ভৰাদীসু আদীনৰং দিস্ৰা সযম্ভূঞাণেন পৰত্তি পৰত্তিহেতুং নিৰত্তি নিৰত্তিহেতুঞ্চ পরিচ্ছিন্দিত্ৰা ‘‘সো ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যোনিসো মনসি করোতী’’তিআদিনা আগতনযেন চতুসচ্চকম্মট্ঠানং পরিব্রূহেন্তা অত্তনো অভিনীহারানুরূপং সঙ্খারে পরিমদ্দন্তা অনুক্কমেন ৰিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৰা মগ্গপটিপাটিযা অগ্গমগ্গং অধিগচ্ছন্তা পচ্চেকসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝন্তি নাম, অগ্গফলক্খণতো পট্ঠায পচ্চেকসম্বুদ্ধা নাম হুত্ৰা সদেৰকস্স লোকস্স অগ্গদক্খিণেয্যা হোন্তি.
সাৰকা পন সত্থু সব্রহ্মচারিনো ৰা চতুসচ্চকম্মট্ঠানকথং সুত্ৰা তস্মিংযেৰ খণে কালন্তরে ৰা তজ্জং পটিপত্তিং অনুতিট্ঠন্তা ঘটেন্তা ৰাযমন্তা ৰিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৰা, যদি ৰা পটিপদায ৰড্ঢন্তিযা, সচ্চানি পটিৰিজ্ঝন্তা অত্তনো অভিনীহারানুরূপসিদ্ধিঅগ্গসাৰকভূমিযা ৰা কেৰলং ৰা অগ্গমগ্গক্খণে সাৰকসম্বোধিং অধিগচ্ছন্তি নাম. ততো পরং সাৰকবুদ্ধা নাম হোন্তি সদেৰকে লোকে অগ্গদক্খিণেয্যা. এৰং তাৰ অভিসমযতো পচ্চেকসম্বোধি সাৰকসম্বোধি চ ৰেদিতব্বা.
তদত্থতো পন যথা মহাবোধিসত্তানং হেট্ঠিমপরিচ্ছেদেন চত্তারি অসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পানং সতসহস্সঞ্চ বোধিসম্ভারসম্ভরণং ইচ্ছিতব্বং মজ্ঝিমপরিচ্ছেদেন অট্ঠ অসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পানং সতসহস্সঞ্চ, উপরিমপরিচ্ছেদেন সোল়স অসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পানং সতসহস্সঞ্চ এতে চ ভেদা পঞ্ঞাধিকসদ্ধাধিকৰীরিযাধিকৰসেন ৰেদিতব্বা. পঞ্ঞাধিকানঞ্হি সদ্ধা মন্দা হোতি পঞ্ঞা তিক্খা, ততো চ উপাযকোসল্লস্স ৰিসদনিপুণভাৰেন নচিরস্সেৰ পারমিযো পারিপূরিং গচ্ছন্তি. সদ্ধাধিকানং পঞ্ঞা মজ্ঝিমা হোতীতি তেসং নাতিসীঘং নাতিসণিকং পারমিযো পারিপূরিং গচ্ছন্তি. ৰীরিযাধিকানং পন পঞ্ঞা মন্দা হোতীতি তেসং চিরেনেৰ পারমিযো পারিপূরিং গচ্ছন্তি. ন এৰং পচ্চেকবোধিসত্তানং. তেসঞ্হি সতিপি পঞ্ঞাধিকভাৰে দ্ৰে অসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পানং সতসহস্সঞ্চ বোধিসম্ভারসম্ভরণং ইচ্ছিতব্বং, ন ততো ওরং. সদ্ধাধিকৰীরিযাধিকাপি ৰুত্তপরিচ্ছেদতো পরং কতিপযে এৰ কপ্পে অতিক্কমিত্ৰা পচ্চেকসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝন্তি, ন ততিযং অসঙ্খ্যেয্যন্তি. সাৰকবোধিসত্তানং পন যেসং অগ্গসাৰকভাৰায অভিনীহারো, তেসং একং অসঙ্খ্যেয্যং কপ্পানং সতসহস্সঞ্চ সম্ভারসম্ভরণং ইচ্ছিতব্বং. যেসং মহাসাৰকভাৰায, তেসং কপ্পানং সতসহস্সমেৰ, তথা বুদ্ধস্স মাতাপিতূনং উপট্ঠাকস্স পুত্তস্স চ. তত্থ যথা –
‘‘মনুস্সত্তং লিঙ্গসম্পত্তি, হেতু সত্থারদস্সনং;
পব্বজ্জা গুণসম্পত্তি, অধিকারো চ ছন্দতা;
অট্ঠধম্মসমোহানা, অভিনীহারো সমিজ্ঝতী’’তি. (বু. ৰং. ২.৫৯) –
এৰং ৰুত্তে অট্ঠ ধম্মে সমোধানেত্ৰা কতপণিধানানং মহাবোধিসত্তানং মহাভিনীহারতো পভুতি সৰিসেসং দানাদীসু যুত্তপ্পযুত্তানং দিৰসে দিৰসে ৰেস্সন্তরদানসদিসং মহাদানং দেন্তানং তদনুরূপসীলাদিকে সব্বপারমিধম্মে আচিনন্তানম্পি যথাৰুত্তকালপরিচ্ছেদং অসম্পত্ৰা অন্তরা এৰ বুদ্ধভাৰপ্পত্তি নাম নত্থি. কস্মা? ঞাণস্স অপরিপচ্চনতো. পরিচ্ছিন্নকালে নিপ্ফাদিতং ৰিয হি সস্সং বুদ্ধঞাণং যথাপরিচ্ছিন্নকালৰসেনেৰ ৰুদ্ধিং ৰিরুল়্হিং ৰেপুল্লং আপজ্জন্তং গব্ভং গণ্হন্তং পরিপাকং গচ্ছতীতি এৰং –
‘‘মনুস্সত্তং লিঙ্গসম্পত্তি, ৰিগতাসৰদস্সনং;
অধিকারো ছন্দতা এতে, অভিনীহারকারণা’’তি. (সু. নি. অট্ঠ. ১.খগ্গৰিসাণসুত্তৰণ্ণনা) –
ইমে পঞ্চ ধম্মে সমোধানেত্ৰা কতাভিনীহারানং পচ্চেকবোধিসত্তানং ‘‘অধিকারো ছন্দতা’’তি দ্ৰঙ্গসমন্নাগতায পত্থনায ৰসেন কতপণিধানানং সাৰকবোধিসত্তানঞ্চ তত্থ তত্থ ৰুত্তকালপরিচ্ছেদং অসম্পত্ৰা অন্তরা এৰ পচ্চেকসম্বোধিযা যথাৰুত্তসাৰকসম্বোধিযা চ অধিগমো নত্থি. কস্মা? ঞাণস্স অপরিপচ্চনতো. ইমেসম্পি হি যথা মহাবোধিসত্তানং দানাদিপারমীহি পরিব্রূহিতা পঞ্ঞাপারমী অনুক্কমেন গব্ভং গণ্হন্তী পরিপাকং গচ্ছন্তী বুদ্ধঞাণং পরিপূরেতি, এৰং দানাদীহি পরিব্রূহিতা অনুপুব্বেন যথারহং গব্ভং গণ্হন্তী পরিপাকং গচ্ছন্তী পচ্চেকবোধিঞাণং সাৰকবোধিঞাণঞ্চ পরিপূরেতি. দানপরিচযেন হেতে তত্থ তত্থ ভৰে অলোভজ্ঝাসযতায সব্বত্থ অসঙ্গমানসা অনপেক্খচিত্তা হুত্ৰা, সীলপরিচযেন সুসংৰুতকাযৰাচতায সুপরিসুদ্ধকাযৰচীকম্মন্তা পরিসুদ্ধাজীৰা ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারা ভোজনে মত্তঞ্ঞুনো হুত্ৰা জাগরিযানুযোগেন চিত্তং সমাদহন্তি, স্ৰাযং তেসং জাগরিযানুযোগো গতপচ্চাগতিকৰত্তৰসেন ৰেদিতব্বো.
এৰং পন পটিপজ্জন্তানং অধিকারসম্পত্তিযা অপ্পকসিরেনেৰ অট্ঠ সমাপত্তিযো পঞ্চাভিঞ্ঞা ছল়ভিঞ্ঞা অধিট্ঠানভূতা পুব্বভাগৰিপস্সনা চ হত্থগতাযেৰ হোন্তি. ৰীরিযাদযো পন তদন্তোগধা এৰ. যঞ্হি পচ্চেকবোধিযা সাৰকবোধিযা ৰা অত্থায দানাদিপুঞ্ঞসম্ভরণে অব্ভুস্সহনং, ইদং ৰীরিযং. যং তদনুপরোধস্স সহনং, অযং খন্তি. যং দানসীলাদিসমাদানাৰিসংৰাদনং, ইদং সচ্চং. সব্বত্থমেৰ অচলসমাধানাধিট্ঠানং, ইদং অধিট্ঠানং. যা দানসীলাদীনং পৰত্তিট্ঠানভূতেসু সত্তেসু হিতেসিতা, অযং মেত্তা. যং সত্তানং কতৰিপ্পকারেসু অজ্ঝুপেক্খনং, অযং উপেক্খাতি. এৰং দানসীলভাৰনাসু সীলসমাধিপঞ্ঞাসু চ সিজ্ঝমানাসু ৰীরিযাদযো সিদ্ধা এৰ হোন্তি. সাযেৰ পচ্চেকবোধিঅত্থায সাৰকবোধিঅত্থায চ দানাদিপটিপদা তেসং বোধিসত্তানং সন্তানস্স ভাৰনতো পরিভাৰনতো ভাৰনা নাম. ৰিসেসতো দানসীলাদীহি স্ৰাভিসঙ্খতে সন্তানে পৰত্তা সমথৰিপস্সনাপটিপদা, যতো তে বোধিসত্তা পুব্বযোগাৰচরসমুদাগমসম্পন্না হোন্তি. তেনাহ ভগৰা –
‘‘পঞ্চিমে, আনন্দ, আনিসংসা পুব্বযোগাৰচরে. কতমে পঞ্চ? ইধানন্দ, পুব্বযোগাৰচরো দিট্ঠেৰ ধম্মে পটিকচ্চ অঞ্ঞং আরাধেতি, নো চে দিট্ঠেৰ ধম্মে পটিকচ্চ অঞ্ঞং আরাধেতি, অথ মরণকালে অঞ্ঞং আরাধেতি, অথ দেৰপুত্তো সমানো অঞ্ঞং আরাধেতি, অথ বুদ্ধানং সম্মুখীভাৰে খিপ্পাভিঞ্ঞো হোতি, অথ পচ্ছিমে কালে পচ্চেকসম্বুদ্ধো হোতী’’তি (সু. নি. অট্ঠ. ১.খগ্গৰিসাণসুত্তৰণ্ণনা).
ইতি পুব্বভাগপটিপদাভূতায পারমিতাপরিভাৰিতায সমথৰিপস্সনাভাৰনায নিরোধগামিনিপটিপদাভূতায অভিসমযসঙ্খাতায মগ্গভাৰনায চ ভাৰিতত্তভাৰা বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধবুদ্ধসাৰকা ভাৰিতত্তা নাম. তেসু ইধ বুদ্ধসাৰকা অধিপ্পেতা.
এত্থ চ ‘‘সীহানংৰা’’তি ইমিনা থেরানং সীহসমানৰুত্তিতাদস্সনেন অত্তনো পটিপক্খেহি অনভিভৰনীযতং, তে চ অভিভুয্য পৰত্তিং দস্সেতি. ‘‘সীহানংৰ নদন্তানং…পে… গাথা’’তি ইমিনা থেরগাথানং সীহনাদসদিসতাদস্সনেন তাসং পরৰাদেহি অনভিভৰনীযতং, তে চ অভিভৰিত্ৰা পৰত্তিং দস্সেতি. ‘‘ভাৰিতত্তান’’ন্তি ইমিনা তদুভযস্স কারণং ৰিভাৰেতি. ভাৰিতত্তভাৰেন থেরা ইধ সীহসদিসা ৰুত্তা, তেসঞ্চ গাথা সীহনাদসদিসিযো. ‘‘অত্থূপনাযিকা’’তি ইমিনা অভিভৰনে পযোজনং দস্সেতি. তত্থ থেরানং পটিপক্খো নাম সংকিলেসধম্মো, তদভিভৰো তদঙ্গিৰিক্খম্ভনপ্পহানেহি সদ্ধিং সমুচ্ছেদপ্পহানং. তস্মিং সতি পটিপস্সদ্ধীপ্পহানং নিস্সরণপ্পহানঞ্চ সিদ্ধমেৰ হোতি, যতো তে ভাৰিতত্তাতি ৰুচ্চন্তি. মগ্গক্খণে হি অরিযা অপ্পমাদভাৰনং ভাৰেন্তি নাম, অগ্গফলক্খণতো পট্ঠায ভাৰিতত্তা নামাতি ৰুত্তোৰাযমত্থো.
তেসু তদঙ্গপ্পহানেন নেসং সীলসম্পদা দস্সিতা, ৰিক্খম্ভনপ্পহানেন সমাধিসম্পদা, সমুচ্ছেদপ্পহানেন পঞ্ঞাসম্পদা, ইতরেন তাসং ফলং দস্সিতং. সীলেন চ তেসং পটিপত্তিযা আদিকল্যাণতা দস্সিতা, ‘‘কো চাদি কুসলানং ধম্মানং? সীলঞ্চ সুৰিসুদ্ধং’’ (সং. নি. ৫.৩৬৯), ‘‘সীলে পতিট্ঠায’’ (সং. নি. ১.২৩; ৰিসুদ্ধি. ১.১), ‘‘সব্বপাপস্স অকরণ’’ন্তি (ধ. প. ১৮৩; দী. নি. ২.৯০) চ ৰচনতো সীলং পটিপত্তিযা আদিকল্যাণংৰ অৰিপ্পটিসারাদিগুণাৰহত্তা. সমাধিনা মজ্ঝেকল্যাণতা দস্সিতা, ‘‘চিত্তং ভাৰযং’’, ‘‘কুসলস্স উপসম্পদা’’তি চ ৰচনতো সমাধিপটিপত্তিযা মজ্ঝেকল্যাণোৰ, ইদ্ধিৰিধাদিগুণাৰহত্তা. পঞ্ঞায পরিযোসানকল্যাণতা দস্সিতা, ‘‘সচিত্তপরিযোদপনং’’ (ধ. প. ১৮৩; দী. নি. ২.৯০), ‘‘পঞ্ঞং ভাৰয’’ন্তি (সং. নি. ১.২৩; ৰিসুদ্ধি. ১.১) চ ৰচনতো পঞ্ঞা পটিপত্তিযা পরিযোসানংৰ, পঞ্ঞুত্তরতো কুসলানং ধম্মানং সাৰ কল্যাণা ইট্ঠানিট্ঠেসু তাদিভাৰাৰহত্তা.
‘‘সেলো যথা একঘনো, ৰাতেন ন সমীরতি; (মহাৰ. ২৪৪);
এৰং নিন্দাপসংসাসু, ন সমিঞ্জন্তি পণ্ডিতা’’তি. (ধ. প. ৮১) –
হি ৰুত্তং.
তথা সীলসম্পদায তেৰিজ্জভাৰো দস্সিতো. সীলসম্পত্তিঞ্হি নিস্সায তিস্সো ৰিজ্জা পাপুণন্তি. সমাধিসম্পদায ছল়ভিঞ্ঞাভাৰো. সমাধিসম্পত্তিঞ্হি নিস্সায ছল়ভিঞ্ঞা পাপুণন্তি. পঞ্ঞাসম্পদায পভিন্নপটিসম্ভিদাভাৰো. পঞ্ঞাসম্পদঞ্হি নিস্সায চতস্সো পটিসম্ভিদা পাপুণন্তি. ইমিনা তেসং থেরানং কেচি তেৰিজ্জা, কেচি ছল়ভিঞ্ঞা, কেচি পটিসম্ভিদাপত্তাতি অযমত্থো দস্সিতোতি ৰেদিতব্বং.
তথা সীলসম্পদায তেসং কামসুখানুযোগসঙ্খাতস্স অন্তস্স পরিৰজ্জনং দস্সেতি. সমাধিসম্পদায অত্তকিলমথানুযোগসঙ্খাতস্স, পঞ্ঞাসম্পদায মজ্ঝিমায পটিপদায সেৰনং দস্সেতি. তথা সীলসম্পদায তেসং ৰীতিক্কমপ্পহানং কিলেসানং দস্সেতি. সমাধিসম্পদায পরিযুট্ঠানপ্পহানং, পঞ্ঞাসম্পদায অনুসযপ্পহানং দস্সেতি. সীলসম্পদায ৰা দুচ্চরিতসংকিলেসৰিসোধনং, সমাধিসম্পদায তণ্হাসংকিলেসৰিসোধনং, পঞ্ঞাসম্পদায দিট্ঠিসংকিলেসৰিসোধনং দস্সেতি. তদঙ্গপ্পহানেন ৰা নেসং অপাযসমতিক্কমো দস্সিতো. ৰিক্খম্ভনপ্পহানেন কামধাতুসমতিক্কমো, সমুচ্ছেদপ্পহানেন সব্বভৰসমতিক্কমো দস্সিতোতি ৰেদিতব্বং.
‘‘ভাৰিতত্তান’’ন্তি ৰা এত্থ সীলভাৰনা, চিত্তভাৰনা পঞ্ঞাভাৰনাতি তিস্সো ভাৰনা ৰেদিতব্বা কাযভাৰনায তদন্তোগধত্তা. সীলভাৰনা চ পটিপত্তিযা আদীতি সব্বং পুরিমসদিসং. যথা পন সীহনাদং পরে মিগগণা ন সহন্তি, কুতো অভিভৰে, অঞ্ঞদত্থু সীহনাদোৰ তে অভিভৰতি এৰমেৰ অঞ্ঞতিত্থিযৰাদা থেরানং ৰাদে ন সহন্তি, কুতো অভিভৰে, অঞ্ঞদত্থু থেরৰাদাৰ তে অভিভৰন্তি. তং কিস্স হেতু? ‘‘সব্বে সঙ্খারা অনিচ্চা, সব্বে সঙ্খারা দুক্খা, সব্বে ধম্মা অনত্তা’’তি (ধ. প. ২৭৭-২৭৯) ‘‘নিব্বানধাতূ’’তি চ পৰত্তনতো. ন হি ধম্মতো সক্কা কেনচি অঞ্ঞথা কাতুং অপ্পটিৰত্তনীযতো. যং পনেত্থ ৰত্তব্বং, তং পরতো আৰিভৰিস্সতি. এৰমেত্থ সঙ্খেপেনেৰ পঠমগাথায অত্থৰিভাৰনা ৰেদিতব্বা.
দুতিযগাথাযং পন অযং সম্বন্ধদস্সনমুখেন অত্থৰিভাৰনা. তত্থ যেসং থেরানং গাথা সাৰেতুকামো, তে সাধারণৰসেন নামতো গোত্ততো গুণতো চ কিত্তেতুং ‘‘যথানামা’’তিআদি ৰুত্তং. অসাধারণতো পন তত্থ তত্থ গাথাস্ৰেৰ আৰিভৰিস্সতি. তত্থ যথানামাতি যংযংনামা, সুভূতি মহাকোট্ঠিকোতিআদিনা নযেন নামধেয্যেন পঞ্ঞাতাতি অত্থো. যথাগোত্তাতি যংযংগোত্তা, গোতমো কস্সপোতিআদিনা নযেন কুলপদেসেন যায যায জাতিযা পঞ্ঞাতাতি অত্থো. যথাধম্মৰিহারিনোতি যাদিসধম্মৰিহারিনো, পরিযত্তিপরমতাযং অট্ঠত্ৰা যথানুরূপং সমাপত্তিৰিহারিনো হুত্ৰা ৰিহরিংসূতি অত্থো. অথ ৰা যথাধম্মৰিহারিনোতি যথাধম্মা ৰিহারিনো চ, যাদিসসীলাদিধম্মা দিব্বৰিহারাদীসু অভিণ্হসো ৰিহরমানা যাদিসৰিহারা চাতি অত্থো. যথাধিমুত্তাতি যাদিসঅধিমুত্তিকা সদ্ধাধিমুত্তিপঞ্ঞাধিমুত্তীসু যংযংঅধিমুত্তিকা সুঞ্ঞতমুখাদীসু ৰা যথা যথা নিব্বানং অধিমুত্তাতি যথাধিমুত্তা. ‘‘নিব্বানং অধিমুত্তানং, অত্থং গচ্ছন্তি আসৰা’’তি (ধ. প. ২২৬) হি ৰুত্তং. উভযঞ্চেতং পুব্বভাগৰসেন ৰেদিতব্বং. অরহত্তপ্পত্তিতো পুব্বেযেৰ হি যথাৰুত্তমধিমুচ্চনং, ন পরতো. তেনাহ ভগৰা –
‘‘অস্সদ্ধো অকতঞ্ঞূ চ, সন্ধিচ্ছেদো চ যো নরো’’তিআদি. (ধ. প. ৯৭).
‘‘যথাৰিমুত্তা’’তি ৰা পাঠো, পঞ্ঞাৰিমুত্তিউভতোভাগৰিমুত্তীসু যংযংৰিমুত্তিকাতি অত্থো. সপ্পঞ্ঞাতি তিহেতুকপটিসন্ধিপঞ্ঞায পারিহারিকপঞ্ঞায ভাৰনাপঞ্ঞায চাতি তিৰিধাযপি পঞ্ঞায পঞ্ঞৰন্তো. ৰিহরিংসূতি তায এৰ সপ্পঞ্ঞতায যথালদ্ধেন ফাসুৰিহারেনেৰ ৰসিংসু. অতন্দিতাতি অনলসা, অত্তহিতপটিপত্তিযং যথাবলং পরহিতপটিপত্তিযঞ্চ উট্ঠানৰন্তোতি অত্থো.
এত্থ চ পন নামগোত্তগ্গহণেন তেসং থেরানং পকাসপঞ্ঞাতভাৰং দস্সেতি. ধম্মৰিহারগ্গহণেন সীলসম্পদং সমাধিসম্পদঞ্চ দস্সেতি. ‘‘যথাধিমুত্তা সপ্পঞ্ঞা’’তি ইমিনা পঞ্ঞাসম্পদং. ‘‘অতন্দিতা’’তি ইমিনা সীলসম্পদাদীনং কারণভূতং ৰীরিযসম্পদং দস্সেতি. ‘‘যথানামা’’তি ইমিনা তেসং পকাসননামতং দস্সেতি. ‘‘যথাগোত্তা’’তি ইমিনা সদ্ধানুসারীধম্মানুসারীগোত্তসম্পত্তিসমুদাগমং, ‘‘যথাধম্মৰিহারিনো’’তিআদিনা সীলসমাধিপঞ্ঞাৰিমুত্তিৰিমুত্তিঞাণদস্সনং সম্পত্তিসমুদাগমং, ‘‘অতন্দিতা’’তি ইমিনা এৰং অত্তহিতসম্পত্তিযং ঠিতানং পরহিতপটিপত্তিং দস্সেতি.
অথ ৰা ‘‘যথানামা’’তি ইদং তেসং থেরানং গরূহি গহিতনামধেয্যদস্সনং সমঞ্ঞামত্তকিত্তনতো. ‘‘যথাগোত্তা’’তি ইদং কুলপুত্তভাৰদস্সনং কুলাপদেস কিত্তনতো. তেন নেসং সদ্ধাপব্বজিতভাৰং দস্সেতি. ‘‘যথাধম্মৰিহারিনো’’তি ইদং চরণসম্পত্তিদস্সনং সীলসংৰরাদীহি সমঙ্গীভাৰদীপনতো. ‘‘যথাধিমুত্তা সপ্পঞ্ঞা’’তি ইদং নেসং ৰিজ্জাসম্পত্তিদস্সনং আসৰক্খযপরিযোসানায ঞাণসম্পত্তিযা অধিগমপরিদীপনতো. ‘‘অতন্দিতা’’তি ইদং ৰিজ্জাচরণসম্পত্তীনং অধিগমূপাযদস্সনং. ‘‘যথানামা’’তি ৰা ইমিনা তেসং পকাসননামতংযেৰ দস্সেতি. ‘‘যথাগোত্তা’’তি পন ইমিনা পচ্ছিমচক্কদ্ৰযসম্পত্তিং দস্সেতি. ন হি সম্মাঅপ্পণিহিতত্তনো পুব্বে চ অকতপুঞ্ঞস্স সদ্ধানুসারীধম্মানুসারিনো গোত্তসম্পত্তিসমুদাগমো সম্ভৰতি. ‘‘যথাধম্মৰিহারিনো’’তি ইমিনা তেসং পুরিমচক্কদ্ৰযসম্পত্তিং দস্সেতি. ন হি অপ্পতিরূপে দেসে ৰসতো সপ্পুরিসূপনিস্সযরহিতস্স চ তাদিসা গুণৰিসেসা সম্ভৰন্তি. ‘‘যথাধিমুত্তা’’তি ইমিনা সদ্ধম্মসৰনসম্পদাসমাযোগং দস্সেতি. ন হি পরতোঘোসেন ৰিনা সাৰকানং সচ্চসম্পটিৰেধো সম্ভৰতি. ‘‘সপ্পঞ্ঞা অতন্দিতা’’তি ইমিনা যথাৰুত্তস্স গুণৰিসেসস্স অব্যভিচারিহেতুং দস্সেতি ঞাযারম্ভদস্সনতো.
অপরো নযো – ‘‘যথাগোত্তা’’তি এত্থ গোত্তকিত্তনেন তেসং থেরানং যোনিসোমনসিকারসম্পদং দস্সেতি যথাৰুত্তগোত্তসম্পন্নস্স যোনিসোমনসিকারসম্ভৰতো. ‘‘যথাধম্মৰিহারিনো’’তি এত্থ ধম্মৰিহারগ্গহণেন সদ্ধম্মসৰনসম্পদং দস্সেতি সদ্ধম্মসৰনেন ৰিনা তদভাৰতো. ‘‘যথাধিমুত্তা’’তি ইমিনা মত্থকপ্পত্তং ধম্মানুধম্মপটিপদং দস্সেতি. ‘‘সপ্পঞ্ঞা’’তি ইমিনা সব্বত্থ সম্পজানকারিতং. ‘‘অতন্দিতা’’তি ইমিনা ৰুত্তনযেন অত্তহিতসম্পত্তিং পরিপূরেত্ৰা ঠিতানং পরেসং হিতসুখাৰহায পটিপত্তিযং অকিলাসুভাৰং দস্সেতি. তথা ‘‘যথাগোত্তা’’তি ইমিনা নেসং সরণগমনসম্পদা দস্সিতা সদ্ধানুসারীগোত্তকিত্তনতো. ‘‘যথাধম্মৰিহারিনো’’তি ইমিনা সীলক্খন্ধপুব্বঙ্গমো সমাধিক্খন্ধো দস্সিতো. ‘‘যথাধিমুত্তা সপ্পঞ্ঞা’’তি ইমিনা পঞ্ঞক্খন্ধাদযো. সরণগমনঞ্চ সাৰকগুণানং আদি, সমাধি মজ্ঝে, পঞ্ঞা পরিযোসানন্তি আদিমজ্ঝপরিযোসানদস্সনেন সব্বেপি সাৰকগুণা দস্সিতা হোন্তি.
ঈদিসী পন গুণৰিভূতি যায সম্মাপটিপত্তিযা তেহি অধিগতা, তং দস্সেতুং ‘‘তত্থ তত্থ ৰিপস্সিত্ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ তত্থাতি তেসু তেসু অরঞ্ঞরুক্খমূলপব্বতাদীসু ৰিৰিত্তসেনাসনেসু. তত্থ তত্থাতি ৰা তস্মিং তস্মিং উদানাদিকালে. ৰিপস্সিত্ৰাতি সম্পস্সিত্ৰা. নামরূপৰৰত্থাপনপচ্চযপরিগ্গহেহি দিট্ঠিৰিসুদ্ধিকঙ্খাৰিতরণৰিসুদ্ধিযো সম্পাদেত্ৰা কলাপসম্মসনাদিক্কমেন পঞ্চমং ৰিসুদ্ধিং অধিগন্ত্ৰা পটিপদাঞাণদস্সনৰিসুদ্ধিযা মত্থকং পাপনৰসেন ৰিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৰা ফুসিত্ৰাতি পত্ৰা সচ্ছিকত্ৰা. অচ্চুতং পদন্তি নিব্বানং. তঞ্হি সযং অচৰনধম্মত্তা অধিগতানং অচ্চুতিহেতুভাৰতো চ নত্থি এত্থ চুতীতি ‘‘অচ্চুতং’’. সঙ্খতধম্মেহি অসম্মিস্সভাৰতায তদত্থিকেহি পটিপজ্জিতব্বতায চ ‘‘পদ’’ন্তি চ ৰুচ্চতি. কতন্তন্তি কতস্স অন্তং. যো হি তেহি অধিগতো অরিযমগ্গো, সো অত্তনো পচ্চযেহি উপ্পাদিতত্তা কতো নাম. তস্স পন পরিযোসানভূতং ফলং কতন্তোতি অধিপ্পেতং. তং কতন্তং অগ্গফলং. অথ ৰা পচ্চযেহি কতত্তা নিপ্ফাদিতত্তা কতা নাম সঙ্খতধম্মা, তন্নিস্সরণভাৰতো কতন্তো নিব্বানং. তং কতন্তং. পচ্চৰেক্খন্তাতি ‘‘অধিগতং ৰত মযা অরিযমগ্গাধিগমেন ইদং অরিযফলং, অধিগতা অসঙ্খতা ধাতূ’’তি অরিযফলনিব্বানানি ৰিমুত্তিঞাণদস্সনেন পটিপত্তিং অৰেক্খমানা. অথ ৰা সচ্চসম্পটিৰেধৰসেন যং অরিযেন করণীযং পরিঞ্ঞাদিসোল়সৰিধং কিচ্চং অগ্গফলে ঠিতেন নিপ্ফাদিতত্তা পরিযোসাপিতত্তা কতং নাম, এৰং কতং তং পচ্চৰেক্খন্তা. এতেন পহীনকিলেসপচ্চৰেক্খণং দস্সিতং. পুরিমনযেন পন ইতরপচ্চৰেক্খণানীতি একূনৰীসতি পচ্চৰেক্খণানি দস্সিতানি হোন্তি.
ইমমত্থন্তি এত্থ ইমন্তি সকলো থেরথেরীগাথানং অত্থো অত্তনো ইতরেসঞ্চ তত্থ সন্নিপতিতানং ধম্মসঙ্গাহকমহাথেরানং বুদ্ধিযং ৰিপরিৰত্তমানতায আসন্নো পচ্চক্খোতি চ কত্ৰা ৰুত্তং. অত্থন্তি ‘‘ছন্না মে কুটিকা’’তিআদীহি গাথাহি ৰুচ্চমানং অত্তূপনাযিকং পরূপনাযিকং লোকিযলোকুত্তরপটিসংযুত্তং অত্থং. অভাসিসুন্তি গাথাবন্ধৰসেন কথেসুং, তংদীপনিযো ইদানি মযা ৰুচ্চমানা তেসং ভাৰিতত্তানং গাথা অত্তূপনাযিকা সুণাথাতি যোজনা. তে চ মহাথেরা এৰং কথেন্তা অত্তনো সম্মাপটিপত্তিপকাসনীহি গাথাহি সাসনস্স একন্তনিয্যানিকৰিভাৰনেন পরেপি তত্থ সম্মাপটিপত্তিযং নিযোজেন্তীতি এতমত্থং দীপেতি আযস্মা ধম্মভণ্ডাগারিকো, তথা দীপেন্তো চ ইমাহি গাথাহি তেসং থোমনং তাসঞ্চ তেসং ৰচনস্স নিদানভাৰেন ঠপনং ঠানগতমেৰাতি দস্সেতীতি দট্ঠব্বং.
নিদানগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১. এককনিপাতো
১. পঠমৰগ্গো
১. সুভূতিত্থেরগাথাৰণ্ণনা
ইদানি ছন্না মে কুটিকাতিআদিনযপ্পৰত্তানং থেরগাথানং অত্থৰণ্ণনা হোতি. সা পনাযং অত্থৰণ্ণনা যস্মা তাসং তাসং গাথানং অট্ঠুপ্পত্তিং পকাসেত্ৰা ৰুচ্চমানা পাকটা হোতি সুৰিঞ্ঞেয্যা চ. তস্মা তত্থ তত্থ অট্ঠুপ্পত্তিং পকাসেত্ৰা অত্থৰণ্ণনং করিস্সামাতি.
তত্থ ছন্না মে কুটিকাতিগাথায কা উপ্পত্তি? ৰুচ্চতে – ইতো কির কপ্পসতসহস্সমত্থকে অনুপ্পন্নেযেৰ পদুমুত্তরে ভগৰতি লোকনাথে হংসৰতীনামকে নগরে অঞ্ঞতরস্স ব্রাহ্মণমহাসালস্স একো পুত্তো উপ্পজ্জি. তস্স ‘‘নন্দমাণৰো’’তি নামং অকংসু. সো ৰযপ্পত্তো তযো ৰেদে উগ্গণ্হিত্ৰা তত্থ সারং অপস্সন্তো অত্তনো পরিৰারভূতেহি চতুচত্তালীসায মাণৰকসহস্সেহি সদ্ধিং পব্বতপাদে ইসিপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা অট্ঠ সমাপত্তিযো পঞ্চ চ অভিঞ্ঞাযো নিব্বত্তেসি. অন্তেৰাসিকানম্পি কম্মট্ঠানং আচিক্খি. তেপি ন চিরেনেৰ ঝানলাভিনো অহেসুং.
তেন চ সমযেন পদুমুত্তরো ভগৰা লোকে উপ্পজ্জিত্ৰা হংসৰতীনগরং উপনিস্সায ৰিহরন্তো একদিৰসং পচ্চূসসমযে লোকং ৰোলোকেন্তো নন্দতাপসস্স অন্তেৰাসিকজটিলানং অরহত্তূপনিস্সযং নন্দতাপসস্স চ দ্ৰীহঙ্গেহি সমন্নাগতস্স সাৰকট্ঠানন্তরস্স পত্থনং দিস্ৰা পাতোৰ সরীরপটিজগ্গনং কত্ৰা পুব্বণ্হসমযে পত্তচীৰরমাদায অঞ্ঞং কঞ্চি অনামন্তেত্ৰা সীহো ৰিয একচরো নন্দতাপসস্স অন্তেৰাসিকেসু ফলাফলত্থায গতেসু ‘‘বুদ্ধভাৰং মে জানাতূ’’তি পস্সন্তস্সেৰ নন্দতাপসস্স আকাসতো ওতরিত্ৰা পথৰিযং পতিট্ঠাসি. নন্দতাপসো বুদ্ধানুভাৰঞ্চেৰ লক্খণপারিপূরিঞ্চ দিস্ৰা লক্খণমন্তে সম্মসিত্ৰা ‘‘ইমেহি লক্খণেহি সমন্নাগতো নাম অগারং অজ্ঝাৰসন্তো রাজা হোতি চক্কৰত্তী, পব্বজন্তো লোকে ৰিৰটচ্ছদো সব্বঞ্ঞূ বুদ্ধো হোতি. অযং পুরিসাজানীযো নিস্সংসযং বুদ্ধোতি ঞত্ৰা পচ্চুগ্গমনং কত্ৰা, পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৰন্দিত্ৰা, আসনং পঞ্ঞাপেত্ৰা, অদাসি. নিসীদি ভগৰা পঞ্ঞত্তে আসনে. নন্দতাপসোপি অত্তনো অনুচ্ছৰিকং আসনং গহেত্ৰা একমন্তং নিসীদি.
তস্মিং সমযে চতুচত্তালীসসহস্সজটিলা পণীতপণীতানি ওজৰন্তানি ফলাফলানি গহেত্ৰা আচরিযস্স সন্তিকং সম্পত্তা বুদ্ধানঞ্চেৰ আচরিযস্স চ নিসিন্নাসনং ওলোকেন্তা আহংসু – ‘‘আচরিয, মযং ‘ইমস্মিং লোকে তুম্হেহি মহন্ততরো নত্থী’তি ৰিচরাম, অযং পন পুরিসো তুম্হেহি মহন্ততরো মঞ্ঞে’’তি. নন্দতাপসো, ‘‘তাতা, কিং ৰদেথ, সাসপেন সদ্ধিং অট্ঠসট্ঠিসতসহস্সযোজনুব্বেধং সিনেরুং উপমেতুং ইচ্ছথ, সব্বঞ্ঞুবুদ্ধেন সদ্ধিং মা মং উপমিত্থা’’তি আহ. অথ তে তাপসা ‘‘সচে অযং ওরকো অভৰিস্স, ন অম্হাকং আচরিযো এৰং উপমং আহরেয্য, যাৰ মহা ৰতাযং পুরিসাজানীযো’’তি পাদেসু নিপতিত্ৰা সিরসা ৰন্দিংসু. অথ তে আচরিযো আহ – ‘‘তাতা, অম্হাকং বুদ্ধানং অনুচ্ছৰিকো দেয্যধম্মো নত্থি, ভগৰা চ ভিক্খাচারৰেলাযং ইধাগতো, তস্মা মযং যথাবলং দেয্যধম্মং দস্সাম, তুম্হে যং যং পণীতং ফলাফলং আনীতং, তং তং আহরথা’’তি ৰত্ৰা আহরাপেত্ৰা হত্থে ধোৰিত্ৰা সযং তথাগতস্স পত্তে পতিট্ঠাপেসি. সত্থারা ফলাফলে পটিগ্গহিতমত্তে দেৰতা দিব্বোজং পক্খিপিংসু. তাপসো উদকম্পি সযমেৰ পরিস্সাৰেত্ৰা অদাসি. ততো ভোজনকিচ্চং নিট্ঠাপেত্ৰা নিসিন্নে সত্থরি সব্বে অন্তেৰাসিকে পক্কোসিত্ৰা সত্থু সন্তিকে সারণীযং কথং কথেন্তো নিসীদি. সত্থা ‘‘ভিক্খুসঙ্ঘো আগচ্ছতূ’’তি চিন্তেসি. ভিক্খূ সত্থু চিত্তং ঞত্ৰা সতসহস্সমত্তা খীণাসৰা আগন্ত্ৰা সত্থারং ৰন্দিত্ৰা একমন্তং অট্ঠংসু.
নন্দতাপসো অন্তেৰাসিকে আমন্তেসি – ‘‘তাতা, বুদ্ধানং নিসিন্নাসনম্পি নীচং, সমণসতসহস্সস্সপি আসনং নত্থি, তুম্হেহি অজ্জ উল়ারং ভগৰতো ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ সক্কারং কাতুং ৰট্টতি, পব্বতপাদতো ৰণ্ণগন্ধসম্পন্নানি পুপ্ফানি আহরথা’’তি. অচিন্তেয্যত্তা ইদ্ধিৰিসযস্স মুহুত্তেনেৰ ৰণ্ণগন্ধসম্পন্নানি পুপ্ফানি আহরিত্ৰা বুদ্ধানং যোজনপ্পমাণং পুপ্ফাসনং পঞ্ঞাপেসুং. অগ্গসাৰকানং তিগাৰুতং, সেসভিক্খূনং অড্ঢযোজনিকাদিভেদং, সঙ্ঘনৰকস্স উসভমত্তং অহোসি. এৰং পঞ্ঞত্তেসু আসনেসু নন্দতাপসো তথাগতস্স পুরতো অঞ্জলিং পগ্গয্হ ঠিতো, ‘‘ভন্তে, ময্হং দীঘরত্তং হিতায সুখায ইমং পুপ্ফাসনং অভিরুহথা’’তি আহ. নিসীদি ভগৰা পুপ্ফাসনে. এৰং নিসিন্নে সত্থরি সত্থু আকারং ঞত্ৰা ভিক্খূ অত্তনো অত্তনো পত্তাসনে নিসীদিংসু. নন্দতাপসো মহন্তং পুপ্ফছত্তং গহেত্ৰা তথাগতস্স মত্থকে ধারেন্তো অট্ঠাসি. সত্থা ‘‘তাপসানং অযং সক্কারো মহপ্ফলো হোতূ’’তি নিরোধসমাপত্তিং সমাপজ্জি. সত্থু সমাপন্নভাৰং ঞত্ৰা ভিক্খূপি সমাপজ্জিংসু. তথাগতে সত্তাহং নিরোধং সমাপজ্জিত্ৰা নিসিন্নে অন্তেৰাসিকা ভিক্খাচারকালে সম্পত্তে ৰনমূলফলাফলং পরিভুঞ্জিত্ৰা সেসকালে বুদ্ধানং অঞ্জলিং পগ্গয্হ তিট্ঠন্তি. নন্দতাপসো পন ভিক্খাচারম্পি অগন্ত্ৰা পুপ্ফছত্তং ধারেন্তো সত্তাহং পীতিসুখেনেৰ ৰীতিনামেতি.
সত্থা নিরোধতো ৰুট্ঠায অরণৰিহারিঅঙ্গেন দক্খিণেয্যঙ্গেন চাতি দ্ৰীহি অঙ্গেহি সমন্নাগতং একং সাৰকং ‘‘ইসিগণস্স পুপ্ফাসনানুমোদনং করোহী’’তি আণাপেসি. সো চক্কৰত্তিরঞ্ঞো সন্তিকা পটিলদ্ধমহালাভো মহাযোধো ৰিয তুট্ঠমানসো অত্তনো ৰিসযে ঠত্ৰা তেপিটকং বুদ্ধৰচনং সম্মসিত্ৰা অনুমোদনং অকাসি. তস্স দেসনাৰসানে সত্থা সযং ধম্মং দেসেসি. দেসনাপরিযোসানে সব্বে চতুচত্তালীসসহস্সতাপসা অরহত্তং পাপুণিংসু. সত্থা ‘‘এথ, ভিক্খৰো’’তি হত্থং পসারেসি. তেসং তাৰদেৰ কেসমস্সু অন্তরধাযি. অট্ঠ পরিক্খারা কাযে পটিমুক্কাৰ অহেসুং সট্ঠিৰস্সত্থেরা ৰিয সত্থারং পরিৰারযিংসু. নন্দতাপসো পন ৰিক্খিত্তচিত্ততায ৰিসেসং নাধিগচ্ছি. তস্স কির অরণৰিহারিত্থেরস্স সন্তিকে ধম্মং সোতুং আরদ্ধকালতো পট্ঠায ‘‘অহো ৰতাহম্পি অনাগতে উপ্পজ্জনকবুদ্ধস্স সাসনে ইমিনা সাৰকেন লদ্ধধুরং লভেয্য’’ন্তি চিত্তং উদপাদি. সো তেন পরিৰিতক্কেন মগ্গফলপটিৰেধং কাতুং নাসক্খি. তথাগতং পন ৰন্দিত্ৰা সম্মুখে ঠত্ৰা আহ – ‘‘ভন্তে, যেন ভিক্খুনা ইসিগণস্স পুপ্ফাসনানুমোদনা কতা, কো নামাযং তুম্হাকং সাসনে’’তি. ‘‘অরণৰিহারিঅঙ্গে দক্খিণেয্যঅঙ্গে চ এতদগ্গং পত্তো এসো ভিক্খূ’’তি. ‘‘ভন্তে, য্ৰাযং মযা সত্তাহং পুপ্ফছত্তং ধারেন্তেন সক্কারো কতো, তেন অধিকারেন ন অঞ্ঞং সম্পত্তিং পত্থেমি, অনাগতে পন একস্স বুদ্ধস্স সাসনে অযং থেরো ৰিয দ্ৰীহঙ্গেহি সমন্নাগতো সাৰকো ভৰেয্য’’ন্তি পত্থনমকাসি.
সত্থা ‘‘সমিজ্ঝিস্সতি নু, খো ইমস্স তাপসস্স পত্থনা’’তি অনাগতংসঞাণং পেসেত্ৰা ওলোকেন্তো কপ্পসতসহস্সং অতিক্কমিত্ৰা সমিজ্ঝনকভাৰং দিস্ৰা নন্দতাপসং আহ – ‘‘ন তে অযং পত্থনা মোঘা ভৰিস্সতি, অনাগতে কপ্পসতসহস্সং অতিক্কমিত্ৰা গোতমো নাম বুদ্ধো উপ্পজ্জিস্সতি, তস্স সন্তিকে সমিজ্ঝিস্সতী’’তি ৰত্ৰা ধম্মকথং কথেত্ৰা ভিক্খুসঙ্ঘপরিৰুতো আকাসং পক্খন্দি. নন্দতাপসো যাৰ চক্খুপথসমতিক্কমা সত্থারং ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ উদ্দিস্স অঞ্জলিং পগ্গয্হ অট্ঠাসি. সো অপরভাগে কালেন কালং সত্থারং উপসঙ্কমিত্ৰা ধম্মং সুণি. অপরিহীনজ্ঝানোৰ কালঙ্কত্ৰা ব্রহ্মলোকে নিব্বত্তো. ততো পন চুতো অপরানিপি পঞ্চ জাতিসতানি পব্বজিত্ৰা আরঞ্ঞকো অহোসি. কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধকালেপি পব্বজিত্ৰা আরঞ্ঞকো হুত্ৰা গতপচ্চাগতৰত্তং পূরেসি. এতং কির ৰত্তং অপরিপূরেত্ৰা মহাসাৰকভাৰং পাপুণন্তা নাম নত্থি. গতপচ্চাগতৰত্তং পন আগমট্ঠকথাসু ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. সো ৰীসতিৰস্সসহস্সানি গতপচ্চাগতৰত্তং পূরেত্ৰা কালঙ্কত্ৰা কামাৰচরদেৰলোকে তাৰতিংসভৰনে নিব্বত্তি. ৰুত্তঞ্হেতং অপদানে (অপ. থের ১.৩.১৫১) –
‘‘হিমৰন্তস্সাৰিদূরে, নিসভো নাম পব্বতো;
অস্সমো সুকতো ময্হং, পণ্ণসালা সুমাপিতা.
‘‘কোসিযো নাম নামেন, জটিলো উগ্গতাপনো;
একাকিযো অদুতিযো, ৰসামি নিসভে তদা.
‘‘ফলং মূলঞ্চ পণ্ণঞ্চ, ন ভুঞ্জামি অহং তদা;
পৰত্তংৰ সুপাতাহং, উপজীৰামি তাৰদে.
‘‘নাহং কোপেমি আজীৰং, চজমানোপি জীৰিতং;
আরাধেমি সকং চিত্তং, ৰিৰজ্জেমি অনেসনং.
‘‘রাগূপসংহিতং চিত্তং, যদা উপ্পজ্জতে মম;
সযংৰ পচ্চৰেক্খামি, একগ্গো তং দমেমহং.
‘‘রজ্জসে রজ্জনীযে চ, দুস্সনীযে চ দুস্সসে;
মুয্হসে মোহনীযে চ, নিক্খমস্সু ৰনা তুৰং.
‘‘ৰিসুদ্ধানং অযং ৰাসো, নিম্মলানং তপস্সিনং;
মা খো ৰিসুদ্ধং দূসেসি, নিক্খমস্সু ৰনা তুৰং.
‘‘অগারিকো ভৰিত্ৰান, যদা পুত্তং লভিস্সসি;
উভোপি মা ৰিরাধেসি, নিক্খমস্সু ৰনা তুৰং.
‘‘ছৰালাতং যথা কট্ঠং, ন ক্ৰচি কিচ্চকারকং;
নেৰ গামে অরঞ্ঞে ৰা, ন হি তং কট্ঠসম্মতং.
‘‘ছৰালাতূপমো ত্ৰং সি, ন গিহী নাপি সঞ্ঞতো;
উভতো মুত্তকো অজ্জ, নিক্খমস্সু ৰনা তুৰং.
‘‘সিযা নু খো তৰ এতং, কো পজানাতি তে ইদং;
সদ্ধাধুরং ৰহিসি মে, কোসজ্জবহুলায চ.
‘‘জিগুচ্ছিস্সন্তি তং ৰিঞ্ঞূ, অসুচিং নাগরিকো যথা;
আকড্ঢিত্ৰান ইসযো, চোদযিস্সন্তি তং সদা.
‘‘তং ৰিঞ্ঞূ পৰদিস্সন্তি, সমতিক্কন্তসাসনং;
সংৰাসং অলভন্তো হি, কথং জীৰিহিসি তুৰং.
‘‘তিধাপভিন্নং মাতঙ্গং, কুঞ্জরং সট্ঠিহাযনং;
বলী নাগো উপগন্ত্ৰা, যূথা নীহরতে গজং.
‘‘যূথা ৰিনিস্সটো সন্তো, সুখং সাতং ন ৰিন্দতি;
দুক্খিতো ৰিমনো হোতি, পজ্ঝাযন্তো পৰেধতি.
‘‘তথেৰ জটিলা তম্পি, নীহরিস্সন্তি দুম্মতিং;
তেহি ত্ৰং নিস্সটো সন্তো, সুখং সাতং ন লচ্ছসি.
‘‘দিৰা ৰা যদি ৰা রত্তিং, সোকসল্লসমপ্পিতো;
দয্হতি পরিল়াহেন, গজো যূথাৰ নিস্সটো.
‘‘জাতরূপং যথা কূটং, নেৰ ঝাযতি কত্থচি;
তথা সীলৰীহিনো ত্ৰং, ন ঝাযিস্সসি কত্থচি.
‘‘অগারং ৰসমানোপি, কথং জীৰিহিসি তুৰং;
মত্তিকং পেত্তিকঞ্চাপি, নত্থি তে নিহিতং ধনং.
‘‘সযং কম্মং করিত্ৰান, গত্তে সেদং পমোচযং;
এৰং জীৰিহিসি গেহে, সাধু তে তং ন রুচ্চতি.
‘‘এৰাহং তত্থ ৰারেমি, সংকিলেসগতং মনং;
নানাধম্মকথং কত্ৰা, পাপা চিত্তং নিৰারযিং.
‘‘এৰং মে ৰিহরন্তস্স, অপ্পমাদৰিহারিনো;
তিংসৰস্সসহস্সানি, ৰিপিনে মে অতিক্কমুং.
‘‘অপ্পমাদরতং দিস্ৰা, উত্তমত্থং গৰেসকং;
পদুমুত্তরসম্বুদ্ধো, আগচ্ছি মম সন্তিকং.