৭. সত্তকনিপাতো
১. সুন্দরসমুদ্দত্থেরগাথাৰণ্ণনা
সত্তকনিপাতে অলঙ্কতাতিআদিকা আযস্মতো সুন্দরসমুদ্দত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ভৰে পুঞ্ঞানি উপচিনিত্ৰা ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে রাজগহে অঞ্ঞতরস্স মহাৰিভৰস্স সেট্ঠিনো পুত্তো হুত্ৰা নিব্বত্তি. সমুদ্দোতিস্স নামং অহোসি. রূপসম্পত্তিযা পন সুন্দরসমুদ্দোতি পঞ্ঞাযিত্থ. সো পঠমৰযে ঠিতো ভগৰতো রাজগহপ্পৰেসে বুদ্ধানুভাৰং দিস্ৰা, পটিলদ্ধসদ্ধো নিস্সরণজ্ঝাসযতায পব্বজিত্ৰা, লদ্ধূপসম্পদো সমাদিন্নধুতধম্মো রাজগহতো সাৰত্থিং গন্ত্ৰা, কল্যাণমিত্তস্স সন্তিকে ৰিপস্সনাচারং উগ্গহেত্ৰা, কম্মট্ঠানং অনুযুঞ্জন্তো ৰিহরতি. তস্স মাতা রাজগহে উস্সৰদিৰসে অঞ্ঞে সেট্ঠিপুত্তে সপজাপতিকে অলঙ্কতপটিযত্তে উস্সৰকীল়ং কীল়ন্তে দিস্ৰা, পুত্তং অনুস্সরিত্ৰা রোদতি. তং দিস্ৰা অঞ্ঞতরা গণিকা রোদনকারণং পুচ্ছি. সা তস্সা তং কারণং কথেসি. তং সুত্ৰা গণিকা ‘‘অহং তং আনেস্সামি, পস্স তাৰ মম ইত্থিভাৰ’’ন্তি ৰত্ৰা ‘‘যদি এৰং তংযেৰ তস্স পজাপতিং কত্ৰা ইমস্স কুলস্স সামিনিং করিস্সামী’’তি তায বহুং ধনং দত্ৰা, ৰিস্সজ্জিতা মহতা পরিৰারেন সাৰত্থিং গন্ত্ৰা, থেরস্স পিণ্ডায ৰিচরণট্ঠানে একস্মিং গেহে ৰসমানা দিৰসে দিৰসে অঞ্ঞেহি থেরস্স সক্কচ্চং পিণ্ডপাতং দাপেসি. অলঙ্কতপটিযত্তা চ হুত্ৰা সুৰণ্ণপাদুকা আরুয্হ অত্তানং দস্সেসি. অথেকদিৰসং গেহদ্ৰারেন গচ্ছন্তং থেরং দিস্ৰা, সুৰণ্ণপাদুকা ওমুঞ্চিত্ৰা, অঞ্জলিং পগ্গয্হ পুরতো গচ্ছন্তী নানপ্পকারং থেরং কামনিমন্তনায নিমন্তেসি. তং সুত্ৰা থেরো ‘‘পুথুজ্জনচিত্তং নাম চঞ্চলং, যংনূন মযা ইদানেৰ উস্সাহো করণীযো’’তি তত্থেৰ ঠিতো ভাৰনং উস্সুক্কাপেত্ৰা ছল়ভিঞ্ঞো অহোসি. তং সন্ধায ৰুত্তং –
৪৫৯. ‘‘অলঙ্কতা সুৰসনা, মালধারী ৰিভূসিতা;
অলত্তককতাপাদা, পাদুকারুয্হ ৰেসিকা.
৪৬০. ‘‘পাদুকা ওরুহিত্ৰান, পুরতো পঞ্জলীকতা;
সা মং সণ্হেন মুদুনা, ম্হিতপুব্বং অভাসথ.
৪৬১. ‘‘‘যুৰাসি ত্ৰং পব্বজিতো, তিট্ঠাহি মম সাসনে;
ভুঞ্জ মানুসকে কামে, অহং ৰিত্তং দদামি তে;
সচ্চং তে পটিজানামি, অগ্গিং ৰা তে হরামহং.
৪৬২. ‘‘‘যদা জিণ্ণা ভৰিস্সাম, উভো দণ্ডপরাযনা;
উভোপি পব্বজিস্সাম, উভযত্থ কটগ্গহো’’’.
৪৬৩. ‘‘তঞ্চ দিস্ৰান যাচন্তিং, ৰেসিকং পঞ্জলীকতং;
অলঙ্কতং সুৰসনং, মচ্চুপাসংৰ ওড্ডিতং.
৪৬৪. ‘‘ততো মে মনসীকারো, যোনিসো উদপজ্জথ;
আদীনৰো পাতুরহু, নিব্বিদা সমতিট্ঠথ.
৪৬৫. ‘‘ততো চিত্তং ৰিমুচ্চি মে, পস্স ধম্মসুধম্মতং;
তিস্সো ৰিজ্জা অনুপ্পত্তা, কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
তত্থ মালধারীতি মালাধারিনী পিল়ন্ধপুপ্ফদামা. ৰিভূসিতাতি ঊনট্ঠানস্স পূরণৰসেন পুপ্ফেহি চেৰ গন্ধৰিলেপনাদীহি চ ৰিভূসিতগত্তা. ‘‘অলঙ্কতা’’তি ইমিনা হত্থূপগগীৰূপগাদীহি আভরণেহি অলঙ্করণং অধিপ্পেতং. অলত্তককতাপাদাতি পরিণতজযসুমনপুপ্ফৰণ্ণেন লাখারসেন রঞ্জিতচরণযুগল়া. সমাসপদঞ্হেতং, ‘‘অলত্তককতপাদা’’তি ৰত্তব্বে গাথাসুখত্থং দীঘং কত্ৰা ৰুত্তং. অসমাসভাৰে পন ‘‘তস্সা’’তি ৰচনসেসো ৰেদিতব্বো. পাদুকারুয্হ ৰেসিকাতি একা রূপূপজীৰিকা ইত্থী যথাৰুত্তৰেসা সুৰণ্ণপাদুকা পটিমুঞ্চিত্ৰা ‘‘ঠিতা’’তি ৰচনসেসো.
পাদুকা ওরুহিত্ৰানাতি পাদুকাহি ওতরিত্ৰা, সুৰণ্ণপাদুকাযো ওমুঞ্চিত্ৰাতি অত্থো. পঞ্জলীকতাতি পগ্গহিতঅঞ্জলিকা সা ৰেসী মং. সামং ৰা ৰচনপরম্পরং ৰিনা সযমেৰ অভাসথ. সণ্হেনাতি মট্ঠেন. মুদুনাতি মধুরেন. ‘‘ৰচনেনা’’তি অৰুত্তম্পি ৰুত্তমেৰ হোতি, অভাসথাতি, ৰুত্তত্তা.
যুৰাসি ত্ৰং পব্বজিতোতি ত্ৰং পব্বজন্তো যুৰা, দহরোযেৰ হুত্ৰা পব্বজিতোসি, ননু পব্বজন্তেন সত্তমে দসকে সম্পত্তেৰ পব্বজিতব্বন্তি দস্সেতি. তিট্ঠাহি মম সাসনেতি মম ৰচনে তিট্ঠ.
কিং পন তন্তি আহ ‘‘ভুঞ্জ মানুসকে কামে’’তি কামে পরিভুঞ্জিতুকামস্স রূপসম্পত্তি, ৰযসম্পত্তি, পরিৰারসম্পত্তি, ভোগসম্পত্তি চ ইচ্ছিতব্বা. তত্থ ‘‘কুতো মে ভোগসম্পত্তী’’তি ৰদেয্যাতি, আহ ‘‘অহং ৰিত্তং দদামি তে’’তি. ‘‘তযিদং ৰচনং কথং সদ্দহাতব্ব’’ন্তি মঞ্ঞেয্যাতি তং সদ্দহাপেন্তী আহ ‘‘সচ্চং তে পটিজানামি, অগ্গিং ৰা তে হরামহ’’ন্তি. ‘‘ভুঞ্জ মানুসকে কামে, অহং ৰিত্তং দদামি তে’’তি যদিদং মযা পটিঞ্ঞাতং, তং একংসেন সচ্চমেৰ পটিজানামি, সচে মে ন পত্তিযাযসি, অগ্গিং ৰা তে হরামহং অগ্গিং হরিত্ৰা অগ্গিপচ্চযং সপথং করোমীতি অত্থো. উভযত্থ কটগ্গহোতি অম্হাকং উভিন্নং জিণ্ণকালে পব্বজ্জনং উভযত্থ জযগ্গাহো. যং মযং যাৰ দণ্ডপরাযনকালা ভোগে ভুঞ্জাম, এৰং ইধলোকেপি ভোগেহি ন জীযাম, মযং পচ্ছা পব্বজিস্সাম, এৰং পরলোকেপি ভোগেহি ন জীযামাতি অধিপ্পাযো. ততোতি তং নিমিত্তং, কামেহি নিমন্তেন্তিযা ‘‘যুৰাসি ত্ৰ’’ন্তিআদিনা ‘‘যদা জিণ্ণা ভৰিস্সামা’’তিআদিনা চ তস্সা ৰেসিযা ৰুত্তৰচনহেতু. তঞ্হি ৰচনং অঙ্কুসং কত্ৰা থেরো সমণধম্মং করোন্তো সদত্থং পরিপূরেসি. সেসং হেট্ঠা ৰুত্তনযমেৰ.
সুন্দরসমুদ্দত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. লকুণ্ডকভদ্দিযত্থেরগাথাৰণ্ণনা
পরে অম্বাটকারামেতিআদিকা আযস্মতো লকুণ্ডকভদ্দিযত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযং কির পদুমুত্তরস্স ভগৰতো কালে হংসৰতীনগরে মহাভোগে কুলে নিব্বত্তিত্ৰা, ৰযপ্পত্তো সত্থু সন্তিকে ধম্মং সুণন্তো নিসিন্নো তস্মিং খণে সত্থারং একং ভিক্খুং মঞ্জুস্সরানং অগ্গট্ঠানে ঠপেন্তং দিস্ৰা, সযম্পি তং ঠানং পত্থেন্তো বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স মহাদানং দত্ৰা, ‘‘অহো ৰতাহম্পি অনাগতে অযং ভিক্খু ৰিয একস্স বুদ্ধস্স সাসনে মঞ্জুস্সরানং অগ্গো ভৰেয্য’’ন্তি পণিধানং অকাসি. ভগৰা চ তস্স অনন্তরাযতং দিস্ৰা ব্যাকরিত্ৰা পক্কামি.
সো তত্থ যাৰজীৰং পুঞ্ঞানি কত্ৰা দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ফুস্সস্স ভগৰতো কালে চিত্তপত্তকোকিলো হুত্ৰা রাজুয্যানতো মধুরং অম্বফলং তুণ্ডেনাদায গচ্ছন্তো সত্থারং দিস্ৰা পসন্নমানসো ‘‘দস্সামী’’তি চিত্তং উপ্পাদেসি. সত্থা তস্স চিত্তং ঞত্ৰা পত্তং গহেত্ৰা নিসীদি. কোকিলো দসবলস্স পত্তে অম্বপক্কং পতিট্ঠাপেসি. সত্থা তং পরিভুঞ্জি. সো কোকিলো পসন্নমানসো তেনেৰ পীতিসুখেন সত্তাহং ৰীতিনামেসি. তেন চ পুঞ্ঞকম্মেন মঞ্জুস্সরো অহোসি. কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধকালে পন চেতিযে আরদ্ধে কিং পমাণং করোম? সত্তযোজনপ্পমাণং. অতিমহন্তমেতং. ছযোজনপ্পমাণং. এতম্পি অতিমহন্তং. পঞ্চযোজনং, চতুযোজনং, তিযোজনং, দ্ৰিযোজনন্তি ৰুত্তে অযং তদা জেট্ঠৰড্ঢকী হুত্ৰা ‘‘এথ, ভো, অনাগতে সুখপটিজগ্গিযং কাতুং ৰট্টতী’’তি ৰত্ৰা রজ্জুযা পরিক্খিপন্তো গাৰুতমত্তকে ঠত্ৰা ‘‘একেকং মুখং গাৰুতং গাৰুতং হোতু, চেতিযং একযোজনাৰট্টং যোজনুব্বেধং ভৰিস্সতী’’তি আহ. তে তস্স ৰচনে অট্ঠংসু. ইতি অপ্পমাণস্স বুদ্ধস্স পমাণং অকাসীতি. তেন পন কম্মেন নিব্বত্তনিব্বত্তট্ঠানে অঞ্ঞেহি নীচতরপ্পমাণো হোতি.
সো অম্হাকং সত্থু কালে সাৰত্থিযং মহাভোগকুলে নিব্বত্তি, ভদ্দিযোতিস্স নামং অহোসি. অতিরস্সতায পন লকুণ্ডকভদ্দিযোতি পঞ্ঞাযিত্থ. সো সত্থু সন্তিকে ধম্মং সুত্ৰা, পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৰা, বহুস্সুতো ধম্মকথিকো হুত্ৰা মধুরেন সরেন পরেসং ধম্মং কথেসি. অথেকস্মিং উস্সৰদিৰসে একেন ব্রাহ্মণেন সদ্ধিং রথেন গচ্ছন্তী অঞ্ঞতরা গণিকা থেরং দিস্ৰা দন্তৰিদংসকং হসি. থেরো তস্সা দন্তট্ঠিকে নিমিত্তং গহেত্ৰা ঝানং উপ্পাদেত্ৰা, তং পাদকং কত্ৰা, ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা, অনাগামী অহোসি. সো অভিণ্হং কাযগতায সতিযা ৰিহরন্তো একদিৰসং আযস্মতা ধম্মসেনাপতিনা ওৰদিযমানো অরহত্তে পতিট্ঠহি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ২.৫৫.১-৩৩) –
‘‘পদুমুত্তরো নাম জিনো, সব্বধম্মেসু চক্খুমা;
ইতো সতসহস্সম্হি, কপ্পে উপ্পজ্জি নাযকো.
‘‘তদাহং হংসৰতিযং সেট্ঠিপুত্তো মহদ্ধনো;
জঙ্ঘাৰিহারং ৰিচরং, সঙ্ঘারামং অগচ্ছহং.
‘‘তদা সো লোকপজ্জোতো, ধম্মং দেসেসি নাযকো;
মঞ্জুস্সরানং পৰরং, সাৰকং অভিকিত্তযি.
‘‘তং সুত্ৰা মুদিতো হুত্ৰা, কারং কত্ৰা মহেসিনো;
ৰন্দিত্ৰা সত্থুনো পাদে, তং ঠানমভিপত্থযিং.
‘‘তদা বুদ্ধো ৰিযাকাসি, সঙ্ঘমজ্ঝে ৰিনাযকো;
অনাগতম্হি অদ্ধানে, লচ্ছসে তং মনোরথং.
‘‘সতসহস্সিতো কপ্পে, ওক্কাককুলসম্ভৰো;
গোতমো নাম গোত্তেন, সত্থা লোকে ভৰিস্সতি.
‘‘তস্স ধম্মেসু দাযাদো, ওরসো ধম্মনিম্মিতো;
ভদ্দিযো নাম নামেন, হেস্সতি সত্থু সাৰকো.
‘‘তেন কম্মেন সুকতেন, চেতনাপণিধীহি চ;
জহিত্ৰা মানুসং দেহং, তাৰতিংসমগচ্ছহং.
‘‘দ্ৰেনৰুতে ইতো কপ্পে, ফুস্সো উপ্পজ্জি নাযকো;
দুরাসদো দুপ্পসহো, সব্বলোকুত্তমো জিনো.
‘‘চরণেন চ সম্পন্নো, ব্রহা উজু পতাপৰা;
হিতেসী সব্বসত্তানং, বহুং মোচেসি বন্ধনা.
‘‘নন্দারামৰনে তস্স, অহোসিং ফুস্সকোকিলো;
গন্ধকুটিসমাসন্নে, অম্বরুক্খে ৰসামহং.
‘‘তদা পিণ্ডায গচ্ছন্তং, দক্খিণেয্যং জিনুত্তমং;
দিস্ৰা চিত্তং পসাদেত্ৰা, মঞ্জুনাভিনিকূজহং.
‘‘রাজুয্যানং তদা গন্ত্ৰা, সুপক্কং কনকত্তচং;
অম্বপিণ্ডং গহেত্ৰান, সম্বুদ্ধস্সোপনামযিং.
‘‘তদা মে চিত্তমঞ্ঞায, মহাকারুণিকো জিনো;
উপট্ঠাকস্স হত্থতো, পত্তং পগ্গণ্হি নাযকো.
‘‘অদাসিং হট্ঠচিত্তোহং, অম্বপিণ্ডং মহামুনে;
পত্তে পক্খিপ্প পক্খেহি, পঞ্জলিং কত্ৰান মঞ্জুনা.
‘‘সরেন রজনীযেন, সৰনীযেন ৰগ্গুনা;
ৰস্সন্তো বুদ্ধপূজত্থং, নীল়ং গন্ত্ৰা নিপজ্জহং.
‘‘তদা মুদিতচিত্তং মং, বুদ্ধপেমগতাসযং;
সকুণগ্ঘি উপাগন্ত্ৰা, ঘাতযী দুট্ঠমানসো.
‘‘ততো চুতোহং তুসিতে, অনুভোত্ৰা মহাসুখং;
মনুস্সযোনিমাগচ্ছিং, তস্স কম্মস্স ৰাহসা.
‘‘ইমম্হি ভদ্দকে কপ্পে, ব্রহ্মবন্ধু মহাযসো;
কস্সপো নাম গোত্তেন, উপ্পজ্জি ৰদতং ৰরো.
‘‘সাসনং জোতযিত্ৰা সো, অভিভুয্য কুতিত্থিযে;
ৰিনযিত্ৰান ৰেনেয্যে, নিব্বুতো সো সসাৰকো.
‘‘নিব্বুতে তম্হি লোকগ্গে, পসন্না জনতা বহূ;
পূজনত্থায বুদ্ধস্স, থূপং কুব্বন্তি সত্থুনো.
‘‘সত্তযোজনিকং থূপং, সত্তরতনভূসিতং;
করিস্সাম মহেসিস্স, ইচ্চেৰং মন্তযন্তি তে.
‘‘কিকিনো কাসিরাজস্স, তদা সেনায নাযকো;
হুত্ৰাহং অপ্পমাণস্স, পমাণং চেতিযে ৰদিং.
‘‘তদা তে মম ৰাক্যেন, চেতিযং যোজনুগ্গতং;
অকংসু নরৰীরস্স, নানারতনভূসিতং.
‘‘তেন কম্মেন সুকতেন, চেতনাপণিধীহি চ;
জহিত্ৰা মানুসং দেহং, তাৰতিংসমগচ্ছহং.
‘‘পচ্ছিমে চ ভৰে দানি, জাতো সেট্ঠিকুলে অহং;
সাৰত্থিযং পুরৰরে, ইদ্ধে ফীতে মহদ্ধনে.
‘‘পুরপ্পৰেসে সুগতং, দিস্ৰা ৰিম্হিতমানসো;
পব্বজিত্ৰান ন চিরং, অরহত্তমপাপুণিং.
‘‘চেতিযস্স পমাণং যং, অকরিং তেন কম্মুনা;
লকুণ্ডকসরীরোহং, জাতো পরিভৰারহো.
‘‘সরেন মধুরেনাহং, পূজিত্ৰা ইসিসত্তমং;
মঞ্জুস্সরানং ভিক্খূনং, অগ্গত্তমনুপাপুণিং.
‘‘ফলদানেন বুদ্ধস্স, গুণানুস্সরণেন চ;
সামঞ্ঞফলসম্পন্নো, ৰিহরামি অনাসৰো.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
অপরভাগে অঞ্ঞং ব্যাকরোন্তো –
৪৬৬. ‘‘পরে অম্বাটকারামে, ৰনসণ্ডম্হি ভদ্দিযো;
সমূলং তণ্হমব্বুয্হ, তত্থ ভদ্দোৰ ঝাযতি.
৪৬৭. ‘‘রমন্তেকে মুদিঙ্গেহি, ৰীণাহি পণৰেহি চ;
অহঞ্চ রুক্খমূলস্মিং, রতো বুদ্ধস্স সাসনে.
৪৬৮. ‘‘বুদ্ধো চে মে ৰরং দজ্জা, সো চ লব্ভেথ মে ৰরো;
গণ্হেহং সব্বলোকস্স, নিচ্চং কাযগতং সতি’’ন্তি. –
ইমা তিস্সো গাথা অভাসি.
তত্থ পরেতি সেট্ঠে অধিকে, ৰিসিট্ঠেতি অত্থো. অধিকৰাচী হি অযং পরসদ্দো ‘‘পরং ৰিয মত্তাযা’’তিআদীসু ৰিয. অম্বাটকারামেতি এৰংনামকে আরামে. সো কির ছাযূদকসম্পন্নো ৰনসণ্ডমণ্ডিতো রমণীযো হোতি তেন ‘‘পরে’’তি ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তো. ‘‘অম্বাটকৰনে অম্বাটকেহি অভিলক্খিতৰনে’’তি চ ৰদন্তি. ৰনসণ্ডম্হীতি ৰনগহনে, ঘননিচিতরুক্খগচ্ছলতাসমূহে ৰনেতি অত্থো. ভদ্দিযোতি এৰংনামকো, অত্তানমেৰ থেরো অঞ্ঞং ৰিয ৰদতি. সমূলং তণ্হমব্বুয্হাতি তণ্হায মূলং নাম অৰিজ্জা. তস্মা সাৰিজ্জং তণ্হং অগ্গমগ্গেন সমুগ্ঘাটেত্ৰাতি অত্থো. তত্থ ভদ্দোৰ ঝাযতীতি লোকুত্তরেহি সীলাদীহি ভদ্দো সুন্দরো তস্মিংযেৰ ৰনসণ্ডে কতকিচ্চতায দিট্ঠধম্মসুখৰিহারৰসেন অগ্গফলঝানেন ঝাযতি.
ফলসুখেন চ ঝানসমাপত্তীহি চ ৰীতিনামেতীতি অত্তনো ৰিৰেকরতিং দস্সেত্ৰা ‘‘রমন্তেকে’’তি গাথাযপি ব্যতিরেকমুখেন তমেৰত্থং দস্সেতি. তত্থ মুদিঙ্গেহীতি অঙ্গিকাদীহি মুরজেহি. ৰীণাহীতি নন্দিনীআদীহি ৰীণাহি. পণৰেহীতি তুরিযেহি রমন্তি একে কামভোগিনো, সা পন তেসং রতি অনরিযা অনত্থসংহিতা. অহঞ্চা তি অহং পন, এককো বুদ্ধস্স ভগৰতো সাসনে রতো, ততো এৰ রুক্খমূলস্মিং রতো অভিরতো ৰিহরামীতি অত্থো.
এৰং অত্তনো ৰিৰেকাভিরতিং কিত্তেত্ৰা ইদানি যং কাযগতাসতিকম্মট্ঠানং ভাৰেত্ৰা অরহত্তং পত্তো, তস্স পসংসনত্থং ‘‘বুদ্ধো চে মে’’তি গাথমাহ. তস্সত্থো – সচে বুদ্ধো ভগৰা ‘‘একাহং, ভন্তে, ভগৰন্তং ৰরং যাচামী’’তি মযা যাচিতো ‘‘অতিক্কন্তৰরা খো, ভিক্খু, তথাগতা’’তি অপটিক্খিপিত্ৰা ময্হং যথাযাচিতং ৰরং দদেয্য, সো চ ৰরো মমাধিপ্পাযপূরকো লব্ভেথ ময্হং মনোরথং মত্থকং পাপেয্যাতি থেরো পরিকপ্পৰসেন ৰদতি. ‘‘ভন্তে, সব্বো লোকো সব্বকালং কাযগতাসতিকম্মট্ঠানং ভাৰেতূ’’তি ‘‘সব্বলোকস্স নিচ্চং কাযগতাসতি ভাৰেতব্বা’’তি কত্ৰা ৰরং গণ্হে অহন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘গণ্হেহং সব্বলোকস্স, নিচ্চং কাযগতং সতি’’ন্তি. ইদানি অপরিক্খণগরহামুখেন পরিক্খণং পসংসন্তো –
৪৬৯. ‘‘যে মং রূপেন পামিংসু, যে চ ঘোসেন অন্ৰগূ;
ছন্দরাগৰসূপেতা, ন মং জানন্তি তে জনা.
৪৭০. ‘‘অজ্ঝত্তঞ্চ ন জানাতি, বহিদ্ধা চ ন পস্সতি;
সমন্তাৰরণো বালো, স ৰে ঘোসেন ৰুয্হতি.
৪৭১. ‘‘অজ্ঝত্তঞ্চ ন জানাতি, বহিদ্ধা চ ৰিপস্সতি;
বহিদ্ধা ফলদস্সাৰী, সোপি ঘোসেন ৰুয্হতি.
৪৭২. ‘‘অজ্ঝত্তঞ্চ পজানাতি, বহিদ্ধা চ ৰিপস্সতি;
অনাৰরণদস্সাৰী, ন সো ঘোসেন ৰুয্হতী’’তি. –
ইমা চতস্সো গাথা অভাসি.
তত্থ যে মং রূপেন পামিংসূতি যে জনা অৰিদ্দসূ মম রূপেন অপসাদিকেন নিহীনেন ‘‘আকারসদিসী পঞ্ঞা’’তি, ধম্মসরীরেন চ মং নিহীনং পামিংসু, ‘‘ওরকো অয’’ন্তি হীল়েন্তা পরিচ্ছিন্দনৰসেন মঞ্ঞিংসূতি অত্থো. যে চ ঘোসেন অন্ৰগূতি যে চ সত্তা ঘোসেন মঞ্জুনা মং সম্ভাৰনাৰসেন অনুগতা বহু মঞ্ঞিংসু, তং তেসং মিচ্ছা, ন হি অহং রূপমত্তেন অৰমন্তব্বো, ঘোসমত্তেন ৰা ন বহুং মন্তব্বো, তস্মা ছন্দরাগৰসূপেতা, ন মং জানন্তি তে জনাতি তে দুৰিধাপি জনা ছন্দরাগস্স ৰসং উপেতা অপ্পহীনছন্দরাগা সব্বসো পহীনছন্দরাগং মং ন জানন্তি.
অৰিসযো তেসং মাদিসো অজ্ঝত্তং বহিদ্ধা চ অপরিঞ্ঞাতৰত্থুতাযাতি দস্সেতুং ‘‘অজ্ঝত্ত’’ন্তিআদি ৰুত্তং. অজ্ঝত্তন্তি অত্তনো সন্তানে খন্ধাযতনাদিধম্মং. বহিদ্ধাতি পরসন্তানে. অথ ৰা অজ্ঝত্তন্তি, মম অব্ভন্তরে অসেক্খসীলক্খন্ধাদিং. বহিদ্ধাতি, মমেৰ আকপ্পসম্পত্তিযাদিযুত্তং বহিদ্ধা রূপধম্মপ্পৰত্তিং চক্খুৰিঞ্ঞাণাদিপ্পৰত্তিঞ্চ. সমন্তাৰরণোতি এৰং অজ্ঝত্তঞ্চ বহিদ্ধা চ অজাননেন সমন্ততো আৰরণযুত্তো আৰটঞাণগতিকো. স ৰে ঘোসেন ৰুয্হতীতি সো পরনেয্যবুদ্ধিকো বালো ঘোসেন পরেসং ৰচনেন ৰুয্হতি নিয্যতি আকড্ঢীযতি.
বহিদ্ধা চ ৰিপস্সতীতি যো চ ৰুত্তনযেন অজ্ঝত্তং ন জানাতি, বহিদ্ধা পন সুতানুসারেন আকপ্পসম্পত্তিআদিউপধারণেন ৰা ৰিসেসতো পস্সতি. ‘‘গুণৰিসেসযুত্তো সিযা’’তি মঞ্ঞতি, সোপি বহিদ্ধা ফলদস্সাৰী নযগ্গাহেন ফলমত্তং গণ্হন্তো ৰুত্তনযেন ঘোসেন ৰুয্হতি, সোপি মাদিসে ন জানাতীতি অত্থো.
যো পন অজ্ঝত্তঞ্চ খীণাসৰস্স অব্ভন্তরে অসেক্খসীলক্খন্ধাদিগুণং জানাতি, বহিদ্ধা চস্স পটিপত্তিসল্লক্খণেন ৰিসেসতো গুণৰিসেসযোগং পস্সতি. অনাৰরণদস্সাৰী কেনচি অনাৰটো হুত্ৰা অরিযানং গুণে দট্ঠুং ঞাতুং সমত্থো, ন সো ঘোসমত্তেন ৰুয্হতি যাথাৰতো দস্সনতোতি.
লকুণ্ডকভদ্দিযত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. ভদ্দত্থেরগাথাৰণ্ণনা
একপুত্তোতিআদিকা আযস্মতো ভদ্দত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযং কির পদুমুত্তরং ভগৰন্তং ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ সতসহস্সপরিমাণং চীৰরাদীহি চতূহি পচ্চযেহি পূজেসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৰত্থিযং সেট্ঠিকুলে নিব্বত্তি. নিব্বত্তমানো চ অপুত্তকেসু মাতাপিতূসু দেৰতাযাচনাদীনি কত্ৰাপি অলভন্তেসু সত্থারং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘সচে, ভন্তে, মযং একং পুত্তং লচ্ছাম, তং তুম্হাকং দাসত্থায দস্সামা’’তি ৰত্ৰা আযাচিত্ৰা গতেসু সত্থু অধিপ্পাযং ঞত্ৰা অঞ্ঞতরো দেৰপুত্তো খীণাযুকো হুত্ৰা ঠিতো সক্কেন দেৰরঞ্ঞা ‘‘অমুকস্মিং কুলে নিব্বত্তাহী’’তি আণত্তো তত্থ নিব্বত্তি, ভদ্দোতিস্স নামং অকংসু. তং সত্তৰস্সুদ্দেসিকং জাতং মাতাপিতরো অলঙ্করিত্ৰা ভগৰতো সন্তিকং নেত্ৰা ‘‘অযং সো, ভন্তে, তুম্হে আযাচিত্ৰা লদ্ধদারকো, ইমং তুম্হাকং নিয্যাতেমা’’তি আহংসু. সত্থা আনন্দত্থেরং আণাপেসি – ‘‘ইমং পব্বাজেহী’’তি. আণাপেত্ৰা চ গন্ধকুটিং পাৰিসি. থেরো তং পব্বাজেত্ৰা সঙ্খেপেন ৰিপস্সনামুখং আচিক্খি. সো উপনিস্সযসম্পন্নত্তা ৰিপস্সনায কম্মং করোন্তো সূরিযে অনোগ্গতেযেৰ ভাৰনং উস্সুক্কাপেত্ৰা ছল়ভিঞ্ঞো অহোসি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ১.৫.৫৪-৬৯) –
‘‘পদুমুত্তরসম্বুদ্ধং, মেত্তচিত্তং মহামুনিং;
উপেতি জনতা সব্বা, সব্বলোকগ্গনাযকং.
‘‘সত্তুকঞ্চ বদ্ধকঞ্চ, আমিসং পানভোজনং;
দদন্তি সত্থুনো সব্বে, পুঞ্ঞক্খেত্তে অনুত্তরে.
‘‘অহম্পি দানং দস্সামি, দেৰদেৰস্স তাদিনো;
বুদ্ধসেট্ঠং নিমন্তেত্ৰা, সঙ্ঘম্পি চ অনুত্তরং.
‘‘উয্যোজিতা মযা চেতে, নিমন্তেসুং তথাগতং;
কেৰলং ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ, পুঞ্ঞক্খেত্তং অনুত্তরং.
‘‘সতসহস্সপল্লঙ্কং, সোৰণ্ণং গোনকত্থতং;
তূলিকাপটলিকায, খোমকপ্পাসিকেহি চ;
মহারহং পঞ্ঞাপযিং, আসনং বুদ্ধযুত্তকং.
‘‘পদুমুত্তরো লোকৰিদূ, দেৰদেৰো নরাসভো;
ভিক্খুসঙ্ঘপরিব্যূল়্হো, মম দ্ৰারমুপাগমি.
‘‘পচ্চুগ্গন্ত্ৰান সম্বুদ্ধং, লোকনাথং যসস্সিনং;
পসন্নচিত্তো সুমনো, অভিনামযিং সঙ্ঘরং.
‘‘ভিক্খূনং সতসহস্সং, বুদ্ধঞ্চ লোকনাযকং;
পসন্নচিত্তো সুমনো, পরমন্নেন তপ্পযিং.
‘‘পদুমুত্তরো লোকৰিদূ, আহুতীনং পটিগ্গহো;
ভিক্খুসঙ্ঘে নিসীদিত্ৰা, ইমা গাথা অভাসথ.
‘‘যেনিদং আসনং দিন্নং, সোৰণ্ণং গোনকত্থতং;
তমহং কিত্তযিস্সামি, সুণাথ মম ভাসতো.
‘‘চতুসত্ততিক্খত্তুং সো, দেৰরজ্জং করিস্সতি;
অনুভোস্সতি সম্পত্তিং, অচ্ছরাহি পুরক্খতো.
‘‘পদেসরজ্জং সহস্সং, ৰসুধং আৰসিস্সতি;
একপঞ্ঞাসক্খত্তুঞ্চ, চক্কৰত্তী ভৰিস্সতি.
‘‘সব্বাসু ভৰযোনীসু, উচ্চাকুলী ভৰিস্সতি;
সো চ পচ্ছা পব্বজিত্ৰা, সুক্কমূলেন চোদিতো;
ভদ্দিযো নাম নামেন, হেস্সতি সত্থু সাৰকো.
‘‘ৰিৰেকমনুযুত্তোম্হি, পন্তসেননিৰাসহং;
ফলঞ্চাধিগতং সব্বং, চত্তক্লেসোম্হি অজ্জহং.
‘‘মম সব্বং অভিঞ্ঞায, সব্বঞ্ঞূ লোকনাযকো;
ভিক্খুসঙ্ঘে নিসীদিত্ৰা, এতদগ্গে ঠপেসি মং.
‘‘পটিসম্ভিদা চতস্সো, ৰিমোক্খাপি চ অট্ঠিমে;
ছল়ভিঞ্ঞা সচ্ছিকতা, কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
তস্স ভগৰা ছল়ভিঞ্ঞুপ্পত্তিং ঞত্ৰা ‘‘এহি, ভদ্দা’’তি আহ. সো তাৰদেৰ সত্থারং উপসঙ্কমিত্ৰা ৰন্দিত্ৰা পঞ্জলিকো সত্থু সমীপে অট্ঠাসি, সা এৰ চস্স উপসম্পদা অহোসি. বুদ্ধূপসম্পদা নাম কিরেসা. থেরো জাতিতো পট্ঠায অত্তনো পৰত্তিযা কথনমুখেন অঞ্ঞং ব্যাকরোন্তো –