১. সুন্দরসমুদ্দত্থেরগাথাৰণ্ণনা
সত্তকনিপাতে অলঙ্কতাতিআদিকা আযস্মতো সুন্দরসমুদ্দত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ভৰে পুঞ্ঞানি উপচিনিত্ৰা ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে রাজগহে অঞ্ঞতরস্স মহাৰিভৰস্স সেট্ঠিনো পুত্তো হুত্ৰা নিব্বত্তি. সমুদ্দোতিস্স নামং অহোসি. রূপসম্পত্তিযা পন সুন্দরসমুদ্দোতি পঞ্ঞাযিত্থ. সো পঠমৰযে ঠিতো ভগৰতো রাজগহপ্পৰেসে বুদ্ধানুভাৰং দিস্ৰা, পটিলদ্ধসদ্ধো নিস্সরণজ্ঝাসযতায পব্বজিত্ৰা, লদ্ধূপসম্পদো সমাদিন্নধুতধম্মো রাজগহতো সাৰত্থিং গন্ত্ৰা, কল্যাণমিত্তস্স সন্তিকে ৰিপস্সনাচারং উগ্গহেত্ৰা, কম্মট্ঠানং অনুযুঞ্জন্তো ৰিহরতি. তস্স মাতা রাজগহে উস্সৰদিৰসে অঞ্ঞে সেট্ঠিপুত্তে সপজাপতিকে অলঙ্কতপটিযত্তে উস্সৰকীল়ং কীল়ন্তে দিস্ৰা, পুত্তং অনুস্সরিত্ৰা রোদতি. তং দিস্ৰা অঞ্ঞতরা গণিকা রোদনকারণং পুচ্ছি. সা তস্সা তং কারণং কথেসি. তং সুত্ৰা গণিকা ‘‘অহং তং আনেস্সামি, পস্স তাৰ মম ইত্থিভাৰ’’ন্তি ৰত্ৰা ‘‘যদি এৰং তংযেৰ তস্স পজাপতিং কত্ৰা ইমস্স কুলস্স সামিনিং করিস্সামী’’তি তায বহুং ধনং দত্ৰা, ৰিস্সজ্জিতা মহতা পরিৰারেন সাৰত্থিং গন্ত্ৰা, থেরস্স পিণ্ডায ৰিচরণট্ঠানে একস্মিং গেহে ৰসমানা দিৰসে দিৰসে অঞ্ঞেহি থেরস্স সক্কচ্চং পিণ্ডপাতং দাপেসি. অলঙ্কতপটিযত্তা চ হুত্ৰা সুৰণ্ণপাদুকা আরুয্হ অত্তানং দস্সেসি. অথেকদিৰসং গেহদ্ৰারেন গচ্ছন্তং থেরং দিস্ৰা, সুৰণ্ণপাদুকা ওমুঞ্চিত্ৰা, অঞ্জলিং পগ্গয্হ পুরতো গচ্ছন্তী নানপ্পকারং থেরং কামনিমন্তনায নিমন্তেসি. তং সুত্ৰা থেরো ‘‘পুথুজ্জনচিত্তং নাম চঞ্চলং, যংনূন মযা ইদানেৰ উস্সাহো করণীযো’’তি তত্থেৰ ঠিতো ভাৰনং উস্সুক্কাপেত্ৰা ছল়ভিঞ্ঞো অহোসি. তং সন্ধায ৰুত্তং –
৪৫৯. ‘‘অলঙ্কতা সুৰসনা, মালধারী ৰিভূসিতা;
অলত্তককতাপাদা, পাদুকারুয্হ ৰেসিকা.
৪৬০. ‘‘পাদুকা ওরুহিত্ৰান, পুরতো পঞ্জলীকতা;
সা মং সণ্হেন মুদুনা, ম্হিতপুব্বং অভাসথ.
৪৬১. ‘‘‘যুৰাসি ত্ৰং পব্বজিতো, তিট্ঠাহি মম সাসনে;
ভুঞ্জ মানুসকে কামে, অহং ৰিত্তং দদামি তে;
সচ্চং তে পটিজানামি, অগ্গিং ৰা তে হরামহং.
৪৬২. ‘‘‘যদা জিণ্ণা ভৰিস্সাম, উভো দণ্ডপরাযনা;
উভোপি পব্বজিস্সাম, উভযত্থ কটগ্গহো’’’.
৪৬৩. ‘‘তঞ্চ দিস্ৰান যাচন্তিং, ৰেসিকং পঞ্জলীকতং;
অলঙ্কতং সুৰসনং, মচ্চুপাসংৰ ওড্ডিতং.
৪৬৪. ‘‘ততো মে মনসীকারো, যোনিসো উদপজ্জথ;
আদীনৰো পাতুরহু, নিব্বিদা সমতিট্ঠথ.
৪৬৫. ‘‘ততো চিত্তং ৰিমুচ্চি মে, পস্স ধম্মসুধম্মতং;
তিস্সো ৰিজ্জা অনুপ্পত্তা, কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
তত্থ মালধারীতি মালাধারিনী পিল়ন্ধপুপ্ফদামা. ৰিভূসিতাতি ঊনট্ঠানস্স পূরণৰসেন পুপ্ফেহি চেৰ গন্ধৰিলেপনাদীহি চ ৰিভূসিতগত্তা. ‘‘অলঙ্কতা’’তি ইমিনা হত্থূপগগীৰূপগাদীহি আভরণেহি অলঙ্করণং অধিপ্পেতং. অলত্তককতাপাদাতি পরিণতজযসুমনপুপ্ফৰণ্ণেন লাখারসেন রঞ্জিতচরণযুগল়া. সমাসপদঞ্হেতং, ‘‘অলত্তককতপাদা’’তি ৰত্তব্বে গাথাসুখত্থং দীঘং কত্ৰা ৰুত্তং. অসমাসভাৰে পন ‘‘তস্সা’’তি ৰচনসেসো ৰেদিতব্বো. পাদুকারুয্হ ৰেসিকাতি একা রূপূপজীৰিকা ইত্থী যথাৰুত্তৰেসা সুৰণ্ণপাদুকা পটিমুঞ্চিত্ৰা ‘‘ঠিতা’’তি ৰচনসেসো.
পাদুকা ওরুহিত্ৰানাতি পাদুকাহি ওতরিত্ৰা, সুৰণ্ণপাদুকাযো ওমুঞ্চিত্ৰাতি অত্থো. পঞ্জলীকতাতি পগ্গহিতঅঞ্জলিকা সা ৰেসী মং. সামং ৰা ৰচনপরম্পরং ৰিনা সযমেৰ অভাসথ. সণ্হেনাতি মট্ঠেন. মুদুনাতি মধুরেন. ‘‘ৰচনেনা’’তি অৰুত্তম্পি ৰুত্তমেৰ হোতি, অভাসথাতি, ৰুত্তত্তা.
যুৰাসি ত্ৰং পব্বজিতোতি ত্ৰং পব্বজন্তো যুৰা, দহরোযেৰ হুত্ৰা পব্বজিতোসি, ননু পব্বজন্তেন সত্তমে দসকে সম্পত্তেৰ পব্বজিতব্বন্তি দস্সেতি. তিট্ঠাহি মম সাসনেতি মম ৰচনে তিট্ঠ.
কিং পন তন্তি আহ ‘‘ভুঞ্জ মানুসকে কামে’’তি কামে পরিভুঞ্জিতুকামস্স রূপসম্পত্তি, ৰযসম্পত্তি, পরিৰারসম্পত্তি, ভোগসম্পত্তি চ ইচ্ছিতব্বা. তত্থ ‘‘কুতো মে ভোগসম্পত্তী’’তি ৰদেয্যাতি, আহ ‘‘অহং ৰিত্তং দদামি তে’’তি. ‘‘তযিদং ৰচনং কথং সদ্দহাতব্ব’’ন্তি মঞ্ঞেয্যাতি তং সদ্দহাপেন্তী আহ ‘‘সচ্চং তে পটিজানামি, অগ্গিং ৰা তে হরামহ’’ন্তি. ‘‘ভুঞ্জ মানুসকে কামে, অহং ৰিত্তং দদামি তে’’তি যদিদং মযা পটিঞ্ঞাতং, তং একংসেন সচ্চমেৰ পটিজানামি, সচে মে ন পত্তিযাযসি, অগ্গিং ৰা তে হরামহং অগ্গিং হরিত্ৰা অগ্গিপচ্চযং সপথং করোমীতি অত্থো. উভযত্থ কটগ্গহোতি অম্হাকং উভিন্নং জিণ্ণকালে পব্বজ্জনং উভযত্থ জযগ্গাহো. যং মযং যাৰ দণ্ডপরাযনকালা ভোগে ভুঞ্জাম, এৰং ইধলোকেপি ভোগেহি ন জীযাম, মযং পচ্ছা পব্বজিস্সাম, এৰং পরলোকেপি ভোগেহি ন জীযামাতি অধিপ্পাযো. ততোতি তং নিমিত্তং, কামেহি নিমন্তেন্তিযা ‘‘যুৰাসি ত্ৰ’’ন্তিআদিনা ‘‘যদা জিণ্ণা ভৰিস্সামা’’তিআদিনা চ তস্সা ৰেসিযা ৰুত্তৰচনহেতু. তঞ্হি ৰচনং অঙ্কুসং কত্ৰা থেরো সমণধম্মং করোন্তো সদত্থং পরিপূরেসি. সেসং হেট্ঠা ৰুত্তনযমেৰ.
সুন্দরসমুদ্দত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.