১. নাগসমালত্থেরগাথাৰণ্ণনা
অলঙ্কতাতিআদিকা আযস্মতো নাগসমালত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পদুমুত্তরস্স ভগৰতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৰা ৰিঞ্ঞুতং পত্তো গিম্হসমযে সূরিযাতপসন্তত্তায ভূমিযা গচ্ছন্তং সত্থারং দিস্ৰা পসন্নমানসো ছত্তং অদাসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সক্যরাজকুলে নিব্বত্তিত্ৰা নাগসমালোতি লদ্ধনামো ৰযপ্পত্তো ঞাতিসমাগমে পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৰা কিঞ্চি কালং ভগৰতো উপট্ঠাকো অহোসি. সো একদিৰসং নগরং পিণ্ডায পৰিট্ঠো অলঙ্কতপটিযত্তং অঞ্ঞতরং নচ্চকিং মহাপথে তূরিযেসু ৰজ্জন্তেসু নচ্চন্তিং দিস্ৰা, ‘‘অযং চিত্তকিরিযৰাযোধাতুৰিপ্ফারৰসেন করজকাযস্স তথা তথা পরিৰত্তি, অহো অনিচ্চা সঙ্খারা’’তি খযৰযং পট্ঠপেত্ৰা ৰিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৰা অরহত্তং পাপুণি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ২.৪৬.৩৭-৪৮) –
‘‘অঙ্গারজাতা পথৰী, কুক্কুল়ানুগতা মহী;
পদুমুত্তরো ভগৰা, অব্ভোকাসম্হি চঙ্কমি.
‘‘পণ্ডরং ছত্তমাদায, অদ্ধানং পটিপজ্জহং;
তত্থ দিস্ৰান সম্বুদ্ধং, ৰিত্তি মে উপপজ্জথ.
‘‘মরীচিযোত্থটা ভূমি, অঙ্গারাৰ মহী অযং;
উপহন্তি মহাৰাতা, সরীরস্সাসুখেপনা.
‘‘সীতং উণ্হং ৰিহনন্তং, ৰাতাতপনিৰারণং;
পটিগ্গণ্হ ইমং ছত্তং, ফস্সযিস্সামি নিব্বুতিং.
‘‘অনুকম্পকো কারুণিকো, পদুমুত্তরো মহাযসো;
মম সঙ্কপ্পমঞ্ঞায, পটিগ্গণ্হি তদা জিনো.
‘‘তিংসকপ্পানি দেৰিন্দো, দেৰরজ্জমকারযিং;
সতানং পঞ্চক্খত্তুঞ্চ, চক্কৰত্তী অহোসহং.
‘‘পদেসরজ্জং ৰিপুলং, গণনাতো অসঙ্খিযং;
অনুভোমি সকং কম্মং, পুব্বে সুকতমত্তনো.
‘‘অযং মে পচ্ছিমা জাতি, চরিমো ৰত্ততে ভৰো;
অজ্জাপি সেতচ্ছত্তং মে, সব্বকালং ধরীযতি.
‘‘সতসহস্সিতো কপ্পে, যং ছত্তমদদিং তদা;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, ছত্তদানস্সিদং ফলং.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
অরহত্তং পন পত্ৰা –
২৬৭. ‘‘অলঙ্কতা সুৰসনা, মালিনী চন্দনুস্সদা;
মজ্ঝে মহাপথে নারী, তূরিযে নচ্চতি নট্টকী.
২৬৮. ‘‘পিণ্ডিকায পৰিট্ঠোহং, গচ্ছন্তো নং উদিক্খিসং;
অলঙ্কতং সুৰসনং, মচ্চুপাসংৰ ওড্ডিতং.
২৬৯. ‘‘ততো মে মনসীকারো, যোনিসো উদপজ্জথ;
আদীনৰো পাতুরহু, নিব্বিদা সমতিট্ঠথ.
২৭০. ‘‘ততো চিত্তং ৰিমুচ্চি মে, পস্স ধম্মসুধম্মতং;
তিস্সো ৰিজ্জা অনুপ্পত্তা, কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি. –
চতূহি গাথাহি অত্তনো পটিপত্তিকিত্তনমুখেন অঞ্ঞং ব্যাকাসি.
তত্থ অলঙ্কতাতি হত্থূপগাদিআভরণেহি অলঙ্কতগত্তা. সুৰসনাতি সুন্দরৰসনা সোভনৰত্থনিৰত্থা. মালিনীতি মালাধারিনী পিল়ন্ধিতপুপ্ফমালা. চন্দনুস্সদাতি চন্দনানুলেপলিত্তসরীরা. মজ্ঝে মহাপথে নারী, তূরিযে নচ্চতি নট্টকীতি যথাৰুত্তট্ঠানে একা নারী নট্টকী নাটকিত্থী নগরৰীথিযা মজ্ঝে পঞ্চঙ্গিকে তূরিযে ৰজ্জন্তে নচ্চতি, যথাপট্ঠপিতং নচ্চং করোতি.
পিণ্ডিকাযাতি ভিক্খায. পৰিট্ঠোহন্তি নগরং পৰিট্ঠো অহং. গচ্ছন্তো নং উদিক্খিসন্তি নগরৰীথিযং গচ্ছন্তো পরিস্সযপরিহরণত্থং ৰীথিং ওলোকেন্তো তং নট্টকিং ওলোকেসিং. কিং ৰিয? মচ্চুপাসংৰ ওড্ডিতন্তি যথা মচ্চুস্স মচ্চুরাজস্স পাসভূতো রূপাদিকো ওড্ডিতো লোকে অনুৰিচরিত্ৰা ঠিতো একংসেন সত্তানং অনত্থাৰহো, এৰং সাপি অপ্পটিসঙ্খানে ঠিতানং অন্ধপুথুজ্জনানং একংসতো অনত্থাৰহাতি মচ্চুপাসসদিসী ৰুত্তা.
ততোতি তস্মা মচ্চুপাসসদিসত্তা. মেতি ময্হং. মনসীকারো যোনিসো উদপজ্জথাতি ‘‘অযং অট্ঠিসঙ্ঘাতো ন্হারুসম্বন্ধো মংসেন অনুপলিত্তো ছৰিযা পটিচ্ছন্নো অসুচিদুগ্গন্ধজেগুচ্ছপটিক্কূলো অনিচ্চুচ্ছাদনপরিমদ্দনভেদনৰিদ্ধংসনধম্মো ঈদিসে ৰিকারে দস্সেতী’’তি এৰং যোনিসো মনসিকারো উপ্পজ্জি. আদীনৰো পাতুরহূতি এৰং কাযস্স সভাৰূপধারণমুখেন তস্স চ তংনিস্সিতানঞ্চ চিত্তচেতসিকানং উদযব্বযং সরসপভঙ্গুতঞ্চ মনসি করোতো তেসু চ যক্খরক্খসাদীসু ৰিয ভযতো উপট্ঠহন্তেসু তত্থ মে অনেকাকারআদীনৰো দোসো পাতুরহোসি. তপ্পটিপক্খতো চ নিব্বানে আনিসংসো. নিব্বিদা সমতিট্ঠথাতি নিব্বিন্দনং আদীনৰানুপস্সনানুভাৰসিদ্ধং নিব্বিদাঞাণং মম হদযে সণ্ঠাসি, মুহুত্তম্পি তেসং রূপারূপধম্মানং গহণে চিত্তং নাহোসি, অঞ্ঞদত্থু মুঞ্চিতুকামতাদিৰসেন তত্থ উদাসীনমেৰ জাতন্তি অত্থো.
ততোতি ৰিপস্সনাঞাণতো পরং. চিত্তং ৰিমুচ্চি মেতি লোকুত্তরভাৰনায ৰত্তমানায মগ্গপটিপাটিযা সব্বকিলেসেহি মম চিত্তং ৰিমুত্তং অহোসি. এতেন ফলুপ্পত্তিং দস্সেতি. মগ্গক্খণে হি কিলেসা ৰিমুচ্চন্তি নাম, ফলক্খণে ৰিমুত্তাতি. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.
নাগসমালত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.