৩. বাকুলত্থেরগাথাৰণ্ণনা
যো পুব্বে করণীযানীতি আযস্মতো বাকুলত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি কির অতীতে ইতো কপ্পসতসহস্সাধিকস্স অসঙ্খ্যেয্যস্স মত্থকে অনোমদস্সিস্স ভগৰতো উপ্পত্তিতো পুরেতরমেৰ ব্রাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৰা ৰযপ্পত্তো তযো ৰেদে উগ্গহেত্ৰা তত্থ সারং অপস্সন্তো ‘‘সম্পরাযিকত্থং গৰেসিস্সামী’’তি ইসিপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা পব্বতপাদে ৰিহরন্তো পঞ্চাভিঞ্ঞাঅট্ঠসমাপত্তিলাভী হুত্ৰা ৰিহরন্তো বুদ্ধুপ্পাদং সুত্ৰা সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৰা ধম্মং সুত্ৰা সরণেসু পতিট্ঠিতো সত্থু উদরাবাধে উপ্পন্নে অরঞ্ঞতো ভেসজ্জানি আহরিত্ৰা তং ৰূপসমেত্ৰা তত্থ পুঞ্ঞং আরোগ্যত্থায পরিণামেত্ৰা ততো চুতো ব্রহ্মলোকে নিব্বত্তিত্ৰা একং অসঙ্খ্যেয্যং দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো পদুমুত্তরবুদ্ধকালে হংসৰতীনগরে কুলগেহে নিব্বত্তো সত্থারং একং ভিক্খুং অপ্পাবাধানং অগ্গট্ঠানে ঠপেন্তং দিস্ৰা সযং তং ঠানন্তরং আকঙ্খন্তো পণিধানং কত্ৰা যাৰজীৰং কুসলং উপচিনিত্ৰা সুগতীসুযেৰ সংসরন্তো ৰিপস্সিস্স ভগৰতো নিব্বত্তিতো পুরেতরমেৰ বন্ধুমতীনগরে ব্রাহ্মণকুলে নিব্বত্তো পুরিমনযেনেৰ ইসিপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা ঝানাভিঞ্ঞালাভী হুত্ৰা পব্বতপাদে ৰসন্তো বুদ্ধুপ্পাদং সুত্ৰা সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৰা ধম্মং সুত্ৰা সরণেসু পতিট্ঠিতো ভিক্খূনং তিণপুপ্ফকরোগে উপ্পন্নে তং ৰূপসমেত্ৰা তত্থ যাৰতাযুকং ঠত্ৰা ততো চুতো ব্রহ্মলোকে নিব্বত্তিত্ৰা একনৰুতিকপ্পে দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো কস্সপস্স ভগৰতো কালে বারাণসিযং কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৰা ঘরাৰাসং ৰসন্তো একং জিণ্ণং ৰিনস্সমানং মহাৰিহারং দিস্ৰা তত্থ উপোসথাগারাদিকং সব্বং আৰসথং কারেত্ৰা তত্থ ভিক্খুসঙ্ঘস্স সব্বং ভেসজ্জং পটিযাদেত্ৰা যাৰজীৰং কুসলং কত্ৰা একং বুদ্ধন্তরং দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো অম্হাকং ভগৰতো উপ্পত্তিতো পুরেতরমেৰ কোসম্বিযং সেট্ঠিগেহে নিব্বত্তি. সো অরোগভাৰায মহাযমুনায ন্হাপিযমানো ধাতিযা হত্থতো মচ্ছেন গিলিতো মচ্ছে কেৰট্টহত্থগতে বারাণসিসেট্ঠিভরিযায ৰিক্কিণিত্ৰা গহিতে ফালিযমানেপি পুঞ্ঞবলেন অরোগোযেৰ হুত্ৰা তায পুত্তোতি গহেত্ৰা পোসিযমানো তং পৰত্তিং সুত্ৰা জনকেহি মাতাপিতূহি ‘‘অযং অম্হাকং পুত্তো, দেথ নো পুত্ত’’ন্তি অনুযোগে কতে রঞ্ঞা ‘‘উভযেসম্পি সাধারণো হোতূ’’তি দ্ৰিন্নং কুলানং দাযাদভাৰেন ৰিনিচ্ছযং কত্ৰা ঠপিতত্তা বাকুলোতি লদ্ধনামো ৰযপ্পত্তো হুত্ৰা মহতিং সম্পত্তিং অনুভৰন্তো আসীতিকো হুত্ৰা সত্থু সন্তিকে ধম্মং সুত্ৰা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৰা সত্তাহমেৰ পুথুজ্জনো অহোসি, অট্ঠমে অরুণে সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পাপুণি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ১.৪০.৩৮৬-৪১১) –
‘‘হিমৰন্তস্সাৰিদূরে, সোভিতো নাম পব্বতো;
অস্সমো সুকতো ময্হং, সকসিস্সেহি মাপিতো.
‘‘মণ্ডপা চ বহূ তত্থ, পুপ্ফিতা সিন্ধুৰারকা;
কপিত্থা চ বহূ তত্থ, পুপ্ফিতা জীৰজীৰকা.
‘‘নিগ্গুণ্ডিযো বহূ তত্থ, বদরামলকানি চ;
ফারুসকা অলাবূ চ, পুণ্ডরীকা চ পুপ্ফিতা.
‘‘আল়কা বেলুৰা তত্থ, কদলী মাতুলুঙ্গকা;
মহানামা বহূ তত্থ, অজ্জুনা চ পিযঙ্গুকা.
‘‘কোসম্বা সল়লা নিম্বা, নিগ্রোধা চ কপিত্থনা;
এদিসো অস্সমো ময্হং, সসিস্সোহং তহিং ৰসিং.
‘‘অনোমদস্সী ভগৰা, সযম্ভূ লোকনাযকো;
গৰেসং পটিসল্লানং, মমস্সমমুপাগমি.
‘‘উপেতম্হি মহাৰীরে, অনোমদস্সিমহাযসে;
খণেন লোকনাথস্স, ৰাতাবাধো সমুট্ঠহি.
‘‘ৰিচরন্তো অরঞ্ঞম্হি, অদ্দসং লোকনাযকং;
উপগন্ত্ৰান সম্বুদ্ধং, চক্খুমন্তং মহাযসং.
‘‘ইরিযঞ্চাপি দিস্ৰান, উপলক্খেসহং তদা;
অসংসযঞ্হি বুদ্ধস্স, ব্যাধি নো উদপজ্জথ.
‘‘খিপ্পং অস্সমমাগঞ্ছিং, মম সিস্সান সন্তিকে;
ভেসজ্জং কত্তুকামোহং, সিস্সে আমন্তযিং তদা.
‘‘পটিস্সুণিত্ৰান মে ৰাক্যং, সিস্সা সব্বে সগারৰা;
একজ্ঝং সন্নিপতিংসু, সত্থুগারৰতা মম.
‘‘খিপ্পং পব্বতমারুয্হ, সব্বোসধমহাসহং;
পানীযযোগং কত্ৰান, বুদ্ধসেট্ঠস্সদাসহং.
‘‘পরিভুত্তে মহাৰীরে, সব্বঞ্ঞুলোকনাযকে;
খিপ্পং ৰাতো ৰূপসমি, সুগতস্স মহেসিনো.
‘‘পস্সদ্ধং দরথং দিস্ৰা, অনোমদস্সী মহাযসো;
সকাসনে নিসীদিত্ৰা, ইমা গাথা অভাসথ.
‘‘যো মে পাদাসি ভেসজ্জং, ব্যাধিঞ্চ সমযী মম;
তমহং কিত্তযিস্সামি, সুণাথ মম ভাসতো.
‘‘কপ্পসতসহস্সানি, দেৰলোকে রমিস্সতি;
ৰাদিতে তূরিযে তত্থ, মোদিস্সতি সদা অযং.
‘‘মনুস্সলোকমাগন্ত্ৰা, সুক্কমূলেন চোদিতো;
সহস্সক্খত্তুং রাজা চ, চক্কৰত্তী ভৰিস্সতি.
‘‘পঞ্চপঞ্ঞাসকপ্পম্হি, অনোমো নাম খত্তিযো;
চাতুরন্তো ৰিজিতাৰী, জম্বুমণ্ডস্স ইস্সরো.
‘‘সত্তরতনসম্পন্নো, চক্কৰত্তী মহব্বলো;
তাৰতিংসেপি খোভেত্ৰা, ইস্সরং কারযিস্সতি.
‘‘দেৰভূতো মনুস্সো ৰা, অপ্পাবাধো ভৰিস্সতি;
পরিগ্গহং ৰিৰজ্জেত্ৰা, ব্যাধিং লোকে তরিস্সতি.
‘‘অপরিমেয্যে ইতো কপ্পে, ওক্কাককুলসম্ভৰো;
গোতমো নাম গোত্তেন, সত্থা লোকে ভৰিস্সতি.
‘‘তস্স ধম্মেসু দাযাদো, ওরসো ধম্মনিম্মিতো;
সব্বাসৰে পরিঞ্ঞায, নিব্বাযিস্সতিনাসৰো.
‘‘কিলেসে ঝাপযিত্ৰান, তণ্হাসোতং তরিস্সতি;
বাকুলো নাম নামেন, হেস্সতি সত্থু সাৰকো.
‘‘ইদং সব্বং অভিঞ্ঞায, গোতমো সক্যপুঙ্গৰো;
ভিক্খুসঙ্ঘে নিসীদিত্ৰা, এতদগ্গে ঠপেস্সতি.
‘‘অনোমদস্সী ভগৰা, সযম্ভূ লোকনাযকো;
ৰিৰেকানুৰিলোকেন্তো, মমস্সমমুপাগমি.
‘‘উপাগতং মহাৰীরং, সব্বঞ্ঞুং লোকনাযকং;
সব্বোসধেন তপ্পেসিং, পসন্নো সেহি পাণিভি.
‘‘তস্স মে সুকতং কম্মং, সুখেত্তে বীজসম্পদা;
খেপেতুং নেৰ সক্কোমি, তদা হি সুকতং মম.
‘‘লাভা মম সুলদ্ধং মে, যোহং অদ্দক্খি নাযকং;
তেন কম্মাৰসেসেন, পত্তোম্হি অচলং পদং.
‘‘সব্বমেতং অভিঞ্ঞায, গোতমো সক্যপুঙ্গৰো;
ভিক্খুসঙ্ঘে নিসীদিত্ৰা, এতদগ্গে ঠপেসি মং.
‘‘অপরিমেয্যে ইতো কপ্পে, যং কম্মমকরিং তদা;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, ভেসজ্জস্স ইদং ফলং.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
অরহত্তং পন পত্ৰা একদিৰসং সত্থারা অত্তনো সাৰকে পটিপাটিযা ঠানন্তরে ঠপেন্তেন অপ্পাবাধানং অগ্গট্ঠানে ঠপিতো সো পরিনিব্বানসমযে সঙ্ঘমজ্ঝে ভিক্খূনং ওৰাদমুখেন অঞ্ঞং ব্যাকরোন্তো –
২২৫. ‘‘যো পুব্বে করণীযানি, পচ্ছা সো কাতুমিচ্ছতি;
সুখা সো ধংসতে ঠানা, পচ্ছা চ মনুতপ্পতি.
২২৬. ‘‘যঞ্হি কযিরা তঞ্হি ৰদে, যং ন কযিরা ন তং ৰদে;
অকরোন্তং ভাসমানং, পরিজানন্তি পণ্ডিতা.
২২৭. ‘‘সুসুখং ৰত নিব্বানং, সম্মাসম্বুদ্ধদেসিতং;
অসোকং ৰিরজং খেমং, যত্থ দুক্খং নিরুজ্ঝতী’’তি. – গাথাত্তযমভাসি;
তত্থ যো পুব্বে করণীযানি, পচ্ছা সো কাতুমিচ্ছতীতি যো পুগ্গলো পুব্বে পুরেতরং জরারোগাদীহি অনভিভূতকালেযেৰ কাতব্বানি অত্তনো হিতসুখাৰহানি কম্মানি পমাদৰসেন অকত্ৰা পচ্ছা সো কাতব্বকালং অতিক্কমিত্ৰা কাতুং ইচ্ছতি. সোতি চ নিপাতমত্তং. তদা পন জরারোগাদীহি অভিভূতত্তা কাতুং ন সক্কোতি, অসক্কোন্তো চ সুখা সো ধংসতে ঠানা, পচ্ছা চ মনুতপ্পতীতি সো পুগ্গলো সুখা ঠানা সগ্গতো নিব্বানতো চ তদুপাযস্স অনুপ্পাদিতত্তা পরিহাযন্তো ‘‘অকতং মে কল্যাণ’’ন্তিআদিনা (ম. নি. ৩.২৪৮; নেত্তি. ১২০) পচ্ছা চ অনুতপ্পতি ৰিপ্পটিসারং আপজ্জতি. ম-কারো পদসন্ধিকরো. অহং পন করণীযং কত্ৰা এৰ তুম্হে এৰং ৰদামীতি দস্সেন্তো ‘‘যঞ্হি কযিরা’’তি দুতিযং গাথমাহ.
তত্থ পরিজানন্তীতি ‘‘এত্তকো অয’’ন্তি পরিচ্ছিজ্জ জানন্তি ন বহুং মঞ্ঞন্তীতি অত্থো. সম্মাপটিপত্তিৰসেন হি যথাৰাদী তথাকারী এৰ সোভতি, ন ততো অঞ্ঞথা. করণীযপরিযাযেন সাধারণতো ৰুত্তমত্থং ইদানি সরূপতো দস্সেতুং ‘‘সুসুখং ৰতা’’তিআদিনা ততিযং গাথমাহ. তস্সত্থো – সম্মা সামং সব্বধম্মানং বুদ্ধত্তা সম্মাসম্বুদ্ধেন ভগৰতা দেসিতং সব্বসো সোকহেতূনং অভাৰতো অসোকং ৰিগতরাগাদিরজত্তা ৰিরজং চতূহি যোগেহি অনুপদ্দুতত্তা খেমং নিব্বানং সুট্ঠু সুখং ৰত, কস্মা? যত্থ যস্মিং নিব্বানে সকলং ৰট্টদুক্খং নিরুজ্ঝতি অচ্চন্তমেৰ ৰূপসমতীতি.
বাকুলত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.