১১. উপালিত্থেরগাথাৰণ্ণনা
সদ্ধায অভিনিক্খম্মাতি আযস্মতো উপালিত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পদুমুত্তরস্স ভগৰতো কালে হংসৰতীনগরে কুলঘরে নিব্বত্তো একদিৰসং সত্থু ধম্মং সুণন্তো সত্থারং একং ভিক্খুং ৰিনযধরানং অগ্গট্ঠানে ঠপেন্তং দিস্ৰা অধিকারকম্মং কত্ৰা তং ঠানন্তরং পত্থেসি. সো যাৰজীৰং কুসলং কত্ৰা দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে কপ্পকগেহে পটিসন্ধিং গণ্হি, উপালীতিস্স নামং অকংসু. সো ৰযপ্পত্তো অনুরুদ্ধাদীনং ছন্নং খত্তিযানং পসাদকো হুত্ৰা তথাগতে অনুপিযম্বৰনে ৰিহরন্তে পব্বজনত্থায নিক্খমন্তেহি ছহি খত্তিযেহি সদ্ধিং নিক্খমিত্ৰা পব্বজি. তস্স পব্বজ্জাৰিধানং পাল়িযং আগতমেৰ (চূল়ৰ. ৩৩০).
সো পব্বজিত্ৰা উপসম্পন্নো সত্থু সন্তিকে কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা ‘‘ময্হং, ভন্তে, অরঞ্ঞৰাসং অনুজানাথা’’তি আহ. ভিক্খু তৰ অরঞ্ঞে ৰসন্তস্স একমেৰ ধুরং ৰড্ঢিস্সতি, অম্হাকং পন সন্তিকে ৰসন্তস্স গন্থধুরঞ্চ ৰিপস্সনাধুরঞ্চ পরিপূরেস্সতীতি. থেরো সত্থু ৰচনং সম্পটিচ্ছিত্ৰা ৰিপস্সনায কম্মং করোন্তো নচিরস্সেৰ অরহত্তং পাপুণি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ১.১.৪৪১-৫৯৫) –
‘‘নগরে হংসৰতিযা, সুজাতো নাম ব্রাহ্মণো;
অসীতিকোটিনিচযো, পহূতধনধঞ্ঞৰা.
‘‘অজ্ঝাযকো মন্তধরো, তিণ্ণং ৰেদান পারগূ;
লক্খণে ইতিহাসে চ, সধম্মে পারমিং গতো.
‘‘পরিব্বাজা একসিখা, গোতমা বুদ্ধসাৰকা;
চরকা তাপসা চেৰ, চরন্তি মহিযা তদা.
‘‘তেপি মং পরিৰারেন্তি, ব্রাহ্মণো ৰিস্সুতো ইতি;
বহুজ্জনো মং পূজেতি, নাহং পূজেমি কিঞ্চনং.
‘‘পূজারহং ন পস্সামি, মানত্থদ্ধো অহং তদা;
বুদ্ধোতি ৰচনং নত্থি, তাৰ নুপ্পজ্জতে জিনো.
‘‘অচ্চযেন অহোরত্তং, পদুমুত্তরনামকো;
সব্বং তমং ৰিনোদেত্ৰা, লোকে উপ্পজ্জি চক্খুমা.
‘‘ৰিত্থারিকে বাহুজঞ্ঞে, পুথুভূতে চ সাসনে;
উপাগমি তদা বুদ্ধো, নগরং হংসসৰ্হযং.
‘‘পিতু অত্থায সো বুদ্ধো, ধম্মং দেসেসি চক্খুমা;
তেন কালেন পরিসা, সমন্তা যোজনং তদা.
‘‘সম্মতো মনুজানং সো, সুনন্দো নাম তাপসো;
যাৰতা বুদ্ধপরিসা, পুপ্ফেহচ্ছাদযী তদা.
‘‘চতুসচ্চং পকাসেন্তে, সেট্ঠে চ পুপ্ফমণ্ডপে;
কোটিসতসহস্সানং, ধম্মাভিসমযো অহু.
‘‘সত্তরত্তিন্দিৰং বুদ্ধো, ৰস্সেত্ৰা ধম্মৰুট্ঠিযো;
অট্ঠমে দিৰসে পত্তে, সুনন্দং কিত্তযী জিনো.
‘‘দেৰলোকে মনুস্সে ৰা, সংসরন্তো অযং ভৰে;
সব্বেসং পৰরো হুত্ৰা, ভৰেসু সংসরিস্সতি.
‘‘কপ্পসতসহস্সম্হি, ওক্কাককুলসম্ভৰো;
গোতমো নাম গোত্তেন, সত্থা লোকে ভৰিস্সতি.
‘‘তস্স ধম্মেসু দাযাদো, ওরসো ধম্মনিম্মিতো;
মন্তাণিপুত্তো পুণ্ণোতি, হেস্সতি সত্থু সাৰকো.
‘‘এৰং কিত্তযি সম্বুদ্ধো, সুনন্দং তাপসং তদা;
হাসযন্তো জনং সব্বং, দস্সযন্তো সকং বলং.
‘‘কতঞ্জলী নমস্সন্তি, সুনন্দং তাপসং জনা;
বুদ্ধে কারং করিত্ৰান, সোধেসি গতিমত্তনো.
‘‘তত্থ মে অহু সঙ্কপ্পো, সুত্ৰান মুনিনো ৰচং;
অহম্পি কারং কস্সামি, যথা পস্সামি গোতমং.
‘‘এৰাহং চিন্তযিত্ৰান, কিরিযং চিন্তযিং মম;
ক্যাহং কম্মং আচরামি, পুঞ্ঞক্খেত্তে অনুত্তরে.
‘‘অযঞ্চ পাঠিকো ভিক্খু, সব্বপাঠিস্স সাসনে;
ৰিনযে অগ্গনিক্খিত্তো, তং ঠানং পত্থযে অহং.
‘‘ইদং মে অমিতং ভোগং, অক্খোভং সাগরূপমং;
তেন ভোগেন বুদ্ধস্স, আরামং মাপযে অহং.
‘‘সোভনং নাম আরামং, নগরস্স পুরত্থতো;
কিণিত্ৰা সতসহস্সেন, সঙ্ঘারামং অমাপযিং.
‘‘কূটাগারে চ পাসাদে, মণ্ডপে হম্মিযে গুহা;
চঙ্কমে সুকতে কত্ৰা, সঙ্ঘারামং অমাপযিং.
‘‘জন্তাঘরং অগ্গিসালং, অথো উদকমাল়কং;
ন্হানঘরং মাপযিত্ৰা, ভিক্খুসঙ্ঘস্সদাসহং.
‘‘আসন্দিযো পীঠকে চ, পরিভোগে চ ভাজনে;
আরামিকঞ্চ ভেসজ্জং, সব্বমেতং অদাসহং.
‘‘আরক্খং পট্ঠপেত্ৰান, পাকারং কারযিং দল়্হং;
মা নং কোচি ৰিহেঠেসি, সন্তচিত্তান তাদিনং.
‘‘সতসহস্সেনাৰাসং, সঙ্ঘারামে অমাপযিং;
ৰেপুল্লং তং মাপযিত্ৰা, সম্বুদ্ধং উপনামযিং.
‘‘নিট্ঠাপিতো মযারামো, সম্পটিচ্ছ তুৰং মুনি;
নিয্যাদেস্সামি তং ৰীর, অধিৰাসেহি চক্খুম.
‘‘পদুমুত্তরো লোকৰিদূ, আহুতীনং পটিগ্গহো;
মম সঙ্কপ্পমঞ্ঞায, অধিৰাসেসি নাযকো.
‘‘অধিৰাসনমঞ্ঞায, সব্বঞ্ঞুস্স মহেসিনো;
ভোজনং পটিযাদেত্ৰা, কালমারোচযিং অহং.
‘‘আরোচিতম্হি কালম্হি, পদুমুত্তরনাযকো;
খীণাসৰসহস্সেহি, আরামং মে উপাগমি.
‘‘নিসিন্নং কালমঞ্ঞায, অন্নপানেন তপ্পযিং;
ভুত্তাৰিং কালমঞ্ঞায, ইদং ৰচনমব্রৰিং.
‘‘কীতো সতসহস্সেন, তত্তকেনেৰ কারিতো;
সোভনো নাম আরামো, সম্পটিচ্ছ তুৰং মুনি.
‘‘ইমিনারামদানেন, চেতনাপণিধীহি চ;
ভৰে নিব্বত্তমানোহং, লভামি মম পত্থিতং.
‘‘পটিগ্গহেত্ৰা সম্বুদ্ধো, সঙ্ঘারামং সুমাপিতং;
ভিক্খুসঙ্ঘে নিসীদিত্ৰা, ইদং ৰচনমব্রৰি.
‘‘যো সো বুদ্ধস্স পাদাসি, সঙ্ঘারামং সুমাপিতং;
তমহং কিত্তযিস্সামি, সুণাথ মম ভাসতো.
‘‘হত্থী অস্সা রথা পত্তী, সেনা চ চতুরঙ্গিনী;
পরিৰারেস্সন্তিমং নিচ্চং, সঙ্ঘারামস্সিদং ফলং.
‘‘সট্ঠি তূরসহস্সানি, ভেরিযো সমলঙ্কতা;
পরিৰারেস্সন্তিমং নিচ্চং, সঙ্ঘারামস্সিদং ফলং.
‘‘ছল়সীতিসহস্সানি, নারিযো সমলঙ্কতা;
ৰিচিত্তৰত্থাভরণা, আমুত্তমণিকুণ্ডলা.
‘‘অল়ারপম্হা হসুলা, সুসঞ্ঞা তনুমজ্ঝিমা;
পরিৰারেস্সন্তিমং নিচ্চং, সঙ্ঘারামস্সিদং ফলং.
‘‘তিংসকপ্পসহস্সানি, দেৰলোকে রমিস্সতি;
সহস্সক্খত্তুং দেৰিন্দো, দেৰরজ্জং করিস্সতি.
‘‘দেৰরাজেন পত্তব্বং, সব্বং পটিলভিস্সতি;
অনূনভোগো হুত্ৰান, দেৰরজ্জং করিস্সতি.
‘‘সহস্সক্খত্তুং চক্কৰত্তী, রাজা রট্ঠে ভৰিস্সতি.
পথব্যা রজ্জং ৰিপুলং, গণনাতো অসঙ্খিযং.
‘‘কপ্পসতসহস্সম্হি, ওক্কাককুলসম্ভৰো;
গোতমো নাম গোত্তেন, সত্থা লোকে ভৰিস্সতি.
‘‘তস্স ধম্মেসু দাযাদো, ওরসো ধম্মনিম্মিতো;
উপালি নাম নামেন, হেস্সতি সত্থু সাৰকো.
‘‘ৰিনযে পারমিং পত্ৰা, ঠানাঠানে চ কোৰিদো;
জিনসাসনং ধারেন্তো, ৰিহরিস্সতিনাসৰো.
‘‘সব্বমেতং অভিঞ্ঞায, গোতমো সক্যপুঙ্গৰো;
ভিক্খুসঙ্ঘে নিসীদিত্ৰা, এতদগ্গে ঠপেস্সতি.
‘‘অপরিমেয্যুপাদায, পত্থেমি তৰ সাসনং;
সো মে অত্থো অনুপ্পত্তো, সব্বসংযোজনক্খযো.
‘‘যথা সূলাৰুতো পোসো, রাজদণ্ডেন তজ্জিতো;
সূলে সাতং অৰিন্দন্তো, পরিমুত্তিংৰ ইচ্ছতি.
‘‘তথেৰাহং মহাৰীর, ভৰদণ্ডেন তজ্জিতো;
কম্মসূলাৰুতো সন্তো, পিপাসাৰেদনট্টিতো.
‘‘ভৰে সাতং ন ৰিন্দামি, ডয্হন্তো তীহি অগ্গিভি;
পরিমুত্তিং গৰেসামি, যথাপি রাজদণ্ডিতো.
‘‘যথা ৰিসাদো পুরিসো, ৰিসেন পরিপীল়িতো;
অগদং সো গৰেসেয্য, ৰিসঘাতাযুপালনং.
‘‘গৰেসমানো পস্সেয্য, অগদং ৰিসঘাতকং;
তং পিৰিত্ৰা সুখী অস্স, ৰিসম্হা পরিমুত্তিযা.
‘‘তথেৰাহং মহাৰীর, যথা ৰিসহতো নরো;
সম্পীল়িতো অৰিজ্জায, সদ্ধম্মাগদমেসহং.
‘‘ধম্মাগদং গৰেসন্তো, অদ্দক্খিং সক্যসাসনং;
অগ্গং সব্বোসধানং তং, সব্বসল্লৰিনোদনং.
‘‘ধম্মোসধং পিৰিত্ৰান, ৰিসং সব্বং সমূহনিং;
অজরামরং সীতিভাৰং, নিব্বানং ফস্সযিং অহং.
‘‘যথা ভূতট্টিতো পোসো, ভূতগ্গাহেন পীল়িতো;
ভূতৰেজ্জং গৰেসেয্য, ভূতস্মা পরিমুত্তিযা.
‘‘গৰেসমানো পস্সেয্য, ভূতৰিজ্জাসু কোৰিদং;
তস্স সো ৰিহনে ভূতং, সমূলঞ্চ ৰিনাসযে.
‘‘তথেৰাহং মহাৰীর, তমগ্গাহেন পীল়িতো;
ঞাণালোকং গৰেসামি, তমতো পরিমুত্তিযা.
‘‘অথদ্দসং সক্যমুনিং, কিলেসতমসোধনং;
সো মে তমং ৰিনোদেসি, ভূতৰেজ্জোৰ ভূতকং.
‘‘সংসারসোতং সঞ্ছিন্দিং, তণ্হাসোতং নিৰারযিং;
ভৰং উগ্ঘাটযিং সব্বং, ভূতৰেজ্জোৰ মূলতো.
‘‘গরুল়ো যথা ওপততি, পন্নগং ভক্খমত্তনো;
সমন্তা যোজনসতং, ৰিক্খোভেতি মহাসরং.
‘‘পন্নগং সো গহেত্ৰান, অধোসীসং ৰিহেঠযং;
আদায সো পক্কমতি, যেনকামং ৰিহঙ্গমো.
‘‘তথেৰাহং মহাৰীর, যথাপি গরুল়ো বলী;
অসঙ্খতং গৰেসন্তো, দোসে ৰিক্খালযিং অহং.
‘‘দিট্ঠো অহং ধম্মৰরং, সন্তিপদমনুত্তরং;
আদায ৰিহরামেতং, গরুল়ো পন্নগং যথা.
‘‘আসাৰতী নাম লতা, জাতা চিত্তলতাৰনে;
তস্সা ৰস্সসহস্সেন, একং নিব্বত্ততে ফলং.
‘‘তং দেৰা পযিরুপাসন্তি, তাৰদূরফলে সতি;
দেৰানং সা পিযা এৰং, আসাৰতী লতুত্তমা.
‘‘সতসহস্সুপাদায, তাহং পরিচরে মুনি;
সাযং পাতং নমস্সামি, দেৰা আসাৰতিং যথা.
‘‘অৰঞ্ঝা পারিচরিযা, অমোঘা চ নমস্সনা;
দূরাগতম্পি মং সন্তং, খণোযং ন ৰিরাধযি.
‘‘পটিসন্ধিং ন পস্সামি, ৰিচিনন্তো ভৰে অহং;
নিরূপধি ৰিপ্পমুত্তো, উপসন্তো চরামহং.
‘‘যথাপি পদুমং নাম, সূরিযরংসেন পুপ্ফতি;
তথেৰাহং মহাৰীর, বুদ্ধরংসেন পুপ্ফিতো.
‘‘যথা বলাকযোনিম্হি, ন ৰিজ্জতি পুমো সদা;
মেঘেসু গজ্জমানেসু, গব্ভং গণ্হন্তি তা সদা.
‘‘চিরম্পি গব্ভং ধারেন্তি, যাৰ মেঘো ন গজ্জতি;
ভারতো পরিমুচ্চন্তি, যদা মেঘো পৰস্সতি.
‘‘পদুমুত্তরবুদ্ধস্স, ধম্মমেঘেন গজ্জতো;
সদ্দেন ধম্মমেঘস্স, ধম্মগব্ভং অগণ্হহং.
‘‘সতসহস্সুপাদায, পুঞ্ঞগব্ভং ধরেমহং;