৫. ৰীতসোকত্থেরগাথাৰণ্ণনা
কেসে মে ওলিখিস্সন্তীতিআদিকা আযস্মতো ৰীতসোকত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ভৰে পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো সিদ্ধত্থস্স ভগৰতো কালে ব্রাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৰা ব্রাহ্মণানং ৰিজ্জাসিপ্পেসু নিপ্ফত্তিং গতো কামে পহায ইসিপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা মহতা ইসিগণেন পরিৰুতো অরঞ্ঞে ৰসন্তো বুদ্ধুপ্পাদং সুত্ৰা হট্ঠতুট্ঠো ‘‘উদুম্বরপুপ্ফসদিসা দুল্লভদস্সনা বুদ্ধা ভগৰন্তো, ইদানেৰ উপগন্তব্বা’’তি মহতিযা পরিসায সদ্ধিং সত্থারং দট্ঠুং গচ্ছন্তো দিযড্ঢযোজনে সেসে ব্যাধিকো হুত্ৰা বুদ্ধগতায সঞ্ঞায কালঙ্কতো দেৰেসু উপ্পজ্জিত্ৰা অপরাপরং দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে অট্ঠারসৰস্সাধিকানং দ্ৰিন্নং ৰস্সসতানং মত্থকে ধম্মাসোকরঞ্ঞো কনিট্ঠভাতা হুত্ৰা নিব্বত্তি, তস্স ৰীতসোকোতি নাম অহোসি. সো ৰযপ্পত্তো খত্তিযকুমারেহি সিক্খিতব্বৰিজ্জাসিপ্পেসু নিপ্ফত্তিং গতো গিরিদত্তত্থেরং নিস্সায গিহিভূতো সুত্তন্তপিটকে অভিধম্মপিটকে চ ৰিসারদো হুত্ৰা একদিৰসং মস্সুকম্মসমযে কপ্পকস্স হত্থতো আদাসং গহেত্ৰা কাযং ওলোকেন্তো ৰলিতপলিতাদীনি দিস্ৰা সঞ্জাতসংৰেগো ৰিপস্সনায চিত্তং ওতারেত্ৰা ভাৰনং উস্সুক্কাপেত্ৰা তস্মিংযেৰ আসনে সোতাপন্নো হুত্ৰা গিরিদত্তত্থেরস্স সন্তিকে পব্বজিত্ৰা নচিরস্সেৰ অরহত্তং পাপুণি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ২.৪৯.৯-২৬) –
‘‘অজ্ঝাযকো মন্তধরো, তিণ্ণং ৰেদান পারগূ;
লক্খণে ইতিহাসে চ, সনিঘণ্ডুসকেটুভে.
‘‘নদীসোতপটিভাগা, সিস্সা আযন্তি মে তদা;
তেসাহং মন্তে ৰাচেমি, রত্তিন্দিৰমতন্দিতো.
‘‘সিদ্ধত্থো নাম সম্বুদ্ধো, লোকে উপ্পজ্জি তাৰদে;
তমন্ধকারং নাসেত্ৰা, ঞাণালোকং পৰত্তযি.
‘‘মম অঞ্ঞতরো সিস্সো, সিস্সানং সো কথেসি মে;
সুত্ৰান তে এতমত্থং, আরোচেসুং মমং তদা.
‘‘বুদ্ধো লোকে সমুপ্পন্নো, সব্বঞ্ঞূ লোকনাযকো;
তস্সানুৰত্ততি জনো, লাভো অম্হং ন ৰিজ্জতি.
‘‘অধিচ্চুপ্পত্তিকা বুদ্ধা, চক্খুমন্তো মহাযসা;
যংনূনাহং বুদ্ধসেট্ঠং, পস্সেয্যং লোকনাযকং.
‘‘অজিনং মে গহেত্ৰান, ৰাকচীরং কমণ্ডলুং;
অস্সমা অভিনিক্খম্ম, সিস্সে আমন্তযিং অহং.
‘‘ওদুম্বরিকপুপ্ফংৰ, চন্দম্হি সসকং যথা;
ৰাযসানং যথা খীরং, দুল্লভো লোকনাযকো.
‘‘বুদ্ধো লোকম্হি উপ্পন্নো, মনুস্সত্তম্পি দুল্লভং;
উভোসু ৰিজ্জমানেসু, সৰনঞ্চ সুদুল্লভং.
‘‘বুদ্ধো লোকে সমুপ্পন্নো, চক্খুং লচ্ছাম নো ভৰং;
এথ সব্বে গমিস্সাম, সম্মাসম্বুদ্ধসন্তিকং.
‘‘কমণ্ডলুধরা সব্বে, খরাজিননিৰাসিনো;
তে জটাভারভরিতা, নিক্খমুং ৰিপিনা তদা.
‘‘যুগমত্তং পেক্খমানা, উত্তমত্থং গৰেসিনো;
আসত্তিদোসরহিতা, অসম্ভীতাৰ কেসরী.
‘‘অপ্পকিচ্চা অলোলুপ্পা, নিপকা সন্তৰুত্তিনো;
উঞ্ছায চরমানা তে, বুদ্ধসেট্ঠমুপাগমুং.
‘‘দিযড্ঢযোজনে সেসে, ব্যাধি মে উপপজ্জথ;
বুদ্ধসেট্ঠং সরিত্ৰান, তত্থ কালঙ্কতো অহং.
‘‘চতুন্নৰুতিতো কপ্পে, যং সঞ্ঞমলভিং তদা;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, বুদ্ধসঞ্ঞাযিদং ফলং.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
অরহত্তং পন পত্ৰা অঞ্ঞং ব্যাকরোন্তো –
১৬৯. ‘‘কেসে মে ওলিখিস্সন্তি, কপ্পকো উপসঙ্কমি;
ততো আদাসমাদায, সরীরং পচ্চৰেক্খিসং.
১৭০. ‘‘তুচ্ছো কাযো অদিস্সিত্থ, অন্ধকারে তমো ব্যগা;
সব্বে চোল়া সমুচ্ছিন্না, নত্থি দানি পুনব্ভৰো’’তি. – গাথাদ্ৰযং অভাসি;
তত্থ কেসে মে ওলিখিস্সন্তি, কপ্পকো উপসঙ্কমীতি গিহিকালে মস্সুকম্মসমযে ‘‘মম কেসে ওলিখিস্সং কপ্পেমী’’তি কেসাদীনং ছেদনাদিৰসেন কপ্পনতো কপ্পকো ন্হাপিতো মং উপগচ্ছি. ততোতি কপ্পকতো. সরীরং পচ্চৰেক্খিসন্তি সব্বকাযিকে আদাসে পলিতৰলিতমুখনিমিত্তাদিদস্সনমুখেন ‘‘অভিভূতো ৰত জরায মে কাযো’’তি জরাভিভূতং অত্তনো সরীরং পচ্চৰেক্খিং. এৰং পচ্চৰেক্খতো চ তুচ্ছো কাযো অদিস্সিত্থ নিচ্চধুৰসুখসভাৰাদীহি রিত্তো হুত্ৰা মে কাযো অদিস্সথ পঞ্ঞাযি. কস্মা? অন্ধকারে তমো ব্যগা যেন অযোনিসোমনসিকারসঙ্খাতেন তমসা অত্তনো কাযে অন্ধগতা ৰিজ্জমানম্পি অসুভাদিসভাৰং অপস্সন্তা অৰিজ্জমানং সুভাদিআকারং গণ্হন্তি, তস্মিং অন্ধকারে অন্ধকরণট্ঠানে কাযে যোনিসোমনসিকারসঙ্খাতেন ঞাণালোকেন অৰিজ্জাতমো ৰিগতো, ততো এৰ সব্বে চোল়া সমুচ্ছিন্না চোরা ৰিয কুসলভণ্ডচ্ছেদনতো, সাধূহি অলাতব্বতো অসঙ্গহেতব্বতো সঙ্কারকূটাদীসু ছড্ডিতপিলোতিকখণ্ডং ৰিয ইস্সরজনেন অরিযজনেন জিগুচ্ছিতব্বতায চোল়া ৰিযাতি ৰা ‘‘চোল়া’’তি লদ্ধনামা কিলেসা সমুচ্ছিন্না. অগ্গমগ্গেন সমুগ্ঘাটিতত্তা এৰ চ নেসং নত্থি দানি পুনব্ভৰো আযতিং পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তি নত্থীতি.
ৰীতসোকত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.