৩. ততিযৰগ্গো

১. উত্তরত্থেরগাথাৰণ্ণনা

খন্ধা মযা পরিঞ্ঞাতাতি আযস্মতো উত্তরত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ভৰে ৰিৰট্টূপনিস্সযং কুসলং উপচিনন্তো ইতো চতুনৰুতে কপ্পে সিদ্ধত্থস্স ভগৰতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৰা ৰিঞ্ঞুতং পত্তো সাসনে লদ্ধপ্পসাদো হুত্ৰা উপাসকত্তং পটিৰেদেসি. সো সত্থরি পরিনিব্বুতে অত্তনো ঞাতকে সন্নিপাতেত্ৰা বহুং পূজাসক্কারং সম্ভরিত্ৰা ধাতুপূজং অকাসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাকেতে ব্রাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৰা উত্তরোতি লদ্ধনামো ৰযপ্পত্তো কেনচিদেৰ করণীযেন সাৰত্থিং গতো কণ্ডম্বমূলে কতং যমকপাটিহারিযং দিস্ৰা পসীদিত্ৰা পুন কাল়কারামসুত্তদেসনায (অ. নি. ৪.২৪) অভিৰড্ঢমানসদ্ধো পব্বজিত্ৰা সত্থারা সদ্ধিং রাজগহং গন্ত্ৰা উপসম্পজ্জিত্ৰা তত্থেৰ ৰসন্তো ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা নচিরস্সেৰ ছল়ভিঞ্ঞো অহোসি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ২.৪৯.১০৬-১১০) –

‘‘নিব্বুতে লোকনাথম্হি, সিদ্ধত্থে লোকনাযকে;

মম ঞাতী সমানেত্ৰা, ধাতুপূজং অকাসহং.

‘‘চতুন্নৰুতিতো কপ্পে, যং ধাতুমভিপূজযিং;

দুগ্গতিং নাভিজানামি, ধাতুপূজাযিদং ফলং.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

ছল়ভিঞ্ঞো পন হুত্ৰা সত্থরি সাৰত্থিযং ৰিহরন্তে বুদ্ধুপট্ঠানত্থং রাজগহতো সাৰত্থিং উপগতো ভিক্খূহি ‘‘কিং, আৰুসো, পব্বজ্জাকিচ্চং তযা মত্থকং পাপিত’’ন্তি পুট্ঠো অঞ্ঞং ব্যাকরোন্তো –

১৬১. ‘‘খন্ধা মযা পরিঞ্ঞাতা, তণ্হা মে সুসমূহতা;

ভাৰিতা মম বোজ্ঝঙ্গা, পত্তো মে আসৰক্খযো.

১৬২. ‘‘সোহং খন্ধে পরিঞ্ঞায, অব্বহিত্ৰান জালিনিং;

ভাৰযিত্ৰান বোজ্ঝঙ্গে, নিব্বাযিস্সং অনাসৰো’’তি. – গাথাদ্ৰযং অভাসি;

তত্থ খন্ধাতি পঞ্চুপাদানক্খন্ধা. পরিঞ্ঞাতাতি ‘‘ইদং দুক্খং, ন ইতো ভিয্যো’’তি পরিচ্ছিজ্জ ঞাতা ভাৰিতা. তেন দুক্খস্স অরিযসচ্চস্স পরিঞ্ঞাভিসমযমাহ. তণ্হাতি তসতি পরিতসতীতি তণ্হা. সুসমূহতাতি সমুগ্ঘাটিতা. এতেন সমুদযসচ্চস্স পহানাভিসমযং ৰদতি. ভাৰিতা মম বোজ্ঝঙ্গাতি বোধিসঙ্খাতায সতিআদিধম্মসামগ্গিযা, তংসমঙ্গিনো ৰা বোধিসঙ্খাতস্স অরিযপুগ্গলস্স অঙ্গাতি বোজ্ঝঙ্গা. সতিধম্মৰিচযৰীরিযপীতিপস্সদ্ধিসমাধিউপেক্খাসঙ্খাতা মগ্গপরিযাপন্না ধম্মা মযা ভাৰিতা উপ্পাদিতা ৰড্ঢিতা. বোজ্ঝঙ্গগ্গহণেনেৰ চেত্থ তংসহচরিততায সব্বে মগ্গধম্মা, সব্বে চ বোধিপক্খিযধম্মা গহিতাতি দট্ঠব্বা. এতেনেৰ মগ্গসচ্চস্স ভাৰনাভিসমযং দস্সেতি. পত্তো মে আসৰক্খযোতি কামাসৰাদযো আসৰা খীযন্তি এত্থাতি আসৰক্খযোতি লদ্ধনামো অসঙ্খতধম্মো মযা পত্তো অধিগতো. এতেন নিরোধসচ্চস্স সচ্ছিকিরিযাভিসমযং কথেতি. এত্তাৰতা অত্তনো সউপাদিসেসনিব্বানসম্পত্তিং দস্সেতি.

ইদানি পন অনুপাদিসেসনিব্বানসম্পত্তিং দস্সেন্তো ‘‘সোহ’’ন্তিআদিনা দুতিযং গাথমাহ. তস্সত্থো – সোহং এৰং ৰুত্তনযেন খন্ধে পরিঞ্ঞায পরিজানিত্ৰা, তথা পরিজানন্তো এৰ সকঅত্তভাৰপরঅত্তভাৰেসু অজ্ঝত্তিকবাহিরাযতনেসু অতীতাদিভেদভিন্নেসু সংসিব্বনাকারং পুনপ্পুনং পৰত্তিসঙ্খাতং জালং এতস্স অত্থীতি জালিনীতি লদ্ধনামং তণ্হং অব্বহিত্ৰান মম চিত্তসন্তানতো উদ্ধরিত্ৰা, তথা নং উদ্ধরন্তোযেৰ ৰুত্তপ্পভেদে বোজ্ঝঙ্গে ভাৰযিত্ৰান তে ভাৰনাপারিপূরিং পাপেত্ৰা ততো এৰ অনাসৰো হুত্ৰা ঠিতো ইদানি চরিমকচিত্তনিরোধেন অনুপাদানো ৰিয জাতৰেদো নিব্বাযিস্সং পরিনিব্বাযিস্সামীতি.

উত্তরত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. ভদ্দজিত্থেরগাথাৰণ্ণনা

পনাদো নাম সো রাজাতি আযস্মতো ভদ্দজিত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযং কির পদুমুত্তরস্স ভগৰতো কালে ব্রাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৰা ৰিঞ্ঞুতং পত্তো ব্রাহ্মণানং ৰিজ্জাসিপ্পেসু পারং গন্ত্ৰা কামে পহায তাপসপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা অরঞ্ঞাযতনে অস্সমং কারেত্ৰা ৰসন্তো একদিৰসং সত্থারং আকাসেন গচ্ছন্তং দিস্ৰা পসন্নমানসো অঞ্জলিং পগ্গয্হ অট্ঠাসি. সত্থা তস্স অজ্ঝাসযং ঞত্ৰা আকাসতো ওতরি. ওতিণ্ণস্স পন ভগৰতো মধুঞ্চ ভিসমুল়ালঞ্চ সপ্পিঞ্চ খীরঞ্চ উপনামেসি, তস্স তং ভগৰা অনুকম্পং উপাদায পটিগ্গহেত্ৰা অনুমোদনং ৰত্ৰা পক্কামি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন তুসিতে নিব্বত্তো তত্থ যাৰতাযুকং ঠত্ৰা ততো অপরাপরং সুগতীসুযেৰ সংসরন্তো ৰিপস্সিস্স ভগৰতো কালে মহদ্ধনো সেট্ঠি হুত্ৰা অট্ঠসট্ঠিভিক্খুসহস্সং ভোজেত্ৰা তিচীৰরেন অচ্ছাদেসি.

এৰং বহুং কুসলং কত্ৰা দেৰলোকে নিব্বত্তিত্ৰা তত্থ যাৰতাযুকং ঠত্ৰা ততো চৰিত্ৰা মনুস্সেসু উপ্পন্নো বুদ্ধসুঞ্ঞে লোকে পঞ্চ পচ্চেকবুদ্ধসতানি চতূহি পচ্চযেহি উপট্ঠহিত্ৰা ততো চুতো রাজকুলে নিব্বত্তিত্ৰা রজ্জং অনুসাসন্তো পুত্তং পচ্চেকবোধিং অধিগন্ত্ৰা ঠিতং উপট্ঠহিত্ৰা তস্স পরিনিব্বুতস্স ধাতুযো গহেত্ৰা চেতিযং কত্ৰা পূজেসি. এৰং তত্থ তত্থ তানি পুঞ্ঞানি কত্ৰা ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে ভদ্দিযনগরে অসীতিকোটিৰিভৰস্স ভদ্দিযসেট্ঠিস্স একপুত্তকো হুত্ৰা নিব্বত্তি, ভদ্দজীতিস্স নামং অহোসি. তস্স কির ইস্সরিযভোগপরিৰারাদিসম্পত্তি চরিমভৰে বোধিসত্তস্স ৰিয অহোসি.

তদা সত্থা সাৰত্থিযং ৰস্সং ৰসিত্ৰা ভদ্দজিকুমারং সঙ্গণ্হিতুং মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং ভদ্দিযনগরং গন্ত্ৰা জাতিযাৰনে ৰসি তস্স ঞাণপরিপাকং আগমযমানো. সোপি উপরি পাসাদে নিসিন্নো সীহপঞ্জরং ৰিৰরিত্ৰা ওলোকেন্তো ভগৰতো সন্তিকে ধম্মং সোতুং গচ্ছন্তং মহাজনং দিস্ৰা ‘‘কত্থাযং মহাজনো গচ্ছতী’’তি পুচ্ছিত্ৰা তং কারণং সুত্ৰা সযম্পি মহতা পরিৰারেন সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৰা ধম্মং সুণন্তো সব্বাভরণপটিমণ্ডিতোৰ সব্বকিলেসে খেপেত্ৰা অরহত্তং পাপুণি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ২.৫৬.৯৮-১১৬) –

‘‘ওগ্গয্হ যং পোক্খরণিং, নানাকুঞ্জরসেৰিতং;

উদ্ধরামি ভিসং তত্থ, ঘাসহেতু অহং তদা.

‘‘ভগৰা তম্হি সমযে, পদুমুত্তরসৰ্হযো;

রত্তম্বরধরো বুদ্ধো, গচ্ছতে অনিলঞ্জসে.

‘‘ধুনন্তো পংসুকূলানি, সদ্দং অস্সোসহং তদা;

উদ্ধং নিজ্ঝাযমানোহং, অদ্দসং লোকনাযকং.

‘‘তত্থেৰ ঠিতকো সন্তো, আযাচিং লোকনাযকং;

মধুং ভিসেহি সহিতং, খীরং সপ্পিং মুল়ালিকং.

‘‘পটিগ্গণ্হাতু মে বুদ্ধো, অনুকম্পায চক্খুমা;

ততো কারুণিকো সত্থা, ওরোহিত্ৰা মহাযসো.

‘‘পটিগ্গণ্হি মমং ভিক্খং, অনুকম্পায চক্খুমা;

পটিগ্গহেত্ৰা সম্বুদ্ধো, অকা মে অনুমোদনং.

‘‘সুখী হোতু মহাপুঞ্ঞ, গতি তুয্হং সমিজ্ঝতু;

ইমিনা ভিসদানেন, লভস্সু ৰিপুলং সুখং.

‘‘ইদং ৰত্ৰান সম্বুদ্ধো, জলজুত্তমনামকো;

ভিক্খমাদায সম্বুদ্ধো, আকাসেনাগমা জিনো.

‘‘ততো ভিসং গহেত্ৰান, আগচ্ছিং মম অস্সমং;

ভিসং রুক্খে লগ্গেত্ৰান, মম দানং অনুস্সরিং.

‘‘মহাৰাতো উট্ঠহিত্ৰা, সঞ্চালেসি ৰনং তদা;

আকাসো অভিনাদিত্থ, অসনী চ ফলী তদা.

‘‘ততো মে অসনীপাতো, মত্থকে নিপতী তদা;

সোহং নিসিন্নকো সন্তো, তত্থ কালঙ্কতো অহং.

‘‘পুঞ্ঞকম্মেন সঞ্ঞুত্তো, তুসিতং উপপজ্জহং;

কল়েৰরং মে পতিতং, দেৰলোকে রমামহং.

‘‘ছল়সীতিসহস্সানি, নারিযো সমলঙ্কতা;

সাযং পাতং উপট্ঠন্তি, ভিসদানস্সিদং ফলং.

‘‘মনুস্সযোনিমাগন্ত্ৰা, সুখিতো হোমহং তদা;

ভোগে মে ঊনতা নত্থি, ভিসদানস্সিদং ফলং.

‘‘অনুকম্পিতকো তেন, দেৰদেৰেন তাদিনা;

সব্বাসৰা পরিক্খীণা, নত্থি দানি পুনব্ভৰো.

‘‘সতসহস্সিতো কপ্পে, যং ভিসং অদদিং তদা;

দুগ্গতিং নাভিজানামি, ভিসদানস্সিদং ফলং.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অরহত্তে পন তেন অধিগতে সত্থা ভদ্দিযসেট্ঠিং আমন্তেসি – ‘‘তৰ পুত্তো অলঙ্কতপটিযত্তো ধম্মং সুণন্তো অরহত্তে পতিট্ঠাসি, তেনস্স ইদানেৰ পব্বজিতুং যুত্তং, নো চে পব্বজতি, পরিনিব্বাযিস্সতী’’তি. সেট্ঠি ‘‘ন ময্হং পুত্তস্স দহরস্সেৰ সতো পরিনিব্বানেন কিচ্চং অত্থি, পব্বাজেথ ন’’ন্তি আহ. তং সত্থা পব্বাজেত্ৰা উপসম্পাদেত্ৰা তত্থ সত্তাহং ৰসিত্ৰা কোটিগামং পাপুণি, সো চ গামো গঙ্গাতীরে. কোটিগামৰাসিনো বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স মহাদানং পৰত্তেসুং. ভদ্দজিত্থেরো সত্থারা অনুমোদনায আরদ্ধমত্তায বহিগামং গন্ত্ৰা ‘‘গঙ্গাতীরে মগ্গসমীপে সত্থু আগতকালে ৰুট্ঠহিস্সামী’’তি সমাপত্তিং সমাপজ্জিত্ৰা নিসীদি. মহাথেরেসু আগচ্ছন্তেসুপি অৰুট্ঠহিত্ৰা সত্থু আগতকালেযেৰ ৰুট্ঠহি. পুথুজ্জনভিক্খূ, ‘‘অযং অধুনা পব্বজিতো মহাথেরেসু আগচ্ছন্তেসু মানত্থদ্ধো হুত্ৰা ন ৰুট্ঠাসী’’তি উজ্ঝাযিংসু. কোটিগামৰাসিনো সত্থু ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ বহূ নাৰাসঙ্ঘাটে বন্ধিংসু, সত্থা ‘‘হন্দস্স আনুভাৰং পকাসেমী’’তি নাৰাসঙ্ঘাটে ঠত্ৰা, ‘‘কহং, ভদ্দজী’’তি পুচ্ছি. ভদ্দজিত্থেরো ‘‘এসোহং, ভন্তে’’তি সত্থারং উপসঙ্কমিত্ৰা অঞ্জলিং কত্ৰা অট্ঠাসি. সত্থা, ‘‘এহি, ভদ্দজি, অম্হেহি সদ্ধিং একনাৰং অভিরুহা’’তি. সো উপ্পতিত্ৰা সত্থু ঠিতনাৰাযং অট্ঠাসি. সত্থা গঙ্গামজ্ঝং গতকালে, ‘‘ভদ্দজি, তযা মহাপনাদরাজকালে অজ্ঝাৰুট্ঠরতনপাসাদো কহ’’ন্তি আহ. ‘‘ইমস্মিং ঠানে নিমুগ্গো’’তি. ‘‘তেন হি, ভদ্দজি, সব্রহ্মচারীনং কঙ্খং ছিন্দা’’তি. তস্মিং খণে থেরো সত্থারং ৰন্দিত্ৰা ইদ্ধিবলেন গন্ত্ৰা পাসাদথূপিকং পাদঙ্গুলন্তরেন সন্নিরুম্ভিত্ৰা পঞ্চৰীসতিযোজনং পাসাদং গহেত্ৰা আকাসে উপ্পতি, উপ্পতন্তো চ পঞ্ঞাস যোজনানি পাসাদং উদকতো উক্খিপি. অথস্স পুরিমভৰে ঞাতকা পাসাদগতেন লোভেন মচ্ছকচ্ছপমণ্ডূকা হুত্ৰা তস্মিং পাসাদে উট্ঠহন্তে পরিৰত্তিত্ৰা উদকে পতিংসু. সত্থা তে পতন্তে দিস্ৰা ‘‘ঞাতকা তে, ভদ্দজি, কিলমন্তী’’তি আহ. থেরো সত্থু ৰচনেন পাসাদং ৰিস্সজ্জেসি. পাসাদো যথাঠানে এৰ পতিট্ঠহি. সত্থা পারঙ্গতো ভিক্খূহি ‘‘কদা, ভন্তে, ভদ্দজিত্থেরেন অযং পাসাদো অজ্ঝাৰুট্ঠো’’তি পুট্ঠো মহাপনাদজাতকং (জা. ১.৩.৪০-৪১) কথেত্ৰা মহাজনং ধম্মামতং পাযেসি. থেরো পন অত্তনো অজ্ঝাৰুট্ঠপুব্বং সুৰণ্ণপাসাদং দস্সেত্ৰা –

১৬৩. ‘‘পনাদো নাম সো রাজা, যস্স যূপো সুৰণ্ণযো;

তিরিযং সোল়সুব্বেধো, উব্ভমাহু সহস্সধা.

১৬৪. ‘‘সহস্সকণ্ডো সতগেণ্ডু, ধজালু হরিতামযো;

অনচ্চুং তত্থ গন্ধব্বা, ছ সহস্সানি সত্তধা’’তি. –

দ্ৰীহি গাথাহি ৰণ্ণেন্তো অঞ্ঞং ব্যাকাসি.

তত্থ পনাদো নাম সো রাজাতি অতীতে পনাদো নাম সো রাজা অহোসীতি অত্তভাৰঅন্তরহিততায অত্তানং পরং ৰিয নিদ্দিসতি. সো এৰ হি রজ্জে ঠিতকালতো পট্ঠায সদা উস্সাহসম্পত্তিআদিনা মহতা রাজানুভাৰেন মহতা চ কিত্তিসদ্দেন সমন্নাগতত্তা ‘‘রাজা মহাপনাদো’’তি পঞ্ঞাযিত্থ. যস্স যূপো সুৰণ্ণযোতি যস্স রঞ্ঞো অযং যূপো পাসাদো সুৰণ্ণমযো. তিরিযং সোল়সুব্বেধোতি ৰিত্থারতো সোল়সকণ্ডপাতপ্পমাণো. সো পন অড্ঢযোজনমত্তো হোতি. উব্ভামাহু সহস্সধাতি উব্ভং উচ্চং এৰমস্স পাসাদস্স সহস্সধা সহস্সকণ্ডপ্পমাণমাহু. সো পন যোজনতো পঞ্চৰীসতিযোজনপ্পমাণো হোতি. কেচি পনেত্থ গাথাসুখত্থং ‘‘আহূ’’তি দীঘং কতং. আহু অহোসীতি অত্থং ৰদন্তি.

সহস্সকণ্ডোতি সহস্সভূমিকো. সতগেণ্ডূতি অনেকসতনিয্যূহকো. ধজালূতি তত্থ তত্থ নিয্যূহসিখরাদীসু পতিট্ঠাপিতেহি যট্ঠিধজপটাকধজাদিধজেহি সম্পন্নো. হরিতামযোতি চামীকরসুৰণ্ণমযো. কেচি পন ‘‘হরিতজাতিমণিসরিক্খকো’’তি ৰদন্তি. গন্ধব্বাতি নটা. ছ সহস্সানি সত্তধাতি ছমত্তানি গন্ধব্বসহস্সানি সত্তধা তস্স পাসাদস্স সত্তসু ঠানেসু রঞ্ঞো অভিরমাপনত্থং নচ্চিংসূতি অত্থো. তে এৰং নচ্চন্তাপি রাজানং হাসেতুং নাসক্খিংসু. অথ সক্কো দেৰরাজা দেৰনটে পেসেত্ৰা সমজ্জং কারেসি, তদা রাজা হসীতি.

ভদ্দজিত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. সোভিতত্থেরগাথাৰণ্ণনা

সতিমা পঞ্ঞৰাতি আযস্মতো সোভিতত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ভৰে পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো পদুমুত্তরস্স ভগৰতো কালে হংসৰতীনগরে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৰা ৰযপ্পত্তো সত্থু ধম্মদেসনং সুণন্তো সত্থারং একং ভিক্খুং পুব্বেনিৰাসঞাণলাভীনং ভিক্খূনং অগ্গট্ঠানে ঠপেন্তং দিস্ৰা সযম্পি তং ঠানন্তরং উদ্দিস্স পত্থনং কত্ৰা পুঞ্ঞানি কত্ৰা সুগতীসুযেৰ সংসরন্তো সুমেধস্স ভগৰতো কালে ব্রাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৰা ৰিঞ্ঞুতং পত্তো ব্রাহ্মণানং ৰিজ্জাসিপ্পেসু নিপ্ফত্তিং গন্ত্ৰা নেক্খম্মাধিমুত্তো ঘরাৰাসং পহায তাপসপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা হিমৰন্তস্স সমীপে অরঞ্ঞাযতনে অস্সমং কারেত্ৰা ৰনমূলফলাফলেন যাপেন্তো বুদ্ধুপ্পাদং সুত্ৰা সব্বত্থ একরত্তিৰাসেনেৰ ভদ্দৰতীনগরে সত্থারং উপসঙ্কমিত্ৰা পসন্নমানসো ‘‘তুৰং সত্থা চ কেতু চা’’তিআদীহি ছহি গাথাহি অভিত্থৰি, সত্থা চস্স ভাৰিনিং সম্পত্তিং পকাসেসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৰত্থিযং ব্রাহ্মণকুলে নিব্বত্তি. সোভিতোতিস্স নামং অকংসু. সো অপরেন সমযেন সত্থু ধম্মদেসনং সুত্ৰা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৰা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা ছল়ভিঞ্ঞো অহোসি. পুব্বেনিৰাসঞাণে চিণ্ণৰসী চ অহোসি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ২.৪৯.৪৬-৭৪) –

‘‘দক্খিণে হিমৰন্তস্স, সুকতো অস্সমো মম;

উত্তমত্থং গৰেসন্তো, ৰসামি ৰিপিনে তদা.

‘‘লাভালাভেন সন্তুট্ঠো, মূলেন চ ফলেন চ;

অন্ৰেসন্তো আচরিযং, ৰসামি এককো অহং.

‘‘সুমেধো নাম সম্বুদ্ধো, লোকে উপ্পজ্জি তাৰদে;

চতুসচ্চং পকাসেতি, উদ্ধরন্তো মহাজনং.

‘‘নাহং সুণোমি সম্বুদ্ধং, নপি মে কোচি সংসতি;

অট্ঠৰস্সে অতিক্কন্তে, অস্সোসিং লোকনাযকং.

‘‘অগ্গিদারুং নীহরিত্ৰা, সম্মজ্জিত্ৰান অস্সমং;

খারিভারং গহেত্ৰান, নিক্খমিং ৰিপিনা অহং.

‘‘একরত্তিং ৰসন্তোহং, গামেসু নিগমেসু চ;

অনুপুব্বেন চন্দৰতিং, তদাহং উপসঙ্কমিং.

‘‘ভগৰা তম্হি সমযে, সুমেধো লোকনাযকো;

উদ্ধরন্তো বহূ সত্তে, দেসেতি অমতং পদং.

‘‘জনকাযমতিক্কম্ম, ৰন্দিত্ৰা জিনসাগরং;

একংসং অজিনং কত্ৰা, সন্থৰিং লোকনাযকং.

‘‘তুৰং সত্থা চ কেতু চ, ধজো যূপো চ পাণিনং;

পরাযনো পতিট্ঠা চ, দীপো চ দ্ৰিপদুত্তমো.

‘‘নেপুঞ্ঞো দস্সনে ৰীরো, তারেসি জনতং তুৰং;

নত্থঞ্ঞো তারকো লোকে, তৰুত্তরিতরো মুনে.

‘‘সক্কা থেৰে কুসগ্গেন, পমেতুং সাগরুত্তমে;

ন ত্ৰেৰ তৰ সব্বঞ্ঞু, ঞাণং সক্কা পমেতৰে.

‘‘তুলদণ্ডে ঠপেত্ৰান, মহিং সক্কা ধরেতৰে;

নত্ৰেৰ তৰ পঞ্ঞায, পমাণমত্থি চক্খুম.

‘‘আকাসো মিনিতুং সক্কা, রজ্জুযা অঙ্গুলেন ৰা;

নত্ৰেৰ তৰ সব্বঞ্ঞু, সীলং সক্কা পমেতৰে.

‘‘মহাসমুদ্দে উদকং, আকাসো চ ৰসুন্ধরা;

পরিমেয্যানি এতানি, অপ্পমেয্যোসি চক্খুম.

‘‘ছহি গাথাহি সব্বঞ্ঞুং, কিত্তযিত্ৰা মহাযসং;

অঞ্জলিং পগ্গহেত্ৰান, তুণ্হী অট্ঠাসহং তদা.

‘‘যং ৰদন্তি সুমেধোতি, ভূরিপঞ্ঞং সুমেধসং;

ভিক্খুসঙ্ঘে নিসীদিত্ৰা, ইমা গাথা অভাসথ.

‘‘যো মে ঞাণং পকিত্তেসি, ৰিপ্পসন্নেন চেতসা;

তমহং কিত্তযিস্সামি, সুণাথ মম ভাসতো.

‘‘সত্তসত্ততি কপ্পানি, দেৰলোকে রমিস্সতি;

সহস্সক্খত্তুং দেৰিন্দো, দেৰরজ্জং করিস্সতি.

‘‘অনেকসতক্খত্তুঞ্চ, চক্কৰত্তী ভৰিস্সতি;

পদেসরজ্জং ৰিপুলং, গণনাতো অসঙ্খিযং.

‘‘দেৰভূতো মনুস্সো ৰা, পুঞ্ঞকম্মসমাহিতো;

অনূনমনসঙ্কপ্পো, তিক্খপঞ্ঞো ভৰিস্সতি.

‘‘তিংসকপ্পসহস্সম্হি, ওক্কাককুলসম্ভৰো;

গোতমো নাম গোত্তেন, সত্থা লোকে ভৰিস্সতি.

‘‘অগারা অভিনিক্খম্ম, পব্বজিস্সতিকিঞ্চনো;

জাতিযা সত্তৰস্সেন, অরহত্তং ফুসিস্সতি.

‘‘যতো সরামি অত্তানং, যতো পত্তোস্মি সাসনং;

এত্থন্তরে ন জানামি, চেতনং অমনোরমং.

‘‘সংসরিত্ৰা ভৰে সব্বে, সম্পত্তানুভৰিং অহং;

ভোগে মে ঊনতা নত্থি, ফলং ঞাণস্স থোমনে.

‘‘তিযগ্গী নিব্বুতা ময্হং, ভৰা সব্বে সমূহতা;

সব্বাসৰা পরিক্খীণা, নত্থি দানি পুনব্ভৰো.

‘‘তিংসকপ্পসহস্সম্হি, যং ঞাণমথৰিং অহং;

দুগ্গতিং নাভিজানামি, ফলং ঞাণস্স থোমনে.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

সো অরহত্তং পন পত্ৰা অত্তনো পুব্বেনিৰাসং অনুপটিপাটিযা অনুস্সরন্তো যাৰ অসঞ্ঞভৰে অচিত্তকপটিসন্ধি, তাৰ অদ্দস. ততো পঞ্চ কপ্পসতানি চিত্তপ্পৰত্তিং অদিস্ৰা অৰসানেৰ দিস্ৰা ‘‘কিমেত’’ন্তি আৰজ্জেন্তো নযৰসেন ‘‘অসঞ্ঞভৰো ভৰিস্সতী’’তি নিট্ঠং অগমাসি. তেনাহ ভগৰা – ‘‘অত্থি, ভিক্খৰে, অসঞ্ঞসত্তা নাম দীঘাযুকা দেৰা, ততো চুতো সোভিতো ইধূপপন্নো, সো এতং ভৰং জানাতি, সোভিতো অনুস্সরতী’’তি (পারা. ২৩২ অত্থতো সমানং). এৰং নযৰসেন অনুস্সরন্তস্স অনুস্সরণকোসল্লং দিস্ৰা সত্থা থেরং পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরন্তানং অগ্গট্ঠানে ঠপেসি. ততো এৰ চাযং আযস্মা সৰিসেসং অত্তনো পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণং তস্স চ পচ্চযভূতং পটিপত্তিং পচ্চৰেক্খিত্ৰা সোমনস্সজাতো তদত্থদীপনং উদানং উদানেন্তো –

১৬৫. ‘‘সতিমা পঞ্ঞৰা ভিক্খু, আরদ্ধবলৰীরিযো;

পঞ্চ কপ্পসতানাহং, একরত্তিং অনুস্সরিং.

১৬৬. ‘‘চত্তারো সতিপট্ঠানে, সত্ত অট্ঠ চ ভাৰযং;

পঞ্চ কপ্পসতানাহং, একরত্তিং অনুস্সরি’’ন্তি. – গাথাদ্ৰযং অভাসি;

তত্থ সতিমাতি সযং সমুদাগমনসম্পন্নায সতিপট্ঠানভাৰনাপারিপূরিযা সতিৰেপুল্লপ্পত্তিযা চ সতিমা. পঞ্ঞৰাতি ছল়ভিঞ্ঞাপারিপূরিযা পঞ্ঞাৰেপুল্লপ্পত্তিযা চ পঞ্ঞৰা. ভিন্নকিলেসতায ভিক্খু. সদ্ধাদিবলানঞ্চেৰ চতুব্বিধসম্মপ্পধানৰীরিযস্স চ সংসিদ্ধিপারিপূরিযা আরদ্ধবলৰীরিযো. সদ্ধাদীনঞ্হেত্থ বলগ্গহণেন গহণং সতিপি সতিআদীনং বলভাৰে, যথা ‘‘গোবলিবদ্ধা পুঞ্ঞঞাণসম্ভারা’’তি. পঞ্চ কপ্পসতানাহং, একরত্তিং অনুস্সরিন্তি একরত্তিং ৰিয অনুস্সরিং. ৰিয-সদ্দো হি ইধ লুত্তনিদ্দিট্ঠো, এতেন পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণে অত্তনো ঞাণৰসীভাৰং দীপেতি.

ইদানি যায পটিপত্তিযা অত্তনো সতিমন্তাদিভাৰো সাতিসযং পুব্বেনিৰাসঞাণঞ্চ সিদ্ধং, তং দস্সেতুং ‘‘চত্তারো’’তিআদিনা দুতিযং গাথমাহ. তত্থ চত্তারো সতিপট্ঠানেতি কাযানুপস্সনাদিকে অত্তনো ৰিসযভেদেন চতুব্বিধে লোকিযলোকুত্তরমিস্সকে সতিসঙ্খাতে সতিপট্ঠানে. সত্তাতি সত্ত বোজ্ঝঙ্গে. অট্ঠাতি অট্ঠ মগ্গঙ্গানি. সতিপট্ঠানেসু হি সুপ্পতিট্ঠিতচিত্তস্স সত্ত বোজ্ঝঙ্গা ভাৰনাপারিপূরিং গতা এৰ হোন্তি, তথা অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো. তেনাহ ধম্মসেনাপতি – ‘‘চতূসু সতিপট্ঠানেসু সুপ্পতিট্ঠিতচিত্তা সত্ত বোজ্ঝঙ্গে যথাভূতং ভাৰেত্ৰা’’তিআদীহি (দী. নি. ৩.১৪৩) সত্তকোট্ঠাসিকেসু সত্ততিংসায বোধিপক্খিযধম্মেসু একস্মিং কোট্ঠাসে ভাৰনাপারিপূরিং গচ্ছন্তে ইতরে অগচ্ছন্তা নাম নত্থীতি. ভাৰযন্তি ভাৰনাহেতু. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.

সোভিতত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. ৰল্লিযত্থেরগাথাৰণ্ণনা

যং কিচ্চং দল়্হৰীরিযেনাতিআদিকা আযস্মতো ৰল্লিযত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ভৰে পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো সুমেধস্স ভগৰতো কালে ব্রাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৰা ৰিঞ্ঞুতং পত্তো ৰিজ্জাসিপ্পেসু নিপ্ফত্তিং গতো অসীতিকোটিৰিভৰং পহায তাপসপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা পব্বতপাদে অরঞ্ঞাযতনে একিস্সা নদিযা তীরে অস্সমং কারেত্ৰা ৰিহরন্তো অত্তনো অনুগ্গণ্হনত্থং উপগতং সত্থারং দিস্ৰা পসন্নমানসো অজিনচম্মং পত্থরিত্ৰা অদাসি. তত্থ নিসিন্নং ভগৰন্তং পুপ্ফেহি চ চন্দনেন চ পূজেত্ৰা অম্বফলানি দত্ৰা পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৰন্দি. তস্স ভগৰা নিসিন্নাসনসম্পত্তিং পকাসেন্তো অনুমোদনং ৰত্ৰা পক্কামি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে ৰেসালিযং ব্রাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৰা ‘‘কণ্হমিত্তো’’তি লদ্ধনামো ৰযপ্পত্তো সত্থু ৰেসালিগমনে বুদ্ধানুভাৰং দিস্ৰা পটিলদ্ধসদ্ধো মহাকচ্চানত্থেরস্স সন্তিকে পব্বজি. সো মন্দপঞ্ঞো দন্ধপরক্কমো চ হুত্ৰা চিরং কালং ৰিঞ্ঞুং সব্রহ্মচারিং নিস্সাযেৰ ৰসতি. ভিক্খূ ‘‘যথা নাম ৰল্লি রুক্খাদীসু কিঞ্চি অনিস্সায ৰড্ঢিতুং ন সক্কোতি, এৰমযম্পি কঞ্চি পণ্ডিতং অনিস্সায ৰড্ঢিতুং ন সক্কোতী’’তি ৰল্লিযোত্ৰেৰ সমুদাচরিংসু. অপরভাগে পন ৰেণুদত্তত্থেরং উপসঙ্কমিত্ৰা তস্স ওৰাদে ঠত্ৰা সতো সম্পজানো হুত্ৰা ৰিহরন্তো ঞাণস্স পরিপাকং গতত্তা পটিপত্তিক্কমং থেরং পুচ্ছন্তো –

১৬৭. ‘‘যং কিচ্চং দল়্হৰীরিযেন, যং কিচ্চং বোদ্ধুমিচ্ছতা;

করিস্সং নাৰরজ্ঝিস্সং, পস্স ৰীরিযং পরক্কমং.

১৬৮. ‘‘ত্ৰঞ্চ মে মগ্গমক্খাহি, অঞ্জসং অমতোগধং;

অহং মোনেন মোনিস্সং, গঙ্গাসোতোৰ সাগর’’ন্তি. – গাথাদ্ৰযং অভাসি;

তত্থ যং কিচ্চং দল়্হৰীরিযেনাতি দল়্হেন ৰীরিযেন থিরেন পরক্কমেন, দল়্হৰীরিযেন ৰা পুরিসধোরয্হেন যং কিচ্চং কাতব্বং পটিপজ্জিতব্বং. যং কিচ্চং বোদ্ধুমিচ্ছতাতি চত্তারি অরিযসচ্চানি নিব্বানমেৰ ৰা বোদ্ধুং বুজ্ঝিতুং ইচ্ছন্তেন পটিৰিজ্ঝিতুকামেন যং কিচ্চং করণীযং. করিস্সং নাৰরজ্ঝিস্সন্তি তমহং দানি করিস্সং ন ৰিরাধেস্সং, যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জিস্সামি. পস্স ৰীরিযং পরক্কমন্তি যথা পটিপজ্জমানে ধম্মে ৰিধিনা ঈরণতো ‘‘ৰীরিযং’’, পরং পরং ঠানং অক্কমনতো ‘‘পরক্কমো’’তি চ লদ্ধনামং সম্মাৰাযামং পস্স ন সদ্ধমেৰাতি অত্তনো কত্তুকামতং দস্সেতি.

ত্ৰঞ্চাতি কম্মট্ঠানদাযকং কল্যাণমিত্তং আলপতি. মেতি ময্হং. মগ্গমক্খাহীতি অরিযমগ্গং কথেহি, লোকুত্তরমগ্গসম্পাপকং চতুসচ্চকম্মট্ঠানং কথেহীতি অত্থো. অঞ্জসন্তি উজুকং মজ্ঝিমপটিপদাভাৰেন অন্তদ্ৰযস্স অনুপগমনতো. অমতে নিব্বানে সম্পাপকভাৰেন পতিট্ঠিতত্তা অমতোগধং. মোনেনাতি ঞাণেন মগ্গপঞ্ঞায. মোনিস্সন্তি জানিস্সং নিব্বানং পটিৰিজ্ঝিস্সং পাপুণিস্সং. গঙ্গাসোতোৰ সাগরন্তি যথা গঙ্গায সোতো সাগরং সমুদ্দং অৰিরজ্ঝন্তো একংসতো ওগাহতি, এৰং ‘‘অহং কম্মট্ঠানং অনুযুঞ্জন্তো মগ্গঞাণেন নিব্বানং অধিগমিস্সামি, তস্মা তং কম্মট্ঠানং মে আচিক্খথা’’তি থেরং কম্মট্ঠানং যাচি.

তং সুত্ৰা ৰেণুদত্তত্থেরো তস্স কম্মট্ঠানং অদাসি. সোপি কম্মট্ঠানং অনুযুঞ্জন্তো নচিরস্সেৰ ৰিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৰা অরহত্তং পাপুণি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ২.৪৯.৭৫-১০৫) –

‘‘পঞ্চ কামগুণে হিত্ৰা, পিযরূপে মনোরমে;

অসীতি কোটিযো হিত্ৰা, পব্বজিং অনগারিযং.

‘‘পব্বজিত্ৰান কাযেন, পাপকম্মং ৰিৰজ্জযিং;

ৰচীদুচ্চরিতং হিত্ৰা, নদীকূলে ৰসামহং.

‘‘এককং মং ৰিহরন্তং, বুদ্ধসেট্ঠো উপাগমি;

নাহং জানামি বুদ্ধোতি, অকাসিং পটিসন্থারং.

‘‘করিত্ৰা পটিসন্থারং, নামগোত্তমপুচ্ছহং;

দেৰতানুসি গন্ধব্বো, অদু সক্কো পুরিন্দদো.

‘‘কো ৰা ত্ৰং কস্স ৰা পুত্তো, মহাব্রহ্মা ইধাগতো;

ৰিরোচেসি দিসা সব্বা, উদযং সূরিযো যথা.

‘‘সহস্সারানি চক্কানি, পাদে দিস্সন্তি মারিস;

কো ৰা ত্ৰং কস্স ৰা পুত্তো, কথং জানেমু তং মযং.

‘‘নামগোত্তং পৰেদেহি, সংসযং অপনেহি মে;

নম্হি দেৰা ন গন্ধব্বো, নম্হি সক্কো পুরিন্দদো.

‘‘ব্রহ্মভাৰো চ মে নত্থি, এতেসং উত্তমো অহং;

অতীতো ৰিসযং তেসং, দালযিং কামবন্ধনং.