৩. হেরঞ্ঞকানিত্থেরগাথাৰণ্ণনা
অচ্চযন্তি অহোরত্তাতি আযস্মতো হেরঞ্ঞকানিত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযং কির পদুমুত্তরস্স ভগৰতো কালে হংসৰতীনগরে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৰা ৰিঞ্ঞুতং পত্তো পরেসং ভতকো হুত্ৰা জীৰন্তো একদিৰসং সুজাতস্স নাম সত্থুসাৰকস্স পংসুকূলং পরিযেসন্তস্স উপড্ঢদুস্সং পরিচ্চজি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন তাৰতিংসেসু নিব্বত্তিত্ৰা অপরাপরং দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে কোসলরঞ্ঞো গামভোজকস্স চোরৰোসাসকস্স পুত্তো হুত্ৰা নিব্বত্তি, হেরঞ্ঞকানীতিস্স নামং অহোসি. সো ৰযপ্পত্তো পিতু অচ্চযেন রঞ্ঞা তস্মিংযেৰ গামভোজকট্ঠানে ঠপিতো জেতৰনপটিগ্গহণে বুদ্ধানুভাৰং দিস্ৰা পটিলদ্ধসদ্ধো অত্তনো কনিট্ঠস্স তং ঠানন্তরং দাপেত্ৰা রাজানং আপুচ্ছিত্ৰা পব্বজিত্ৰা ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা নচিরস্সেৰ অরহত্তং পাপুণি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ২.৫০.৩১-৪০) –
‘‘পদুমুত্তরভগৰতো, সুজাতো নাম সাৰকো;
পংসুকূলং গৰেসন্তো, সঙ্কারে চরতে তদা.
‘‘নগরে হংসৰতিযা, পরেসং ভতকো অহং;
উপড্ঢদুস্সং দত্ৰান, সিরসা অভিৰাদযিং.
‘‘তেন কম্মেন সুকতেন, চেতনাপণিধীহি চ;
জহিত্ৰা মানুসং দেহং, তাৰতিংসমগচ্ছহং.
‘‘তেত্তিংসক্খত্তুং দেৰিন্দো, দেৰরজ্জমকারযিং;
সত্তসত্ততিক্খত্তুঞ্চ, চক্কৰত্তী অহোসহং.
‘‘পদেসরজ্জং ৰিপুলং, গণনাতো অসঙ্খিযং;
উপড্ঢদুস্সদানেন, মোদামি অকুতোভযো.
‘‘ইচ্ছমানো চহং অজ্জ, সকাননং সপব্বতং;
খোমদুস্সেহি ছাদেয্যং, অড্ঢদুস্সস্সিদং ফলং.
‘‘সতসহস্সিতো কপ্পে, যং দানমদদিং তদা;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, অড্ঢদুস্সস্সিদং ফলং.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
অরহত্তং পন পত্ৰা অত্তনো কনিট্ঠভাতরং ততো কম্মতো নিৰত্তেতুকামো তস্মিংযেৰ কম্মে অভিরতং দিস্ৰা তং চোদেন্তো –
১৪৫. ‘‘অচ্চযন্তি অহোরত্তা, জীৰিতং উপরুজ্ঝতি;
আযু খীযতি মচ্চানং, কুন্নদীনংৰ ওদকং.
১৪৬. ‘‘অথ পাপানি কম্মানি, করং বালো ন বুজ্ঝতি;
পচ্ছাস্স কটুকং হোতি, ৰিপাকো হিস্স পাপকো’’তি. –
গাথাদ্ৰযং অভাসি.
তত্থ অচ্চযন্তীতি অতিক্কমন্তি, লহুং লহুং অপগচ্ছন্তীতি অত্থো. অহোরত্তাতি রত্তিন্দিৰা. জীৰিতং উপরুজ্ঝতীতি জীৰিতিন্দ্রিযঞ্চ খণিকনিরোধৰসেন নিরুজ্ঝতি. ৰুত্তঞ্হি ‘‘খণে খণে, ত্ৰং ভিক্খু, জাযসি চ জিয্যসি চ মিয্যসি চ চৰসি চ উপপজ্জসি চা’’তি. আযু খীযতি মচ্চানন্তি মরিতব্বসভাৰত্তা মচ্চাতি লদ্ধনামানং ইমেসং সত্তানং আযু ‘‘যো চিরং জীৰতি, সো ৰস্সসতং অপ্পং ৰা ভিয্যো’’তি (দী. নি. ২.৯১; সং. নি. ২.১৪৩; অ. নি. ৭.৭৪) এৰং পরিচ্ছিন্নকালপরমাযু খীযতি খযঞ্চ সম্ভেদঞ্চ গচ্ছতি, যথা কিং? কুন্নদীনংৰ ওদকং যথা নাম কুন্নদীনং পব্বতেয্যানং খুদ্দকনদীনং উদকং চিরং ন তিট্ঠতি, লহুতরং খীযতি, আগতমত্তংযেৰ ৰিগচ্ছতি, এৰং সত্তানং আযু লহুতরং খীযতি খযং গচ্ছতি. এত্থ চ উদকমেৰ ‘‘ওদক’’ন্তি ৰুত্তং, যথা মনোযেৰ মানসন্তি.
অথ পাপানি কম্মানি, করং বালো ন বুজ্ঝতীতি এৰং সংসারে অনিচ্চেপি সমানে বালো লোভৰসেন ৰা কোধৰসেন ৰা পাপানি কম্মানি করোতি, করোন্তোপি ন বুজ্ঝতি, পাপং করোন্তো চ ‘‘পাপং করোমী’’তি অবুজ্ঝনকো নাম নত্থি, ‘‘ইমস্স কম্মস্স এৰরূপো দুক্খো ৰিপাকো’’তি পন অজাননতো ‘‘ন বুজ্ঝতী’’তি ৰুত্তং. পচ্ছাস্স কটুকং হোতীতি যদিপি পাপস্স কম্মস্স আযূহনক্খণে ‘‘ইমস্স কম্মস্স এৰরূপো ৰিপাকো’’তি ন বুজ্ঝতি, ততো পচ্ছা পন নিরযাদীসু নিব্বত্তস্স অস্স বালস্স কটুকং অনিট্ঠং দুক্খমেৰ হোতি. ৰিপাকো হিস্স পাপকো যস্মা অস্স পাপকম্মস্স নাম ৰিপাকো পাপকো নিহীনো অনিট্ঠো এৰাতি. ইমং পন ওৰাদং সুত্ৰা থেরস্স কনিট্ঠভাতা রাজানং আপুচ্ছিত্ৰা পব্বজিত্ৰা নচিরস্সেৰ সদত্থং নিপ্ফাদেসি.
হেরঞ্ঞকানিত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.