২. দুতিযৰগ্গো

১. মহাচুন্দত্থেরগাথাৰণ্ণনা

সুস্সূসাতি আযস্মতো মহাচুন্দত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ভৰে পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো ৰিপস্সিস্স ভগৰতো কালে কুম্ভকারকুলে নিব্বত্তিত্ৰা ৰিঞ্ঞুতং পত্তো কুম্ভকারকম্মেন জীৰন্তো একদিৰসং সত্থারং দিস্ৰা পসন্নমানসো একং মত্তিকাপত্তং স্ৰাভিসঙ্খতং কত্ৰা ভগৰতো অদাসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে মগধরট্ঠে নালকগামে রূপসারিযা ব্রাহ্মণিযা পুত্তো সারিপুত্তত্থেরস্স কনিট্ঠভাতা হুত্ৰা নিব্বত্তি, চুন্দোতিস্স নামং অহোসি. সো ৰযপ্পত্তো ধম্মসেনাপতিং অনুপব্বজিত্ৰা তং নিস্সায ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা ঘটেন্তো ৰাযমন্তো নচিরস্সেৰ ছল়ভিঞ্ঞো অহোসি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ২.৫১.৩৯-৫০) –

‘‘নগরে হংসৰতিযা, কুম্ভকারো অহোসহং;

অদ্দসং ৰিরজং বুদ্ধং, ওঘতিণ্ণমনাসৰং.

‘‘সুকতং মত্তিকাপত্তং, বুদ্ধসেট্ঠস্সদাসহং;

পত্তং দত্ৰা ভগৰতো, উজুভূতস্স তাদিনো.

‘‘ভৰে নিব্বত্তমানোহং, সোণ্ণথালে লভামহং;

রূপিমযে চ সোৰণ্ণে, তট্টিকে চ মণীমযে.

‘‘পাতিযো পরিভুঞ্জামি, পুঞ্ঞকম্মস্সিদং ফলং;

যসানঞ্চ ধনানঞ্চ, অগ্গভূতো চ হোমহং.

‘‘যথাপি ভদ্দকে খেত্তে, বীজং অপ্পম্পি রোপিতং;

সম্মাধারং পৰেচ্ছন্তে, ফলং তোসেতি কস্সকং.

‘‘তথেৰিদং পত্তদানং, বুদ্ধখেত্তম্হি রোপিতং;

পীতিধারে পৰস্সন্তে, ফলং মং তোসযিস্সতি.

‘‘যাৰতা খেত্তা ৰিজ্জন্তি, সঙ্ঘাপি চ গণাপি চ;

বুদ্ধখেত্তসমো নত্থি, সুখদো সব্বপাণিনং.

‘‘নমো তে পুরিসাজঞ্ঞ, নমো তে পুরিসুত্তম;

একপত্তং দদিত্ৰান, পত্তোম্হি অচলং পদং.

‘‘একনৰুতিতো কপ্পে, যং পত্তমদদিং তদা;

দুগ্গতিং নাভিজানামি, পত্তদানস্সিদং ফলং.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

ছল়ভিঞ্ঞো পন হুত্ৰা অত্তনা পটিলদ্ধসম্পত্তিযা কারণভূতং গরূপনিস্সযং ৰিৰেকৰাসঞ্চ কিত্তেন্তো –

১৪১. ‘‘সুস্সূসা সুতৰদ্ধনী, সুতং পঞ্ঞায ৰদ্ধনং;

পঞ্ঞায অত্থং জানাতি, ঞাতো অত্থো সুখাৰহো.

১৪২. ‘‘সেৰেথ পন্তানি সেনাসনানি, চরেয্য সংযোজনৰিপ্পমোক্খং;

সচে রতিং নাধিগচ্ছেয্য তত্থ, সঙ্ঘে ৰসে রক্খিতত্তো সতীমা’’তি. –

গাথাদ্ৰযং অভাসি.

তত্থ সুস্সূসাতি সোতব্বযুত্তস্স সব্বসুতস্স সোতুমিচ্ছা, গরুসন্নিৰাসোপি. দিট্ঠধম্মিকাদিভেদঞ্হি অত্থং সোতুমিচ্ছন্তেন কল্যাণমিত্তে উপসঙ্কমিত্ৰা ৰত্তকরণেন পযিরুপাসিত্ৰা যদা তে পযিরুপাসনায আরাধিতচিত্তা কঞ্চি উপনিসীদিতুকামা হোন্তি, অথ নে উপনিসীদিত্ৰা অধিগতায সোতুমিচ্ছায ওহিতসোতেন সোতব্বং হোতীতি গরুসন্নিৰাসোপি সুস্সূসাহেতুতায ‘‘সুস্সূসা’’তি ৰুচ্চতি. সা পনাযং সুস্সূসা সচ্চপটিচ্চসমুপ্পাদাদিপটিসংযুত্তং সুতং তংসমঙ্গিনো পুগ্গলস্স ৰড্ঢেতি ব্রূহেতীতি সুতৰদ্ধনী, বাহুসচ্চকারীতি অত্থো. সুতং পঞ্ঞায ৰদ্ধনন্তি যং তং ‘‘সুতধরো সুতসন্নিচযো’’তি (ম. নি. ১.৩৩৯; অ. নি. ৪.২২) ‘‘ইধেকচ্চস্স বহুকং সুতং হোতি সুত্তং গেয্যং ৰেয্যাকরণ’’ন্তি (অ. নি. ৪.৬) চ এৰমাদিনা নযেন ৰুত্তং বাহুসচ্চং, তং অকুসলপ্পহানকুসলাধিগমনহেতুভূতং পঞ্ঞং ৰদ্ধেতীতি সুতং পঞ্ঞায ৰদ্ধনং, ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা –

‘‘সুতাৰুধো খো, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো অকুসলং পজহতি, কুসলং ভাৰেতি, সাৰজ্জং পজহতি, অনৰজ্জং ভাৰেতি, সুদ্ধং অত্তানং পরিহরতী’’তি (অ. নি. ৭.৬৭).

পঞ্ঞায অত্থং জানাতীতি বহুস্সুতো সুতমযঞাণে ঠিতো তং পটিপত্তিং পটিপজ্জন্তো সুতানুসারেন অত্থূপপরিক্খায ধম্মনিজ্ঝানেন ভাৰনায চ লোকিযলোকুত্তরভেদং দিট্ঠধম্মাদিৰিভাগং দুক্খাদিৰিভাগঞ্চ অত্থং যথাভূতং পজানাতি চ পটিৰিজ্ঝতি চ, তেনাহ ভগৰা –

‘‘সুতস্স যথাপরিযত্তস্স অত্থমঞ্ঞায ধম্মমঞ্ঞায ধম্মানুধম্মপ্পটিপন্নো হোতী’’তি (অ. নি. ৪.৬).

‘‘ধতানং ধম্মানং অত্থং উপপরিক্খতি, অত্থং উপপরিক্খতো ধম্মা নিজ্ঝানং খমন্তি, ধম্মনিজ্ঝানক্খন্তিযা সতি ছন্দো জাযতি, ছন্দজাতো উস্সহতি, উস্সহিত্ৰা তুলেতি, তুলযিত্ৰা পদহতি, পহিতত্তো সমানো কাযেন চেৰ পরমসচ্চং সচ্ছিকরোতি, পঞ্ঞায চ নং অতিৰিজ্ঝ পস্সতী’’তি (ম. নি. ২.৪৩২) চ.

ঞাতো অত্থো সুখাৰহোতি যথাৰুত্তো দিট্ঠধম্মিকাদিঅত্থো চেৰ দুক্খাদিঅত্থো চ যাথাৰতো ঞাতো অধিগতো লোকিযলোকুত্তরভেদং সুখং আৰহতি নিপ্ফাদেতীতি অত্থো.

ঠিতায ভাৰনাপঞ্ঞায সুতমত্তেনেৰ ন সিজ্ঝতীতি তস্সা পটিপজ্জনৰিধিং দস্সেন্তো ‘‘সেৰেথ…পে…ৰিপ্পমোক্খ’’ন্তি আহ. তত্থ সেৰেথ পন্তানি সেনাসনানীতি কাযৰিৰেকমাহ. তেন সংযোজনপ্পহানস্স চ ৰক্খমানত্তা ৰিৰেকারহস্সেৰ ৰিৰেকৰাসোতি সীলসংৰরাদযো ইধ অৰুত্তসিদ্ধা ৰেদিতব্বা. চরেয্য সংযোজনৰিপ্পমোক্খন্তি যথা সংযোজনেহি চিত্তং ৰিপ্পমুচ্চতি, তথা ৰিপস্সনাভাৰনং মগ্গভাৰনঞ্চ চরেয্য পটিপজ্জেয্যাতি অত্থো. সচে রতিং নাধিগচ্ছেয্য তত্থাতি তেসু পন্তসেনাসনেসু যথালদ্ধেসু অধিকুসলধম্মেসু চ রতিং পুব্বেনাপরং ৰিসেসস্স অলাভতো অভিরতিং ন লভেয্য, সঙ্ঘে ভিক্খুসমূহে রক্খিতত্তো কম্মট্ঠানপরিগণ্হনতো রক্খিতচিত্তো ছসু দ্ৰারেসু সতিআরক্খায উপট্ঠপনেন সতিমা ৰসেয্য ৰিহরেয্য, এৰং ৰিহরন্তস্স চ অপি নাম সংযোজনৰিপ্পমোক্খো ভৰেয্যাতি অধিপ্পাযো.

মহাচুন্দত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. জোতিদাসত্থেরগাথাৰণ্ণনা

যে খো তেতি আযস্মতো জোতিদাসত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ভৰে পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো সিখিস্স ভগৰতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৰা ৰিঞ্ঞুতং পত্তো একদিৰসং সত্থারং পিণ্ডায গচ্ছন্তং দিস্ৰা পসন্নচিত্তো কাসুমারিকফলং অদাসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে পাদিযত্থজনপদে ৰিভৰসম্পন্নস্স ব্রাহ্মণস্স পুত্তো হুত্ৰা নিব্বত্তি, জোতিদাসোতিস্স নামং অহোসি. সো ৰিঞ্ঞুতং পত্ৰা ঘরমাৰসন্তো একদিৰসং মহাকস্সপত্থেরং অত্তনো গামে পিণ্ডায চরন্তং দিস্ৰা পসন্নচিত্তো ভোজেত্ৰা থেরস্স সন্তিকে ধম্মং সুত্ৰা অত্তনো গামসমীপে পব্বতে মহন্তং ৰিহারং কারেত্ৰা থেরং তত্থ ৰাসেত্ৰা চতূহি পচ্চযেহি উপট্ঠহন্তো থেরস্স ধম্মদেসনায পটিলদ্ধসংৰেগো পব্বজিত্ৰা ৰিপস্সনায কম্মং করোন্তো নচিরস্সেৰ ছল়ভিঞ্ঞো অহোসি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ২.৫১.৫১-৫৬) –

‘‘কণিকারংৰ জোতন্তং, নিসিন্নং পব্বতন্তরে;

অদ্দসং ৰিরজং বুদ্ধং, লোকজেট্ঠং নরাসভং.

‘‘পসন্নচিত্তো সুমনো, সিরে কত্ৰান অঞ্জলিং;

কাসুমারিকমাদায, বুদ্ধসেট্ঠস্সদাসহং.

‘‘একতিংসে ইতো কপ্পে, যং ফলং অদদিং তদা;

দুগ্গতিং নাভিজানামি, ফলদানস্সিদং ফলং.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

ছল়ভিঞ্ঞো পন হুত্ৰা তীণি পিটকানি উগ্গহেত্ৰা ৰিসেসতো ৰিনযপিটকে সুকুসলভাৰং পত্ৰা দসৰস্সিকো পরিসুপট্ঠাকো চ হুত্ৰা বহূহি ভিক্খূহি সদ্ধিং ভগৰন্তং ৰন্দিতুং সাৰত্থিং গচ্ছন্তো অন্তরামগ্গে অদ্ধানপরিস্সমৰিনোদনত্থং তিত্থিযানং আরামং পৰিসিত্ৰা একমন্তং নিসিন্নো একং পঞ্চতপং তপন্তং ব্রাহ্মণং দিস্ৰা, ‘‘কিং, ব্রাহ্মণ, অঞ্ঞস্মিং তপনীযে অঞ্ঞং তপতী’’তি আহ. তং সুত্ৰা ব্রাহ্মণো কুপিতো, ‘‘ভো, মুণ্ডক, কিং অঞ্ঞং তপনীয’’ন্তি আহ. থেরো তস্স –

‘‘কোপো চ ইস্সা পরহেঠনা চ, মানো চ সারম্ভমদো পমাদো;

তণ্হা অৰিজ্জা ভৰসঙ্গতী চ, তে তপ্পনীযা ন হি রূপখন্ধো’’তি. –

গাথায ধম্মং দেসেসি. তং সুত্ৰা সো ব্রাহ্মণো তস্মিং তিত্থিযারামে সব্বে অঞ্ঞতিত্থিযা চ থেরস্স সন্তিকে পব্বজিংসু. থেরো তেহি সদ্ধিং সাৰত্থিং গন্ত্ৰা ভগৰন্তং ৰন্দিত্ৰা কতিপাহং তত্থ ৰসিত্ৰা অত্তনো জাতিভূমিংযেৰ গতো দস্সনত্থং উপগতেসু ঞাতকেসু নানালদ্ধিকে যঞ্ঞসুদ্ধিকে ওৰদন্তো –

১৪৩. ‘‘যে খো তে ৰেঠমিস্সেন, নানত্তেন চ কম্মুনা;

মনুস্সে উপরুন্ধন্তি, ফরুসূপক্কমা জনা;

তেপি তত্থেৰ কীরন্তি, ন হি কম্মং পনস্সতি.

১৪৪. ‘‘যং করোতি নরো কম্মং, কল্যাণং যদি পাপকং;

তস্স তস্সেৰ দাযাদো, যং যং কম্মং পকুব্বতী’’তি. – গাথাদ্ৰযং অভাসি;

তত্থ যেতি অনিযমুদ্দেসো. তেতি অনিযমতো এৰ পটিনিদ্দেসো. পদদ্ৰযস্সাপি ‘‘জনা’’তি ইমিনা সম্বন্ধো. খোতি নিপাতমত্তং. ৰেঠমিস্সেনাতি ৰরত্তখণ্ডাদিনা সীসাদীসু ৰেঠদানেন. ‘‘ৰেধমিস্সেনা’’তিপি পাল়ি, সো এৰত্থো. নানত্তেন চ কম্মুনাতি হননঘাতনহত্থপাদাদিচ্ছেদনেন খুদ্দকসেল়দানাদিনা চ নানাৰিধেন পরূপঘাতকম্মেন. মনুস্সেতি নিদস্সনমত্তং, তস্মা যে কেচি সত্তেতি অধিপ্পাযো. উপরুন্ধন্তীতি ৰিবাধেন্তি. ফরুসূপক্কমাতি দারুণপযোগা, কুরূরকম্মন্তাতি অত্থো. জনাতি সত্তা. তেপি তত্থেৰ কীরন্তীতি তে ৰুত্তপ্পকারা পুগ্গলা যাহি কম্মকারণাহি অঞ্ঞে বাধিংসু. তত্থেৰ তাসুযেৰ কারণাসু সযম্পি কীরন্তি পক্খিপীযন্তি, তথারূপংযেৰ দুক্খং অনুভৰন্তীতি অত্থো. ‘‘তথেৰ কীরন্তী’’তি চ পাঠো, যথা সযং অঞ্ঞেসং দুক্খং অকংসু, তথেৰ অঞ্ঞেহি করীযন্তি, দুক্খং পাপীযন্তীতি অত্থো, কস্মা? ন হি কম্মং পনস্সতি কম্মঞ্হি একন্তং উপচিতং ৰিপাকং অদত্ৰা ন ৰিগচ্ছতি, অৰসেসপচ্চযসমৰাযে ৰিপচ্চতেৰাতি অধিপ্পাযো.

ইদানি ‘‘ন হি কম্মং পনস্সতী’’তি সঙ্খেপতো ৰুত্তমত্থং ৰিভজিত্ৰা সত্তানং কম্মস্সকতং ৰিভাৰেতুং ‘‘যং করোতী’’তি গাথং অভাসি. তস্সত্থো যং কম্মং কল্যাণং কুসলং, যদি ৰা পাপকং অকুসলং সত্তো করোতি, করোন্তো চ তত্থ যং কম্মং যথা ফলদানসমত্থং হোতি, তথা পকুব্বতি উপচিনোতি. তস্স তস্সেৰ দাযাদোতি তস্স তস্সেৰ কম্মফলস্স গণ্হনতো তেন তেন কম্মেন দাতব্বৰিপাকস্স ভাগী হোতীতি অত্থো. তেনাহ ভগৰা – ‘‘কম্মস্সকা, মাণৰ, সত্তা কম্মদাযাদা’’তিআদি (ম. নি. ৩.২৮৯). ইমা গাথা সুত্ৰা থেরস্স ঞাতকা কম্মস্সকতাযং পতিট্ঠহিংসূতি.

জোতিদাসত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. হেরঞ্ঞকানিত্থেরগাথাৰণ্ণনা

অচ্চযন্তি অহোরত্তাতি আযস্মতো হেরঞ্ঞকানিত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযং কির পদুমুত্তরস্স ভগৰতো কালে হংসৰতীনগরে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৰা ৰিঞ্ঞুতং পত্তো পরেসং ভতকো হুত্ৰা জীৰন্তো একদিৰসং সুজাতস্স নাম সত্থুসাৰকস্স পংসুকূলং পরিযেসন্তস্স উপড্ঢদুস্সং পরিচ্চজি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন তাৰতিংসেসু নিব্বত্তিত্ৰা অপরাপরং দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে কোসলরঞ্ঞো গামভোজকস্স চোরৰোসাসকস্স পুত্তো হুত্ৰা নিব্বত্তি, হেরঞ্ঞকানীতিস্স নামং অহোসি. সো ৰযপ্পত্তো পিতু অচ্চযেন রঞ্ঞা তস্মিংযেৰ গামভোজকট্ঠানে ঠপিতো জেতৰনপটিগ্গহণে বুদ্ধানুভাৰং দিস্ৰা পটিলদ্ধসদ্ধো অত্তনো কনিট্ঠস্স তং ঠানন্তরং দাপেত্ৰা রাজানং আপুচ্ছিত্ৰা পব্বজিত্ৰা ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা নচিরস্সেৰ অরহত্তং পাপুণি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ২.৫০.৩১-৪০) –

‘‘পদুমুত্তরভগৰতো, সুজাতো নাম সাৰকো;

পংসুকূলং গৰেসন্তো, সঙ্কারে চরতে তদা.

‘‘নগরে হংসৰতিযা, পরেসং ভতকো অহং;

উপড্ঢদুস্সং দত্ৰান, সিরসা অভিৰাদযিং.

‘‘তেন কম্মেন সুকতেন, চেতনাপণিধীহি চ;

জহিত্ৰা মানুসং দেহং, তাৰতিংসমগচ্ছহং.

‘‘তেত্তিংসক্খত্তুং দেৰিন্দো, দেৰরজ্জমকারযিং;

সত্তসত্ততিক্খত্তুঞ্চ, চক্কৰত্তী অহোসহং.

‘‘পদেসরজ্জং ৰিপুলং, গণনাতো অসঙ্খিযং;

উপড্ঢদুস্সদানেন, মোদামি অকুতোভযো.

‘‘ইচ্ছমানো চহং অজ্জ, সকাননং সপব্বতং;

খোমদুস্সেহি ছাদেয্যং, অড্ঢদুস্সস্সিদং ফলং.

‘‘সতসহস্সিতো কপ্পে, যং দানমদদিং তদা;

দুগ্গতিং নাভিজানামি, অড্ঢদুস্সস্সিদং ফলং.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অরহত্তং পন পত্ৰা অত্তনো কনিট্ঠভাতরং ততো কম্মতো নিৰত্তেতুকামো তস্মিংযেৰ কম্মে অভিরতং দিস্ৰা তং চোদেন্তো –

১৪৫. ‘‘অচ্চযন্তি অহোরত্তা, জীৰিতং উপরুজ্ঝতি;

আযু খীযতি মচ্চানং, কুন্নদীনংৰ ওদকং.

১৪৬. ‘‘অথ পাপানি কম্মানি, করং বালো ন বুজ্ঝতি;

পচ্ছাস্স কটুকং হোতি, ৰিপাকো হিস্স পাপকো’’তি. –

গাথাদ্ৰযং অভাসি.

তত্থ অচ্চযন্তীতি অতিক্কমন্তি, লহুং লহুং অপগচ্ছন্তীতি অত্থো. অহোরত্তাতি রত্তিন্দিৰা. জীৰিতং উপরুজ্ঝতীতি জীৰিতিন্দ্রিযঞ্চ খণিকনিরোধৰসেন নিরুজ্ঝতি. ৰুত্তঞ্হি ‘‘খণে খণে, ত্ৰং ভিক্খু, জাযসি চ জিয্যসি চ মিয্যসি চ চৰসি চ উপপজ্জসি চা’’তি. আযু খীযতি মচ্চানন্তি মরিতব্বসভাৰত্তা মচ্চাতি লদ্ধনামানং ইমেসং সত্তানং আযু ‘‘যো চিরং জীৰতি, সো ৰস্সসতং অপ্পং ৰা ভিয্যো’’তি (দী. নি. ২.৯১; সং. নি. ২.১৪৩; অ. নি. ৭.৭৪) এৰং পরিচ্ছিন্নকালপরমাযু খীযতি খযঞ্চ সম্ভেদঞ্চ গচ্ছতি, যথা কিং? কুন্নদীনংৰ ওদকং যথা নাম কুন্নদীনং পব্বতেয্যানং খুদ্দকনদীনং উদকং চিরং ন তিট্ঠতি, লহুতরং খীযতি, আগতমত্তংযেৰ ৰিগচ্ছতি, এৰং সত্তানং আযু লহুতরং খীযতি খযং গচ্ছতি. এত্থ চ উদকমেৰ ‘‘ওদক’’ন্তি ৰুত্তং, যথা মনোযেৰ মানসন্তি.

অথ পাপানি কম্মানি, করং বালো ন বুজ্ঝতীতি এৰং সংসারে অনিচ্চেপি সমানে বালো লোভৰসেন ৰা কোধৰসেন ৰা পাপানি কম্মানি করোতি, করোন্তোপি ন বুজ্ঝতি, পাপং করোন্তো চ ‘‘পাপং করোমী’’তি অবুজ্ঝনকো নাম নত্থি, ‘‘ইমস্স কম্মস্স এৰরূপো দুক্খো ৰিপাকো’’তি পন অজাননতো ‘‘ন বুজ্ঝতী’’তি ৰুত্তং. পচ্ছাস্স কটুকং হোতীতি যদিপি পাপস্স কম্মস্স আযূহনক্খণে ‘‘ইমস্স কম্মস্স এৰরূপো ৰিপাকো’’তি ন বুজ্ঝতি, ততো পচ্ছা পন নিরযাদীসু নিব্বত্তস্স অস্স বালস্স কটুকং অনিট্ঠং দুক্খমেৰ হোতি. ৰিপাকো হিস্স পাপকো যস্মা অস্স পাপকম্মস্স নাম ৰিপাকো পাপকো নিহীনো অনিট্ঠো এৰাতি. ইমং পন ওৰাদং সুত্ৰা থেরস্স কনিট্ঠভাতা রাজানং আপুচ্ছিত্ৰা পব্বজিত্ৰা নচিরস্সেৰ সদত্থং নিপ্ফাদেসি.

হেরঞ্ঞকানিত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. সোমমিত্তত্থেরগাথাৰণ্ণনা

পরিত্তং দারুন্তি আযস্মতো সোমমিত্তত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ভৰে পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো সিখিস্স ভগৰতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৰা ৰিঞ্ঞুতং পত্তো বুদ্ধগুণে সুত্ৰা পসন্নমানসো একদিৰসং কিংসুকরুক্খং পুপ্ফিতং দিস্ৰা পুপ্ফানি গহেত্ৰা সত্থারং উদ্দিস্স আকাসে খিপিত্ৰা পূজেসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে বারাণসিযং ব্রাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৰা সোমমিত্তোতি লদ্ধনামো তিণ্ণং ৰেদানং পারগূ হুত্ৰা ৰিমলেন নাম থেরেন কতপরিচযত্তা অভিণ্হং তস্স সন্তিকং গচ্ছন্তো ধম্মং সুত্ৰা সাসনে লদ্ধপ্পসাদো পব্বজিত্ৰা লদ্ধূপসম্পদো ৰত্তপটিৰত্তং পূরেন্তো ৰিচরতি. ৰিমলত্থেরো পন কুসীতো মিদ্ধবহুলো রত্তিন্দিৰং ৰীতিনামেতি. সোমমিত্তো ‘‘কুসীতং নাম নিস্সায কো গুণো’’তি তং পহায মহাকস্সপত্থেরং উপসঙ্কমিত্ৰা তস্স ওৰাদে ঠত্ৰা ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা নচিরস্সেৰ অরহত্তে পতিট্ঠাসি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ২.৫০.২৫-৩০) –

‘‘কিংসুকং পুপ্ফিতং দিস্ৰা, পগ্গহেত্ৰান অঞ্জলিং;

বুদ্ধসেট্ঠং সরিত্ৰান, আকাসে অভিপূজযিং.

‘‘তেন কম্মেন সুকতেন, চেতনাপণিধীহি চ;

জহিত্ৰা মানুসং দেহং, তাৰতিংসমগচ্ছহং.

‘‘একতিংসে ইতো কপ্পে, যং কম্মমকরিং তদা;

দুগ্গতিং নাভিজানামি, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং, ভৰা সব্বে সমূহতা;

নাগোৰ বন্ধনং ছেত্ৰা, ৰিহরামি অনাসৰো.

‘‘স্ৰাগতং ৰত মে আসি, মম বুদ্ধস্স সন্তিকে;

তিস্সো ৰিজ্জা অনুপ্পত্তা, কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অরহত্তং পন পত্ৰা ৰিমলত্থেরং ওৰাদেন তজ্জেন্তো –

১৪৭. ‘‘পরিত্তং দারুমারুয্হ, যথা সীদে মহণ্ণৰে;

এৰং কুসীতমাগম্ম, সাধুজীৰীপি সীদতি;

তস্মা তং পরিৰজ্জেয্য, কুসীতং হীনৰীরিযং.

১৪৮. ‘‘পৰিৰিত্তেহি অরিযেহি, পহিতত্তেহি ঝাযিভি;

নিচ্চং আরদ্ধৰীরিযেহি, পণ্ডিতেহি সহাৰসে’’তি. – গাথাদ্ৰযং অভাসি;

তত্থ পরিত্তং দারুমারুয্হ, যথা সীদে মহণ্ণৰেতি পেসলোপি কুলপুত্তো কুসীতং অলসপুগ্গলং নিস্সায সীদতি সংসারে পততি, ন তস্স পারং নিব্বানং গচ্ছতি. যস্মা এতদেৰং, তস্মা তং অধিকুসলধম্মৰসেন সীসং অনুক্খিপিত্ৰা কুচ্ছিতং সীদনতো কুসীতং ৰীরিযারম্ভাভাৰতো হীনৰীরিযং পুগ্গলং সব্বথা ৰজ্জেয্য, ন তস্স দিট্ঠানুগতিং আপজ্জেয্যাতি অত্থো.

এৰং পুগ্গলাধিট্ঠানায গাথায কোসজ্জে আদীনৰং দস্সেত্ৰা ইদানি ৰীরিযারম্ভে আনিসংসে দস্সেতুং ‘‘পৰিৰিত্তেহী’’তিআদি ৰুত্তং. তস্সত্থো – যে পন কাযৰিৰেকসম্ভৰেন পৰিৰিত্তা, ততো এৰ কিলেসেহি আরকত্তা অরিযা, নিব্বানং পতিপেসিতত্ততায পহিতত্তা আরম্মণূপনিজ্ঝানৰসেন লক্খণূপনিজ্ঝানৰসেন চ ঝাযিনো, সব্বকালং পগ্গহিতৰীরিযতায আরদ্ধৰীরিযা, লোকিযলোকুত্তরভেদায পঞ্ঞায সমন্নাগতত্তা পণ্ডিতা, তেহিযেৰ সহ আৰসেয্য সদত্থং নিপ্ফাদেতুকামো সংৰসেয্যাতি. তং সুত্ৰা ৰিমলত্থেরো সংৰিগ্গমানসো ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা সদত্থং আরাধেসি. স্ৰাযমত্থো পরতো আগমিস্সতি.

সোমমিত্তত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. সব্বমিত্তত্থেরগাথাৰণ্ণনা

জনো জনম্হি সম্বদ্ধোতি আযস্মতো সব্বমিত্তত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ভৰে পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো ইতো দ্ৰানৰুতে কপ্পে তিস্সস্স ভগৰতো কালে নেসাদকুলে নিব্বত্তিত্ৰা ৰনচারিকো হুত্ৰা ৰনে মিগে ৰধিত্ৰা মংসং খাদন্তো জীৰতি. অথস্স ভগৰা অনুগ্গণ্হনত্থং ৰসনট্ঠানসমীপে তীণি পদচেতিযানি দস্সেত্ৰা পক্কামি. সো অতীতকালে সম্মাসম্বুদ্ধেসু কতপরিচযত্তা চক্কঙ্কিতানি দিস্ৰা পসন্নমানসো কোরণ্ডপুপ্ফেহি পূজং কত্ৰা তেন পুঞ্ঞকম্মেন তাৰতিংসভৰনে নিব্বত্তিত্ৰা অপরাপরং সুগতীসুযেৰ সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৰত্থিনগরে ব্রাহ্মণকুলে নিব্বত্তি, সব্বমিত্তোতিস্স নামং অহোসি. সো ৰিঞ্ঞুতং পত্তো জেতৰনপটিগ্গহণে বুদ্ধানুভাৰং দিস্ৰা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৰা কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা অরঞ্ঞে ৰিহরন্তো ৰস্সং উপগন্ত্ৰা ৰুট্ঠৰস্সো ভগৰন্তং ৰন্দিতুং সাৰত্থিং গচ্ছন্তো অন্তরামগ্গে মাগৰিকেহি ওড্ডিতে পাসে মিগপোতকং বদ্ধং অদ্দস. মাতা পনস্স মিগী পাসং অপ্পৰিট্ঠাপি পুত্তসিনেহেন দূরং ন গচ্ছতি, মরণভযেন পাসসমীপম্পি ন উপগচ্ছতি মিগপোতকো চ ভীতো ইতো চিতো চ পরিৰত্তেন্তো করুণং ৰিলপতি, তং দিস্ৰা থেরো, ‘‘অহো সত্তানং স্নেহহেতুকং দুক্খ’’ন্তি গচ্ছন্তো ততো পরং সম্বহুলে চোরে একং পুরিসং জীৰগাহং গহেত্ৰা পলালৰেণিযা সরীরং ৰেঠেত্ৰা ঝাপেন্তে, তঞ্চ মহাৰিরৰং ৰিরৰন্তং দিস্ৰা তদুভযং নিস্সায সঞ্জাতসংৰেগো তেসং চোরানং সুণন্তানংযেৰ –

১৪৯. ‘‘জনো জনম্হি সম্বদ্ধো, জনমেৰস্সিতো জনো;

জনো জনেন হেঠীযতি, হেঠেতি চ জনো জনং.

১৫০. ‘‘কো হি তস্স জনেনত্থো, জনেন জনিতেন ৰা;

জনং ওহায গচ্ছং তং, হেঠযিত্ৰা বহুং জন’’ন্তি. – গাথাদ্ৰযং অভাসি;

তত্থ জনোতি অন্ধবালজনো. জনম্হীতি অঞ্ঞে জনে. সম্বদ্ধোতি তণ্হাবন্ধনেন বদ্ধো. ‘‘অযং মে পুত্তো, মাতা’’তিআদিনা পটিবদ্ধো. অযমেৰ ৰা পাঠো, ‘‘ইমে মং পোসেন্তি, অহং ইমে নিস্সায জীৰামী’’তি পটিবদ্ধচিত্তোতি অত্থো. জনমেৰস্সিতো জনোতি ‘‘অযং মে পুত্তো, ধীতা’’তিআদিনা অঞ্ঞমেৰ জনং অঞ্ঞো জনো অস্সিতো তণ্হায অল্লীনো পরিগ্গয্হ ঠিতো. জনো জনেন হেঠীযতি, হেঠেতি চ জনো জনন্তি কম্মস্সকতায যথাভূতাৰবোধস্স চ অভাৰতো অজ্ঝুপেক্খনং অকত্ৰা লোভৰসেন যথা জনো জনং অস্সিতো, এৰং দোসৰসেন জনো জনেন হেঠীযতি ৰিবাধীযতি. ‘‘তযিদং ময্হংৰ উপরি হেঠনফলৰসেন পরিপতিস্সতী’’তি অজানন্তো হেঠেতি চ জনো জনং.

কো হি তস্স জনেনত্থোতি তস্স অঞ্ঞজনস্স অঞ্ঞেন জনেন তণ্হাৰসেন অস্সিতেন দোসৰসেন হেঠিতেন ৰা কো অত্থো. জনেন জনিতেন ৰাতি মাতাপিতা হুত্ৰা তেন অঞ্ঞেন জনেন জনিতেন ৰা কো অত্থো. জনং ওহায গচ্ছং তং, হেঠযিত্ৰা বহুং জনন্তি যস্মা সংসারে চরতো জনস্স অযমেৰানুরূপা পটিপত্তি, তস্মা তং জনং, তস্স চ বাধিকা যা সা তণ্হা চ, যো চ সো দোসো এৰ বহুং জনং বাধযিত্ৰা ঠিতো, তঞ্চ ওহায সব্বসো পহায পরিচ্চজিত্ৰা গচ্ছং, তেহি অনুপদ্দুতং ঠানং গচ্ছেয্যং পাপুণেয্যন্তি অত্থো. এৰং পন ৰত্ৰা থেরো তাৰদেৰ ৰিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৰা অরহত্তমপাপুণি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ২.৫০.১৫-২৪) –

‘‘ৰনকম্মিকো পুরে আসিং, পিতুমাতুমতেনহং;

পসুমারেন জীৰামি, কুসলং মে ন ৰিজ্জতি.

‘‘মম আসযসামন্তা, তিস্সো লোকগ্গনাযকো;

পদানি তীণি দস্সেসি, অনুকম্পায চক্খুমা.

‘‘অক্কন্তে চ পদে দিস্ৰা, তিস্সনামস্স সত্থুনো;

হট্ঠো হট্ঠেন চিত্তেন, পদে চিত্তং পসাদযিং.

‘‘কোরণ্ডং পুপ্ফিতং দিস্ৰা, পাদপং ধরণীরুহং;

সকোসকং গহেত্ৰান, পদসেট্ঠমপূজযিং.

‘‘তেন কম্মেন সুকতেন, চেতনাপণিধীহি চ;

জহিত্ৰা মানুসং দেহং, তাৰতিংসমগচ্ছহং.

‘‘যং যং যোনুপপজ্জামি, দেৰত্তং অথ মানুসং;

কোরণ্ডকছৰি হোমি, সুপ্পভাসো ভৰামহং.

‘‘দ্ৰেনৰুতে ইতো কপ্পে, যং কম্মমকরিং তদা;

দুগ্গতিং নাভিজানামি, পদপূজাযিদং ফলং.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

তে পন চোরা থেরস্স সন্তিকে ধম্মং সুত্ৰা সংৰেগজাতা পব্বজিত্ৰা ধম্মানুধম্মং পটিপজ্জিংসূতি.

সব্বমিত্তত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. মহাকাল়ত্থেরগাথাৰণ্ণনা

কাল়ী ইত্থীতি আযস্মতো মহাকাল়ত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ভৰে পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো ইতো একনৰুতে কপ্পে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৰা ৰিঞ্ঞুতং পত্তো কেনচিদেৰ করণীযেন অরঞ্ঞং গতো তত্থ অঞ্ঞতরস্স রুক্খস্স সাখায ওলম্বমানং পংসুকূলচীৰরং দিস্ৰা ‘‘অরিযদ্ধজো ওলম্বতী’’তি পসন্নচিত্তো কিঙ্কণিপুপ্ফানি গহেত্ৰা পংসুকূলং পূজেসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সেতব্যনগরে সত্থৰাহকুলে নিব্বত্তিত্ৰা মহাকাল়োতি লদ্ধনামো ৰিঞ্ঞুতং পত্ৰা ঘরাৰাসং ৰসন্তো পঞ্চহি সকটসতেহি ভণ্ডং গহেত্ৰা ৰাণিজ্জৰসেন সাৰত্থিং গতো একমন্তং সকটসত্থং নিৰেসেত্ৰা অদ্ধানপরিস্সমং ৰিনোদেত্ৰা অত্তনো পরিসায সদ্ধিং নিসিন্নো সাযন্হসমযং গন্ধমালাদিহত্থে উপাসকে জেতৰনং গচ্ছন্তে দিস্ৰা সযম্পি তেহি সদ্ধিং ৰিহারং গন্ত্ৰা সত্থু সন্তিকে ধম্মং সুত্ৰা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৰা সোসানিকঙ্গং অধিট্ঠায সুসানে ৰসতি. অথেকদিৰসং কাল়ী নাম একা ইত্থী ছৰডাহিকা থেরস্স কম্মট্ঠানত্থায অচিরমতসরীরং উভো সত্থী ভিন্দিত্ৰা উভো চ বাহূ ভিন্দিত্ৰা সীসঞ্চ দধিথালকং ৰিয ভিন্দিত্ৰা সব্বং অঙ্গপচ্চঙ্গং সম্বন্ধমেৰ কত্ৰা থেরস্স ওলোকেতুং যোগ্যট্ঠানে ঠপেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. থেরো তং দিস্ৰা অত্তানং ওৰদন্তো –

১৫১. ‘‘কাল়ী ইত্থী ব্রহতী ধঙ্করূপা, সত্থিঞ্চ ভেত্ৰা অপরঞ্চ সত্থিং;

বাহঞ্চ ভেত্ৰা অপরঞ্চ বাহং, সীসঞ্চ ভেত্ৰা দধিথালকংৰ;

এসা নিসিন্না অভিসন্দহিত্ৰা.

১৫২. ‘‘যো ৰে অৰিদ্ৰা উপধিং করোতি, পুনপ্পুনং দুক্খমুপেতি মন্দো;

তস্মা পজানং উপধিং ন কযিরা, মাহং পুন ভিন্নসিরো সযিস্স’’ন্তি. –

গাথাদ্ৰযং অভাসি.

তত্থ কাল়ীতি তস্সা নামং, কাল়ৰণ্ণত্তা ৰা এৰং ৰুত্তং. ব্রহতীতি মহাসরীরা আরোহপরিণাহৰতী. ধঙ্করূপাতি কাল়ৰণ্ণত্তা এৰ কাকসদিসরূপা. সত্থিঞ্চ ভেত্ৰাতি মতসরীরস্স সত্থিং জণ্ণুভেদনেন ভঞ্জিত্ৰা. অপরঞ্চ সত্থিন্তি ইতরঞ্চ সত্থিং ভঞ্জিত্ৰা. বাহঞ্চ ভেত্ৰাতি বাহট্ঠিঞ্চ অগ্গবাহট্ঠানেযেৰ ভঞ্জিত্ৰা. সীসঞ্চ ভেত্ৰা দধিথালকংৰাতি মতসরীরস্স সীসং ভিন্দিত্ৰা ভিন্নত্তা এৰ লেড্ডুদণ্ডাদীহি পগ্ঘরন্তং দধিথালকং ৰিয, পগ্ঘরন্তং মত্থলুঙ্গং কত্ৰাতি অত্থো. এসা নিসিন্না অভিসন্দহিত্ৰাতি ছিন্নভিন্নাৰযৰং মতসরীরং তে অৰযৰে যথাঠানেযেৰ ঠপনেন সন্দহিত্ৰা সহিতং কত্ৰা মংসাপণং পসারেন্তী ৰিয এসা নিসিন্না.

যো ৰে অৰিদ্ৰা উপধিং করোতীতি যো ইমায উপট্ঠাপিতং কম্মট্ঠানং দিস্ৰাপি অৰিদ্ৰা অকুসলো কম্মট্ঠানং ছড্ডেত্ৰা অযোনিসোমনসিকারেন কিলেসূপধিং উপ্পাদেতি, সো মন্দো মন্দপঞ্ঞো সংসারস্স অনতিৰত্তনতো পুনপ্পুনং অপরাপরং নিরযাদীসু দুক্খং উপেতি. তস্মা পজানং উপধিং ন কযিরাতি তস্মাতি যস্মা চেতদেৰং, তস্মা. পজানং উপধিন্তি ‘‘ইধ যং দুক্খং সম্ভোতী’’তি পজানন্তো যোনিসো মনসিকরোন্তো কিলেসূপধিং ন কযিরা ন উপ্পাদেয্য. কস্মা? মাহং পুন ভিন্নসিরো সযিস্সন্তি যথযিদং মতসরীরং ভিন্নসরীরং সযতি, এৰং কিলেসূপধীহি সংসারে পুনপ্পুনং উপ্পত্তিযা কটসিৰড্ঢকো হুত্ৰা ভিন্নসিরো অহং মা সযিস্সন্তি. এৰং ৰদন্তো এৰ থেরো ৰিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৰা অরহত্তং পাপুণি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ২.৫০.৮-১৪) –

‘‘হিমৰন্তস্সাৰিদূরে, উদঙ্গণো নাম পব্বতো;

তত্থদ্দসং পংসুকূলং, দুমগ্গম্হি ৰিলম্বিতং.

‘‘তীণি কিঙ্কণিপুপ্ফানি, ওচিনিত্ৰানহং তদা;

হট্ঠো হট্ঠেন চিত্তেন, পংসুকূলমপূজযিং.

‘‘তেন কম্মেন সুকতেন, চেতনাপণিধীহি চ;

জহিত্ৰা মানুসং দেহং, তাৰতিংসমগচ্ছহং.

‘‘একনৰুতিতো কপ্পে, যং কম্মমকরিং তদা;

দুগ্গতিং নাভিজানামি, পূজিত্ৰা অরহদ্ধজং.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

মহাকাল়ত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. তিস্সত্থেরগাথাৰণ্ণনা