১০. সিরিমত্থেরগাথাৰণ্ণনা
পরে চ নং পসংসন্তীতি আযস্মতো সিরিমত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ভৰে পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো পদুমুত্তরস্স ভগৰতো পারমিযো পূরেত্ৰা তুসিতভৰনে ঠিতকালে ব্রাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৰা ৰিঞ্ঞুতং পত্তো তিণ্ণং ৰেদানং পারগূ সনিঘণ্ডুকেটুভানং সক্খরপ্পভেদানং ইতিহাসপঞ্চমানং পদকো ৰেয্যাকরণো লোকাযতমহাপুরিসলক্খণেসু অনৰযো নেক্খম্মজ্ঝাসযতায কামে পহায তাপসপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা চতুরাসীতিসহস্সপরিমাণেন তাপসগণেন পরিৰুতো হিমৰন্তপ্পদেসে দেৰতাভিনিম্মিতে অস্সমে ঝানাভিঞ্ঞাযো নিব্বত্তেত্ৰা ৰসন্তো পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারতায লক্খণমন্তেসু আগতনিযামেন চ বুদ্ধগুণে অনুস্সরিত্ৰা অতীতে বুদ্ধে উদ্দিস্স অঞ্ঞতরস্মিং নদীনিৰত্তনে পুলিনচেতিযং কত্ৰা পূজাসক্কারাভিরতো অহোসি. তং দিস্ৰা তাপসা, ‘‘কং উদ্দিস্স অযং পূজাসক্কারো করীযতী’’তি পুচ্ছিংসু. সো তেসং লক্খণমন্তে আহরিত্ৰা তত্থ আগতানি মহাপুরিসলক্খণানি ৰিভজিত্ৰা তদনুসারেন অত্তনো বলে ঠত্ৰা বুদ্ধগুণে কিত্তেসি. তং সুত্ৰা তেপি তাপসা পসন্নমানসা ততো পট্ঠায সম্মাসম্বুদ্ধং উদ্দিস্স থূপপূজং করোন্তা ৰিহরন্তি.
তেন চ সমযেন পদুমুত্তরবোধিসত্তো তুসিতকাযা চৰিত্ৰা মাতুকুচ্ছিং ওক্কন্তো হোতি. চরিমভৰে দ্ৰত্তিংস পুব্বনিমিত্তানি পাতুরহেসুং, সব্বে চ অচ্ছরিযব্ভূতধম্মা. তাপসো তানি অন্তেৰাসিকানং দস্সেত্ৰা ভিয্যোসোমত্তায সম্মাসম্বুদ্ধেসু তেসং পসাদং ৰড্ঢেত্ৰা কালং কত্ৰা ব্রহ্মলোকে নিব্বত্তিত্ৰা তেহি অত্তনো সরীরস্স পূজায করীযমানায দিস্সমানরূপো আগন্ত্ৰা, ‘‘অহং তুম্হাকং আচরিযো ব্রহ্মলোকে নিব্বত্তো, তুম্হে অপ্পমত্তা পুলিনচেতিযপূজমনুযুঞ্জথ, ভাৰনায চ যুত্তপ্পযুত্তা হোথা’’তি ৰত্ৰা ব্রহ্মলোকমেৰ গতো.
এৰং সো দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৰত্থিযং গহপতিকুলে নিব্বত্তি, তস্স জাতদিৰসতো পট্ঠায তস্মিং কুলে সিরিসম্পত্তিযা ৰড্ঢমানত্তা সিরিমাত্ৰেৰ নামং অকংসু. তস্স পদসা গমনকালে কনিট্ঠভাতা নিব্বত্তি, তস্স ‘‘অযং সিরিং ৰড্ঢেন্তো জাতো’’তি সিরিৰড্ঢোতি নামং অকংসু. তে উভোপি জেতৰনপ্পটিগ্গহণে বুদ্ধানুভাৰং দিস্ৰা পটিলদ্ধসদ্ধা পব্বজিংসু. তেসু সিরিৰড্ঢো ন তাৰ উত্তরিমনুস্সধম্মস্স লাভী অহোসি, চতুন্নং পচ্চযানং লাভী, গহট্ঠপব্বজিতানং সক্কতো গরুকতো, সিরিমত্থেরো পন পব্বজিতকালতো পট্ঠায তাদিসেন কম্মচ্ছিদ্দেন অপ্পলাভী অহোসি বহুজনাসম্ভাৰিতো, সমথৰিপস্সনাসু কম্মং করোন্তো নচিরস্সেৰ ছল়ভিঞ্ঞো অহোসি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ২.৪৯.১১১-১৪৭) –
‘‘পব্বতে হিমৰন্তম্হি, দেৰলো নাম তাপসো;
তত্থ মে চঙ্কমো আসি, অমনুস্সেহি মাপিতো.
‘‘জটাভারেন ভরিতো, কমণ্ডলুধরো সদা;
উত্তমত্থং গৰেসন্তো, ৰিপিনা নিক্খমিং তদা.
‘‘চুল্লাসীতিসহস্সানি, সিস্সা ময্হং উপট্ঠহুং;
সককম্মাভিপসুতা, ৰসন্তি ৰিপিনে তদা.
‘‘অস্সমা অভিনিক্খম্ম, অকং পুলিনচেতিযং;
নানাপুপ্ফং সমানেত্ৰা, তং চেতিযমপূজযিং.
‘‘তত্থ চিত্তং পসাদেত্ৰা, অস্সমং পৰিসামহং;
সব্বে সিস্সা সমাগন্ত্ৰা, এতমত্থং পুচ্ছিংসু মং.
‘‘পুলিনেন কতো থূপো, যং ত্ৰং দেৰ নমস্সসি;
মযম্পি ঞাতুমিচ্ছাম, পুট্ঠো আচিক্খ নো তুৰং.
‘‘নিদ্দিট্ঠা নু মন্তপদে, চক্খুমন্তো মহাযসা;
তে খো অহং নমস্সামি, বুদ্ধসেট্ঠে মহাযসে.
‘‘কীদিসা তে মহাৰীরা, সব্বঞ্ঞূ লোকনাযকা;
কথংৰণ্ণা কথংসীলা, কীদিসা তে মহাযসা.
‘‘বাত্তিংসলক্খণা বুদ্ধা, চত্তালীসদিজাপি চ;
নেত্তা গোপখুমা তেসং, জিঞ্জুকা ফলসন্নিভা.
‘‘গচ্ছমানা চ তে বুদ্ধা, যুগমত্তঞ্চ পেক্খরে;
ন তেসং জাণু নদতি, সন্ধিসদ্দো ন সুয্যতি.
‘‘গচ্ছমানা চ সুগতা, উদ্ধরন্তাৰ গচ্ছরে;
পঠমং দক্খিণং পাদং, বুদ্ধানং এস ধম্মতা.
‘‘অসম্ভীতা চ তে বুদ্ধা, মিগরাজাৰ কেসরী;
নেৰুক্কংসেন্তি অত্তানং, নো চ ৰম্ভেন্তি পাণিনং.
‘‘মানাৰমানতো মুত্তা, সমা সব্বেসু পাণিসু;
অনত্তুক্কংসকা বুদ্ধা, বুদ্ধানং এস ধম্মতা.
‘‘উপ্পজ্জন্তা চ সম্বুদ্ধা, আলোকং দস্সযন্তি তে;
ছপ্পকারং পকম্পেন্তি, কেৰলং ৰসুধং ইমং.
‘‘পস্সন্তি নিরযঞ্চেতে, নিব্বাতি নিরযো তদা;
পৰস্সতি মহামেঘো, বুদ্ধানং এস ধম্মতা.
‘‘ঈদিসা তে মহানাগা, অতুলা চ মহাযসা;
ৰণ্ণতো অনতিক্কন্তা, অপ্পমেয্যা তথাগতা.
‘‘অনুমোদিংসু মে ৰাক্যং, সব্বে সিস্সা সগারৰা;
তথা চ পটিপজ্জিংসু, যথাসত্তি যথাবলং.
‘‘পটিপূজেন্তি পুলিনং, সককম্মাভিলাসিনো;
সদ্দহন্তা মম ৰাক্যং, বুদ্ধসক্কতমানসা.
‘‘তদা চৰিত্ৰা তুসিতা, দেৰপুত্তো মহাযসো;
উপ্পজ্জি মাতুকুচ্ছিম্হি, দসসহস্সি কম্পথ.
‘‘অস্সমস্সাৰিদূরম্হি, চঙ্কমম্হি ঠিতো অহং;
সব্বে সিস্সা সমাগন্ত্ৰা, আগচ্ছুং মম সন্তিকে.
‘‘উসভোৰ মহী নদতি, মিগরাজাৰ কূজতি;
সুসুমারোৰ সল়তি, কিং ৰিপাকো ভৰিস্সতি.
‘‘যং পকিত্তেমি সম্বুদ্ধং, সিকতাথূপসন্তিকে;
সো দানি ভগৰা সত্থা, মাতুকুচ্ছিমুপাগমি.
‘‘তেসং ধম্মকথং ৰত্ৰা, কিত্তযিত্ৰা মহামুনিং;
উয্যোজেত্ৰা সকে সিস্সে, পল্লঙ্কমাভুজিং অহং.
‘‘বলঞ্চ ৰত মে খীণং, ব্যাধিনা পরমেন তং;
বুদ্ধসেট্ঠং সরিত্ৰান, তত্থ কালঙ্কতো অহং.
‘‘সব্বে সিস্সা সমাগন্ত্ৰা, অকংসু চিতকং তদা;
কল়েৰরঞ্চ মে গয্হ, চিতকং অভিরোপযুং.
‘‘চিতকং পরিৰারেত্ৰা, সীসে কত্ৰান অঞ্জলিং;
সোকসল্লপরেতা তে, ৰিক্কন্দিংসু সমাগতা.
‘‘তেসং লালপ্পমানানং, অগমং চিতকং তদা;
অহং আচরিযো তুম্হং, মা সোচিত্থ সুমেধসা.
‘‘সদত্থে ৰাযমেয্যাথ, রত্তিন্দিৰমতন্দিতা;
মা ৰো পমত্তা অহুত্থ, খণো ৰো পটিপাদিতো.
‘‘সকে সিস্সেনুসাসিত্ৰা, দেৰলোকং পুনাগমিং;
অট্ঠারস চ কপ্পানি, দেৰলোকে রমামহং.
‘‘সতানং পঞ্চক্খত্তুঞ্চ, চক্কৰত্তী অহোসহং;
অনেকসতক্খত্তুঞ্চ, দেৰরজ্জমকারযিং.
‘‘অৰসেসেসু কপ্পেসু, ৰোকিণ্ণো সংসরিং অহং;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, উপ্পাদস্স ইদং ফলং.
‘‘যথা কোমুদিকে মাসে, বহূ পুপ্ফন্তি পাদপা;
তথেৰাহম্পি সমযে, পুপ্ফিতোম্হি মহেসিনা.
‘‘ৰীরিযং মে ধুরধোরয্হং, যোগক্খেমাধিৰাহনং;
নাগোৰ বন্ধনং ছেত্ৰা, ৰিহরামি অনাসৰো.
‘‘সতসহস্সিতো কপ্পে, যং বুদ্ধমভিকিত্তযিং;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, কিত্তনায ইদং ফলং.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
ছল়ভিঞ্ঞঞ্হি সমানং আযস্মন্তং সিরিমত্থেরং ‘‘অরিযো’’তি অজানন্তা পুথুজ্জনা ভিক্খূ সামণেরা চ অপ্পলাভিতায লোকস্স অনভিগতভাৰেন অসম্ভাৰেন্তা যংকিঞ্চি কথেত্ৰা গরহন্তি. সিরিৰড্ঢত্থেরং পন পচ্চযানং লাভিভাৰেন লোকস্স সক্কতগরুকতভাৰতো সম্ভাৰেন্তা পসংসন্তি. থেরো ‘‘অৰণ্ণারহস্স নাম ৰণ্ণভণনং, ৰণ্ণারহস্স চ অৰণ্ণভণনং অস্স পুথুজ্জনভাৰস্স দোসো’’তি পুথুজ্জনভাৰঞ্চ গরহন্তো –
১৫৯. ‘‘পরে চ নং পসংসন্তি, অত্তা চে অসমাহিতো;
মোঘং পরে পসংসন্তি, অত্তা হি অসমাহিতো.
১৬০. ‘‘পরে চ নং গরহন্তি, অত্তা চে সুসমাহিতো;
মোঘং পরে গরহন্তি, অত্তা হি সুসমাহিতো’’তি.
– গাথাদ্ৰযমভাসি.
তত্থ পরেতি অত্ততো অঞ্ঞে পরে নাম, ইধ পন পণ্ডিতেহি অঞ্ঞে বালা পরেতি অধিপ্পেতা. তেসঞ্হি অজানিত্ৰা অপরিযোগাহেত্ৰা ভাসনতো গরহা ৰিয পসংসাপি অপ্পমাণভূতা. নন্তি নং পুগ্গলং. পসংসন্তীতি অৰিদ্দসুভাৰেন তণ্হাৰিপন্নতায ৰা, অথ ৰা অভূতংযেৰ পুগ্গলং ‘‘অসুকো ভিক্খু ঝানলাভী, অরিযো’’তি ৰা অভূতগুণরোপনেন কিত্তেন্তি অভিত্থৰন্তি. যো পনেত্থ চ-সদ্দো, সো অত্তূপনযত্থো. তেন পরে নং পুগ্গলং পসংসন্তি চ, তঞ্চ খো তেসং পসংসনমত্তং, ন পন তস্মিং পসংসায ৰত্থু অত্থীতি ইমমত্থং দস্সেতি. অত্তা চে অসমাহিতোতি যং পুগ্গলং পরে পসংসন্তি, সো চে সযং অসমাহিতো মগ্গসমাধিনা ফলসমাধিনা উপচারপ্পনাসমাধিমত্তেনেৰ ৰা ন সমাহিতো, সমাধানস্স পটিপক্খভূতানং কিলেসানং অপ্পহীনত্তা ৰিক্খিত্তো ৰিব্ভন্তচিত্তো হোতি চেতি অত্থো. ‘‘অসমাহিতো’’তি চ এতেন সমাধিনিমিত্তানং গুণানং অভাৰং দস্সেতি. মোঘন্তি ভাৰনপুংসকনিদ্দেসো ‘‘ৰিসমং চন্দিমসূরিযা পরিৰত্তন্তী’’তিআদীসু ৰিয. পরে পসংসন্তীতি যে তং অসমাহিতং পুগ্গলং পসংসন্তি, তে মোঘং মুধা অমূলকং পসংসন্তি. কস্মা? অত্তা হি অসমাহিতো যস্মা তস্স পুগ্গলস্স চিত্তং অসমাহিতং, তস্মাতি অত্থো.
দুতিযগাথাযং গরহন্তীতি অত্তনো অৰিদ্দসুভাৰেন দোসন্তরায ৰা অরিযং ঝানলাভিঞ্চ সমানং ‘‘অসুকো ভিক্খু জাগরিযং নানুযুঞ্জতি অন্তমসো গোদুহনমত্তম্পি কালং কেৰলং কাযদল়্হিবহুলো নিদ্দারামো ভস্সারামো সঙ্গণিকারামো ৰিহরতী’’তিআদিনা অপ্পটিপজ্জমানতাৰিভাৰনেন ৰা গুণপরিধংসনেন ৰা গরহন্তি নিন্দন্তি, উপক্কোসন্তি ৰাতি অত্থো. সেসং পঠমগাথায ৰুত্তপরিযাযেন ৰেদিতব্বং. এৰং থেরেন ইমাহি গাথাহি অত্তনো নিক্কিলেসভাৰে সিরিৰড্ঢস্স চ সকিলেসভাৰে পকাসিতে তং সুত্ৰা সিরিৰড্ঢো সংৰেগজাতো ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা নচিরস্সেৰ সদত্থং পরিপূরেসি, গরহকপুগ্গলা চ থেরং খমাপেসুং.
সিরিমত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
দুতিযৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.