১. মহাচুন্দত্থেরগাথাৰণ্ণনা
সুস্সূসাতি আযস্মতো মহাচুন্দত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ভৰে পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো ৰিপস্সিস্স ভগৰতো কালে কুম্ভকারকুলে নিব্বত্তিত্ৰা ৰিঞ্ঞুতং পত্তো কুম্ভকারকম্মেন জীৰন্তো একদিৰসং সত্থারং দিস্ৰা পসন্নমানসো একং মত্তিকাপত্তং স্ৰাভিসঙ্খতং কত্ৰা ভগৰতো অদাসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে মগধরট্ঠে নালকগামে রূপসারিযা ব্রাহ্মণিযা পুত্তো সারিপুত্তত্থেরস্স কনিট্ঠভাতা হুত্ৰা নিব্বত্তি, চুন্দোতিস্স নামং অহোসি. সো ৰযপ্পত্তো ধম্মসেনাপতিং অনুপব্বজিত্ৰা তং নিস্সায ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা ঘটেন্তো ৰাযমন্তো নচিরস্সেৰ ছল়ভিঞ্ঞো অহোসি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ২.৫১.৩৯-৫০) –
‘‘নগরে হংসৰতিযা, কুম্ভকারো অহোসহং;
অদ্দসং ৰিরজং বুদ্ধং, ওঘতিণ্ণমনাসৰং.
‘‘সুকতং মত্তিকাপত্তং, বুদ্ধসেট্ঠস্সদাসহং;
পত্তং দত্ৰা ভগৰতো, উজুভূতস্স তাদিনো.
‘‘ভৰে নিব্বত্তমানোহং, সোণ্ণথালে লভামহং;
রূপিমযে চ সোৰণ্ণে, তট্টিকে চ মণীমযে.
‘‘পাতিযো পরিভুঞ্জামি, পুঞ্ঞকম্মস্সিদং ফলং;
যসানঞ্চ ধনানঞ্চ, অগ্গভূতো চ হোমহং.
‘‘যথাপি ভদ্দকে খেত্তে, বীজং অপ্পম্পি রোপিতং;
সম্মাধারং পৰেচ্ছন্তে, ফলং তোসেতি কস্সকং.
‘‘তথেৰিদং পত্তদানং, বুদ্ধখেত্তম্হি রোপিতং;
পীতিধারে পৰস্সন্তে, ফলং মং তোসযিস্সতি.
‘‘যাৰতা খেত্তা ৰিজ্জন্তি, সঙ্ঘাপি চ গণাপি চ;
বুদ্ধখেত্তসমো নত্থি, সুখদো সব্বপাণিনং.
‘‘নমো তে পুরিসাজঞ্ঞ, নমো তে পুরিসুত্তম;
একপত্তং দদিত্ৰান, পত্তোম্হি অচলং পদং.
‘‘একনৰুতিতো কপ্পে, যং পত্তমদদিং তদা;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, পত্তদানস্সিদং ফলং.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
ছল়ভিঞ্ঞো পন হুত্ৰা অত্তনা পটিলদ্ধসম্পত্তিযা কারণভূতং গরূপনিস্সযং ৰিৰেকৰাসঞ্চ কিত্তেন্তো –
১৪১. ‘‘সুস্সূসা সুতৰদ্ধনী, সুতং পঞ্ঞায ৰদ্ধনং;
পঞ্ঞায অত্থং জানাতি, ঞাতো অত্থো সুখাৰহো.
১৪২. ‘‘সেৰেথ পন্তানি সেনাসনানি, চরেয্য সংযোজনৰিপ্পমোক্খং;
সচে রতিং নাধিগচ্ছেয্য তত্থ, সঙ্ঘে ৰসে রক্খিতত্তো সতীমা’’তি. –
গাথাদ্ৰযং অভাসি.
তত্থ সুস্সূসাতি সোতব্বযুত্তস্স সব্বসুতস্স সোতুমিচ্ছা, গরুসন্নিৰাসোপি. দিট্ঠধম্মিকাদিভেদঞ্হি অত্থং সোতুমিচ্ছন্তেন কল্যাণমিত্তে উপসঙ্কমিত্ৰা ৰত্তকরণেন পযিরুপাসিত্ৰা যদা তে পযিরুপাসনায আরাধিতচিত্তা কঞ্চি উপনিসীদিতুকামা হোন্তি, অথ নে উপনিসীদিত্ৰা অধিগতায সোতুমিচ্ছায ওহিতসোতেন সোতব্বং হোতীতি গরুসন্নিৰাসোপি সুস্সূসাহেতুতায ‘‘সুস্সূসা’’তি ৰুচ্চতি. সা পনাযং সুস্সূসা সচ্চপটিচ্চসমুপ্পাদাদিপটিসংযুত্তং সুতং তংসমঙ্গিনো পুগ্গলস্স ৰড্ঢেতি ব্রূহেতীতি সুতৰদ্ধনী, বাহুসচ্চকারীতি অত্থো. সুতং পঞ্ঞায ৰদ্ধনন্তি যং তং ‘‘সুতধরো সুতসন্নিচযো’’তি (ম. নি. ১.৩৩৯; অ. নি. ৪.২২) ‘‘ইধেকচ্চস্স বহুকং সুতং হোতি সুত্তং গেয্যং ৰেয্যাকরণ’’ন্তি (অ. নি. ৪.৬) চ এৰমাদিনা নযেন ৰুত্তং বাহুসচ্চং, তং অকুসলপ্পহানকুসলাধিগমনহেতুভূতং পঞ্ঞং ৰদ্ধেতীতি সুতং পঞ্ঞায ৰদ্ধনং, ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা –
‘‘সুতাৰুধো খো, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো অকুসলং পজহতি, কুসলং ভাৰেতি, সাৰজ্জং পজহতি, অনৰজ্জং ভাৰেতি, সুদ্ধং অত্তানং পরিহরতী’’তি (অ. নি. ৭.৬৭).
পঞ্ঞায অত্থং জানাতীতি বহুস্সুতো সুতমযঞাণে ঠিতো তং পটিপত্তিং পটিপজ্জন্তো সুতানুসারেন অত্থূপপরিক্খায ধম্মনিজ্ঝানেন ভাৰনায চ লোকিযলোকুত্তরভেদং দিট্ঠধম্মাদিৰিভাগং দুক্খাদিৰিভাগঞ্চ অত্থং যথাভূতং পজানাতি চ পটিৰিজ্ঝতি চ, তেনাহ ভগৰা –
‘‘সুতস্স যথাপরিযত্তস্স অত্থমঞ্ঞায ধম্মমঞ্ঞায ধম্মানুধম্মপ্পটিপন্নো হোতী’’তি (অ. নি. ৪.৬).
‘‘ধতানং ধম্মানং অত্থং উপপরিক্খতি, অত্থং উপপরিক্খতো ধম্মা নিজ্ঝানং খমন্তি, ধম্মনিজ্ঝানক্খন্তিযা সতি ছন্দো জাযতি, ছন্দজাতো উস্সহতি, উস্সহিত্ৰা তুলেতি, তুলযিত্ৰা পদহতি, পহিতত্তো সমানো কাযেন চেৰ পরমসচ্চং সচ্ছিকরোতি, পঞ্ঞায চ নং অতিৰিজ্ঝ পস্সতী’’তি (ম. নি. ২.৪৩২) চ.
ঞাতো অত্থো সুখাৰহোতি যথাৰুত্তো দিট্ঠধম্মিকাদিঅত্থো চেৰ দুক্খাদিঅত্থো চ যাথাৰতো ঞাতো অধিগতো লোকিযলোকুত্তরভেদং সুখং আৰহতি নিপ্ফাদেতীতি অত্থো.
ঠিতায ভাৰনাপঞ্ঞায সুতমত্তেনেৰ ন সিজ্ঝতীতি তস্সা পটিপজ্জনৰিধিং দস্সেন্তো ‘‘সেৰেথ…পে…ৰিপ্পমোক্খ’’ন্তি আহ. তত্থ সেৰেথ পন্তানি সেনাসনানীতি কাযৰিৰেকমাহ. তেন সংযোজনপ্পহানস্স চ ৰক্খমানত্তা ৰিৰেকারহস্সেৰ ৰিৰেকৰাসোতি সীলসংৰরাদযো ইধ অৰুত্তসিদ্ধা ৰেদিতব্বা. চরেয্য সংযোজনৰিপ্পমোক্খন্তি যথা সংযোজনেহি চিত্তং ৰিপ্পমুচ্চতি, তথা ৰিপস্সনাভাৰনং মগ্গভাৰনঞ্চ চরেয্য পটিপজ্জেয্যাতি অত্থো. সচে রতিং নাধিগচ্ছেয্য তত্থাতি তেসু পন্তসেনাসনেসু যথালদ্ধেসু অধিকুসলধম্মেসু চ রতিং পুব্বেনাপরং ৰিসেসস্স অলাভতো অভিরতিং ন লভেয্য, সঙ্ঘে ভিক্খুসমূহে রক্খিতত্তো কম্মট্ঠানপরিগণ্হনতো রক্খিতচিত্তো ছসু দ্ৰারেসু সতিআরক্খায উপট্ঠপনেন সতিমা ৰসেয্য ৰিহরেয্য, এৰং ৰিহরন্তস্স চ অপি নাম সংযোজনৰিপ্পমোক্খো ভৰেয্যাতি অধিপ্পাযো.
মহাচুন্দত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.