৯. অনুরুদ্ধত্থেরগাথাৰণ্ণনা

পহায মাতাপিতরোতিআদিকা আযস্মতো অনুরুদ্ধত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো পদুমুত্তরস্স ভগৰতো কালে ৰিভৰসম্পন্নো কুটুম্বিকো হুত্ৰা নিব্বত্তি. সো একদিৰসং ৰিহারং গন্ত্ৰা সত্থু সন্তিকে ধম্মং সুণন্তো সত্থারং একং ভিক্খুং দিব্বচক্খুকানং অগ্গট্ঠানে ঠপেন্তং দিস্ৰা সযম্পি তং ঠানন্তরং পত্থেত্ৰা সতসহস্সভিক্খুপরিৰারস্স ভগৰতো সত্তাহং মহাদানং পৰত্তেত্ৰা সত্তমে দিৰসে ভগৰতো, ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ উত্তমানি ৰত্থানি দত্ৰা পণিধানমকাসি. সত্থাপিস্স অনন্তরাযেন সমিজ্ঝনভাৰং দিস্ৰা ‘‘অনাগতে গোতমস্স নাম সম্মাসম্বুদ্ধস্স সাসনে দিব্বচক্খুকানং অগ্গো ভৰিস্সতী’’তি ব্যাকাসি. সোপি তত্থ পুঞ্ঞানি করোন্তো সত্থরি পরিনিব্বুতে নিট্ঠিতে সত্তযোজনিকে সুৰণ্ণচেতিযে অনেকসহস্সেহি দীপরুক্খেহি দীপকপল্লিকাহি চ ‘‘দিব্বচক্খুঞাণস্স উপনিস্সযপচ্চযো হোতূ’’তি উল়ারং দীপপূজং অকাসি.

এৰং যাৰজীৰং পুঞ্ঞানি কত্ৰা দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো কস্সপস্স ভগৰতো কালে বারাণসিযং কুটুম্বিকগেহে নিব্বত্তিত্ৰা ৰিঞ্ঞুতং পত্তো সত্থরি পরিনিব্বুতে নিট্ঠিতে যোজনিকে কনকথূপে বহূ কংসপাতিযো কারেত্ৰা সপ্পিমণ্ডস্স পূরেত্ৰা মজ্ঝে একেকং গুল়পিণ্ডং ঠপেত্ৰা মুখৰট্টিযা মুখৰট্টিং ফুসাপেন্তো চেতিযং পরিক্খিপাপেত্ৰা অত্তনা একং মহতিং কংসপাতিং কারেত্ৰা সপ্পিমণ্ডস্স পূরেত্ৰা সহস্সৰট্টিযো জালাপেত্ৰা সীসে ঠপেত্ৰা সব্বরত্তিং চেতিযং অনুপরিযাযি.

এৰং তস্মিম্পি অত্তভাৰে যাৰজীৰং কুসলং কত্ৰা ততো চুতো দেৰলোকে নিব্বত্তিত্ৰা তত্থ যাৰতাযুকং ঠত্ৰা ততো চুতো অনুপ্পন্নে বুদ্ধে বারাণসিযংযেৰ দুগ্গতকুলে নিব্বত্তি, অন্নভারোতিস্স নামং অহোসি. সো সুমনসেট্ঠিস্স নাম গেহে কম্মং করোন্তো জীৰতি. সো একদিৰসং উপরিট্ঠং নাম পচ্চেকবুদ্ধং নিরোধসমাপত্তিতো ৰুট্ঠায গন্ধমাদনপব্বততো আকাসেনাগন্ত্ৰা বারাণসীনগরদ্ৰারে ওতরিত্ৰা চীৰরং পারুপিত্ৰা নগরে পিণ্ডায পৰিসন্তং দিস্ৰা পসন্নচিত্তো পত্তং গহেত্ৰা অত্তনো অত্থায ঠপিতং একং ভাগভত্তং পত্তে পক্খিপিত্ৰা পচ্চেকবুদ্ধস্স দাতুকামো আরভি. ভরিযাপিস্স অত্তনো ভাগভত্তং তত্থেৰ পক্খিপি. সো তং নেত্ৰা পচ্চেকবুদ্ধস্স হত্থে ঠপেসি. পচ্চেকবুদ্ধো তং গহেত্ৰা অনুমোদনং কত্ৰা পক্কামি. তং দিস্ৰা রত্তিং সুমনসেট্ঠিস্স ছত্তে অধিৰত্থা দেৰতা ‘‘অহো দানং পরমদানং, উপরিট্ঠে, সুপ্পতিট্ঠিত’’ন্তি মহাসদ্দেন অনুমোদি. তং সুত্ৰা সুমনসেট্ঠি ‘‘এৰং দেৰতায অনুমোদিতং ইদমেৰ উত্তমদান’’ন্তি চিন্তেত্ৰা তত্থ পত্তিং যাচি. অন্নভারো পন তস্স পত্তিং অদাসি. তেন পসন্নচিত্তো সুমনসেট্ঠি তস্স সহস্সং দত্ৰা ‘‘ইতো পট্ঠায তুয্হং সহত্থেন কম্মকরণকিচ্চং নত্থি, পতিরূপং গেহং কত্ৰা নিচ্চং ৰসাহী’’তি আহ.

যস্মা নিরোধতো ৰুট্ঠিতস্স পচ্চেকবুদ্ধস্স দিন্নপিণ্ডপাতো তংদিৰসমেৰ উল়ারতরৰিপাকো হোতি, তস্মা তংদিৰসং সুমনসেট্ঠি রঞ্ঞো সন্তিকং গচ্ছন্তো তং গহেত্ৰা অগমাসি. রাজা পন তং আদরৰসেন ওলোকেসি. সেট্ঠি ‘‘মহারাজ, অযং ওলোকেতব্বযুত্তোযেৰা’’তি ৰত্ৰা তদা তেন কতপুঞ্ঞং অত্তনাপিস্স সহস্সং দিন্নভাৰং কথেসি. তং সুত্ৰা রাজা তুস্সিত্ৰা সহস্সং দত্ৰা অসুকস্মিং নাম ঠানে গেহং কত্ৰা ৰসা’’তি গেহট্ঠানমস্স আণাপেসি. তস্স তং ঠানং সোধাপেন্তস্স মহন্তিযো নিধিকুম্ভিযো উট্ঠহিংসু. তা দিস্ৰা সো রঞ্ঞো আরোচেসি. রাজা সব্বং ধনং উদ্ধরাপেত্ৰা রাসিকতং দিস্ৰা ‘‘এত্তকং ধনং ইমস্মিং নগরে কস্স গেহে অত্থী’’তি? ‘‘ন কস্সচি, দেৰা’’তি. ‘‘তেন হি অযং অন্নভারো ইমস্মিং নগরে মহাধনসেট্ঠি নাম হোতূ’’তি তংদিৰসমেৰ তস্স সেট্ঠিছত্তং উস্সাপেসি.

সো ততো পট্ঠায যাৰজীৰং কুসলকম্মং কত্ৰা ততো চুতো দেৰমনুস্সেসু সংসরিত্ৰা ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে কপিলৰত্থুনগরে সুক্কোদনসক্কস্স গেহে পটিসন্ধিং গণ্হি, অনুরুদ্ধোতিস্স নামং অহোসি. সো মহানামস্স সক্কস্স কনিট্ঠভাতা, সত্থু চূল়পিতু পুত্তো পরমসুখুমালো মহাপুঞ্ঞো তিণ্ণং উতূনং অনুচ্ছৰিকেসু তীসু পাসাদেসু অলঙ্কতনাটকিত্থীহি পরিৰুতো দেৰো ৰিয সম্পত্তিং অনুভৰন্তো সুদ্ধোদনমহারাজেন উস্সাহিতেহি সক্যরাজূহি সত্থু পরিৰারত্থং পেসিতেহি ভদ্দিযকুমারাদীহি অনুপিযম্বৰনে ৰিহরন্তং সত্থারং উপসঙ্কমিত্ৰা সত্থু সন্তিকে পব্বজিত্ৰা অন্তোৰস্সেযেৰ দিব্বচক্খুং নিব্বত্তেত্ৰা, পুন ধম্মসেনাপতিস্স সন্তিকে কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা চেতিযরট্ঠে পাচীনৰংসদাযং গন্ত্ৰা সমণধম্মং করোন্তো সত্তমহাপুরিসৰিতক্কে ৰিতক্কেত্ৰা অট্ঠমং জানিতুং নাসক্খি. তস্স তং পৰত্তিং ঞত্ৰা সত্থা অট্ঠমং মহাপুরিসৰিতক্কং কথেত্ৰা চতুপচ্চযসন্তোসভাৰনারামপটিমণ্ডিতং মহাঅরিযৰংসপটিপদং দেসেতি. সো দেসনানুসারেন ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা অভিঞ্ঞাপটিসম্ভিদাপরিৰারং অরহত্তং সচ্ছাকাসি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ১.১.৪২১-৪৩৩) –

‘‘সুমেধং ভগৰন্তাহং, লোকজেট্ঠং নরাসভং;

ৰূপকট্ঠং ৰিহরন্তং, অদ্দসং লোকনাযকং.

‘‘উপগন্ত্ৰান সম্বুদ্ধং, সুমেধং লোকনাযকং;

অঞ্জলিং পগ্গহেত্ৰান, বুদ্ধসেট্ঠমযাচহং.

‘‘অনুকম্প মহাৰীর, লোকজেট্ঠ নরাসভ;

পদীপং তে পদস্সামি, রুক্খমূলম্হি ঝাযতো.

‘‘অধিৰাসেসি সো ধীরো, সযম্ভূ ৰদতং ৰরো;

দুমেসু ৰিনিৰিজ্ঝিত্ৰা, যন্তং যোজিযহং তদা.

‘‘সহস্সৰট্টিং পাদাসিং, বুদ্ধস্স লোকবন্ধুনো;

সত্তাহং পজ্জলিত্ৰান, দীপা ৰূপসমিংসু মে.

‘‘তেন চিত্তপ্পসাদেন, চেতনাপণিধীহি চ;

জহিত্ৰা মানুসং দেহং, ৰিমানমুপপজ্জহং.

‘‘উপপন্নস্স দেৰত্তং, ব্যম্হং আসি সুনিম্মিতং;

সমন্ততো পজ্জলতি, দীপদানস্সিদং ফলং.

‘‘সমন্তা যোজনসতং, ৰিরোচেসিমহং তদা;

সব্বে দেৰে অভিভোমি, দীপদানস্সিদং ফলং.

‘‘তিংসকপ্পানি দেৰিন্দো, দেৰরজ্জমকারযিং;

ন মং কেচীতিমঞ্ঞন্তি, দীপদানস্সিদং ফলং.

‘‘অট্ঠৰীসতিক্খত্তুঞ্চ, চক্কৰত্তী অহোসহং;

দিৰা রত্তিঞ্চ পস্সামি, সমন্তা যোজনং তদা.

‘‘সহস্সলোকং ঞাণেন, পস্সামি সত্থু সাসনে;

দিব্বচক্খুমনুপ্পত্তো, দীপদানস্সিদং ফলং.

‘‘সুমেধো নাম সম্বুদ্ধো, তিংসকপ্পসহস্সিতো;

তস্স দীপো মযা দিন্নো, ৰিপ্পসন্নেন চেতসা.

‘‘পটিসম্ভিদা চতস্সো…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অথ নং সত্থা অপরভাগে জেতৰনমহাৰিহারে অরিযগণমজ্ঝে নিসিন্নো দিব্বচক্খুকানং অগ্গট্ঠানে ঠপেসি ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং দিব্বচক্খুকানং যদিদং অনুরুদ্ধো’’তি (অ. নি. ১.১৮০, ১৯২).

সো ৰিমুত্তিসুখং পটিসংৰেদী ৰিহরন্তো একদিৰসং অত্তনো পটিপত্তিং পচ্চৰেক্খিত্ৰা পীতিসোমনস্সজাতো উদানৰসেন ‘‘পহায মাতাপিতরো’’তিআদিকা গাথা অভাসি. কেচি পন ‘‘থেরস্স পব্বজ্জং অরহত্তপ্পত্তিঞ্চ পকাসেন্তেহি সঙ্গীতিকারেহি আদিতো চতস্সো গাথা ভাসিতা. ততো পরা থেরস্স অরিযৰংসপটিপত্তিযা আরাধিতচিত্তেন ভগৰতা ভাসিতা. ইতরা সব্বাপি তেন তেন কারণেন থেরেনেৰ ভাসিতা’’তি ৰদন্তি. ইতি সব্বথাপি ইমা গাথা থেরেন ভাসিতাপি, থেরং উদ্দিস্স ভাসিতাপি থেরস্স চেতা গাথাতি ৰেদিতব্বা. সেয্যথিদং –

৮৯২. ‘‘পহায মাতাপিতরো, ভগিনী ঞাতিভাতরো;

পঞ্চ কামগুণে হিত্ৰা, অনুরুদ্ধোৰ ঝাযতি.

৮৯৩. ‘‘সমেতো নচ্চগীতেহি, সম্মতাল়প্পবোধনো;

ন তেন সুদ্ধিমজ্ঝগং, মারস্স ৰিসযে রতো.

৮৯৪. ‘‘এতঞ্চ সমতিক্কম্ম, রতো বুদ্ধস্স সাসনে;

সব্বোঘং সমতিক্কম্ম, অনুরুদ্ধোৰ ঝাযতি.

৮৯৫. ‘‘রূপা সদ্দা রসা গন্ধা, ফোট্ঠব্বা চ মনোরমা;

এতে চ সমতিক্কম্ম, অনুরুদ্ধোৰ ঝাযতি.

৮৯৬. ‘‘পিণ্ডপাতমতিক্কন্তো, একো অদুতিযো মুনি;

এসতি পংসুকূলানি অনুরুদ্ধো অনাসৰো.

৮৯৭. ‘‘ৰিচিনী অগ্গহী ধোৰি, রজযী ধারযী মুনি;

পংসুকূলানি মতিমা, অনুরুদ্ধো অনাসৰো.

৮৯৮. ‘‘মহিচ্ছো চ অসন্তুট্ঠো, সংসট্ঠো যো চ উদ্ধতো;

তস্স ধম্মা ইমে হোন্তি, পাপকা সংকিলেসিকা.

৮৯৯. ‘‘সতো চ হোতি অপ্পিচ্ছো, সন্তুট্ঠো অৰিঘাতৰা;

পৰিৰেকরতো ৰিত্তো, নিচ্চমারদ্ধৰীরিযো.

৯০০. ‘‘তস্স ধম্মা ইমে হোন্তি, কুসলা বোধিপক্খিকা;

অনাসৰো চ সো হোতি, ইতি ৰুত্তং মহেসিনা.

৯০১. ‘‘মম সঙ্কপ্পমঞ্ঞায, সত্থা লোকে অনুত্তরো;

মনোমযেন কাযেন, ইদ্ধিযা উপসঙ্কমি.

৯০২. ‘‘যদা মে অহু সঙ্কপ্পো, ততো উত্তরি দেসযি;

নিপ্পপঞ্চরতো বুদ্ধো, নিপ্পপঞ্চমদেসযি.

৯০৩. ‘‘তস্সাহং ধম্মমঞ্ঞায, ৰিহাসিং সাসনে রতো;

তিস্সো ৰিজ্জা অনুপ্পত্তা, কতং বুদ্ধস্স সাসনং.

৯০৪. ‘‘পঞ্চপঞ্ঞাসৰস্সানি, যতো নেসজ্জিকো অহং;

পঞ্চৰীসতিৰস্সানি, যতো মিদ্ধং সমূহতং.

৯০৫. ‘‘নাহু অস্সাসপস্সাসা, ঠিতচিত্তস্স তাদিনো;

অনেজো সন্তিমারব্ভ, চক্খুমা পরিনিব্বুতো.

৯০৬. ‘‘অসল্লীনেন চিত্তেন, ৰেদনং অজ্ঝৰাসযি;

পজ্জোতস্সেৰ নিব্বানং, ৰিমোক্খো চেতসো অহু.

৯০৭. ‘‘এতে পচ্ছিমকা দানি, মুনিনো ফস্সপঞ্চমা;

নাঞ্ঞে ধম্মা ভৰিস্সন্তি, সম্বুদ্ধে পরিনিব্বুতে.

৯০৮. ‘‘নত্থি দানি পুনাৰাসো, দেৰকাযস্মি জালিনি;

ৰিক্খীণো জাতিসংসারো, নত্থি দানি পুনব্ভৰো.

৯০৯. ‘‘যস্স মুহুত্তেন সহস্সধা, লোকো সংৰিদিতো সব্রহ্মকপ্পো;

ৰসী ইদ্ধিগুণে চুতূপপাতে, কালে পস্সতি দেৰতা স ভিক্খু.

৯১০. ‘‘অন্নভারো পুরে আসিং, দলিদ্দো ঘাসহারকো;

সমণং পটিপাদেসিং, উপরিট্ঠং যসস্সিনং.

৯১১. ‘‘সোম্হি সক্যকুলে জাতো, অনুরুদ্ধোতি মং ৰিদূ;

উপেতো নচ্চগীতেহি, সম্মতাল়প্পবোধনো.

৯১২. ‘‘অথদ্দসাসিং সম্বুদ্ধং, সত্থারং অকুতোভযং;

তস্মিং চিত্তং পসাদেত্ৰা, পব্বজিং অনগারিযং.

৯১৩. ‘‘পুব্বেনিৰাসং জানামি, যত্থ মে ৰুসিতং পুরে;

তাৰতিংসেসু দেৰেসু, অট্ঠাসিং সক্কজাতিযা.

৯১৪. ‘‘সত্তক্খত্তুং মনুস্সিন্দো, অহং রজ্জমকারযিং;

চাতুরন্তো ৰিজিতাৰী, জম্বুসণ্ডস্স ইস্সরো;

অদণ্ডেন অসত্থেন, ধম্মেন অনুসাসযিং.

৯১৫. ‘‘ইতো সত্ত ততো সত্ত, সংসারানি চতুদ্দস;

নিৰাসমভিজানিস্সং, দেৰলোকে ঠিতো তদা.

৯১৬. ‘‘পঞ্চঙ্গিকে সমাধিম্হি, সন্তে একোদিভাৰিতে;

পটিপ্পস্সদ্ধিলদ্ধম্হি, দিব্বচক্খু ৰিসুজ্ঝি মে.

৯১৭. ‘‘চুতূপপাতং জানামি, সত্তানং আগতিং গতিং;

ইত্থভাৰঞ্ঞথাভাৰং, ঝানে পঞ্চঙ্গিকে ঠিতো.

৯১৮. ‘‘পরিচিণ্ণো মযা সত্থা…পে… ভৰনেত্তি সমূহতা.

৯১৯. ‘‘ৰজ্জীনং ৰেল়ুৰগামে, অহং জীৰিতসঙ্খযা;

হেট্ঠতো ৰেল়ুগুম্বস্মিং, নিব্বাযিস্সং অনাসৰো’’তি.

তত্থ পহাযাতি পজহিত্ৰা. মাতাপিতরোতি মাতরঞ্চ পিতরঞ্চ. অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো – যথা অঞ্ঞে কেচি ঞাতিপারিজুঞ্ঞেন ৰা ভোগপারিজুঞ্ঞেন ৰা অভিভূতা পব্বজন্তি, পব্বজিতা চ কিচ্চন্তরপসুতা ৰিহরন্তি, ন এৰং মযং. মযং পন মহন্তং ঞাতিপরিৰট্টং, মহন্তঞ্চ ভোগক্খন্ধং পহায কামেসু নিরপেক্খা পব্বজিতাতি. ঝাযতীতি আরম্মণূপনিজ্ঝানং লক্খণূপনিজ্ঝানঞ্চাতি, দুৰিধম্পি ঝানং অনুযুত্তো ৰিহরতি.

সমেতো নচ্চগীতেহীতি নচ্চেহি চ গীতেহি চ সমঙ্গীভূতো, নচ্চানি পস্সন্তো গীতানি সুণন্তোতি অত্থো. ‘‘সম্মতো’’তি চ পঠন্তি, নচ্চগীতেহি পূজিতোতি অত্থো. সম্মতাল়প্পবোধনোতি সম্মতাল়সদ্দেহি পচ্চূসকালে পবোধেতব্বো. ন তেন সুদ্ধিমজ্ঝগন্তি তেন কামভোগেন সংসারসুদ্ধিং নাধিগচ্ছিং. মারস্স ৰিসযে রতোতি কিলেসমারস্স ৰিসযভূতে কামগুণে রতো. ‘‘কিলেসমারস্স ৰিসযভূতেন কামগুণভোগেন সংসারসুদ্ধি হোতী’’তি এৰংদিট্ঠিকো অহুত্ৰাতি অত্থো. তেনাহ ‘‘এতঞ্চ সমতিক্কম্মা’’তিআদি. তত্থ এতন্তি এতং পঞ্চৰিধম্পি কামগুণং. সমতিক্কম্মাতি সমতিক্কমিত্ৰা, অনপেক্খো ছড্ডেত্ৰাতি অত্থো. সব্বোঘন্তি কামোঘাদিকং সব্বম্পি ওঘং.

পঞ্চ কামগুণে সরূপতো দস্সেতুং ‘‘রূপা সদ্দা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ মনোরমাতি লোভনীযট্ঠেন মনং রমযন্তীতি মনোরমা, মনাপিযাতি ৰুত্তং হোতি. যথাহ ‘‘কতমে পঞ্চ মনাপিযা রূপা, মনাপিযা সদ্দা’’তিআদি (ম. নি. ৩.৩২৮ অত্থতো সমানং).

পিণ্ডপাতমতিক্কন্তোতি পিণ্ডপাতগ্গহণং অতিক্কন্তো, পিণ্ডপাতগ্গহণতো নিৰত্তেন্তোতি অত্থো. একোতি একাকী অপচ্ছাসমণো. অদুতিযোতি নিত্তণ্হো. তণ্হা হি পুরিসস্স দুতিযো নাম. যথাহ ‘‘তণ্হাদুতিযো পুরিসো’’তি (ইতিৰু. ১৫, ১০৫; মহানি. ১৯১). এসতীতি পরিযেসতি.

ৰিচিনীতি এসন্তোৰ তত্থ তত্থ সঙ্কারকূটাদিকে পংসুকূলুপ্পত্তিট্ঠানে ৰিচিনি. অগ্গহীতি ৰিচিনিত্ৰা অসুচিমক্খিতম্পি অজিগুচ্ছন্তো গণ্হি. ধোৰীতি, ৰিক্খালেসি. রজযীতি ধোৰিত্ৰা গহিতং সিব্বিত্ৰা কপ্পিযরজনেন রজযি. ধারযীতি রজিত্ৰা কপ্পবিন্দুং দত্ৰা ধারেসি, নিৰাসেসি চেৰ পারুপি চ.

ইদানি পাচীনৰংসদাযে সত্থারা দিন্নওৰাদং তস্স চ অত্তনা মত্থকপ্পত্তভাৰং দীপেন্তো ‘‘মহিচ্ছো চ অসন্তুট্ঠো’’তিআদিকা গাথা অভাসি. তত্থ মহিচ্ছোতি মহতিযা পচ্চযিচ্ছায সমন্নাগতো, উল়ারুল়ারে বহূ চ পচ্চযে ইচ্ছন্তোতি অত্থো. অসন্তুট্ঠোতি নিস্সন্তুট্ঠো, যথালাভসন্তোসাদিনা সন্তোসেন ৰিরহিতো. সংসট্ঠোতি গিহীহি চেৰ পব্বজিতেহি চ অননুলোমিকেন সংসগ্গেন সংসট্ঠো. উদ্ধতোতি উক্খিত্তো. তস্সাতি ‘‘মহিচ্ছো’’তিআদিনা ৰুত্তপুগ্গলস্স. ধম্মাতি মহিচ্ছতা অসন্তোসো, সংসট্ঠতা ৰিক্খেপোতি ঈদিসা. লামকট্ঠেন পাপকা. সংকিলেসিকাতি তস্স চিত্তস্স মলীনভাৰকরণতো সংকিলেসিকা ধম্মা হোন্তি.

সতো চ হোতি অপ্পিচ্ছোতি যদা পনাযং পুগ্গলো কল্যাণমিত্তে সেৰন্তো ভজন্তো পযিরুপাসন্তো সদ্ধম্মং সুণন্তো যোনিসো মনসি করোন্তো সতিমা চ মহিচ্ছতং পহায অপ্পিচ্ছো চ হোতি. অসন্তোসং পহায সন্তুট্ঠো, চিত্তস্স ৰিঘাতকরং ৰিক্খেপং পহায অৰিঘাতৰা অৰিক্খিত্তো সমাহিতো, গণসঙ্গণিকং পহায পৰিৰেকরতো, ৰিৰেকাভিরতিযা নিব্বিদায ধম্মপীতিযা ৰিত্তো সুমনো তুট্ঠচিত্তো, সব্বসো কোসজ্জপহানেন আরদ্ধৰীরিযো.

তস্স এৰং অপ্পিচ্ছতাদিগুণসমন্নাগতস্স ইমে সতিপট্ঠানাদযো সত্ততিংসপ্পভেদা তিৰিধৰিপস্সনাসঙ্গহা কোসল্লসম্ভূতট্ঠেন কুসলা, মগ্গপরিযাপন্না বোধিপক্খিকা ধম্মা হোন্তি. সো তেহি সমন্নাগতো সব্বসো আসৰানং খেপনেন অগ্গমগ্গক্খণতো পট্ঠায অনাসৰো চ হোতি. ইতি এৰং ৰুত্তং মহেসিনা সম্মাসম্বুদ্ধেন পাচীনৰংসদাযে মহাপুরিসৰিতক্কে মত্থকং পাপনৰসেনাতি অধিপ্পাযো.

মম সঙ্কপ্পমঞ্ঞাযাতি ‘‘অপিচ্ছস্সাযং, ভিক্খৰে, ধম্মো, নাযং ধম্মো মহিচ্ছস্সা’’তিআদিনা (অ. নি. ৮.৩০) মহাপুরিসৰিতক্কৰসেন আরদ্ধং, তে চ মত্থকং পাপেতুং অসমত্থভাৰেন ঠিতং মম সঙ্কপ্পং জানিত্ৰা. মনোমযেনাতি মনোমযেন ৰিয, মনসা নিম্মিতসদিসেন পরিণামিতেনাতি অত্থো. ইদ্ধিযাতি ‘‘অযং কাযো ইদং চিত্তং ৰিয হোতূ’’তি এৰং পৰত্তঅধিট্ঠানিদ্ধিযা.

যদা মে অহু সঙ্কপ্পোতি যস্মিং কালে ময্হং ‘‘কীদিসো নু খো অট্ঠমো মহাপুরিসৰিতক্কো’’তি পরিৰিতক্কো অহোসি. ততো মম সঙ্কপ্পমঞ্ঞায ইদ্ধিযা উপসঙ্কমীতি যোজনা. উত্তরি দেসযীতি ‘‘নিপ্পপঞ্চারামস্সাযং, ভিক্খৰে, ধম্মো নিপ্পপঞ্চরতিনো, নাযংধম্মো পপঞ্চারামস্স পপঞ্চরতিনো’’তি (অ. নি. ৮.৩০) ইমমট্ঠমং মহাপুরিসৰিতক্কং পূরেন্তো উপরি দেসযি. তং পন দেসিতং ধম্মং দেসেন্তো আহ ‘‘নিপ্পপঞ্চরতো বুদ্ধো, নিপ্পপঞ্চমদেসযী’’তি. পপঞ্চা নাম রাগাদযো কিলেসা, তেসং ৰূপসমতায, তদভাৰতো চ লোকুত্তরধম্মা নিপ্পপঞ্চা নাম. তস্মিং নিপ্পপঞ্চে রতো অভিরতো সম্মাসম্বুদ্ধো যথা তং পাপুণামি, তথা তাদিসং ধম্মং অদেসযি, সামুক্কংসিকং চতুসচ্চধম্মদেসনং পকাসযীতি অত্থো.

তস্সাহং ধম্মমঞ্ঞাযাতি তস্সা সত্থু দেসনায ধম্মং জানিত্ৰা যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জন্তো ৰিহাসিং সিক্খত্তযসঙ্গহে সাসনে রতো অভিরতো হুত্ৰাতি অত্থো.

সত্থারা অত্তনো সমাগমং তেন সাধিতমত্থং দস্সেত্ৰা ইদানি অত্তনো পব্বজিতকালতো পট্ঠায আরদ্ধৰীরিযতং, কাযে অনপেক্খতায সেয্যসুখপস্সসুখানং পরিচ্চাগং, অপ্পমিদ্ধকালতো পট্ঠায আরদ্ধৰীরিযতঞ্চ দস্সেন্তো ‘‘পঞ্চপঞ্ঞাসৰস্সানী’’তি গাথমাহ. তত্থ যতো নেসজ্জিকো অহন্তি যতো পট্ঠায ‘‘যোগানুকূলতা কম্মট্ঠানপরিযুট্ঠিতসপ্পুরিসচরিযা সল্লেখৰুত্তী’’তি এৰমাদিগুণে দিস্ৰা নেসজ্জিকো অহোসিং তানি পঞ্চপঞ্ঞাস ৰস্সানি. যতো মিদ্ধং সমূহতন্তি যতো পট্ঠায মযা নিদ্দা পরিচ্চত্তা তানি পঞ্চৰীসতিৰস্সানি. ‘‘থেরস্স পঞ্চপঞ্ঞাসায ৰস্সেসু নেসজ্জিকস্স সতো আদিতো পঞ্চৰীসতিৰস্সানি নিদ্দা নাহোসি, ততো পরং সরীরকিলমথেন পচ্ছিমযামে নিদ্দা অহোসী’’তি ৰদন্তি.

‘‘নাহু অস্সাসপস্সাসা’’ তিআদিকা তিস্সো গাথা সত্থু পরিনিব্বানকালে ভিক্খূহি ‘‘কিং ভগৰা পরিনিব্বুতো’’তি পুট্ঠো পরিনিব্বানভাৰং পৰেদেন্তো আহ. তত্থ নাহু অস্সাসপস্সাসা, ঠিতচিত্তস্স তাদিনোতি অনুলোমপটিলোমতো অনেকাকারৰোকারা সব্বা সমাপত্তিযো সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায সব্বপচ্ছা চতুত্থজ্ঝানে ঠিতচিত্তস্স তাদিনো বুদ্ধস্স ভগৰতো অস্সাসপস্সাসা নাহু নাহেসুন্তি অত্থো. এতেন যস্মা চতুত্থজ্ঝানং সমাপন্নস্স কাযসঙ্খারা নিরুজ্ঝন্তি. কাযসঙ্খারাতি চ অস্সাসপস্সাসা ৰুচ্চন্তি, তস্মা চতুত্থজ্ঝানক্খণতো পট্ঠায অস্সাসপস্সাসা নাহেসুন্তি দস্সেতি. তণ্হাসঙ্খাতায এজায অভাৰতো অনেজো, সমাধিস্মিং ঠিতত্তা ৰা অনেজো. সন্তিমারব্ভাতি অনুপাদিসেসং নিব্বানং আরব্ভ পটিচ্চ সন্ধায. চক্খুমাতি পঞ্চহি চক্খূহি চক্খুমা. পরিনিব্বুতোতি পরিনিব্বাযি. অযঞ্হেত্থ অত্থো – নিব্বানারম্মণচতুত্থজ্ঝানফলসমাপত্তিং সমাপজ্জিত্ৰা তদনন্তরমেৰ অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বুতোতি.

অসল্লীনেনাতি অলীনেন অসংকুটিতেন সুৰিকসিতেনেৰ চিত্তেন. ৰেদনং অজ্ঝৰাসযীতি সতো সম্পজানো হুত্ৰা মারণন্তিকং ৰেদনং অধিৰাসেসি, ন ৰেদনানুৰত্তী হুত্ৰা ইতো চিতো চ সম্পরিৰত্তি. পজ্জোতস্সেৰ নিব্বানং, ৰিমোক্খো চেতসো অহূতি যথা তেলঞ্চ পটিচ্চ, ৰট্টিঞ্চ পটিচ্চ পজ্জলন্তো পজ্জোতো পদীপো তেসং পরিক্খযে নিব্বাযতি. নিব্বুতো চ কত্থচি গন্ত্ৰা ন তিট্ঠতি, অঞ্ঞদত্থু অন্তরধাযতি, অদস্সনমেৰ গচ্ছতি; এৰং কিলেসাভিসঙ্খারে নিস্সায পৰত্তমানো খন্ধসন্তানো তেসং পরিক্খযে নিব্বাযতি, নিব্বুতো চ কত্থচি গন্ত্ৰা ন তিট্ঠতি, অঞ্ঞদত্থু অন্তরধাযতি, অদস্সনমেৰ গচ্ছতীতি দস্সেতি. তেন ৰুত্তং ‘‘নিব্বন্তি ধীরা যথাযং পদীপো’’তি (খু. পা. ৬.১৫), ‘‘অচ্চী যথা ৰাতৰেগেন খিত্তা’’তি (সু. নি. ১০৮০) চ আদি.

এতেতি পরিনিব্বানক্খণে সত্থু সন্তানে পৰত্তমানানং ধম্মানং অত্তনো পচ্চক্খতায ৰুত্তং. পচ্ছিমকা ততো পরং চিত্তুপ্পাদাভাৰতো. দানীতি এতরহি. ফস্সপঞ্চমাতি ফস্সপঞ্চমকানং ধম্মানং পাকটভাৰতো ৰুত্তং. তথা হি চিত্তুপ্পাদকথাযম্পি ফস্সপঞ্চমকাৰ আদিতো ৰুত্তা. অঞ্ঞে ধম্মাতি সহ নিস্সযেন অঞ্ঞে চিত্তচেতসিকা ধম্মা, ন পরিনিব্বানচিত্তচেতসিকা. ননু তেপি ন ভৰিস্সন্তেৰাতি? সচ্চং ন ভৰিস্সন্তি, আসঙ্কাভাৰতো পন তে সন্ধায ‘‘ন ভৰিস্সন্তী’’তি ন ৰত্তব্বমেৰ. ‘‘ইতরে পন সেক্খপুথুজ্জনানং ৰিয ভৰিস্সন্তি নু খো’’তি সিযা আসঙ্কাতি তদাসঙ্কানিৰত্তনত্থং ‘‘নাঞ্ঞে ধম্মা ভৰিস্সন্তী’’তি ৰুত্তং.

নত্থি দানি পুনাৰাসো, দেৰকাযস্মি জালিনীতি, এত্থ জালিনীতি দেৰতং আলপতি, দেৰতে দেৰকাযস্মিং দেৰসমূহে উপপজ্জনৰসেন পুন আৰাসো আৰসনং ইদানি ময্হং নত্থীতি অত্থো. তত্থ কারণমাহ ‘‘ৰিক্খীণো’’তিআদিনা. সা কির দেৰতা পুরিমত্তভাৰে থেরস্স পাদপরিচারিকা, তস্মা ইদানি থেরং জিণ্ণং ৰুদ্ধং দিস্ৰা পুরিমসিনেহেন আগন্ত্ৰা ‘‘তত্থ চিত্তং পণিধেহি, যত্থ তে ৰুসিতং পুরে’’তি দেৰূপপত্তিং যাচি. অথ ‘‘দানি নত্থী’’তিআদিনা থেরো তস্সা পটিৰচনং অদাসি. তং সুত্ৰা দেৰতা ৰিহতাসা তত্থেৰন্তরধাযি.

অথ থেরো ৰেহাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৰা অত্তনো আনুভাৰং সব্রহ্মচারীনং পকাসেন্তো ‘‘যস্স মুহুত্তেনা’’তি গাথমাহ. তস্সত্থো – যস্স খীণাসৰভিক্খুনো মুহুত্তমত্তেন এৰ সহস্সধা সহস্সপ্পকারো তিসহস্সিমহাসহস্সিপভেদো, লোকো সব্রহ্মকপ্পো সহব্রহ্মলোকো, সংৰিদিতো সম্মদেৰ ৰিদিতো ঞাতো পচ্চক্খং কতো, এৰং ইদ্ধিগুণে ইদ্ধিসম্পদায চুতূপপাতে চ ৰসীভাৰপ্পত্তো সো ভিক্খু উপগতকালে দেৰতা পস্সতি, ন তস্স দেৰতানং দস্সনে পরিহানীতি. থেরেন কির জালিনিযা দেৰতায পটিৰচনদানৰসেন ‘‘নত্থি দানী’’তি গাথায ৰুত্তায ভিক্খূ জালিনিং অপস্সন্তা ‘‘কিং নু খো থেরো ধম্মালপনৰসেন কিঞ্চি আলপতী’’তি চিন্তেসুং. তেসং চিত্তাচারং ঞত্ৰা থেরো ‘‘যস্স মুহুত্তেনা’’তি ইমং গাথমাহ.

অন্নভারো পুরেতি এৰংনামো পুরিমত্তভাৰে. ঘাসহারকোতি ঘাসমত্তস্স অত্থায ভত্তিং কত্ৰা জীৰনকো. সমণন্তি সমিতপাপং. পটিপাদেসিন্তি পটিমুখো হুত্ৰা পাদাসিং, পসাদেন অভিমুখো হুত্ৰা আহারদানং অদাসিন্তি অধিপ্পাযো. উপরিট্ঠন্তি এৰংনামকং পচ্চেকবুদ্ধং. যসস্সিনন্তি কিত্তিমন্তং পত্থটযসং. ইমায গাথায যাৰ চরিমত্তভাৰা উল়ারসম্পত্তিহেতুভূতং অত্তনো পুব্বকম্মং দস্সেতি. তেনাহ ‘‘সোম্হি সক্যকুলে জাতো’’তিআদি.

ইতো সত্তাতি ইতো মনুস্সলোকতো চৰিত্ৰা দেৰলোকে দিব্বেন আধিপচ্চেন সত্ত. ততো সত্তাতি ততো দেৰলোকতো চৰিত্ৰা মনুস্সলোকে চক্কৰত্তিভাৰেন সত্ত. সংসারানি চতুদ্দসাতি চতুদ্দস ভৰন্তরসংসরণানি. নিৰাসমভিজানিস্সন্তি পুব্বেনিৰাসং অঞ্ঞাসিং. দেৰলোকে ঠিতো তদাতি তঞ্চ খো ন ইমস্মিংযেৰ অত্তভাৰে, অপি চ খো যদা ইতো অনন্তরাতীতে অত্তভাৰে দেৰলোকে ঠিতো, তদা অঞ্ঞাসিন্তি অত্থো.

ইদানি অত্তনা দিব্বচক্খুঞাণচুতূপপাতঞাণানং অধিগতাকারং দস্সেন্তো ‘‘পঞ্চঙ্গিকে’’তিআদিনা দ্ৰে গাথা অভাসি. তত্থ পঞ্চঙ্গিকে সমাধিম্হীতি অভিঞ্ঞাপাদকচতুত্থজ্ঝানসমাধিম্হি. সো হি পীতিফরণতা, সুখফরণতা, চেতোফরণতা, আলোকফরণতা, পচ্চৰেক্খণনিমিত্তন্তি ইমেহি পঞ্চহি অঙ্গেহি সমন্নাগতত্তা পঞ্চঙ্গিকো সমাধীতি ৰুচ্চতি. সন্তেতি পটিপক্খৰূপসমেন অঙ্গসন্ততায চ সন্তে. একোদিভাৰিতেতি একোদিভাৰগতে, সুচিণ্ণে ৰসীভাৰপ্পত্তেতি অত্থো. পটিপ্পস্সদ্ধিলদ্ধম্হীতি কিলেসানং পটিপ্পস্সদ্ধিযা লদ্ধে. দিব্বচক্খু ৰিসুজ্ঝি মেতি এৰংৰিধে সমাধিম্হি সম্পাদিতে ময্হং দিব্বচক্খুঞাণং ৰিসুজ্ঝি, একাদসহি উপক্কিলেসেহি ৰিমুত্তিযা ৰিসুদ্ধং অহোসি.

চুতূপপাতং জানামীতি সত্তানং চুতিঞ্চ উপপত্তিঞ্চ জানামি, জানন্তো চ ‘‘ইমে সত্তা অমুম্হা লোকম্হা আগন্ত্ৰা ইধূপপন্না, ইমম্হা চ লোকা গন্ত্ৰা অমুম্হি লোকে উপপজ্জিস্সন্তী’’তি সত্তানং আগতিং গতিঞ্চ জানামি, জানন্তো এৰ চ নেসং ইত্থভাৰং মনুস্সভাৰং ততো অঞ্ঞথাভাৰং অঞ্ঞথাতিরচ্ছানভাৰঞ্চ উপপত্তিতো পুরেতরমেৰ জানামি. তযিদং সব্বম্পি পঞ্চঙ্গিকে সমাধিম্হি সম্পাদিতে এৰাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘ঝানে পঞ্চঙ্গিকে ঠিতো’’তি. তত্থ পঞ্চঙ্গিকে ঝানে ঠিতো পতিট্ঠিতো হুত্ৰা এৰং জানামীতি অত্থো.

এৰং ৰিজ্জাত্তযং দস্সেত্ৰা তপ্পসঙ্গেন পুব্বে দস্সিতম্পি ততিযৰিজ্জং সহ কিচ্চনিপ্ফত্তিযা দস্সেন্তো ‘‘পরিচিণ্ণো মযা সত্থা’’তিআদিনা গাথাদ্ৰযমাহ. তত্থ ৰজ্জীনং ৰেল়ুৰগামেতি ৰজ্জিরট্ঠস্স ৰেল়ুৰগামে, ৰজ্জিরট্ঠে যত্থ পচ্ছিমৰস্সং উপগচ্ছি ৰেল়ুৰগামে. হেট্ঠতো ৰেল়ুগুম্বস্মিন্তি তত্থ অঞ্ঞতরস্স ৰেল়ুগুম্বস্স হেট্ঠা. নিব্বাযিস্সন্তি নিব্বাযিস্সামি, অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বাযিস্সামীতি অত্থো.

অনুরুদ্ধত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.