১৬. ৰীসতিনিপাতো
১. অধিমুত্তত্থেরগাথাৰণ্ণনা
ৰীসতিনিপাতে যঞ্ঞত্থং ৰাতিআদিকা আযস্মতো অপরস্স অধিমুত্তত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ভৰে পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো অত্থদস্সিস্স ভগৰতো কালে ৰিভৰসম্পন্নে কুলে নিব্বত্তিত্ৰা ৰিঞ্ঞুতং পত্তো সত্থরি পরিনিব্বুতে ভিক্খুসঙ্ঘং উপট্ঠহন্তো মহাদানানি পৰত্তেসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে আযস্মতো সংকিচ্চত্থেরস্স ভগিনিযা কুচ্ছিম্হি নিব্বত্তি, অধিমুত্তোতিস্স নামং অহোসি. সো ৰযপ্পত্তো মাতুলত্থেরস্স সন্তিকে পব্বজিত্ৰা ৰিপস্সনায কম্মং করোন্তো সামণেরভূমিযংযেৰ ঠিতো অরহত্তং পাপুণি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ১.৪.৮৪-৮৮) –
‘‘নিব্বুতে লোকনাথম্হি, অত্থদস্সীনরুত্তমে;
উপট্ঠহিং ভিক্খুসঙ্ঘং, ৰিপ্পসন্নেন চেতসা.
‘‘নিমন্তেত্ৰা ভিক্খুসঙ্ঘং, উজুভূতং সমাহিতং;
উচ্ছুনা মণ্ডপং কত্ৰা, ভোজেসিং সঙ্ঘমুত্তমং.
‘‘যং যং যোনুপপজ্জামি, দেৰত্তং অথমানুসং;
সব্বে সত্তে অভিভোমি, পুঞ্ঞকম্মস্সিদং ফলং.
‘‘অট্ঠারসে কপ্পসতে, যং দানমদদিং তদা;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, উচ্ছুদানস্সিদং ফলং.
‘‘পটিসম্ভিদা চতস্সো…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
অরহত্তং পন পত্ৰা সমাপত্তিসুখেন ৰীতিনামেন্তো উপসম্পজ্জিতুকামো ‘‘মাতরং আপুচ্ছিস্সামী’’তি মাতু সন্তিকং গচ্ছন্তো অন্তরামগ্গে দেৰতায বলিকম্মকরণত্থং মংসপরিযেসনং চরন্তেহি পঞ্চসতেহি চোরেহি সমাগচ্ছি. চোরা চ তং অগ্গহেসুং ‘‘দেৰতায বলি ভৰিস্সতী’’তি. সো চোরেহি গহিতোপি অভীতো অচ্ছম্ভী ৰিপ্পসন্নমুখোৰ অট্ঠাসি. তং দিস্ৰা চোরগামণিঅচ্ছরিযব্ভুতচিত্তজাতো পসংসন্তো –
৭০৫. ‘‘যঞ্ঞত্থং ৰা ধনত্থং ৰা, যে হনাম মযং পুরে;
অৰসেসং ভযং হোতি, ৰেধন্তি ৰিলপন্তি চ.
৭০৬. ‘‘তস্স তে নত্থি ভীতত্তং, ভিয্যো ৰণ্ণো পসীদতি;
কস্মা ন পরিদেৰেসি, এৰরূপে মহব্ভযে’’তি. – দ্ৰে গাথা অভাসি;
তত্থ যঞ্ঞত্থন্তি যজনত্থং দেৰতানং বলিকম্মকরণত্থং ৰা. ৰা-সদ্দো ৰিকপ্পনত্থো. ধনত্থন্তি সাপতেয্যহরণত্থং. যে হনাম মযং পুরেতি যে সত্তে মযং পুব্বে হনিম্হ. অতীতত্থে হি ইদং ৰত্তমানৰচনং. অৰসেতি অৰসে অসেরিকে কত্ৰা. তন্তি তেসং. ‘‘অৰসেসন্তি’’পি পঠন্তি. অম্হেহি গহিতেসু তং একং ঠপেত্ৰা অৰসেসানং; অযমেৰ ৰা পাঠো. ভযং হোতীতি মরণভযং হোতি. যেন তে ৰেধন্তি ৰিলপন্তি,চিত্তুত্রাসেন ৰেধন্তি, ‘‘সামি, তুম্হাকং ইদঞ্চিদঞ্চ দস্সাম, দাসা ভৰিস্সামা’’তিআদিকং ৰদন্তা ৰিলপন্তি.
তস্স তেতি যো ত্ৰং অম্হেহি দেৰতায বলিকম্মত্থং জীৰিতা ৰোরোপেতুকামেহি উক্খিত্তাসিকেহি সন্তজ্জিতো, তস্স তে. ভীতত্তন্তি ভীতভাৰো, ভযন্তি অত্থো. ভিয্যো ৰণ্ণো পসীদতীতি পকতিৰণ্ণতো উপরিপি তে মুখৰণ্ণো ৰিপ্পসীদতি. থেরস্স কির তদা ‘‘সচে ইমে মারেস্সন্তি, ইদানেৰাহং অনুপাদায পরিনিব্বাযিস্সামি, দুক্খভারো ৰিগচ্ছিস্সতী’’তি উল়ারং পীতিসোমনস্সং উপ্পজ্জি. এৰরূপে মহব্ভযেতি এদিসে মহতি মরণভযে উপট্ঠিতে. হেতুঅত্থে ৰা এতং ভুম্মৰচনং.
ইদানি থেরো চোরগামণিস্স পটিৰচনদানমুখেন ধম্মং দেসেন্তো –
৭০৭. ‘‘নত্থি চেতসিকং দুক্খং, অনপেক্খস্স গামণি;
অতিক্কন্তা ভযা সব্বে, খীণসংযোজনস্স ৰে.
৭০৮. ‘‘খীণায ভৰনেত্তিযা, দিট্ঠে ধম্মে যথাতথে;
ন ভযং মরণে হোতি, ভারনিক্খেপনে যথা.
৭০৯. ‘‘সুচিণ্ণং ব্রহ্মচরিযং মে, মগ্গো চাপি সুভাৰিতো;
মরণে মে ভযং নত্থি, রোগানমিৰ সঙ্খযে.
৭১০. ‘‘সুচিণ্ণং ব্রহ্মচরিযং মে, মগ্গো চাপি সুভাৰিতো;
নিরস্সাদা ভৰা দিট্ঠা, ৰিসং পিত্ৰাৰ ছড্ডিতং.
৭১১. ‘‘পারগূ অনুপাদানো, কতকিচ্চো অনাসৰো;
তুট্ঠো আযুক্খযা হোতি, মুত্তো আঘাতনা যথা.
৭১২. ‘‘উত্তমং ধম্মতং পত্তো, সব্বলোকে অনত্থিকো;
আদিত্তাৰ ঘরা মুত্তো, মরণস্মিং ন সোচতি.
৭১৩. ‘‘যদত্থি সঙ্গতং কিঞ্চি, ভৰো ৰা যত্থ লব্ভতি;
সব্বং অনিস্সরং এতং, ইতি ৰুত্তং মহেসিনা.
৭১৪. ‘‘যো তং তথা পজানাতি, যথা বুদ্ধেন দেসিতং;
ন গণ্হাতি ভৰং কিঞ্চি, সুতত্তংৰ অযোগুল়ং.
৭১৫. ‘‘ন মে হোতি ‘অহোসি’ন্তি, ‘ভৰিস্স’ন্তি ন হোতি মে;
সঙ্খারা ৰিগমিস্সন্তি, তত্থ কা পরিদেৰনা.
৭১৬. ‘‘সুদ্ধং ধম্মসমুপ্পাদং, সুদ্ধং সঙ্খারসন্ততিং;
পস্সন্তস্স যথাভূতং, ন ভযং হোতি গামণি.
৭১৭. ‘‘তিণকট্ঠসমং লোকং, যদা পঞ্ঞায পস্সতি;
মমত্তং সো অসংৰিন্দং, ‘নত্থি মে’তি ন সোচতি.
৭১৮. ‘‘উক্কণ্ঠামি সরীরেন, ভৰেনম্হি অনত্থিকো;
সোযং ভিজ্জিস্সতি কাযো, অঞ্ঞো চ ন ভৰিস্সতি.
৭১৯. ‘‘যং ৰো কিচ্চং সরীরেন, তং করোথ যদিচ্ছথ;
ন মে তপ্পচ্চযা তত্থ, দোসো পেমঞ্চ হেহিতী’’তি. –
ইমা গাথা অভাসি.
৭২০. ‘‘তস্স তং ৰচনং সুত্ৰা, অব্ভুতং লোমহংসনং;
সত্থানি নিক্খিপিত্ৰান, মাণৰা এতদব্রৰু’’ন্তি. –
অযং সঙ্গীতিকারেহি ৰুত্তগাথা. ইতো অপরা তিস্সো চোরানং, থেরস্স চ ৰচনপটিৰচনগাথা –
৭২১. ‘‘কিং ভদন্তে করিত্ৰান, কো ৰা আচরিযো তৰ;
কস্স সাসনমাগম্ম, লব্ভতে তং অসোকতা.
৭২২. ‘‘সব্বঞ্ঞূ সব্বদস্সাৰী, জিনো আচরিযো মম;
মহাকারুণিকো সত্থা, সব্বলোকতিকিচ্ছকো.
৭২৩. ‘‘তেনাযং দেসিতো ধম্মো, খযগামী অনুত্তরো;
তস্স সাসনমাগম্ম, লব্ভতে তং অসোকতা.
৭২৪. ‘‘সুত্ৰান চোরা ইসিনো সুভাসিতং, নিক্খিপ্প সত্থানি চ আৰুধানি চ;
তম্হা চ কম্মা ৰিরমিংসু একে, একে চ পব্বজ্জমরোচযিংসু.
৭২৫. ‘‘তে পব্বজিত্ৰা সুগতস্স সাসনে, ভাৰেত্ৰ বোজ্ঝঙ্গবলানি পণ্ডিতা;
উদগ্গচিত্তা সুমনা কতিন্দ্রিযা, ফুসিংসু নিব্বানপদং অসঙ্খত’’ন্তি. –
ইমাপি সঙ্গীতিকারেহি ৰুত্তগাথা.
তত্থ নত্থি চেতসিকং দুক্খং, অনপেক্খস্স, গামণীতি গামণি, অপেক্খায, তণ্হায, অভাৰেন অনপেক্খস্স মাদিসস্স, লোহিতসভাৰো পুব্বো ৰিয, চেতসিকং দুক্খং দোমনস্সং নত্থি, দোমনস্সাভাৰাপদেসেন ভযাভাৰং ৰদতি. তেনাহ ‘‘অতিক্কন্তা ভযা সব্বে’’তি. অতিক্কন্তা ভযা সব্বেতি খীণসংযোজনস্স অরহতো পঞ্চৰীসতি মহাভযা, অঞ্ঞে চ সব্বেপি ভযা একংসেন অতিক্কন্তা অতীতা, অপগতাতি অত্থো.
দিট্ঠে ধম্মে যথাতথেতি চতুসচ্চধম্মে পরিঞ্ঞাপহানসচ্ছিকিরিযভাৰনাৰসেন মগ্গপঞ্ঞায যথাভূতং দিট্ঠে. মরণেতি মরণহেতু. ভারনিক্খেপনে যথাতি যথা কোচি পুরিসো সীসে ঠিতেন মহতা গরুভারেন সংসীদন্তো তস্স নিক্খেপনে, অপনযনে ন ভাযতি, এৰং সম্পদমিদন্তি অত্থো. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা –
‘‘ভারা হৰে পঞ্চক্খন্ধা, ভারহারো চ পুগ্গলো;
ভারাদানং দুখং লোকে, ভারনিক্খেপনং সুখ’’ন্তি. (সং. নি. ৩.২২);
সুচিণ্ণন্তি সুট্ঠু চরিতং. ব্রহ্মচরিযন্তি, সিক্খত্তযসঙ্গহং সাসনব্রহ্মচরিযং. ততো এৰ মগ্গো চাপি সুভাৰিতো অট্ঠঙ্গিকো অরিযমগ্গোপি সম্মদেৰ ভাৰিতো. রোগানমিৰ সঙ্খযেতি যথা বহূহি রোগেহি অভিভূতস্স আতুরস্স রোগানং সঙ্খযে পীতিসোমনস্সমেৰ হোতি, এৰং খন্ধরোগসঙ্খযে মরণে মাদিসস্স ভযং নত্থি.
নিরস্সাদা ভৰা দিট্ঠাতি তীহি দুক্খতাহি অভিভূতা, একাদসহি অগ্গীহি আদিত্তা, তযো ভৰা নিরস্সাদা, অস্সাদরহিতা, মযা দিট্ঠা. ৰিসং পিত্ৰাৰ ছড্ডিতন্তি পমাদৰসেন ৰিসং পিৰিত্ৰা তাদিসেন পযোগেন ছড্ডিতং ৰিয মরণে মে ভযং নত্থীতি অত্থো.
মুত্তো আঘাতনা যথাতি যথা চোরেহি মারণত্থং আঘাতনং নীতো কেনচি উপাযেন ততো মুত্তো হট্ঠতুট্ঠো হোতি, এৰং সংসারপারং, নিব্বানং, গতত্তা পারগূ, চতূহিপি উপাদানেহি অনুপাদানো, পরিঞ্ঞাদীনং সোল়সন্নং কিচ্চানং কতত্তা কতকিচ্চো কামাসৰাদীহি অনাসৰো, আযুক্খযা আযুক্খযহেতু তুট্ঠো সোমনস্সিকো হোতি.
উত্তমন্তি সেট্ঠং. ধম্মতন্তি, ধম্মসভাৰং. অরহত্তে সিদ্ধে সিজ্ঝনহেতু ইট্ঠাদীসু তাদিভাৰং. সব্বলোকেতি সব্বলোকস্মিম্পি, দীঘাযুকসুখবহুলতাদিৰসেন সংযুত্তেপি লোকে. অনত্থিকোতি, অনপেক্খো. আদিত্তাৰ ঘরা মুত্তোতি যথা কোচি পুরিসো সমন্ততো আদিত্ততো পজ্জলিততো গেহতো নিস্সটো, ততো নিস্সরণনিমিত্তং ন সোচতি, এৰং খীণাসৰো মরণনিমিত্তং ন সোচতি.
যদত্থি সঙ্গতং কিঞ্চীতি যংকিঞ্চি ইমস্মিং লোকে অত্থি, ৰিজ্জতি, উপলব্ভতি সঙ্গতং, সত্তেহি সঙ্খারেহি ৰা সমাগমো, সমোধানং. ‘‘সঙ্খত’’ন্তিপি পাঠো, তস্স যংকিঞ্চি পচ্চযেহি সমচ্চ সম্ভুয্য কতং, পটিচ্চসমুপ্পন্নন্তি অত্থো. ভৰো ৰা যত্থ লব্ভতীতি যস্মিং সত্তনিকাযে যো উপপত্তিভৰো লব্ভতি. সব্বং অনিস্সরং এতন্তি সব্বমেতং ইস্সররহিতং, ন এত্থ কেনচি ‘‘এৰং হোতূ’’তি ইস্সরিযং ৰত্তেতুং সক্কা. ইতি ৰুত্তং মহেসিনাতি ‘‘সব্বে ধম্মা অনত্তা’’তি এৰং ৰুত্তং মহেসিনা সম্মাসম্বুদ্ধেন. তস্মা ‘‘অনিস্সরং এত’’ন্তি পজানন্তো মরণস্মিং ন সোচতীতি যোজনা.
ন গণ্হাতি ভৰং কিঞ্চীতি যো অরিযসাৰকো ‘‘সব্বে সঙ্খারা অনিচ্চা’’তিআদিনা (ধ. প. ২৭৭) যথা বুদ্ধেন ভগৰতা দেসিতং, তথা তং ভৰত্তযং ৰিপস্সনাপঞ্ঞাসহিতায মগ্গপঞ্ঞায পজানাতি. সো যথা কোচি পুরিসো সুখকামো দিৰসং সন্তত্তং অযোগুল়ং হত্থেন ন গণ্হাতি, এৰং কিঞ্চি খুদ্দকং ৰা মহন্তং ৰা ভৰং ন গণ্হাতি, ন তত্থ তণ্হং করোতীতি অত্থো.
ন মে হোতি ‘‘অহোসি’’ন্তি ‘‘অতীতমদ্ধানং অহং ঈদিসো অহোসি’’ন্তি অত্তদিট্ঠিৰসেন ন মে চিত্তপ্পৰত্তি অত্থি দিট্ঠিযা সম্মদেৰ উগ্ঘাটিতত্তা, ধম্মসভাৰস্স চ সুদিট্ঠত্তা. ‘‘ভৰিস্স’’ন্তি ন হোতি মেতি ততো এৰ ‘‘অনাগতমদ্ধানং অহং এদিসো কথং নু খো ভৰিস্সং ভৰেয্য’’ন্তি এৰম্পি মে ন হোতি. সঙ্খারা ৰিগমিস্সন্তীতি এৰং পন হোতি ‘‘যথাপচ্চযং পৰত্তমানা সঙ্খারাৰ, ন এত্থ কোচি অত্তা ৰা অত্তনিযং ৰা, তে চ খো ৰিগমিস্সন্তি, ৰিনস্সিস্সন্তি, খণে খণে ভিজ্জিস্সন্তী’’তি. তত্থ কা পরিদেৰনাতি এৰং পস্সন্তস্স মাদিসস্স তত্থ সঙ্খারগতে কা নাম পরিদেৰনা.
সুদ্ধন্তি কেৰলং, অত্তসারেন অসম্মিস্সং. ধম্মসমুপ্পাদন্তি পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নধম্মসমুপ্পত্তিং অৰিজ্জাদিপচ্চযেহি সঙ্খারাদিধম্মমত্তপ্পৰত্তিং. সঙ্খারসন্ততিন্তি কিলেসকম্মৰিপাকপ্পভেদসঙ্খারপবন্ধং. পস্সন্তস্স যথাভূতন্তি সহ ৰিপস্সনায মগ্গপঞ্ঞায যাথাৰতো জানন্তস্স.
তিণকট্ঠসমং লোকন্তি যথা অরঞ্ঞে অপরিগ্গহে তিণকট্ঠে কেনচি গয্হমানে অপরস্স ‘‘ময্হং সন্তকং অযং গণ্হতী’’তি ন হোতি, এৰং সো অসামিকতায তিণকট্ঠসমং সঙ্খারলোকং যদা পঞ্ঞায পস্সতি, সো তত্থ মমত্তং অসংৰিন্দং অসংৰিন্দন্তো অলভন্তো অকরোন্তো. নত্থি মেতি ‘‘অহু ৰত সোহং, তং মে নত্থী’’তি ন সোচতি.
উক্কণ্ঠামি সরীরেনাতি অসারকেন অভিনুদেন দুক্খেন অকতঞ্ঞুনা অসুচিদুগ্গন্ধজেগুচ্ছপটিক্কূলসভাৰেন ইমিনা কাযেন উক্কণ্ঠামি ইমং কাযং নিব্বিন্দন্তো এৰং তিট্ঠামি. ভৰেনম্হি অনত্থিকোতি সব্বেনপি ভৰেন অনত্থিকো অম্হি, ন কিঞ্চি ভৰং পত্থেমি. সোযং ভিজ্জিস্সতি কাযোতি অযং মম কাযো ইদানি তুম্হাকং পযোগেন অঞ্ঞথা ৰা অঞ্ঞত্থ ভিজ্জিস্সতি. অঞ্ঞো চ ন ভৰিস্সতীতি অঞ্ঞো কাযো ময্হং আযতিং ন ভৰিস্সতি, পুনব্ভৰাভাৰতো.
যং ৰো কিচ্চং সরীরেনাতি যং তুম্হাকং ইমিনা সরীরেন পযোজনং, তং করোথ যদিচ্ছথ, ইচ্ছথ চে. ন মে তপ্পচ্চযাতি, তং নিমিত্তং ইমস্স সরীরস্স তুম্হেহি যথিচ্ছিতকিচ্চস্স করণহেতু. তত্থাতি তেসু করোন্তেসু চ অকরোন্তেসু চ. দোসো পেমঞ্চ হেহিতীতি যথাক্কমং পটিঘো অনুনযো ন ভৰিস্সতি, অত্তনো ভৰে অপেক্খায সব্বসো পহীনত্তাতি অধিপ্পাযো. অঞ্ঞপচ্চযা অঞ্ঞত্থ চ পটিঘানুনযেসু অসন্তেসুপি তপ্পচ্চযা, ‘‘তত্থা’’তি ৰচনং যথাধিগতৰসেন ৰুত্তং.
তস্সাতি অধিমুত্তত্থেরস্স. তং ৰচনন্তি ‘‘নত্থি চেতসিকং দুক্খ’’ন্তিআদিকং মরণে ভযাভাৰাদিদীপকং, ততো এৰ অব্ভুতং লোমহংসনং ৰচনং সুত্ৰা. মাণৰাতি চোরা. চোরা হি ‘‘মাণৰা’’তি ৰুচ্চন্তি ‘‘মাণৰেহি সহ গচ্ছন্তি কতকম্মেহি অকতকম্মেহিপী’’তিআদীসু (ম. নি. ২.১৪৯) ৰিয.
কিং ভদন্তে করিত্ৰানাতি, ভন্তে, কিং নাম তপোকম্মং কত্ৰা. কো ৰা তৰ আচরিযো কস্স সাসনং, ওৰাদং নিস্সায অযং অসোকতা মরণকালে সোকাভাৰো লব্ভতীতি এতং অত্থং অব্রৰুং, পুচ্ছাৰসেন কথেসুং, ভাসিংসু.
তং সুত্ৰা থেরো তেসং পটিৰচনং দেন্তো ‘‘সব্বঞ্ঞূ’’তিআদিমাহ. তত্থ সব্বঞ্ঞূতি পরোপদেসেন ৰিনা সব্বপকারেন সব্বধম্মাৰবোধনসমত্থস্স আকঙ্খাপটিবদ্ধৰুত্তিনো অনাৰরণঞাণস্স অধিগমেন অতীতাদিভেদং সব্বং জানাতীতি, সব্বঞ্ঞূ. তেনেৰ সমন্তচক্খুনা সব্বস্স দস্সনতো সব্বদস্সাৰী. যম্হি অনাৰরণঞাণং, তদেৰ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং, নত্থেৰ অসাধারণঞাণপাল়িযা ৰিরোধো ৰিসযুপ্পত্তিমুখেন অঞ্ঞেহি অসাধারণভাৰদস্সনত্থং একস্সেৰ ঞাণস্স দ্ৰিধা ৰুত্তত্তা. যং পনেত্থ ৰত্তব্বং, তং ইতিৰুত্তকৰণ্ণনাযং (ইতিৰু. অট্ঠ. ৩৮) ৰিত্থারতো ৰুত্তমেৰাতি তত্থ ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. পঞ্চন্নম্পি মারানং ৰিজযতো জিনো, হীনাদিৰিভাগভিন্নে সব্বস্মিং সত্তনিকাযে অধিমুত্তৰুত্তিতায মহতিযা করুণায সমন্নাগতত্তা মহাকারুণিকো, দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকপরমত্থেহি যথারহং ৰেনেয্যানং অনুসাসনতো সত্থা, ততো এৰ সব্বলোকস্স কিলেসরোগতিকিচ্ছনতো সব্বলোকতিকিচ্ছকো, সম্মাসম্বুদ্ধো আচরিযো মমাতি যোজনা. খযগামীতি নিব্বানগামী.
এৰং থেরেন সত্থু সাসনস্স চ গুণে পকাসিতে পটিলদ্ধসদ্ধা একচ্চে চোরা পব্বজিংসু, একচ্চে উপাসকত্তং পৰেদেসুং. তমত্থং দীপেন্তো ধম্মসঙ্গাহকা ‘‘সুত্ৰান চোরা’’তিআদিনা দ্ৰে গাথা অভাসিংসু. তত্থ ইসিনোতি অধিসীলসিক্খাদীনং এসনট্ঠেন ইসিনো, অধিমুত্তত্থেরস্স. নিক্খিপ্পাতি পহায. সত্থানি চ আৰুধানি চাতি অসিআদিসত্থানি চেৰ ধনুকলাপাদিআৰুধানি চ. তম্হা চ কম্মাতি ততো চোরকম্মতো.
তে পব্বজিত্ৰা সুগতস্স সাসনেতি তে চোরা সোভনগমনতাদীহি সুগতস্স ভগৰতো সাসনে পব্বজ্জং উপগন্ত্ৰা. ভাৰনাৰিসেসাধিগতায ওদগ্যলক্খণায পীতিযা সমন্নাগমেন উদগ্গচিত্তা. সুমনাতি সোমনস্সপ্পত্তা. কতিন্দ্রিযাতি ভাৰিতিন্দ্রিযা. ফুসিংসূতি অগ্গমগ্গাধিগমেন অসঙ্খতং নিব্বানং অধিগচ্ছিংসু. অধিমুত্তো কির চোরে নিব্বিসেৰনে কত্ৰা, তে তত্থেৰ ঠপেত্ৰা, মাতু সন্তিকং গন্ত্ৰা, মাতরং আপুচ্ছিত্ৰা, পচ্চাগন্ত্ৰা তেহি সদ্ধিং উপজ্ঝাযস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা, পব্বাজেত্ৰা উপসম্পদং অকাসি. অথ তেসং কম্মট্ঠানং আচিক্খি, তে নচিরস্সেৰ অরহত্তে পতিট্ঠহিংসু. তেন ৰুত্তং ‘‘পব্বজিত্ৰা…পে… অসঙ্খত’’ন্তি.
অধিমুত্তত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. পারাপরিযত্থেরগাথাৰণ্ণনা
সমণস্স অহু চিন্তাতিআদিকা আযস্মতো পারাপরিযত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ভৰে ৰিৰট্টূপনিস্সযং কুসলং উপচিনিত্ৰা সুগতীসুযেৰ সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৰত্থিযং অঞ্ঞতরস্স ব্রাহ্মণমহাসালস্স পুত্তো হুত্ৰা নিব্বত্তি. তস্স ৰযপ্পত্তস্স গোত্তৰসেন পারাপরিযোত্ৰেৰ সমঞ্ঞা অহোসি. সো তযো ৰেদে উগ্গহেত্ৰা ব্রাহ্মণসিপ্পেসু নিপ্ফত্তিং গতো. একদিৰসং সত্থু ধম্মদেসনাকালে জেতৰনৰিহারং গন্ত্ৰা পরিসপরিযন্তে নিসীদি. সত্থা তস্স অজ্ঝাসযং ওলোকেত্ৰা ইন্দ্রিযভাৰনাসুত্তং (ম. নি. ৩.৪৫৩) দেসেসি. সো তং সুত্ৰা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজি. তং সুত্তং উগ্গহেত্ৰা তদত্থমনুচিন্তেসি. যথা পন অনুচিন্তেসি, স্ৰাযমত্থো গাথাসু এৰ আৰি ভৰিস্সতি. সো তথা অনুৰিচিন্তেন্তো আযতনমুখেন ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা নচিরস্সেৰ অরহত্তং পত্তো. অপরভাগে অত্তনা চিন্তিতাকারং পকাসেন্তো –
৭২৬. ‘‘সমণস্স অহু চিন্তা, পারাপরিযস্স ভিক্খুনো;
এককস্স নিসিন্নস্স, পৰিৰিত্তস্স ঝাযিনো.
৭২৭. ‘‘কিমানুপুব্বং পুরিসো, কিং ৰতং কিং সমাচারং;
অত্তনো কিচ্চকারীস্স, ন চ কঞ্চি ৰিহেঠযে.
৭২৮. ‘‘ইন্দ্রিযানি মনুস্সানং, হিতায অহিতায চ;
অরক্খিতানি অহিতায, রক্খিতানি হিতায চ.
৭২৯. ‘‘ইন্দ্রিযানেৰ সারক্খং, ইন্দ্রিযানি চ গোপযং;
অত্তনো কিচ্চকারীস্স, ন চ কঞ্চি ৰিহেঠযে.
৭৩০. ‘‘চক্খুন্দ্রিযং চে রূপেসু, গচ্ছন্তং অনিৰারযং;
অনাদীনৰদস্সাৰী, সো দুক্খা ন হি মুচ্চতি.
৭৩১. ‘‘সোতিন্দ্রিযং চে সদ্দেসু, গচ্ছন্তং অনিৰারযং;
অনাদীনৰদস্সাৰী, সো দুক্খা ন হি মুচ্চতি.
৭৩২. ‘‘অনিস্সরণদস্সাৰী, গন্ধে চে পটিসেৰতি;
ন সো মুচ্চতি দুক্খম্হা, গন্ধেসু অধিমুচ্ছিতো.
৭৩৩. ‘‘অম্বিলং মধুরগ্গঞ্চ, তিত্তকগ্গমনুস্সরং;
রসতণ্হায গধিতো, হদযং নাৰবুজ্ঝতি.
৭৩৪. ‘‘সুভান্যপ্পটিকূলানি, ফোট্ঠব্বানি অনুস্সরং;
রত্তো রাগাধিকরণং, ৰিৰিধং ৰিন্দতে দুখং.
৭৩৫. ‘‘মনং চেতেহি ধম্মেহি, যো ন সক্কোতি রক্খিতুং;
ততো নং দুক্খমন্ৰেতি, সব্বেহেতেহি পঞ্চহি.
৭৩৬. ‘‘পুব্বলোহিতসম্পুণ্ণং, বহুস্স কুণপস্স চ;
নরৰীরকতং ৰগ্গুং, সমুগ্গমিৰ চিত্তিতং.
৭৩৭. ‘‘কটুকং মধুরস্সাদং, পিযনিবন্ধনং দুখং;
খুরংৰ মধুনা লিত্তং, উল্লিহং নাৰবুজ্ঝতি.
৭৩৮. ‘‘ইত্থিরূপে ইত্থিসরে, ফোট্ঠব্বেপি চ ইত্থিযা;
ইত্থিগন্ধেসু সারত্তো, ৰিৰিধং ৰিন্দতে দুখং.
৭৩৯. ‘‘ইত্থিসোতানি সব্বানি, সন্দন্তি পঞ্চ পঞ্চসু;
তেসমাৰরণং কাতুং, যো সক্কোতি ৰীরিযৰা.
৭৪০. ‘‘সো অত্থৰা সো ধম্মট্ঠো, সো দক্খো সো ৰিচক্খণো;
করেয্য রমমানোপি, কিচ্চং ধম্মত্থসংহিতং.
৭৪১. ‘‘অথো সীদতি সঞ্ঞুত্তং, ৰজ্জে কিচ্চং নিরত্থকং;
ন তং কিচ্চন্তি মঞ্ঞিত্ৰা, অপ্পমত্তো ৰিচক্খণো.
৭৪২. ‘‘যঞ্চ অত্থেন সঞ্ঞুত্তং, যা চ ধম্মগতা রতি;
তং সমাদায ৰত্তেথ, সা হি ৰে উত্তমা রতি.
৭৪৩. ‘‘উচ্চাৰচেহুপাযেহি, পরেসমভিজিগীসতি;
হন্ত্ৰা ৰধিত্ৰা অথ সোচযিত্ৰা, আলোপতি সাহসা যো পরেসং.
৭৪৪. ‘‘তচ্ছন্তো আণিযা আণিং, নিহন্তি বলৰা যথা;
ইন্দ্রিযানিন্দ্রিযেহেৰ, নিহন্তি কুসলো তথা.
৭৪৫. ‘‘সদ্ধং ৰীরিযং সমাধিঞ্চ, সতিপঞ্ঞঞ্চ ভাৰযং;
পঞ্চ পঞ্চহি হন্ত্ৰান, অনীঘো যাতি ব্রাহ্মণো.
৭৪৬. ‘‘সো অত্থৰা সো ধম্মট্ঠো, কত্ৰা ৰাক্যানুসাসনিং;
সব্বেন সব্বং বুদ্ধস্স, সো নরো সুখমেধতী’’তি. – ইমা গাথা অভাসি;
তত্থ সমণস্সাতি পব্বজিতস্স. অহূতি অহোসি. চিন্তাতি ধম্মচিন্তা ধম্মৰিচারণা. পারাপরিযস্সাতি পারাপরগোত্তস্স. ‘‘পারাচরিযস্সা’’তিপি পঠন্তি. ভিক্খুনোতি সংসারে ভযং ইক্খনসীলস্স. এককস্সাতি অসহাযস্স, এতেন কাযৰিৰেকং দস্সেতি. পৰিৰিত্তস্সাতি পৰিৰেকহেতুনা কিলেসানং ৰিক্খম্ভনেন ৰিৰেকং আরদ্ধস্স, এতেন চিত্তৰিৰেকং দস্সেতি. তেনাহ ‘‘ঝাযিনো’’তি. ঝাযিনোতি ঝাযনসীলস্স, যোনিসোমনসিকারেসু যুত্তস্সাতি অত্থো. সব্বমেতং থেরো অত্তানং পরং ৰিয কত্ৰা ৰদতি.
‘‘কিমানুপুব্ব’’ন্তিআদিনা তং চিন্তনং দস্সেতি. তত্থ পঠমগাথাযং তাৰ কিমানুপুব্বন্তি অনুপুব্বং অনুক্কমো, অনুপুব্বমেৰ ৰক্খমানেসু ৰতসমাচারেসু কো অনুক্কমো, কেন অনুক্কমেন তে পটিপজ্জিতব্বাতি অত্থো. পুরিসো কিং ৰতং কিং সমাচারন্তি অত্থকামো পুরিসো সমাদিযিতব্বট্ঠেন ‘‘ৰত’’ন্তি লদ্ধনামং, কীদিসং সীলং সমাচারং, সমাচরন্তো, অত্তনো কিচ্চকারী কত্তব্বকারী অস্স, কঞ্চি সত্তং ন চ ৰিহেঠযে, ন বাধেয্যাতি অত্থো. অত্তনো কিচ্চং নাম সমণধম্মো, সঙ্খেপতো সীলসমাধিপঞ্ঞা, তং সম্পাদেন্তস্স পরৰিহেঠনায লেসোপি নত্থি তায সতি সমণভাৰস্সেৰ অভাৰতো.
যথাহ ভগৰা – ‘‘ন হি পব্বজিতো পরূপঘাতী, ন সমণো হোতি পরং ৰিহেঠযন্তো’’তি (ধ. প. ১৮৪). এত্থ চ ৰতগ্গহণেন ৰারিত্তসীলং গহিতং, সমাচারগ্গহণেন সমাচরিতব্বতো চারিত্তসীলেন সদ্ধিং ঝানৰিপস্সনাদি, তস্মা ৰারিত্তসীলং পধানং. তত্থাপি চ যস্মা ইন্দ্রিযসংৰরে সিদ্ধে সব্বং সীলং সুরক্খিতং, সুগোপিতমেৰ হোতি, তস্মা ইন্দ্রিযসংৰরসীলং তাৰ দস্সেতুকামো ইন্দ্রিযানং অরক্খণে রক্খণে চ আদীনৰানিসংসে ৰিভাৰেন্তো ‘‘ইন্দ্রিযানি মনুস্সান’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ ইন্দ্রিযানীতি রক্খিতব্বধম্মনিদস্সনং, তস্মা চক্খাদীনি ছ ইন্দ্রিযানীতি ৰুত্তং হোতি. মনুস্সানন্তি রক্খণযোগ্যপুগ্গলনিদস্সনং. হিতাযাতি অত্থায. অহিতাযাতি অনত্থায. হোন্তীতি ৰচনসেসো. কথং পন তানিযেৰ হিতায চ অহিতায হোন্তীতি আহ ‘‘রক্খিতানী’’তিআদি. তস্সত্থো – যস্স চক্খাদীনি ইন্দ্রিযানি সতিকৰাটেন অপিহিতানি, তস্স রূপাদীসু অভিজ্ঝাদিপাপধম্মপৰত্তিযা দ্ৰারভাৰতো অনত্থায পিহিতানি, তদভাৰতো অত্থায সংৰত্তন্তীতি.
ইন্দ্রিযানেৰ সারক্খন্তি যস্মা ইন্দ্রিযসংৰরো পরিপুণ্ণো সীলসম্পদং পরিপূরেতি, সীলসম্পদা পরিপুণ্ণা সমাধিসম্পদং পরিপূরেতি, সমাধিসম্পদা পরিপুণ্ণা পঞ্ঞাসম্পদং পরিপূরেতি, তস্মা ইন্দ্রিযারক্খা অত্তহিতপটিপত্তিযাৰ মূলন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘ইন্দ্রিযানেৰ সারক্খ’’ন্তি. সতিপুব্বঙ্গমেন আরক্খেন সংরক্খন্তো যোনিসোমনসিকারেন ইন্দ্রিযানি এৰ তাৰ সম্মদেৰ রক্খন্তো, যথা অকুসলচোরা তেহি তেহি দ্ৰারেহি পৰিসিত্ৰা চিত্তসন্তানে কুসলং ভণ্ডং ন ৰিলুম্পন্তি, তথা তানি পিদহন্তোতি অত্থো. সারক্খন্তি চ সং-সদ্দস্স সাভাৰং কত্ৰা ৰুত্তং, ‘‘সারাগো’’তিআদীসু ৰিয. ‘‘সংরক্খ’’ন্তি চ পাঠো. ইন্দ্রিযানি চ গোপযন্তি তস্সেৰ পরিযাযৰচনং, পরিযাযৰচনে পযোজনং নেত্তিঅট্ঠকথাযং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. ‘‘অত্তনো কিচ্চকারীস্সা’’তি ইমিনা অত্তহিতপটিপত্তিং দস্সেতি, ‘‘ন চ কঞ্চি ৰিহেঠযে’’তি ইমিনা পরহিতপটিপত্তিং, উভযেনাপি ৰা অত্তহিতপটিপত্তিমেৰ দস্সেতি পরাৰিহেঠনস্সাপি অত্তহিতপটিপত্তিভাৰতো. অথ ৰা পদদ্ৰযেনপি অত্তহিতপটিপত্তিং দস্সেতি পুথুজ্জনস্স সেক্খস্স চ পরহিতপটিপত্তিযাপি অত্তহিতপটিপত্তিভাৰতো.
এৰং রক্খিতানি ইন্দ্রিযানি হিতায হোন্তীতি ৰোদানপক্খং সঙ্খেপেনেৰ দস্সেত্ৰা, অরক্খিতানি অহিতায হোন্তীতি সংকিলেসপক্খং পন ৰিভজিত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘চক্খুন্দ্রিযং চে’’তিআদিমাহ. তত্থ চক্খুন্দ্রিযং চে রূপেসু, গচ্ছন্তং অনিৰারযং. অনাদীনৰদস্সাৰীতি যো নীলপীতাদিভেদেসু ইট্ঠানিট্ঠেসু রূপাযতনেসু গচ্ছন্তং যথারুচি পৰত্তন্তং চক্খুন্দ্রিযং অনিৰারযং, অনিৰারযন্তো অপ্পটিবাহন্তো তথাপৰত্তিযং আদীনৰদস্সাৰী ন হোতি চে, দিট্ঠধম্মিকং সম্পরাযিকঞ্চ আদীনৰং দোসং ন পস্সতি চে. ‘‘গচ্ছন্তং নিৰারযে অনিস্সরণদস্সাৰী’’তি চ পাঠো. তত্থ যো ‘‘দিট্ঠে দিট্ঠমত্তং ভৰিস্সতী’’তি (সং. নি. ৪.৯৫) ৰুত্তৰিধিনা দিট্ঠমত্তেযেৰ ঠত্ৰা সতিসম্পজঞ্ঞৰসেন রূপাযতনে পৰত্তমানো তত্থ নিস্সরণদস্সাৰী নাম. ৰুত্তৰিপরিযাযেন অনিস্সরণদস্সাৰী দট্ঠব্বো. সো দুক্খা ন হি মুচ্চতীতি সো এৰরূপো পুগ্গলো ৰট্টদুক্খতো ন মুচ্চতেৰ. এত্থ চ চক্খুন্দ্রিযস্স অনিৰারণং নাম যথা তেন দ্ৰারেন অভিজ্ঝাদযো পাপধম্মা অন্ৰাস্সৰেয্যুং, তথা পৰত্তনং, তং পন অত্থতো সতিসম্পজঞ্ঞস্স অনুট্ঠাপনং দট্ঠব্বং. সেসিন্দ্রিযেসুপি এসেৰ নযো. অধিমুচ্ছিতোতি অধিমুত্ততণ্হায মুচ্ছং আপন্নো. অম্বিলন্তি অম্বিলরসং. মধুরগ্গন্তি মধুররসকোট্ঠাসং. তথা তিত্তকগ্গং. অনুস্সরন্তি অস্সাদৰসেন তং তং রসং অনুৰিচিন্তেন্তো. গন্থিতোতি রসতণ্হায তস্মিং তস্মিং রসে গন্থিতো বন্ধো. ‘‘গধিতো’’তি চ পঠন্তি, গেধং আপন্নোতি অত্থো. হদযং নাৰবুজ্ঝতীতি ‘‘দুক্খস্সন্তং করিস্সামী’’তি পব্বজ্জাদিক্খণে উপ্পন্নং চিত্তং ন জানাতি ন সল্লক্খেতি, সাসনস্স হদযং অব্ভন্তরং অনৰজ্জধম্মানং সম্মদ্দনরসতণ্হায গধিতো নাৰবুজ্ঝতি ন জানাতি, ন পটিপজ্জতীতি অত্থো.
সুভানীতি সুন্দরানি. অপ্পটিকূলানীতি মনোরমানি, ইট্ঠানি. ফোট্ঠব্বানীতি উপাদিণ্ণানুপাদিণ্ণপ্পভেদে ফস্সে. রত্তোতি রজ্জনসভাৰেন রাগেন রত্তো. রাগাধিকরণন্তি রাগহেতু. ৰিৰিধং ৰিন্দতে দুখন্তি রাগপরিল়াহাদিৰসেন দিট্ঠধম্মিকঞ্চ নিরযসন্তাপাদিৰসেন অভিসম্পরাযঞ্চ নানপ্পকারং দুক্খং পটিলভতি.
মনং চেতেহীতি মনঞ্চ এতেহি রূপারম্মণাদীহি ধম্মারম্মণপ্পভেদেহি চ. নন্তি পুগ্গলং. সব্বেহীতি সব্বেহি পঞ্চহিপি. ইদং ৰুত্তং হোতি – যো পুগ্গলো মনং, মনোদ্ৰারং, এতেহি যথাৰুত্তেহি রূপাদীহি পঞ্চহি ধম্মেহি ধম্মারম্মণপ্পভেদতো চ. তত্থ পৰত্তনকপাপকম্মনিৰারণেন রক্খিতুং, গোপিতুং ন সক্কোতি, ততো তস্স অরক্খণতো নং পুগ্গলং তংনিমিত্তং দুক্খং অন্ৰেতি, অনুগচ্ছতি, অনুগচ্ছন্তঞ্চ এতেহি পঞ্চহিপি রূপারম্মণাদীহি ছট্ঠারম্মণেন সদ্ধিং সব্বেহিপি আরম্মণপ্পচ্চযভূতেহি অনুগচ্ছতীতি. এত্থ চক্খুন্দ্রিযং, সোতিন্দ্রিযঞ্চ অসম্পত্তগ্গাহিভাৰতো ‘‘গচ্ছন্তং অনিৰারয’’ন্তি ৰুত্তং ইতরং সম্পত্তগ্গাহীতি ‘‘গন্ধে চে পটিসেৰতী’’তিআদিনা ৰুত্তং. তত্থাপি চ রসতণ্হা চ ফোট্ঠব্বতণ্হা চ সত্তানং ৰিসেসতো বলৰতীতি ‘‘রসতণ্হায গধিতো, ফোট্ঠব্বানি অনুস্সরন্তোতি’’ ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং.
এৰং অগুত্তদ্ৰারস্স পুগ্গলস্স ছহি দ্ৰারেহি ছসুপি আরম্মণেসু অসংৰরনিমিত্তং উপ্পজ্জনকদুক্খং দস্সেত্ৰা স্ৰাযমসংৰরো যস্মা সরীরসভাৰানৰবোধেন হোতি, তস্মা সরীরসভাৰং ৰিচিনন্তো ‘‘পুব্বলোহিতসম্পুণ্ণ’’ন্তিআদিনা গাথাদ্ৰযমাহ. তস্সত্থো – সরীরং নামেতং পুব্বেন লোহিতেন চ সম্পুণ্ণং ভরিতং অঞ্ঞেন চ পিত্তসেম্হাদিনা বহুনা কুণপেন, তযিদং নরৰীরেন নরেসু ছেকেন সিপ্পাচরিযেন কতং ৰগ্গু মট্ঠং লাখাপরিকম্মাদিনা চিত্তিতং, অন্তো পন গূথাদিঅসুচিভরিতং সমুগ্গং ৰিয ছৰিমত্তমনোহরং বালজনসম্মোহং দুক্খসভাৰতায নিরযাদিদুক্খতাপনতো চ কটুকং, পরিকপ্পসম্ভৰেন অমূলকেন অস্সাদমত্তেন মধুরতায মধুরস্সাদং, ততো এৰ পিযভাৰনিবন্ধনেন পিযনিবন্ধনং, দুস্সহতায অপ্পতীততায চ দুখং, ঈদিসে সরীরে অস্সাদলোভেন মহাদুক্খং পচ্চনুভুয্যমানং অনৰবুজ্ঝন্তো লোকো মধুরগিদ্ধো খুরধারালেহকপুরিসো ৰিয দট্ঠব্বোতি.
ইদানি এতে চক্খাদীনং গোচরভূতা রূপাদযো ৰুত্তা, তে ৰিসেসতো পুরিসস্স ইত্থিপটিবদ্ধা কমনীযাতি তত্থ সংৰরো কাতব্বোতি দস্সেন্তো ‘‘ইত্থিরূপে’’তিআদিমাহ. তত্থ ইত্থিরূপেতি ইত্থিযা চতুসমুট্ঠানিকরূপাযতনসঙ্খাতে ৰণ্ণে. অপি চ যো কোচি ইত্থিযা নিৰত্থস্স অলঙ্কারস্স ৰা গন্ধৰণ্ণকাদীনং ৰা পিল়ন্ধনমালানং ৰা কাযপটিবদ্ধো ৰণ্ণো পুরিসস্স চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স আরম্মণভাৰায উপকপ্পতি, সব্বমেতং ‘‘ইত্থিরূপ’’ন্ত্ৰেৰ ৰেদিতব্বং. ইত্থিসরেতি ইত্থিযা গীতলপিতহসিতরুদিতসদ্দে. অপি চ ইত্থিযা নিৰত্থৰত্থস্সপি অলঙ্কতঅলঙ্কারস্সপি ইত্থিপযোগনিপ্ফাদিতা ৰেণুৰীণাসঙ্খপণৰাদীনম্পি সদ্দা ইধ ইত্থিসরগ্গহণেন গহিতাতি ৰেদিতব্বা. সব্বোপেসো পুরিসস্স চিত্তং আকড্ঢতীতি. ‘‘ইত্থিরসে’’তি পন পাল়িযা চতুসমুট্ঠানিকরসাযতনৰসেন ৰুত্তং. ইত্থিযা কিংকারপটিস্সাৰিতাদিৰসেন অস্সৰরসো চেৰ পরিভোগরসো চ ইত্থিরসোতি একে. যো পন ইত্থিযা ওট্ঠমংসসম্মক্খিতখেল়াদিরসো, যো চ তায পুরিসস্স দিন্নযাগুভত্তাদীনং রসো, সব্বোপেসো ‘‘ইত্থিরসো’’ত্ৰেৰ ৰেদিতব্বো. ফোট্ঠব্বেপি চ ইত্থিযা কাযসম্ফস্সো, ইত্থিসরীরারূল়্হানং ৰত্থালঙ্কারমালাদীনং ফস্সো ‘‘ইত্থিফোট্ঠব্বো’’ত্ৰেৰ ৰেদিতব্বো. এত্থ চ যেসং ইত্থিরূপে ইত্থিসরেতি পাল়ি, তেসং অপি-সদ্দেন ইত্থিরসসঙ্গহো দট্ঠব্বো. ইত্থিগন্ধেসূতি ইত্থিযা চতুসমুট্ঠানিকগন্ধাযতনেসু. ইত্থিযা সরীরগন্ধো নাম দুগ্গন্ধো. একচ্চা হি ইত্থী অস্সগন্ধিনী হোতি, একচ্চা মেণ্ডগন্ধিনী, একচ্চা সেদগন্ধিনী, একচ্চা সোণিতগন্ধিনী, তথাপি তাসু অন্ধবালো রজ্জতেৰ. চক্কৰত্তিনো পন ইত্থিরতনস্স কাযতো চন্দনগন্ধো ৰাযতি, মুখতো উপ্পলগন্ধো, অযং ন সব্বাসং হোতীতি, ইত্থিযা সরীরে আরূল়্হো আগন্তুকো অনুলিম্পনাদিগন্ধো ‘‘ইত্থিগন্ধো’’তি ৰেদিতব্বো. সারত্তোতি সুট্ঠু রত্তো গধিতো মুচ্ছিতো, ইদং পন পদং ‘‘ইত্থিরূপে’’তিআদীসুপি যোজেতব্বং. ৰিৰিধং ৰিন্দতে দুখন্তি ইত্থিরূপাদীসু সরাগনিমিত্তং দিট্ঠধম্মিকং ৰধবন্ধনাদিৰসেন সম্পরাযিকং পঞ্চৰিধবন্ধনাদিৰসেন নানপ্পকারং দুক্খং পটিলভতি.
ইত্থিসোতানি সব্বানীতি ইত্থিযা রূপাদিআরম্মণানি সব্বানি অনৰসেসানি পঞ্চ তণ্হাসোতানি সন্দন্তি. পঞ্চসূতি পুরিসস্স পঞ্চসু দ্ৰারেসু. তেসন্তি তেসং পঞ্চন্নং সোতানং. আৰরণন্তি সংৰরণং, যথা অসংৰরো ন উপ্পজ্জতি, এৰং সতিসম্পজঞ্ঞং পচ্চুপট্ঠপেত্ৰা সংৰরং পৰত্তেতুং যো সক্কোতি, সো ৰীরিযৰা আরদ্ধৰীরিযো অকুসলানং ধম্মানং পহানায কুসলানং ধম্মানং উপসম্পদাযাতি অত্থো.
এৰং রূপাদিগোচরে পব্বজিতস্স পটিপত্তিং দস্সেত্ৰা ইদানি গহট্ঠস্স দস্সেতুং ‘‘সো অত্থৰা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ সো অত্থৰা সো ধম্মট্ঠো, সো দক্খো সো ৰিচক্খণোতি সো পুগ্গলো ইমস্মিং লোকে অত্থৰা, বুদ্ধিমা, ধম্মে ঠিতো, ধম্মে দক্খো, ধম্মে ছেকো, অনলসো ৰা ৰিচক্খণো ইতি কত্তব্বতাসু কুসলো নাম. করেয্য রমমানোপি, কিচ্চং ধম্মত্থসংহিতন্তি গেহরতিযা রমমানোপি ধম্মত্থসংহিতং ধম্মতো অত্থতো চ অনপেতমেৰ তং তং কত্তব্বং. অনুপ্পন্নানং ভোগানং উপ্পাদনং, উপ্পন্নানং পরিপালনং, পরিভোগঞ্চ করেয্য, অঞ্ঞমঞ্ঞং, অৰিরোধেন, অঞ্ঞমঞ্ঞং, অবাধনেন, তিৰগ্গত্থং অনুযুঞ্জেয্যাতি অধিপ্পাযো. অযঞ্চ নযো যেসং সম্মাপটিপত্তিঅৰিরোধেন তিৰগ্গত্থস্স ৰসেন ৰত্ততি বিম্বিসারমহারাজাদীনং ৰিয, তেসং ৰসেন ৰুত্তো. ন যেসং কেসঞ্চি ৰসেনাতি দট্ঠব্বং.
অথো সীদতি সঞ্ঞুত্তন্তি যদি ইধলোকে সুপসংহিতং দিট্ঠধম্মিকং অত্থং পরিগ্গহেত্ৰা ঠিতং. ৰজ্জে কিচ্চং নিরত্থকন্তি সম্পরাযিকত্থরহিতং অনত্থুপসংহিতং কিচ্চং সচেপি ৰিস্সজ্জেয্য পরিচ্চজেয্য. ন তং কিচ্চন্তি মঞ্ঞিত্ৰা, অপ্পমত্তো ৰিচক্খণোতি সতিঅৰিপ্পৰাসেন অপ্পমত্তো ৰিচারণপঞ্ঞাসম্ভৰেন ৰিচক্খণো অনত্থুপসংহিতং, তং কিচ্চং মযা ন কাতব্বন্তি মঞ্ঞিত্ৰা ৰিৰজ্জেয্য.
ৰিৰজ্জেত্ৰা পন যঞ্চ অত্থেন সঞ্ঞুত্তং, যা চ ধম্মগতা রতি. তং সমাদায ৰত্তেথাতি যংকিঞ্চি দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকপ্পভেদেন অত্থেন হিতেন সংযুত্তং তদুভযহিতাৰহং, যা চ অধিকুসলধম্মগতা সমথৰিপস্সনাসহিতা রতি, তদুভযং সম্মা আদিযিত্ৰা পরিগ্গহং কত্ৰা ৰত্তেয্য. ‘‘সব্বং রতিং ধম্মরতি জিনাতী’’তি (ধ. প. ৩৫৪) ৰচনতো সা হি একংসেন উত্তমত্থস্স পাপনতো উত্তমা রতি নাম.
যং পন কামরতিসংযুত্তং কিচ্চং নিরত্থকন্তি ৰুত্তং, তস্সা অনত্থুপসংহিতভাৰং দস্সেতুং ‘‘উচ্চাৰচেহী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ উচ্চাৰচেহীতি মহন্তেহি চেৰ খুদ্দকেহি চ. উপাযেহীতি নযেহি. পরেসমভিজিগীসতীতি পরেসং সন্তকং আহরিতুং ইচ্ছতি, পরে ৰা সব্বথা হাপেতি, জিনাপেতি পরং হন্ত্ৰা, ৰধিত্ৰা অথ সোচযিত্ৰা, আলোপতি সাহসা যো পরেসং. ইদং ৰুত্তং হোতি – যো পুগ্গলো কামহেতু পরে হনন্তো, ঘাতেন্তো, সোচেন্তো সন্ধিচ্ছেদসন্ধিরুহনপসয্হাৰহারাদীহি নানুপাযেহি পরেসং সন্তকং হরিতুং ৰাযমন্তো সাহসাকারং করোতি, আলোপতি, জিগীসতি সাপতেয্যৰসেন পরে হাপেতি, তস্স তং কিচ্চং কামরতিসন্নিস্সিতং অনত্থুপসংহিতং একন্তনিহীনন্তি. এতেন তপ্পটিপক্খতো ধম্মগতায রতিযা একংসতো উত্তমভাৰংযেৰ ৰিভাৰেতি.
ইদানি যং ‘‘তেসমাৰরণং কাতুং যো সক্কোতী’’তি ইন্দ্রিযানং আৰরণং ৰুত্তং, তং উপাযেন সহ ৰিভাৰেন্তো ‘‘তচ্ছন্তো আণিযা আণিং, নিহন্তি বলৰা যথা’’তি আহ. যথা বলৰা কাযবলেন, ঞাণবলেন চ সমন্নাগতো তচ্ছকো রুক্খদণ্ডগতং আণিং নীহরিতুকামো ততো বলৰতিং আণিং কোটেন্তো ততো নীহরতি, তথা কুসলো ভিক্খু চক্খাদীনি ইন্দ্রিযানি ৰিপস্সনাবলেন নিহন্তুকামো ইন্দ্রিযেহি এৰ নিহন্তি.
কতমেহি পনাতি আহ ‘‘সদ্ধ’’ন্তিআদি. তস্সত্থো – অধিমোক্খলক্খণং সদ্ধং, পগ্গহলক্খণং ৰীরিযং, অৰিক্খেপলক্খণং সমাধিং, উপট্ঠানলক্খণং সতিং, দস্সনলক্খণং পঞ্ঞন্তি ইমানিপি ৰিমুত্তিপরিপাচকানি পঞ্চিন্দ্রিযানি ভাৰেন্তো ৰড্ঢেন্তো এতেহি পঞ্চহি ইন্দ্রিযেহি চক্খাদীনি পঞ্চিন্দ্রিযানি অনুনযপটিঘাদিকিলেসুপ্পত্তিযা দ্ৰারভাৰৰিহনেন হন্ত্ৰা, অরিযমগ্গেন তদুপনিস্সযে কিলেসে সমুচ্ছিন্দিত্ৰা, ততো এৰ অনীঘো নিদ্দুক্খো ব্রাহ্মণো অনুপাদিসেসপরিনিব্বানমেৰ যাতি উপগচ্ছতীতি.
সো অত্থৰাতি সো যথাৰুত্তো ব্রাহ্মণো উত্তমত্থেন সমন্নাগতত্তা অত্থৰা, তং সম্পাপকে ধম্মে ঠিতত্তা ধম্মট্ঠো. সব্বেন সব্বং অনৰসেসেন ৰিধিনা অনৰসেসং বুদ্ধস্স ভগৰতো ৰাক্যভূতং অনুসাসনিং কত্ৰা যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জিত্ৰা ঠিতো. ততো এৰ সো নরো উত্তমপুরিসো নিব্বানসুখঞ্চ এধতি, ব্রূহেতি, ৰড্ঢেতীতি.
এৰং থেরেন অত্তনো চিন্তিতাকারৰিভাৰনাৰসেন পটিপত্তিযা পকাসিতত্তা ইদমেৰ চস্স অঞ্ঞাব্যাকরণং দট্ঠব্বং.
পারাপরিযত্থেরগাথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. তেলকানিত্থেরগাথাৰণ্ণনা
চিররত্তং ৰতাতাপীতিআদিকা আযস্মতো তেলকানিত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ভৰে ৰিৰট্টূপনিস্সযং কুসলং উপচিনিত্ৰা ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সত্থু অভিজাতিতো পুরেতরংযেৰ সাৰত্থিযং অঞ্ঞতরস্মিং ব্রাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৰা তেলকানীতি লদ্ধনামো ৰযপ্পত্তো হেতুসম্পন্নতায কামে জিগুচ্ছন্তো ঘরাৰাসং পহায পরিব্বাজকপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা ৰিৰট্টজ্ঝাসযো ‘‘কো সো পারঙ্গতো লোকে’’তিআদিনা ৰিমোক্খপরিযেসনং চরমানো তে তে সমণব্রাহ্মণে উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্হং পুচ্ছতি, তে ন সম্পাযন্তি. সো তেন অনারাধিতচিত্তো ৰিচরতি. অথ অম্হাকং ভগৰতি লোকে উপ্পজ্জিত্ৰা পৰত্তিতৰরধম্মচক্কে লোকহিতং করোন্তে একদিৰসং সত্থারং উপসঙ্কমিত্ৰা ধম্মং সুত্ৰা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৰা ৰিপস্সনায কম্মং করোন্তো নচিরস্সেৰ অরহত্তে পতিট্ঠাতি. সো একদিৰসং ভিক্খূহি সদ্ধিং নিসিন্নো অত্তনা অধিগতৰিসেসং পচ্চৰেক্খিত্ৰা তদনুসারেন অত্তনো পটিপত্তিং অনুস্সরিত্ৰা তং সব্বং ভিক্খূনং আচিক্খন্তো –
৭৪৭. ‘‘চিররত্তং ৰতাতাপী, ধম্মং অনুৰিচিন্তযং;
সমং চিত্তস্স নালত্থং, পুচ্ছং সমণব্রাহ্মণে.
৭৪৮. ‘‘কো সো পারঙ্গতো লোকে, কো পত্তো অমতোগধং;